౧. బ్రహ్మాయుసుత్తవణ్ణనా
౩౮౩. ‘‘మహాసత్తో మహిద్ధికో మహానుభావో’’తిఆదీసు (మహావ. ౩౮) ఉళారతా విసయో, ‘‘మహాజనకాయో సన్నిపతీ’’తిఆదీసు సమ్బహులభావవిసయో, ఇధ పన తదుభయమ్పిస్స అత్థోతి ‘‘మహతాతి గుణమహత్తేనపి మహతా’’తిఆది వుత్తం. అప్పిచ్ఛతాదీతి ఆది-సద్దేన సన్తుట్ఠిసల్లేఖపవివేకఅసంసగ్గవీరియారమ్భాదీనం సఙ్గహో. దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞసఙ్ఘాతసఙ్ఖాతేనాతి ఏత్థ ‘‘నియతో సమ్బోధిపరాయణో’’ (సం. ని. ౨.౪౧; ౩.౯౯౮, ౧౦౦౪) – ‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో సఞ్చిచ్చ పాణం జీవితా వోరోపేయ్యాతి నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తిఆదివచనతో దిట్ఠిసీలానం నియతసభావత్తా సోతాపన్నాపి అఞ్ఞమఞ్ఞం దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన సంహతా, పగేవ సకదాగామిఆదయో. ‘‘తథారూపాయ దిట్ఠియా దిట్ఠిసామఞ్ఞగతో విహరతి (దీ. ని. ౩.౩౨౪, ౩౫౬; మ. ని. ౧.౪౯౨; ౩.౫౪; అ. ని. ౬.౧౧; పరి. ౨౭౪) తథారూపేహి సీలేహి సీలసామఞ్ఞగతో విహరతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౨౪; మ. ని. ౧.౪౯౨; ౩.౫౪; అ. ని. ౬.౧౨; పరి. ౨౭౪) వచనతో పుథుజ్జనానమ్పి దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన సంహతభావో లబ్భతియేవ.
ఓట్ఠపహతకరణవసేన అత్థవిభాగవసేన. సనిఘణ్డుకేటుభానన్తి ఏత్థ నిఘణ్డూతి వచనీయవాచకభావేన అత్థం సద్దఞ్చ ఖణ్డతి విభజ్జ దస్సేతీతి నిఖణ్డు. సో ఏవ ఇధ ఖ-కారస్స ఘ-కారం కత్వా ‘‘నిఘణ్డూ’’తి వుత్తో. కిటతి గమేతి కిరియాదివిభాగం, తం వా అనవసేసపరియాదానతో గమేన్తో పూరేతీతి కేటుభం. వేవచనప్పకాసకన్తి పరియాయసద్దదీపకం, ఏకేకస్స అత్థస్స అనేకపరియాయవచనవిభావకన్తి అత్థో. నిదస్సనమత్తఞ్చేతం అనేకేసమ్పి అత్థానం ఏకసద్దవచనీయతావిభావనవసేనపి తస్స గన్థస్స పవత్తత్తా. వచీభేదాదిలక్ఖణా కిరియా కప్పీయతి ఏతేనాతి కిరియాకప్పో, సో పన వణ్ణపదసమ్బన్ధపదత్థవిభాగతో బహువికప్పోతి ఆహ ‘‘కిరియాకప్పవికప్పో’’తి. ఇదఞ్చ మూలకిరియాకప్పగన్థం సన్ధాయ వుత్తం. సో హి సతసహస్సపరిమాణో నలచరియాదిపకరణం. ఠానకరణాదివిభాగతో నిబ్బచనవిభాగతో చ అక్ఖరా పభేదీయన్తి ఏతేహీతి అక్ఖరప్పభేదా, సిక్ఖానిరుత్తియో. ఏతేసన్తి వేదానం. తే ఏవ వేదే పదసో కాయతీతి పదకో. తం తం సద్దం తదత్థఞ్చ బ్యాకరోతి బ్యాచిక్ఖతి ఏతేనాతి బ్యాకరణం, సద్దసత్థం. ఆయతిం హితం తేన లోకో న యతతి న ఈహతీతి లోకాయతం. తఞ్హి గన్థం నిస్సాయ సత్తా పుఞ్ఞకిరియాయ చిత్తమ్పి న ఉప్పాదేన్తి. వయతీతి వయో, న వయో అవయో, న అవయో అనవయో, ఆదిమజ్ఝపరియోసానేసు కత్థచి అపరికిలన్తో అవిత్థాయన్తో తే గన్థే సన్ధారేతి పూరేతీతి అత్థో. ద్వే పటిసేధా పకతిం గమేన్తీతి దస్సేన్తో ‘‘అవయో న హోతీ’’తి వత్వా తత్థ అవయం దస్సేతుం ‘‘అవయో…పే… న సక్కోతీ’’తి వుత్తం.
౩౮౪. గరూతి భారియం అత్తానం తతో మోచేత్వా గమనం దుక్కరం హోతి. అనత్థోపి ఉప్పజ్జతి నిన్దాబ్యారోసఉపారమ్భాది. అబ్భుగ్గతోతి ఏత్థ అభిసద్దయోగేన ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థే ఉపయోగవచనం.
లక్ఖణానీతి లక్ఖణదీపనాని మన్తపదాని. అన్తరధాయన్తీతి న కేవలం లక్ఖణమన్తానియేవ, అఞ్ఞానిపి బ్రాహ్మణానం ఞాణబలాభావేన అనుక్కమేన అన్తరధాయన్తి. తథా హి వదన్తి ‘‘ఏకసతం అద్ధరియం దిపఞ్ఞాసమత్తతో సామా’’తిఆది. పణిధిమహతో సమాదానమహతోతిఆదినా పచ్చేకం మహ-సద్దో యోజేతబ్బో. పణిధిమహన్తతాది చస్స బుద్ధవంసచరియాపిటకవణ్ణనాదివసేనేవ వేదితబ్బో. నిట్ఠాతి నిప్ఫత్తియో. జాతిసామఞ్ఞతోతి లక్ఖణజాతియా లక్ఖణభావేన సమానభావతో. యథా హి బుద్ధానం లక్ఖణాని సువిసుద్ధాని సుపరిబ్యత్తాని పరిపుణ్ణాని చ హోన్తి, న ఏవం చక్కవత్తీనం. తేనాహ ‘‘న తేహేవ బుద్ధో హోతీ’’తి.
