౧. ఘటికారసుత్తవణ్ణనా

౨౮౨. చరియన్తి బోధిచరియం, బోధిసమ్భారసమ్భరణవసేన పవత్తితం బోధిసత్తపటిపత్తిన్తి అత్థో. సుకారణన్తి బోధిపరిపాచనస్స ఏకన్తికం సున్దరం కారణం, కస్సపస్స భగవతో పయిరుపాసనాదిం సన్ధాయ వదతి. తఞ్హి తేన సద్ధిం మయా ఇధ కతన్తి వత్తబ్బతం లభతి. మన్దహసితన్తి ఈసకం హసితం. కుహం కుహన్తి హాస-సద్దస్స అనుకరణమేతం. హట్ఠపహట్ఠాకారమత్తన్తి హట్ఠపహట్ఠమత్తం. యథా గహితసఙ్కేతా ‘‘పహట్ఠో భగవా’’తి సఞ్జానన్తి, ఏవం ఆకారదస్సనమత్తం.

ఇదాని ఇమినా పసఙ్గేన తాసం సముట్ఠానం విభాగతో దస్సేతుం ‘‘హసితఞ్చ నామేత’’న్తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ అజ్ఝుపేక్ఖనవసేనపి హాసో న సమ్భవతి, పగేవ దోమనస్సవసేనాతి ఆహ ‘‘తేరసహి సోమనస్ససహగతచిత్తేహీ’’తి. నను చ కేచి కోధవసేనపి హసన్తీతి? న, తేసమ్పి యం తం కోధవత్థు, తస్స మయం దాని యథాకామకారితం ఆపజ్జిస్సామాతి దువిఞ్ఞేయ్యన్తరేన సోమనస్సచిత్తేనేవ హాసస్స ఉప్పజ్జనతో. తేసూతి పఞ్చసు సోమనస్ససహగతచిత్తేసు. బలవారమ్మణేతి ఉళారఆరమ్మణే యమకమహాపాటిహారియసదిసే. దుబ్బలారమ్మణేతి అనుళారే ఆరమ్మణే. ఇమస్మిం పన ఠానే…పే… ఉప్పాదేసీతి ఇదం పోరాణట్ఠకథాయం తథా ఆగతత్తా వుత్తం. న అహేతుకసోమనస్ససహగతచిత్తేన భగవతో సితం హోతీతి దస్సనత్థం.

అభిధమ్మటీకాయం (ధ. స. మూలటీ. ౫౬౮) పన ‘‘అతీతంసాదీసు అప్పటిహతం ఞాణం వత్వా ‘ఇమేహి తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతస్స బుద్ధస్స భగవతో సబ్బం కాయకమ్మం ఞాణపుబ్బఙ్గమం ఞాణానుపరివత్త’న్తిఆదివచనతో (మహాని. ౬౯, ౧౫౬; చూళని. మాఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౫; పటి. మ. ౩.౫; నేత్తి. ౧౫; దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౩౦౫; విభ. మూలటీ. సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా; దీ. ని. టీ. ౩.౧౪౧, ౩౦౫) ‘భగవతో ఇదం చిత్తం ఉప్పజ్జతీ’తి వుత్తవచనం విచారేతబ్బ’’న్తి వుత్తం. తత్థ ఇమినా హసితుప్పాదచిత్తేన పవత్తియమానమ్పి భగవతో సితకరణం పుబ్బేనివాస-అనాగతంస-సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణానం అనువత్తకత్తా ఞాణానుపరివత్తియేవాతి, ఏవం పన ఞాణానుపరివత్తిభావే సతి న కోచి పాళిఅట్ఠకథానం విరోధో. తథా హి అభిధమ్మట్ఠకథాయం (ధ. స. అట్ఠ. ౫౬౮) ‘‘తేసం ఞాణానం చిణ్ణపరియన్తే ఇదం చిత్తం ఉప్పజ్జతీ’’తి వుత్తం. అవస్సఞ్చ ఏతం ఏవం ఇచ్ఛితబ్బం, అఞ్ఞథా ఆవజ్జనస్సపి భగవతో పవత్తి తథారూపే కాలే న సంయుజ్జేయ్య, తస్సపి హి విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకభావస్స ఇచ్ఛితత్తా, తథా హి వుత్తం – ‘‘ఏవఞ్చ కత్వా మనోద్వారావజ్జనస్సపి విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకత్తం ఉపపన్నం హోతీ’’తి, న చ విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకత్తే తంసముట్ఠితాయ విఞ్ఞత్తియా కాయకమ్మాదిభావం ఆపజ్జనభావో విబన్ధతీతి తమేవ సన్ధాయ వదతి. తేనాహ ‘‘ఏవం అప్పమత్తకమ్పీ’’తి. సతేరితా విజ్జులతా నామ సతేరతావిజ్జులతా. సా హి ఇతరవిజ్జులతా వియ ఖణట్ఠితికా సీఘనిరోధా చ న హోతి, అపిచ ఖో దన్ధనిరోధా, తఞ్చ సబ్బకాలం చతుదీపికమహామేఘతోవ నిచ్ఛరతి తేనాహ ‘‘చాతుద్దీపికమహామేఘముఖతో’’తి. అయం కిర తాసం రస్మివట్టీనం ధమ్మతా, యదిదం తిక్ఖత్తుం సిరవరం పదక్ఖిణం కత్వా దాఠగ్గేసుయేవ అన్తరధానం.

