౪. రాజవగ్గో

౧. ఘటికారసుత్తవణ్ణనా

౨౮౨. చరియన్తి బోధిచరియం, బోధిసమ్భారసమ్భరణవసేన పవత్తితం బోధిసత్తపటిపత్తిన్తి అత్థో. సుకారణన్తి బోధిపరిపాచనస్స ఏకన్తికం సున్దరం కారణం, కస్సపస్స భగవతో పయిరుపాసనాదిం సన్ధాయ వదతి. తఞ్హి తేన సద్ధిం మయా ఇధ కతన్తి వత్తబ్బతం లభతి. మన్దహసితన్తి ఈసకం హసితం. కుహం కుహన్తి హాస-సద్దస్స అనుకరణమేతం. హట్ఠపహట్ఠాకారమత్తన్తి హట్ఠపహట్ఠమత్తం. యథా గహితసఙ్కేతా ‘‘పహట్ఠో భగవా’’తి సఞ్జానన్తి, ఏవం ఆకారదస్సనమత్తం.

ఇదాని ఇమినా పసఙ్గేన తాసం సముట్ఠానం విభాగతో దస్సేతుం ‘‘హసితఞ్చ నామేత’’న్తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ అజ్ఝుపేక్ఖనవసేనపి హాసో న సమ్భవతి, పగేవ దోమనస్సవసేనాతి ఆహ ‘‘తేరసహి సోమనస్ససహగతచిత్తేహీ’’తి. నను చ కేచి కోధవసేనపి హసన్తీతి? న, తేసమ్పి యం తం కోధవత్థు, తస్స మయం దాని యథాకామకారితం ఆపజ్జిస్సామాతి దువిఞ్ఞేయ్యన్తరేన సోమనస్సచిత్తేనేవ హాసస్స ఉప్పజ్జనతో. తేసూతి పఞ్చసు సోమనస్ససహగతచిత్తేసు. బలవారమ్మణేతి ఉళారఆరమ్మణే యమకమహాపాటిహారియసదిసే. దుబ్బలారమ్మణేతి అనుళారే ఆరమ్మణే. ఇమస్మిం పన ఠానే…పే… ఉప్పాదేసీతి ఇదం పోరాణట్ఠకథాయం తథా ఆగతత్తా వుత్తం. న అహేతుకసోమనస్ససహగతచిత్తేన భగవతో సితం హోతీతి దస్సనత్థం.

అభిధమ్మటీకాయం (ధ. స. మూలటీ. ౫౬౮) పన ‘‘అతీతంసాదీసు అప్పటిహతం ఞాణం వత్వా ‘ఇమేహి తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతస్స బుద్ధస్స భగవతో సబ్బం కాయకమ్మం ఞాణపుబ్బఙ్గమం ఞాణానుపరివత్త’న్తిఆదివచనతో (మహాని. ౬౯, ౧౫౬; చూళని. మాఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౫; పటి. మ. ౩.౫; నేత్తి. ౧౫; దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౩౦౫; విభ. మూలటీ. సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా; దీ. ని. టీ. ౩.౧౪౧, ౩౦౫) ‘భగవతో ఇదం చిత్తం ఉప్పజ్జతీ’తి వుత్తవచనం విచారేతబ్బ’’న్తి వుత్తం. తత్థ ఇమినా హసితుప్పాదచిత్తేన పవత్తియమానమ్పి భగవతో సితకరణం పుబ్బేనివాస-అనాగతంస-సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణానం అనువత్తకత్తా ఞాణానుపరివత్తియేవాతి, ఏవం పన ఞాణానుపరివత్తిభావే సతి న కోచి పాళిఅట్ఠకథానం విరోధో. తథా హి అభిధమ్మట్ఠకథాయం (ధ. స. అట్ఠ. ౫౬౮) ‘‘తేసం ఞాణానం చిణ్ణపరియన్తే ఇదం చిత్తం ఉప్పజ్జతీ’’తి వుత్తం. అవస్సఞ్చ ఏతం ఏవం ఇచ్ఛితబ్బం, అఞ్ఞథా ఆవజ్జనస్సపి భగవతో పవత్తి తథారూపే కాలే న సంయుజ్జేయ్య, తస్సపి హి విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకభావస్స ఇచ్ఛితత్తా, తథా హి వుత్తం – ‘‘ఏవఞ్చ కత్వా మనోద్వారావజ్జనస్సపి విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకత్తం ఉపపన్నం హోతీ’’తి, న చ విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకత్తే తంసముట్ఠితాయ విఞ్ఞత్తియా కాయకమ్మాదిభావం ఆపజ్జనభావో విబన్ధతీతి తమేవ సన్ధాయ వదతి. తేనాహ ‘‘ఏవం అప్పమత్తకమ్పీ’’తి. సతేరితా విజ్జులతా నామ సతేరతావిజ్జులతా. సా హి ఇతరవిజ్జులతా వియ ఖణట్ఠితికా సీఘనిరోధా చ న హోతి, అపిచ ఖో దన్ధనిరోధా, తఞ్చ సబ్బకాలం చతుదీపికమహామేఘతోవ నిచ్ఛరతి తేనాహ ‘‘చాతుద్దీపికమహామేఘముఖతో’’తి. అయం కిర తాసం రస్మివట్టీనం ధమ్మతా, యదిదం తిక్ఖత్తుం సిరవరం పదక్ఖిణం కత్వా దాఠగ్గేసుయేవ అన్తరధానం.