అభిరూపతా దీఘాయుకతా, అప్పాతఙ్కతా బ్రాహ్మణాదీనం పియమనాపతాతి చతూహి అచ్ఛరియధమ్మేహి. దానం పియవచనం అత్థచరియా సమానత్తతాతి ఇమేహి చతూహి సఙ్గహవత్థూహి. రఞ్జనతోతి పీతిజననతో. చక్కం చక్కరతనం వత్తేతి పవత్తేతీతి చక్కవత్తీ, సమ్పత్తిచక్కేహి సయం వత్తేతి, తేహి చ పరం సత్తనికాయం వత్తేతి పవత్తేతీతి చక్కవత్తీ, పరహితావహో ఇరియాపథచక్కానం వత్తో వత్తనం ఏతస్స అత్థీతి చక్కవత్తీ, అప్పటిహతం వా ఆణాసఙ్ఖాతం చక్కం వత్తేతీతి చక్కవతీ, అప్పటిహతం వా ఆణాసఙ్ఖాతం చక్కం వత్తేతీతి చక్కవత్తీ, ఖత్తియమణ్డలాదిసఞ్ఞితం చక్కం సమూహం అత్తనో వసే వత్తేతీతి చక్కవత్తీ. ధమ్మం చరతీతి ధమ్మికో. ధమ్మతో అనపేతత్తా ధమ్మో రఞ్జనత్థేన రాజాతి ధమ్మరాజా. కోపాదీతి ఆది-సద్దేన కామలోభమానమదాదికే సఙ్గణ్హాతి. విజితావీతి విజితవా. కేనచి అకమ్పియట్ఠేన జనపదత్థావరియప్పత్తో. దళ్హభత్తిభావతో వా జనపదో థావరియం పత్తో ఏత్థాతి జనపదత్థావరియప్పత్తో. చిత్తీకతభావాదినాపి (ఖు. పా. అట్ఠ. ౬.౩; దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౩; సం. ని. అట్ఠ. ౩.౫.౨౨౩; సు. ని. అట్ఠ. ౧.౨౨౬; మహాని. అట్ఠ. ౫౦) చక్కస్స రతనట్ఠో వేదితబ్బో. ఏస నయో సేసేసుపి. రతినిమిత్తతాయ వా చిత్తీకతాదిభావస్స రతిజననట్ఠేన ఏకసఙ్గహతాయ విసుం అగ్గహణం.
ఇమేహి పన రతనేహి రాజా చక్కవత్తీ యం యమత్థం పచ్చనుభోతి, తం తం దస్సేతుం ‘‘ఇమేసు పనా’’తిఆది వుత్తం. అజితం జినాతి మహేసక్ఖతాసంవత్తనియకమ్మనిస్సన్దభావతో. విజితే యథాసుఖం అనువిచరతి హత్థిరతనం అస్సరతనఞ్చ అభిరుహిత్వా తేసం ఆనుభావేన అన్తోపాతరాసేయేవ సకలం పథవిం అనుసంయాయిత్వా రాజధానియం పచ్చాగమనతో. పరిణాయకరతనేన విజితమనురక్ఖతి తేన తత్థ తత్థ కత్తబ్బకిచ్చస్స సంవిధానతో. సేసేహీతి మణిరతనఇత్థిరతనగహపతిరతనేహి. తత్థ మణిరతనేన యోజనప్పమాణే దేసే అన్ధకారం విధమిత్వా ఆలోకదస్సనాదినా సుఖమనుభవతి, ఇత్థిరతనేన అతిక్కన్తమానుసరూపసమ్పత్తిదస్సనాదివసేన, గహపతిరతనేన ఇచ్ఛితిచ్ఛితమణికనకరజతాదిధనప్పటిలాభవసేన. ఉస్సాహసత్తియోగో యేన కేనచి అప్పటిహతాణాచక్కభావసిద్ధితో. హత్థిఅస్సరతనాదీనం మహానుభావత్తా కోససమ్పత్తియాపి పభావసమ్పత్తిసిద్ధితో ‘‘హత్థి…పే… యోగో’’తి వుత్తం. కోసో హి నామ సతి ఉస్సాహసమ్పత్తియం (ఉగ్గతేజస్స సుకుమారపరక్కమస్స పసన్నముఖస్స సమ్ముఖే పాపుణాతి). పచ్ఛిమేనాతి పరిణాయకరతనేన. తఞ్హి సబ్బరాజకిచ్చేసు కుసలం అవిరజ్ఝనపయోగం. తేనాహ ‘‘మన్తసత్తియోగో’’తి. తివిధసత్తియోగఫలం పరిపుణ్ణం హోతీతి సమ్బన్ధో. సేసేహీతి సేసేహి పఞ్చహి రతనేహి. అదోసకుసలమూలజనితకమ్మానుభావేనాతి అదోససఙ్ఖాతేన కుసలమూలేన సహజాతాదిపచ్చయవసేన ఉప్పాదితకమ్మస్స ఆనుభావేన సమ్పజ్జన్తి సోమ్మతరరతనజాతికత్తా. మజ్ఝిమాని మణిఇత్థిగహపతిరతనాని. అలోభ…పే… కమ్మానుభావేన సమ్పజ్జన్తి ఉళారధనస్స ఉళారధనపటిలాభకారణస్స చ పరిచ్చాగసమ్పదాహేతుకత్తా. పచ్ఛిమన్తి పరిణాయకరతనం. తఞ్హి అమోహ…పే… కమ్మానుభావేన సమ్పజ్జతి మహాపఞ్ఞేనేవ చక్కవత్తిరాజకిచ్చస్స పరిణేతబ్బత్తా.
సరణతో పటిపక్ఖవిధమనతో సూరా. తేనాహ ‘‘అభీరుకజాతికా’’తి. అసురే విజినిత్వా ఠితత్తా వీరో, సక్కో దేవానమిన్దో, తస్స అఙ్గం దేవపుత్తో సేనఙ్గభావతోతి వుత్తం ‘‘వీరఙ్గరూపాతి దేవపుత్తసదిసకాయా’’తి. సభావోతి సభావభూతో అత్థో. వీరకారణన్తి వీరభావకారణం. వీరియమయసరీరా వియాతి సవిగ్గహవీరియసదిసా సవిగ్గహఞ్చే వీరియం సియా, తంసదిసాతి అత్థో. నను రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స పటిసేనా నామ నత్థి, యమస్స పుత్తా పమద్దేయ్యుం, అథ కస్మా ‘‘పరసేనపమద్దనా’’తి వుత్తన్తి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘సచే’’తిఆది. తేన పరసేనా హోతు వా మా వా, తే పన ఏవం మహానుభావాతి దస్సేతి. ధమ్మేనాతి కతూపచితేన అత్తనో పుఞ్ఞధమ్మేన. తేన హి సఞ్చోదితా పథవియం సబ్బరాజానో పచ్చుగ్గన్త్వా ‘‘స్వాగతం తే మహారాజా’’తిఆదిం వత్వా అత్తనో రజ్జం రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స నియ్యాదేన్తి. తేన వుత్తం ‘‘సో ఇమం…పే… అజ్ఝావసతీ’’తి. అట్ఠకథాయం పన తస్స యథావుత్తధమ్మస్స చిరతరం విపచ్చితుం పచ్చయభూతం చక్కవత్తివత్తసముదాగతం పయోగసమ్పత్తిసఙ్ఖాతం ధమ్మం దస్సేతుం ‘‘పాణో న హన్తబ్బోతిఆదినా పఞ్చసీలధమ్మేనా’’తి వుత్తం. ఏవఞ్హి ‘‘అదణ్డేన అసత్థేనా’’తి ఇదం వచనం సుట్ఠుతరం సమత్థితం హోతి, యస్మా రాగాదయో పాపధమ్మా ఉప్పజ్జమానా సత్తసన్తానం ఛాదేత్వా పరియోనన్ధిత్వా తిట్ఠన్తి, కుసలపవత్తిం నివారేన్తి, తస్మా తే ‘‘ఛదనా, ఛదా’’తి చ వుత్తా.