౨౮౩. యదిపి చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని కప్పానం సతసహస్సఞ్చ పఞ్ఞాపారమితా పరిభావితా, తథాపి ఇదాని తం బుద్ధన్తరం తస్సా పటిపాదేతబ్బత్తా వుత్తం ‘‘అపరిపక్కఞాణత్తా’’తి. కామఞ్చస్స ఞాణాయ ఇదానిపి పటిపాదేతబ్బతా అత్థి, ఏవం సన్తేపి నను సమ్మాసమ్బుద్ధేసు పసాదేన సమ్భావనాయ భవితబ్బం తథా చిరకాలం పరిభావితత్తా, కథం తత్థ హీళనాతి ఆహ ‘‘బ్రాహ్మణకులే’’తిఆది. చిరకాలపరిచితాపి హి గుణభావనా అప్పకేనపి అకల్యాణమిత్తసంసగ్గేన విపరివత్తతి అఞ్ఞథత్తం గచ్ఛతి. తేన మహాసత్తోపి జాతిసిద్ధాయం లద్ధియం ఠత్వా జాతిసిద్ధేన మానేన ఏవమాహ – ‘‘కిం పన తేన ముణ్డకేన సమణకేన దిట్ఠేనా’’తి. తథా హి వుత్తం అట్ఠకథాయం –

‘‘తస్మా అకల్యాణజనం, ఆసీవిసమివోరగం,

ఆరకా పరివజ్జేయ్య, భూతికామో విచక్ఖణో’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౭౦-౧౭౨);

న్హానచుణ్ణేన సుత్తేన కతా సోత్తి, కురువిన్దగుళికా, సా ఏవ సినాయన్తి కాయం విసోధేన్తి ఏతాయాతి సినానం. తేనాహ – ‘‘సోత్తి సినానన్తి సినానత్థాయ కతసోత్తి’’న్తి.

౨౮౪. అరియపరిహారేనాతి అరియానం పరిహారేన, అనాగామీనం న్హానకాలే అత్తనో కాయస్స పరిహారనియామేనాతి అత్థో. అత్తనో ఞాణసమ్పత్తియా విభవసమ్పత్తియా పసన్నకారం కాతుం సక్ఖిస్సతి. ఏతదత్థన్తి ‘‘అహితనివారణం, హితే నియోజనం బ్యసనే పరివజ్జన’’న్తి యదిదం, ఏతదత్థం మిత్తా నామ హోన్తి. కేచి ‘‘యావేత్థ అహుపీ’’తి పఠన్తి, తేసం యావ ఏత్థ కేసగ్గగహణం తావ అయం నిబన్ధో అహుపీతి అత్థో.