వివట్టేత్వా పరివత్తేత్వా. పూజారహతా వుత్తా ‘‘అరహతీతి అరహ’’న్తి. తస్సాతి పూజారహతాయ. యస్మా సమ్మాసమ్బుద్ధో, తస్మా అరహన్తి. బుద్ధత్తహేతుభూతా వివట్టచ్ఛదతా వుత్తా సవాసనసబ్బకిలేసప్పహానపుబ్బకత్తా బుద్ధభావసిద్ధియా. అరహం వట్టాభావేనాతి ఫలేన హేతుఅనుమానదస్సనం. సమ్మాసమ్బుద్ధో ఛదనాభావేనాతి హేతునా ఫలానుమానదస్సనం. హేతుద్వయం వుత్తం ‘‘వివట్టో విచ్ఛదో చా’’తి. దుతియవేసారజ్జేనాతి ‘‘ఖీణాసవస్స తే పటిజానతో’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౧౫౦) ఆగతేన వేసారజ్జేన. పురిమసిద్ధీతి పురిమస్స పదస్స అత్థసిద్ధి. పఠమేనాతి ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధస్స తే పటిజానతో’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౧౫౦) ఆగతేన వేసారజ్జేన. దుతియసిద్ధీతి బుద్ధత్తసిద్ధి. తతియచతుత్థేహీతి ‘‘యే ఖో పన తే అన్తరాయికా ధమ్మా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౧౫౦), ‘‘యస్స ఖో పన తే అత్థాయా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౧౫౦) చ ఆగతేహి తతియచతుత్థేహి వేసారజ్జేహి. తతియసిద్ధీతి వివట్టచ్ఛదనతా సిద్ధి. యాథావతో అన్తరాయికనియ్యానికధమ్మాపదేసేన హి సత్థు వివట్టచ్ఛదభావో లోకే పాకటో అహోసి. పురిమం ధమ్మచక్ఖున్తి పురిమపదం భగవతో ధమ్మచక్ఖుం సాధేతి కిలేసారీనం సంసారచక్కస్స చ అరానం హతభావదీపనతో. దుతియం పదం బుద్ధచక్ఖుం సాధేతి సమ్మాసమ్బుద్ధస్సేవ తం సమ్భవతో. తతియం పదం సమన్తచక్ఖుం సాధేతి సవాసనసబ్బకిలేసప్పహానదీపనతో. ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి హి వత్వా ‘‘వివట్టచ్ఛదో’’తి వచనం బుద్ధభావావహమేవ సబ్బకిలేసప్పహానం విభావేతీతి. సూరభావన్తి లక్ఖణవిభావనేన విసదఞాణతం.
౩౮౫. గవేసీతి (దీ. ని. టీ. ౧.౨౮౭) ఞాణేన పరియేసనం అకాసి. సమానయీతి ఞాణేన సఙ్కలేన్తో సమానం ఆనయి సమాహరి. న సక్కోతి సంకుచితే ఇరియాపథే యేభుయ్యేన తేసం దుబ్బిభావనతో. కఙ్ఖతీతి పదస్స ఆకఙ్ఖతీతి అయమత్థోతి ఆహ – ‘‘అహో వత పస్సేయ్యన్తి పత్థనం ఉప్పాదేతీ’’తి. కిచ్ఛతీతి కిలమతి. ‘‘కఙ్ఖతీ’’తి పదస్స పుబ్బే ఆసీసనత్థతం వత్వా ఇదాని తస్స సంసయత్థత్తమేవ వికప్పన్తరవసేన దస్సేన్తో ‘‘కఙ్ఖాయ వా దుబ్బలా విమతి వుత్తా’’తిఆది వుత్తం. తీహి ధమ్మేహి తిప్పకారేహి సంసయధమ్మేహి. కాలుస్సియభావోతి అప్పసన్నతాయ హేతుభూతో ఆవిలభావో. యస్మా భగవతో కోసోహితం సబ్బబుద్ధావేణికం వత్థగుయ్హం సువిసుద్ధకఞ్చనమణ్డలసన్నికాసం అత్తనో సణ్ఠానసన్నివేససున్దరతాయ ఆజానేయ్యగన్ధహత్థినో వరఙ్గచారుభావం వికసమానతపనియారవిన్దసముజ్జలకేసరావత్తవిలాసం సఞ్ఝాపభానురఞ్జితజలవనన్తరాభిలక్ఖిత-సమ్పుణ్ణచన్దమణ్డలసోభఞ్చ అత్తనో సిరియా అభిభుయ్య విరాజతి, యం బాహిరబ్భన్తరమలేహి అనుపక్కిలిట్ఠతాయ చిరకాలం సుపరిచితబ్రహ్మచరియాధికారతాయ సుసణ్ఠితసణ్ఠానసమ్పత్తియా చ కోపీనమ్పి సన్తం అకోపీనమేవ, తస్మా వుత్తం ‘‘భగవతో హీ’’తిఆది. పహూతభావన్తి పుథులభావం. ఏత్థేవ హి తస్స సంసయో, తనుముదుసుకుమారతాదీసు పనస్స గుణేసు తస్స విచారణా ఏవ నాహోసి.
హిరికరణోకాసన్తి హిరియితబ్బట్ఠానం. ఛాయన్తి పటిబిమ్బం. కీదిసన్తి ఆహ ‘‘ఇద్ధియా’’తిఆది. ఛాయారూపన్తి భగవతో పటిబిమ్బరూపం. తఞ్చ ఖో బుద్ధసన్తానతో వినిముత్తం రూపకమత్తం భగవతో సరీరవణ్ణసణ్ఠానావయవం ఇద్ధిమయం బిమ్బకమత్తం, తం పన దస్సేన్తో భగవా యథా అత్తనో బుద్ధరూపం న దిస్సతి, తథా కత్వా దస్సేతి. నీహరిత్వాతి ఫరిత్వా.
కణ్ణసోతానం ఉపచితతనుతమ్బలోమతాయ ధోతరజతపనాళికాసదిసతా వుత్తా. ముఖపరియన్తేతి కేసన్తే.
కిరియాకరణన్తి కిరియాయ కాయికస్స వాచసికస్స పటిపత్తి. తత్థాతి తేసు కిచ్చేసు. ధమ్మకథికానం వత్తం దస్సేతుం బీజనిగ్గహణం కతం. న హి అఞ్ఞథా సబ్బస్సపి లోకస్స అలఙ్కారభూతం పరముక్కంసగతం సిక్ఖాసంయమానం బుద్ధానం ముఖచన్దమణ్డలం పటిచ్ఛాదేతబ్బం హోతి.
పత్థరితవితానఓలమ్బితగన్ధదామకుసుమదామకే గన్ధమణ్డలమాళే. పుబ్బభాగేన పరిచ్ఛిన్దిత్వాతి ‘‘ఏత్తకం వేలం సమాపత్తియా వీతినామేస్సామీ’’తి ఏవం పవత్తేన పుబ్బభాగేన కాలం పరిచ్ఛిన్దిత్వా. పచ్చయదాయకేసు అనురోధవసేన పరిసం ఉస్సాదేన్తో వా పగ్గణ్హన్తో, అదాయకేసు విరోధవసేన పరిసం అపసాదేన్తో వా.
యోగక్ఖేమం అన్తరాయాభావం. సభావగుణేనేవాతి యథావుత్తగుణేనేవ. భోతో గోతమస్స గుణం సవిగ్గహం చక్కవాళం అతిసమ్బాధం విత్థారేన సన్ధారేతుం అప్పహోన్తతో. భవగ్గం అతినీచం ఉపరూపరి సన్ధారేతుం అప్పహోన్తతో.
౩౮౬. ఠానగమనాదీసు (దీ. ని. టీ. ౨.౩౫) భూమియం సుట్ఠు సమంపతిట్ఠితా పాదా ఏతస్సాతి సుప్పతిట్ఠితపాదో. తం పన భగవతో సుప్పతిట్ఠితపాదతం బ్యతిరేకముఖేన విభావేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అగ్గతలన్తి అగ్గపాదతలం. పణ్హీతి పణ్హితలం. పస్సన్తి పాదతలస్స ద్వీసు పస్సేసు ఏకేకం, ఉభయమేవ వా పరియన్తం పస్సం. సువణ్ణపాదుకతలం వియ ఉజుకం నిక్ఖిపియమానం. ఏకప్పహారేనేవాతి ఏకక్ఖణేయేవ. సకలం పాదతలం భూమిం ఫుసతి నిక్ఖిపనే. ఏకప్పహారేనేవ సకలం పాదతలం భూమితో ఉట్ఠహతీతి యోజనా.
తత్రాతి తాయ సుప్పతిట్ఠితపాదతాయ అనుపుబ్బనిన్నావ అచ్ఛరియబ్భుతం ఇదం వుచ్చమానం నిస్సన్దఫలం. వుత్తమేవత్థం సత్థు తిదివగమనేన సుపాకటం కాతుం ‘‘తథా హీ’’తిఆదిం వత్వా ‘‘న హీ’’తిఆదినా తం సమత్థేతి. తేన పఠమలక్ఖణతోపి దుతియలక్ఖణం మహానుభావన్తి దస్సేతి. తథా హి వక్ఖతి ‘‘అన్తమసో చక్కవత్తిరఞ్ఞో పరిసం ఉపాదాయ సబ్బోపి చక్కలక్ఖణస్సేవ పరివారో’’తి. యుగన్ధరపబ్బతస్స తావతింసభవనస్స చ పకతిపదనిక్ఖేపట్ఠానుపసఙ్కమనే నేవ బుద్ధానం, న దేవతానం ఆనుభావో, అథ ఖో బుద్ధానం లక్ఖణానుభావోతి ఇమమత్థం నిదస్సితం. సీలతేజేన…పే… దసన్నం పారమీనం ఆనుభావేనాతి ఇదమ్పి లక్ఖణనిబ్బత్తకమ్మవిసేసకిత్తనమేవాతి దట్ఠబ్బం. సబ్బావన్తేహీతి సబ్బపదేసవన్తేహి.
నాభిపరిచ్ఛిన్నాతి నాభియం పరిచ్ఛిన్నా పరిచ్ఛేదవసేన ఠితా. నాభిముఖపరిక్ఖేపపట్టోతి పకతిచక్కస్స అక్ఖబ్భాహతపరిహరణత్థం నాభిముఖే ఠపేతబ్బపరిక్ఖేపపట్టో. నేమిమణికాతి నేమియం ఆవళిభావేన ఠితమణికాలేఖా.
సమ్బహులవారోతి బహువిధలేఖఙ్గవిభావనవారో. సత్తీతి ఆవుధసత్తి. సిరివచ్ఛోతి సిరిముఖం. నన్దీతి దక్ఖిణావట్టం. సోవత్తికోతి సోవత్తిఅఙ్కో. వటంసకోతి ఆవేళం. వడ్ఢమానకన్తి పురిసహారి పురిసఙ్గం. మోరహత్థకోతి మోరపిఞ్ఛకలాపో, మోరపిఞ్ఛ పరిసిబ్బితో వా బీజనివిసేసో. వాలబీజనీతి చామరివాలం. సిద్ధత్థాది పుణ్ణఘటపుణ్ణపాతియో. ‘‘చక్కవాళో’’తి వత్వా తస్స పధానావయవే దస్సేతుం ‘‘హిమవా సినేరు…పే… సహస్సానీ’’తి వుత్తం.
ఆయతపణ్హీతి ఇదం అఞ్ఞేసం పణ్హితో దీఘతం సన్ధాయ వుత్తం, న పన అతిదీఘతన్తి ఆహ ‘‘పరిపుణ్ణపణ్హీ’’తి. యథా పన పణ్హిలక్ఖణం పరిపుణ్ణం నామ హోతి, తం బ్యతిరేకముఖేన దస్సేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. ఆరగ్గేనాతి మణ్డలాయ సిఖాయ. వట్టేత్వాతి యథా సువట్టం హోతి, ఏవం వట్టేత్వా. రత్తకమ్బలగేణ్డుకసదిసాతి రత్తకమ్బలమయగేణ్డుకసదిసా.
మక్కటస్సేవాతి వానరస్స వియ. దీఘభావేన సమతం సన్ధాయేతం వుత్తం. నియ్యాసతేలేనాతి ఛదికనియ్యాసాదినియ్యాససమ్మిస్సేన తేలేన.
తలునాతి సుకుమారా.
చమ్మేనాతి అఙ్గులన్తరవేఠితచమ్మేన. పటిబద్ధఅఙ్గులన్తరోతి ఏకతో సమ్బద్ధఅఙ్గులన్తరో. ఏకప్పమాణాతి దీఘతో సమానప్పమాణా. యవలక్ఖణన్తి అబ్భన్తరతో అఙ్గులిపబ్బేఠితం యవలక్ఖణం. పటివిజ్ఝిత్వాతి తంతంపబ్బానం సమానదేసతాయ అఙ్గులీనం పసారితకాలే అఞ్ఞమఞ్ఞం విజ్ఝితాని వియ ఫుసిత్వా తిట్ఠన్తి.
సఙ్ఖా వుచ్చన్తి గోప్ఫకా, ఉద్ధం సఙ్ఖా ఏతేసన్తి ఉస్సఙ్ఖా, పాదా. పిట్ఠిపాదేతి పిట్ఠిపాదసమీపే. సుఖేన పాదా పరివత్తన్తి పాదనామనాదీసు, తేనేవ గచ్ఛన్తానం తేసం హేట్ఠా పాదతలాని దిస్సన్తి. తేనాతి గోప్ఫకానం పిట్ఠిపాదతో ఉద్ధం పతిట్ఠితత్తా. చతురఙ్గులమత్తఞ్హి తాని ఉద్ధం ఆరోహిత్వా పతిట్ఠహన్తి, నిగుళ్హాని చ హోన్తి, న అఞ్ఞేసం వియ పఞ్ఞాయమానాని. సతిపి దేసన్తరప్పవత్తియం నిచ్చలోతి దస్సనత్థం నాభిగ్గహణం.
యస్మా ఏణీమిగస్స సమన్తతో ఏకసదిసమంసా అనుక్కమేన ఉద్ధం థూలా జఙ్ఘా హోన్తి, తస్మా వుత్తం ‘‘ఏణీమిగసదిసజఙ్ఘా’’తి. పరిపుణ్ణజఙ్ఘోతి సమన్తతో మంసూపచయేన పరిపుణ్ణజఙ్ఘో. తేనాహ ‘‘న ఏకతో’’తిఆది.
ఏతేనాతి ‘‘అనోనమన్తో’’తిఆదివచనేన, జాణుఫాసుభావదీపనేనాతి అత్థో. అవసేసజనాతి ఇమినా లక్ఖణేన రహితా జనా. ఖుజ్జా వా హోన్తి హేట్ఠిమకాయతో ఉపరిమకాయస్స రస్సతాయ. వామనా వా ఉపరిమకాయతో హేట్ఠిమకాయస్స రస్సతాయ. ఏతేన ఠపేత్వా సమ్మాసమ్బుద్ధం చక్కవత్తినఞ్చ ఇతరే సత్తా ఖుజ్జా వామనా చాతి దస్సేతి.