౨౮౫. సతిపటిలాభత్థాయాతి బోధియా మహాభినీహారం కత్వా బోధిసమ్భారపటిపదాయ పూరణభావే సతియా పటిలాభత్థాయ. ఇదాని తస్స సతుప్పాదనీయకథాయ పవత్తితాకారం సఙ్ఖేపేనేవ దస్సేతుం ‘‘తస్స హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ న లామకట్ఠానం ఓతిణ్ణసత్తోతి ఇమినా మహాసత్తస్స పణీతాధిముత్తతం దస్సేత్వా ఏవం పణీతాధిముత్తికస్స పమాదకిరియా న యుత్తాతి దస్సేన్తో ‘‘తాదిసస్స నామ పమాదవిహారో న యుత్తో’’తి ఆహ. తదా బోధిసత్తస్స నేక్ఖమ్మజ్ఝాసయో తేలప్పదీపో వియ విసేసతో నిబ్బత్తి, తం దిస్వా భగవా తదనురూపం ధమ్మకథం కరోన్తో ‘‘తాదిసస్స…పే… కథేసీ’’తి. పరసముద్దవాసీ థేరా అఞ్ఞథా వదన్తి. అట్ఠకథాయం పన నాయం బుద్ధానం భారో, యదిదం పూరితపారమీనం బోధిసత్తానం తథా ధమ్మదేసనా తేసం మహాభినీహారసమనన్తరమ్పి బోధిసమ్భారస్స సయమ్భుఞాణేనేవ పటివిదితత్తా. తస్మా బోధిసత్తభావపవేదనమేవ తస్స భగవా అకాసీతి దస్సేతుం ‘‘సతిపటిలాభత్థాయా’’తిఆది వుత్తం. సతిపటిలాభత్థాయాతి సమ్మాపటిపత్తియా ఉజ్జలనే పాకటకరసతిపటిలాభాయ.

౨౮౬. ఞాణఞ్హి కిలేసధమ్మవిదాలనపదాలనేహి సిఙ్గం వియాతి సిఙ్గం. తఞ్హి పటిపత్తియా ఉపత్థమ్భితం ఉస్సితం నామ హోతి, తదభావే పతితం నామ. కేచి పన వీరియం సిఙ్గన్తి వదన్తి. తస్మిం సమ్మప్పధానవసేన పవత్తే బాహిరపబ్బజ్జం ఉపగతాపి మహాసత్తా విసుద్ధాసయా అప్పిచ్ఛతాదిగుణసమఙ్గినో యథారహం గన్థధురం వాసధురఞ్చ పరిబ్రూహయన్తా విహరన్తి, పగేవ బుద్ధసాసనే అప్పిచ్ఛతాదీహీతి ఆహ ‘‘చతుపారిసుద్ధిసీలే పనా’’తిఆది. విపస్సనం బ్రూహేన్తా సిఖాప్పత్తవిపస్సనా హోన్తీతి వుత్తం – ‘‘యావ అనులోమఞాణం ఆహచ్చ తిట్ఠన్తీ’’తి, అనులోమఞాణతో ఓరమేవ విపస్సనం ఠపేన్తీతి అత్థో. మగ్గఫలత్థం వాయామం న కరోన్తి పఞ్ఞాపారమితాయ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణగబ్భస్స అపరిపుణ్ణత్తా అపరిపక్కత్తా చ.

౨౮౭. థేరేహీతి వుద్ధతరేహి. నివాసే సతీతి యస్మిం ఠానే పబ్బజితో, తత్థేవ నివాసే. వప్పకాలతోతి సస్సానం వప్పకాలతో. పుబ్బే వియ తతో పరం తిఖిణేన సూరియసన్తాపేన పయోజనం నత్థీతి వుత్తం – ‘‘వప్పకాలే వితానం వియ ఉపరి వత్థకిలఞ్జం బన్ధిత్వా’’తి. పుటకేతి కలాపే.