ఓహితన్తి సమోహితం అన్తోగధం. తథాభూతం పన తం తేన ఛన్నం హోతీతి ఆహ ‘‘పటిచ్ఛన్న’’న్తి.
సువణ్ణవణ్ణోతి సువణ్ణవణ్ణవణ్ణోతి అయమేత్థ అత్థోతి ఆహ ‘‘జాతిహిఙ్గులకేనా’’తిఆది. స్వాయమత్థో ఆవుత్తిఞాయేన చ వేదితబ్బో. సరీరపరియాయో ఇధ వణ్ణసద్దోతి అధిప్పాయేన పఠమవికప్పం వత్వా తథారూపాయ పన రుళ్హియా అభావం మనసి కత్వా వణ్ణధాతుపరియాయమేవ వణ్ణసద్దం గహేత్వా దుతియవికప్పో వుత్తో.
రజోతి సుఖుమరజో. జల్లన్తి మలీనభావావహో రేణుసఞ్చయో. తేనాహ ‘‘మలం వా’’తి. యది వివట్టతి, కథం న్హానాదీతి ఆహ ‘‘హత్థధోవనా’’తిఆది.
ఆవట్టపరియోసానేతి పదక్ఖిణావట్టాయ అన్తే.
బ్రహ్మునో సరీరం పురతో వా పచ్ఛతో వా అనోనమిత్వా ఉజుకమేవ ఉగ్గతన్తి ఆహ ‘‘బ్రహ్మా వియ ఉజుగత్తో’’తి. పస్సవఙ్కాతి దక్ఖిణపస్సేన వా వామపస్సేన వా వఙ్కా.
హత్థపిట్ఠిఆదివసేన సత్త ఉస్సదా ఏతస్సాతి సత్తుస్సదో.
సీహస్స పుబ్బద్ధం సీహపుబ్బద్ధం, పరిపుణ్ణావయవతాయ సీహపుబ్బద్ధం వియ సకలో కాయో అస్సాతి సీహపుబ్బద్ధకాయో. సీహస్సేవాతి సీహస్స వియ. సణ్ఠన్తీతి సణ్ఠహన్తి. నానాచిత్తేనాతి వివిధచిత్తేన. పుఞ్ఞచిత్తేనాతి పారమితాపుఞ్ఞచిత్తరూపేన. చిత్తితోతి సఞ్జాతచిత్తభావో.
ద్విన్నం కోట్టానమన్తరన్తి ద్విన్నం పిట్ఠిబాహానం వేమజ్ఝం, పిట్ఠిమజ్ఝస్స ఉపరిభాగో. చితం పరిపుణ్ణన్తి అనిన్నభావేన చితం, ద్వీహి కోట్టేహి సమతలతాయ పరిపుణ్ణం. ఉగ్గమ్మాతి ఉగ్గన్త్వా.
నిగ్రోధపరిమణ్డలో వియ పరిమణ్డలో నిగ్రోధపరిమణ్డలో ఏకస్స పరిమణ్డలసద్దస్స లోపం కత్వా. న హి సబ్బో నిగ్రోధో మణ్డలో. తేనాహ ‘‘సమక్ఖన్ధసాఖో నిగ్రోధో’’తి. పరిమణ్డలసద్దసన్నిధానేన వా పరిమణ్డలోవ నిగ్రోధో గయ్హతీతి పరిమణ్డలసద్దస్స లోపేన వినాపి అయమత్థో లబ్భతీతి ఆహ ‘‘నిగ్రోధో వియ పరిమణ్డలో’’తి. యావతక్వస్సాతి ఓ-కారస్స వ-కారాదేసం కత్వా వుత్తం.
సమవట్టితక్ఖన్ధోతి సమం సువట్టితక్ఖన్ధో. కోఞ్చా వియ దీఘగలా, బకా వియ వఙ్కగలా, వరాహా వియ పుథులగలాతి యోజనా. సువణ్ణాలిఙ్గసదిసోతి సువణ్ణమయఖుద్దకముదిఙ్గసదిసో.
రసగ్గసగ్గీతి మధురాదిభేదం రసం గసన్తి అన్తో పవేసన్తీతి రసగ్గసా, రసగ్గసానం అగ్గా రసగ్గసగ్గా, తా ఏతస్స సన్తీతి రసగ్గసగ్గీ. తేనాతి ఓజాయ అఫరణేన, హీనధాతుకత్తా తే బహ్వాబాధా హోన్తి.
‘‘హనూ’’తి సన్నిస్సయదన్తాధారస్స సమఞ్ఞా, తం భగవతో సీహహనుసదిసం, తస్మా భగవా సీహహను. తత్థ యస్మా బుద్ధానం రూపకాయస్స ధమ్మకాయస్స చ ఉపమా నామ నిహీనుపమావ, నత్థి సమానుపమా, కుతో అధికూపమా, తస్మా అయమ్పి నిహీనుపమాతి దస్సేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆది వుత్తం. తిభాగవసేన మణ్డలతాయ ద్వాదసియం పక్ఖస్స చన్దసదిసాని.
దన్తానం ఉచ్చనీచతా అబ్భన్తరబాహిరపస్సవసేనపి వేదితబ్బా, న అగ్గవసేనేవ. తేనాహ ‘‘అయపట్టఛిన్నసఙ్ఖపటలం వియా’’తి. అయపట్టన్తి చ కకచం అధిప్పేతం. విసమాతి విసమసణ్ఠానా.
విచ్ఛిన్దిత్వా విచ్ఛిన్దిత్వా పవత్తసరతాయ ఛిన్నస్సరాపి. అనేకాకారతాయ భిన్నస్సరాపి. కాకస్స వియ అమనుఞ్ఞసరతాయ కాకస్సరాపి. అపలిబుద్ధత్తాతి అనుపద్దుతవత్థుకత్తా. వత్థున్తి చ అక్ఖరుప్పత్తిట్ఠానమాహ. అట్ఠఙ్గసమన్నాగతోతి ఏత్థ అట్ఠఙ్గాని పరతో ఆగమిస్సన్తి. మఞ్జుఘోసోతి మధురస్సరో.
కరవీకసద్దో యేసం సత్తానం సోతపథం ఉపగచ్ఛతి, తే అత్తనో సరసమ్పత్తియా పకతిం జహాపేత్వా అవసే కరోన్తో అత్తనో వసే వత్తేతి, ఏవం మధురోతి దస్సేన్తో ‘‘తత్రిద’’న్తిఆదిమాహ. తం పీతిన్తి తం బుద్ధగతం పీతిం. తేనేవ నీహారేన పునప్పునం పవత్తన్తం అవిజహిత్వా విక్ఖమ్భితకిలేసా థేరానం సన్తికే లద్ధధమ్మస్సవనసప్పాయా ఉపనిస్సయసమ్పత్తియా పరిపక్కఞాణతాయ ‘‘సత్తహి…పే… పతిట్ఠాసీ’’తి. సత్తసతమత్తేన ఓరోధజనేన సద్ధిం పదసావ థేరానం సన్తికం ఉపగతత్తా ‘‘సత్తహి జఙ్ఘాసతేహి సద్ధి’’న్తి వుత్తం.
అభినీలనేత్తోతి అధికనీలనేత్తో. అధికనీలతా చ సాతిసయం నీలభావేన వేదితబ్బా, న నేత్తే నీలవణ్ణస్సేవ అధికభావతోతి ఆహ ‘‘న సకలనీలనేత్తోవా’’తిఆది. పీతలోహితవణ్ణా సేతమణ్డలగతరాజివసేన, నీలసేతకాళవణ్ణా పన తంతంమణ్డలవసేనేవ వేదితబ్బా.
చక్ఖుభణ్డన్తి అక్ఖిదలన్తి కేచి, అక్ఖిదలపత్తన్తి అఞ్ఞే. అక్ఖిదలేహి పన సద్ధిం అక్ఖిబిమ్బన్తి వేదితబ్బం. ఏవఞ్హి వినిగ్గతగమ్భీరజోతనాపి యుత్తా హోతి.
ఉణ్ణాసద్దో లోకే అవిసేసతో లోమపరియాయో, ఇధ పన లోమవిసేసవాచకోతి ఆహ ‘‘ఉణ్ణలోమ’’న్తి. నలాటమజ్ఝజాతాతి నలాటమజ్ఝగతా. ఓదాతతాయ ఉపమా, న ముదుతాయ. రజతపుబ్బుళకాతి రజతమయతారకా.
ద్వే అత్థవసే పటిచ్చ వుత్తన్తి యస్మా బుద్ధా చక్కవత్తినో చ పరిపుణ్ణనలాటతాయ పరిపుణ్ణసీసబిమ్బతాయ చ ‘‘ఉణ్హీససీసా’’తి వుచ్చన్తి, తస్మా తే ద్వే అత్థవసే పటిచ్చ ‘‘ఉణ్హీససీసో’’తి ఇదం వుత్తం. ఇదాని తం అత్థద్వయం భగవతి సుప్పతిట్ఠితన్తి దస్సేతుం ‘‘తథాగతస్సహీ’’తిఆది వుత్తం. సణ్హతమతాయ సువణ్ణవణ్ణతాయ చ రఞ్ఞో బద్ధఉణ్హీసపట్టో వియ విరోచతి. కప్పసీసాతి ద్విధాభూతసీసా. ఫలసీసాతి ఫలసదిససీసా. అట్ఠిసీసాతి మంసస్స అభావతో తచోపరియోనద్ధఅట్ఠిమత్తసీసా. తుమ్బసీసాతి లాబుసదిససీసా. పబ్భారసీసాతి పిట్ఠిభాగేన ఓలమ్బమానసీసా. పురిమనయేనాతి పరిపుణ్ణనలాటతాపక్ఖేన. ఉణ్హీసవేఠితసీసో వియాతి ఉణ్హీసపట్టేన వేఠితసీసపదేసో వియ. ఉణ్హీసం వియాతి ఛేకేన సిప్పినా విరచితఉణ్హీసమణ్డలం వియ.
కమ్మన్తి యేన యేన కమ్మేన యం యం లక్ఖణం నిబ్బత్తం, తం తం కమ్మం. కమ్మసరిక్ఖకన్తి తస్స తస్స లక్ఖణస్స తంకమ్మానురూపతా. లక్ఖణన్తి తస్స మహాపురిసలక్ఖణస్స అవిపరీతసభావో. లక్ఖణానిసంసన్తి తం లక్ఖణపటిలాభేన లద్ధబ్బగుణో. ఇమాని కమ్మాదీనీతి ఇమాని అనన్తరం వుత్తాని కమ్మకమ్మసరిక్ఖకాదీని దస్సేత్వా తం సరూపతో విభావేత్వా కథేతబ్బాని సంవణ్ణకేన.
రతనవిచిత్తసువణ్ణతోరణం తస్మిం కాలే మనుస్సలోకే నత్థీతి వుత్తం ‘‘దేవనగరే’’తి. సబ్బసో సుపుప్ఫితసాలరుక్ఖో అసాధారణసోభో మనుస్సూపచారే న లబ్భతీతి ఆహ ‘‘సేలన్తరమ్హీ’’తి. కిరియాచారన్తి కాయికవాచసికకిరియాపవత్తిం.
౩౮౭. సతతపాటిహారియన్తి సతతం చరిమభవే సబ్బకాలం లక్ఖణనిబ్బత్తకకమ్మానుభావహేతుకం బుద్ధావేణికం పాటిహారియం. బుద్ధానం అతిదూరే పాదం నిక్ఖిపితుకామానమ్పి నాతిదూరే ఏవ నిక్ఖిపనం హోతీతి ‘‘న అతిదూరే ఠపేస్సామీతి ఉద్ధరతీ’’తి వుత్తం. పకతిసఞ్చరణవసేనేతం వుత్తం, తాదిసేన పాదేన అనేకయోజనే ఠపేస్సామీతి ఉద్ధరణమ్పి హోతియేవ. అతిదూరం హీతిఆది పమాణాతిక్కమే దోసదస్సనం. ఏవం సతీతి ఏవం దక్ఖిణపాదవామపాదానం యథాధిప్పేతపతిట్ఠితట్ఠానే సతి. పదవిచ్ఛేదోతి పదవారవిచ్ఛేదో. యాదిసం పసారేన్తో వామపాదస్స ఉద్ధరణం పతిట్ఠానఞ్చ, దక్ఖిణపాదస్స తాదిసమేవ, ఇతి నేసం ఉద్ధరణపతిట్ఠానానం సమానతో అఞ్ఞమఞ్ఞభావేన అనూనానధికతాయ వుత్తం ‘‘దక్ఖిణపాదకిచ్చం వామపాదేన నియమితం, వామపాదకిచ్చం దక్ఖిణపాదేన నియమిత’’న్తి.
దివాతి ఉపకట్ఠాయ వేలాయ. విహారభత్తత్థాయాతి విహారే యథావుద్ధం గహేతబ్బభత్తత్థాయ. పచ్ఛతో ఆగచ్ఛన్తోతి పకతిగమనేన పచ్ఛతో ఆగచ్ఛన్తో. ఓకాసం న లభతీతి పదనిక్ఖేపట్ఠానం న లభతి. ఊరుపరియాయో ఇధ సత్థి-సద్దోతి ఆహ ‘‘న ఊరుం ఉన్నామేతీ’’తి. దణ్డఙ్కుసం వుచ్చతి దీఘదణ్డో అఙ్కుసో, తేన రుక్ఖసాఖం ఛిన్దతో పురిసస్స యథా పచ్ఛాభాగేన పాదానం ఓసక్కనం హోతి, ఏవం భగవతో పాదా న ఓసక్కన్తీతి ఆహ ‘‘రుక్ఖసాఖాఛేదన…పే… ఓసక్కాపేతీ’’తి. ఓబద్ధానాబద్ధట్ఠానేహి పాదం కోట్టేన్తో వియాతి ఆబద్ధట్ఠానేన అనాబద్ధట్ఠానేన చ పాదఖణ్డం కోట్టేత్వా థద్ధం కరోన్తో వియ. న ఇతో చితో చ చాలేతీతి అపరాపరం న చాలేతి. ఉస్సఙ్ఖపాదతాయ సుఖేనేవ పాదానం పరివత్తనతో నాభితో పట్ఠాయ ఉపరిమకాయో న ఇఞ్జతీతి హేట్ఠిమకాయోవ ఇఞ్జతి. తేనాహ ‘‘ఉపరిమ…పే… నిచ్చలో హోతీ’’తి. న జానాతి అనిఞ్జనతో. కాయబలేనాతి గమనపయోగసఙ్ఖాతేన కాయగతేన విసేసబలేన. జవగమనహేతుభూతేన వా కాయబలేన. తేనాహ ‘‘బాహా ఖిపన్తో’’తిఆది. జవేన గచ్ఛన్తో హి బాహా ఖిపతి, సరీరతో సేదా ముచ్చన్తి. నాగాపలోకితవసేనాతి నాగస్స అపలోకనమివ సకలకాయేనేవ పరివత్తేత్వా అపలోకనవసేన.