౨౮౮. పచ్చయసామగ్గిహేతుకత్తా ధమ్మప్పత్తియా పదేసతో పరిఞ్ఞావత్థుకాపి అరియా ఉపట్ఠితే చిత్తవిఘాతపచ్చయే యదేతం నాతిసావజ్జం, తదేవం గణ్హన్తీతి అయమేత్థ ధమ్మతాతి ఆహ – ‘‘అలాభం ఆరబ్భ చిత్తఞ్ఞథత్త’’న్తిఆది. సోతి కికీ కాసిరాజా. బ్రాహ్మణభత్తోతి బ్రాహ్మణేసు భత్తో. దేవేతి బ్రాహ్మణే సన్ధాయాహ. భూమిదేవాతి తేసం సమఞ్ఞా, తదా బ్రాహ్మణగరుకో లోకో. తదా హి కస్సపోపి భగవా బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తి. ధీతు అవణ్ణం వత్వాతి, ‘‘మహారాజ, తవ ధీతా బ్రాహ్మణసమయం పహాయ ముణ్డపాసణ్డికసమయం గణ్హీ’’తిఆదినా రాజపుత్తియా అగుణం వత్వా. వరం గణ్హింసు ఞాతకా. రజ్జం నియ్యాతేసి ‘‘మా మే వచనం ముసా అహోసి, అట్ఠమే దివసే నిగ్గణ్హిస్సామీ’’తి.

పావనఅస్మనయనవసేన సమ్మా పావీకతత్తా పరిసుద్ధతణ్డులాని. పాళియం తణ్డులపటిభస్తానీతి తణ్డులఖణ్డాని. ముగ్గపటిభస్తకళాయపటిభస్తేసుపి ఏసేవ నయో.

౨౮౯. కో ను ఖోతి భుమ్మత్థే పచ్చత్తవచనన్తి ఆహ – ‘‘కుహిం ను ఖో’’తి పారిపూరిం యోజీయన్తి బ్యఞ్జనభోజనాని ఏత్థాతి పరియోగో, తతో పరియోగా. తేనాహ ‘‘సూపభాజనతో’’తి. సఞ్ఞం దత్వాతి వుత్తం సబ్బం ఆచిక్ఖిత్వా తుమ్హాకం అత్థాయ సమ్పాదేత్వా నిక్ఖిత్తో ఉపట్ఠాకోతి భగవతో ఆరోచేథాతి సఞ్ఞం దత్వా. అతివిస్సత్థోతి అతివియ విస్సత్థో. పఞ్చవణ్ణాతి ఖుద్దికాదివసేన పఞ్చప్పకారా.

౨౯౦. కిన్తి నిస్సక్కే పచ్చత్తవచనం, కస్మాతి అత్థో? ధమ్మికోతి ఇమినా ఆగమనసుద్ధిం దస్సేతి. భిక్ఖూనం పత్తే భత్తసదిసోతి ఇమినా ఉపాసకేన సత్థు పరిచ్చత్తభావం తత్థ సత్థునో చ అపరిసఙ్కతం దస్సేతి. సిక్ఖాపదవేలా నామ నత్థీతి ధమ్మస్సామిభావతో సిక్ఖాపదమరియాదా నామ నత్థి పణ్ణత్తివజ్జే, పకతివజ్జే పన సేతుఘాతో ఏవ.

౨౯౧. ఛదనట్ఠానే యదాకాసం, తదేవ తస్స గేహస్స ఛదనన్తి ఆకాసచ్ఛదనం. పకతియా ఉతుఫరణమేవాతి ఛాదితే యాదిసం ఉతు, ఛదనే ఉత్తిణభావేపి తమ్హి గేహే తాదిసమేవ ఉతుఫరణం అహోసి. తేసంయేవాతి తేసం ఘటికారస్స మాతాపితూనం ఏవ.

౨౯౨. ‘‘చతస్సో ముట్ఠియో ఏకో కుడువో, చత్తారో కుడువా ఏకో పత్థో, చత్తారో పత్థా ఏకో ఆళ్హకో, చత్తారో ఆళ్హకా ఏకం దోణం, చత్తారి దోణాని ఏకా మానికా, చతస్సో మానికా ఏకా ఖారీ, వీసతి ఖారికా ఏకో వాహోతి తదేవ ఏకసకట’’న్తి సుత్తనిపాతట్ఠకథాదీసు (సు. ని. అట్ఠ. ౨.౬౬౨) వుత్తం, ఇధ పన ‘‘ద్వే సకటాని ఏకో వాహో’’తి వుత్తం. తేలఫాణితాదిన్తి ఆది-సద్దేన సప్పిఆదిం మరిచాదికటుకభణ్డఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. నాహం రఞ్ఞా దిట్ఠపుబ్బో, కుతో పరిప్ఫస్సోతి అధిప్పాయో. నచ్చిత్వాతి నచ్చం దత్వా.

ఘటికారసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.