అనావరణఞాణస్సాతి అనావరణఞాణబలేన దస్సనస్స. అనావరణవారో పన కాయే పతిట్ఠితరూపదస్సనమ్పి అనావరణమేవాతి దస్సనత్థం వుత్తో. ఇన్దఖీలతో పట్ఠాయాతి నగరద్వారే ఇన్దఖీలతో పట్ఠాయ. పకతిఇరియాపథేనేవాతి ఓనమనాదిం అకత్వా ఉజుకగమనాదినా ఏవ. యది ఏవం కోట్ఠకద్వారగేహప్పవేసే కథన్తి ఆహ ‘‘దలిద్దమనుస్సాన’’న్తిఆది. పరివత్తేన్తేనాతి నిపజ్జనత్థం కాయం పరివత్తేన్తేన.
హత్థేహి గహేత్వాతి ఉభోహి హత్థేహి ఉభోసు కటిప్పదేసేసు పరిగ్గహేత్వా. పతతి నిసీదనట్ఠానే నిపజ్జనవసేన పతతి. ఓరిమం అఙ్గం నిస్సాయ నిసిన్నోతి పల్లఙ్కమాభుజిత్వా ఉక్కుటికనిసజ్జాయ ఉపరిమకాయం హేట్ఠిమకాయే పతిట్ఠపేన్తోయేవ భారీకరణవసేన ఓరిమఙ్గం నిస్సాయ నిసిన్నో. ఘంసన్తోతి ఆనిసదదేసేన ఆసనట్ఠానం ఘంసన్తో. పారిమఙ్గన్తి సత్థిభాగసమ్మద్దం ఆనిసదపదేసం. తథేవాతి ఘంసన్తో ఏవ. ఓలమ్బకం ధారేన్తో వియాతి ఓలమ్బకసుత్తం ఓతారేన్తో వియ. తేన ఉజుకమేవ నిసీదనమాహ. సరీరస్స గరుకభావహేతూనం దూరతో సముపాయితభావేన సల్లహుకభావతో తూలపిచుం ఠపేన్తో వియ.
అప్పేసక్ఖానం మహానుభావగేహప్పవేసే సియా ఛమ్భితత్తం, చిత్తక్ఖోభో, దరథవసేన నానప్పకారకప్పనం, భయవసేన తణ్హావసేన పరితస్సనం, తం సబ్బం భగవతో నత్థీతి దస్సేతుం పాళియం ‘‘న ఛమ్భతీ’’తిఆది (మ. ని. ౨.౩౮౭) వుత్తన్తి ఆహ ‘‘న ఛమ్భతీ’’తిఆది.
ఉదకం దీయతి ఏతేనాతి ఉదకదానం, భిఙ్కారాది ఉదకభాజనం. బద్ధం కత్వాతి హత్థగతమత్తికం వియ అత్తనో వసే అవత్తన్తం కత్వా. పరివత్తేత్వాతి కుజ్జిత్వా. విఛడ్డయమానో ఉదకస్స విక్ఖిపనవసేన ఛడ్డయమానో.
తథా న గణ్హాతి, బ్యఞ్జనమత్తాయ ఏవ గణ్హన్తో. భత్తం వా అమనాపన్తి ఆనేత్వా యోజనా. బ్యఞ్జనేన ఆలోపఅతినామనం, ఆలోపేన బ్యఞ్జనఅతినామనన్తి ఇమేసు పన ద్వీసు పఠమమేవ అసారుప్పతాయ అనిట్ఠం వజ్జేతబ్బన్తి పాళియం పటిక్ఖిత్తన్తి దట్ఠబ్బం. సబ్బత్థేవాతి సబ్బస్మిం ఆహరితబ్బవత్థుస్మిం సుపణీతభావేన రసో పాకటో హోతి ఞాణేన పరిఞ్ఞాతత్తా. రసగేధో పన నత్థి సేతుఘాతత్తా.
అస్సాతి ‘‘నేవ దవాయా’’తిఆదిపదస్స. వుత్తమేతన్తి ‘‘విసుద్ధిమగ్గే వినిచ్ఛయో ఆగతో’’తి సబ్బాసవసుత్తే (మ. ని. ౧.౨౩) సంవణ్ణయన్తేన వుత్తమేతం, తస్మా న ఏత్థ తం వత్తబ్బన్తి అధిప్పాయో, తస్మా యో తస్మిం తస్మిం వినిచ్ఛయే విసేసవాదో ఇచ్ఛితబ్బో. సో పరమత్థమఞ్జూసాయ విసుద్ధిమగ్గవణ్ణనాయ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. పత్తస్స గహణట్ఠానన్తి హత్థేన పత్తస్స గహణపదేసం. వినివత్తిత్వాతి పత్తే సబ్బం ఆమిసగతం సద్ధిం భత్తేన వినివత్తిత్వా గచ్ఛతి. పమాణాతిక్కన్తన్తి కేలాయనవసేన అతిక్కన్తపమాణం ఆరక్ఖం ఠపేతి. చీవరభోగన్తరన్తి చీవరపటలన్తరం. ఉదరేన అక్కమిత్వాతి ఉదరేనేవ సన్నిరుమ్భిత్వా.
అప్పత్తకాలం అభిముఖం నామేతి ఉపనామేతీతి అతినామేతి, పత్తకాలం అతిక్కామేన్తో నామేతి అపనేతీతి అతినామేతి. ఉభయమ్పి ఏకజ్ఝం గహేత్వా పాళియం ‘‘న చ అనుమోదనస్స కాలమతినామేతీ’’తి వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘యో హీ’’తిఆదిమాహ.
వేగగమనేన పటిసంముఞ్చిత్వా ధావిత్వా గచ్ఛతి. అచ్చుక్కట్ఠన్తి అతివియ ఉద్ధం కత్వా కడ్ఢితపారుతం. తేనాహ ‘‘యో హి యావ హనుకట్ఠితో…పే… హోతీ’’తి. అచ్చోక్కట్ఠన్తి అతివియ హేట్ఠా కత్వా కడ్ఢితపారుతం. తేనాహ ‘‘యావ గోప్ఫకా ఓతారేత్వా’’తి. ఉభతో ఉక్ఖిపిత్వాతి దక్ఖిణతో వామతోతి ఉభోసు పస్సేసు ఉత్తరాసఙ్గం ఉక్ఖిపిత్వా. థనన్తి దక్ఖిణథనం.
విస్సట్ఠోతి విముత్తో. తేనాహ ‘‘విస్సట్ఠత్తాయేవ చేస విఞ్ఞేయ్యో’’తి. యస్మా అముత్తవాదినో వచనం అవిస్సట్ఠతాయ న సినియ్హతి, న ఏవం ముత్తవాదినోతి ఆహ ‘‘సినిద్ధో’’తి. విఞ్ఞేయ్యోతి సుపరిబ్యత్తతాయ అక్ఖరతో చ బ్యఞ్జనతో చ విఞ్ఞాతుం సక్కుణేయ్యో. తేనాహ ‘‘పాకటో’’తి. విఞ్ఞాపనియోతి విజానితబ్బో. బ్యఞ్జనవసేనేవ చేత్థ విఞ్ఞేయ్యతా వేదితబ్బా ఘోసస్స అధిప్పేతత్తా. మధురోతి పియో పేమనీయో అపలిబుద్ధో. సవనమరహతి, సవనస్స సోతస్స హితోతి వా సవనీయో. సమ్పిణ్డితోతి సహితో. భగవతో హి సద్దో ఉప్పత్తిట్ఠానకతాసఞ్చితత్తా సహితాకారేనేవ ఆపాథమాగచ్ఛతి, న అయోసలాకాయ పహటకంసథాలం వియ విప్పకిణ్ణో. తేనాహ ‘‘అవిసారీ’’తి. గమ్భీరోతి యథా గమ్భీరవత్థుపరిచ్ఛిన్దనేన ఞాణస్స గమ్భీరసమఞ్ఞా, ఏవం గమ్భీరట్ఠానసమ్భవతో సద్దస్స గమ్భీరసమఞ్ఞాతి ఆహ ‘‘గమ్భీరోతి గమ్భీరసముట్ఠితో’’తి. నిన్నాదవాతి సవిసేసం నిన్నాదవా. స్వాయం విసేసో గమ్భీరభావసిద్ధోతి ఆహ ‘‘గమ్భీరత్తాయేవ చేస నిన్నాదీ’’తి. ఏవమేత్థ చత్తారి అఙ్గాని చతురఙ్గనిప్ఫాదీని వేదితబ్బాని. అకారణా మా నస్సీతి బుద్ధానుభావేన వియ సరస్స పరిసపరియన్తతా వుత్తా, ధమ్మతావసేనేవ పన సా వేదితబ్బా తస్స మూలకారణస్స తథా అవట్ఠితత్తా.
పచ్చోసక్కిత్వాతి పటినివత్తిత్వా. సముస్సితకఞ్చనపబ్బతం వియ ఉపరి ఇన్దనీలరతనవితతసిఖం విజ్జుల్లతాభూసితం. మహాపథవీఆదయో సత్థుగుణపటిభాగతాయ నిదస్సనం, కేవలం మహన్తతామత్తం ఉపాదాయ నిదస్సితా.
౩౯౦. అప్పటిసంవిదితోతి అనారోచితో. ఆగమనవసేన చేత్థ పటిసంవేదితన్తి ఆహ ‘‘అవిఞ్ఞాతఆగమనో’’తి. ఉగ్గతభావన్తి కులభోగవిజ్జాదీహి ఉళారభావం. అనుద్దయసమ్పన్నాతి కారుణికా.
౩౯౧. సహసావ ఓకాసకరణేన ఉచ్చకులీనతా దీపితా హోతీతి ఆహ ‘‘వేగేన ఉట్ఠాయ ద్విధా భిజ్జిత్వా’’తిఆది.
నారిసమాననామన్తి ఇత్థిఅత్థజోతకనామం. తేనాహ ‘‘ఇత్థిలిఙ్గ’’న్తి. అవ్హాతబ్బాతి కథేతబ్బా.
౩౯౪. ఏకనీహారేనేవ అట్ఠ పఞ్హే బ్యాకరోన్తో. ‘‘పుబ్బేనివాసం…పే… పవుచ్చతీ’’తి ఇమినా పుబ్బేనివాసస్స విదితకారణం వుత్తన్తి ఆహ ‘‘తస్స పుబ్బేనివాసో పాకటో’’తి. దిబ్బచక్ఖుఞాణం కథితం తస్స పరిభణ్డఞాణభావతో యథాకమ్మూపగఞాణస్స. ‘‘జాతిక్ఖయం పత్తో, అభిఞ్ఞా వోసితో’’తి చ వుత్తత్తా మునీతి అసేక్ఖముని ఇధాధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘అరహత్తఞాణమోనేయ్యేన సమన్నాగతో’’తి.
కిలేసరాగేహి కిలేసవివణ్ణతాహి. జాతిక్ఖయప్పత్తత్తా ‘‘అథో జాతిక్ఖయం పత్తో’’తి వుత్తత్తా. అభిజానిత్వాతి అభివిసిట్ఠతాయ అగ్గమగ్గపఞ్ఞాయ ఞత్వా. ఇదాని పటిసమ్భిదాయం ఆగతనయేన పరిఞ్ఞాపహానభావనాసచ్ఛికిరియాసమాపత్తీనం పారగమనేన పారగూతి అయమేత్థ అత్థోతి దస్సేతుం ‘‘పారగూతి వా’’తిఆది వుత్తం. అభిఞ్ఞేయ్యధమ్మానం జాననవసేన అభిఞ్ఞాపారగూ. తాదిసోతి యాదిసో ‘‘పారగూ సబ్బధమ్మాన’’న్తి పదద్వయేన వుత్తో, తాదిసో. ఛహి ఆకారేహీతి పజాననాదీహి యథావుత్తేహి ఛహి ఆకారేహి.
కామఞ్చేత్థ ద్వే ఏవ పుచ్ఛాగాథా ద్వే చ విస్సజ్జనాగాథా, పుచ్ఛాపటిపాటియా పన అసఙ్కరతో చ విస్సజ్జనం పవత్తతి, తం నిద్ధారేతుం కిం పనాతిఆది వుత్తం. వేదేహి గతత్తాతి వేదేహి మగ్గఞాణేహి పారఙ్గతత్తా. పుబ్బేనివాసన్తిఆదీహి విజ్జానం అత్థితాయ బోధితత్తా. పాపధమ్మానన్తి ఛత్తింసపాపధమ్మానం సోత్థానం మగ్గం పాపనేన నిస్సేసతో సోధితత్తా.
౩౯౫. ధమ్మో నామ అరహత్తమగ్గో కుసలధమ్మేసు ఉక్కంసపారమిప్పత్తియా ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన. తస్స అనురూపధమ్మభావతో అనుధమ్మో నామ హేట్ఠిమమగ్గఫలధమ్మా. యో సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా యథానుసిట్ఠం న పటిపజ్జతి, సో తథాగతం ధమ్మాధికరణం విహేఠేతి నామ. యో పన పటిపజ్జన్తో చ దన్ధాభిఞ్ఞతాయ కమ్మట్ఠానసోధనత్థం అన్తరన్తరా భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా అనేకవారం కథాపేతి, సో ఏత్తావతా ధమ్మాధికరణం తథాగతం విహేఠేతీతి న వత్తబ్బో. న హి భగవతో ధమ్మదేసనాయ పరిస్సమో అత్థి, అయఞ్చ అత్థో మహాసుదస్సనసుత్తాదీహి (దీ. ని. ౨.౨౪౧ ఆదయో) దీపేతబ్బో, తస్మా – ‘‘సచ్చధమ్మస్స అనుధమ్మ’’న్తి వత్తబ్బే వుత్తమేవ బ్యతిరేకముఖేన విభావేతుం ‘‘న చ మం ధమ్మాధికరణం విహేసేసీ’’తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. తత్థ పరినిబ్బాయీతి పరకాలే చేత్థ పరినిబ్బానమ్పి సఙ్గయ్హతి, తం పన ఇమస్మిం గహితమేవ హోతీతి ఆహ ‘‘దేసనాయ అరహత్తేనేవ కూటం గహిత’’న్తి.
బ్రహ్మాయుసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.