౨౮౩. యదిపి చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని కప్పానం సతసహస్సఞ్చ పఞ్ఞాపారమితా పరిభావితా, తథాపి ఇదాని తం బుద్ధన్తరం తస్సా పటిపాదేతబ్బత్తా వుత్తం ‘‘అపరిపక్కఞాణత్తా’’తి. కామఞ్చస్స ఞాణాయ ఇదానిపి పటిపాదేతబ్బతా అత్థి, ఏవం సన్తేపి నను సమ్మాసమ్బుద్ధేసు పసాదేన సమ్భావనాయ భవితబ్బం తథా చిరకాలం పరిభావితత్తా, కథం తత్థ హీళనాతి ఆహ ‘‘బ్రాహ్మణకులే’’తిఆది. చిరకాలపరిచితాపి హి గుణభావనా అప్పకేనపి అకల్యాణమిత్తసంసగ్గేన విపరివత్తతి అఞ్ఞథత్తం గచ్ఛతి. తేన మహాసత్తోపి జాతిసిద్ధాయం లద్ధియం ఠత్వా జాతిసిద్ధేన మానేన ఏవమాహ – ‘‘కిం పన తేన ముణ్డకేన సమణకేన దిట్ఠేనా’’తి. తథా హి వుత్తం అట్ఠకథాయం –

‘‘తస్మా అకల్యాణజనం, ఆసీవిసమివోరగం,

ఆరకా పరివజ్జేయ్య, భూతికామో విచక్ఖణో’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౭౦-౧౭౨);

న్హానచుణ్ణేన సుత్తేన కతా సోత్తి, కురువిన్దగుళికా, సా ఏవ సినాయన్తి కాయం విసోధేన్తి ఏతాయాతి సినానం. తేనాహ – ‘‘సోత్తి సినానన్తి సినానత్థాయ కతసోత్తి’’న్తి.

౨౮౪. అరియపరిహారేనాతి అరియానం పరిహారేన, అనాగామీనం న్హానకాలే అత్తనో కాయస్స పరిహారనియామేనాతి అత్థో. అత్తనో ఞాణసమ్పత్తియా విభవసమ్పత్తియా పసన్నకారం కాతుం సక్ఖిస్సతి. ఏతదత్థన్తి ‘‘అహితనివారణం, హితే నియోజనం బ్యసనే పరివజ్జన’’న్తి యదిదం, ఏతదత్థం మిత్తా నామ హోన్తి. కేచి ‘‘యావేత్థ అహుపీ’’తి పఠన్తి, తేసం యావ ఏత్థ కేసగ్గగహణం తావ అయం నిబన్ధో అహుపీతి అత్థో.

౨౮౫. సతిపటిలాభత్థాయాతి బోధియా మహాభినీహారం కత్వా బోధిసమ్భారపటిపదాయ పూరణభావే సతియా పటిలాభత్థాయ. ఇదాని తస్స సతుప్పాదనీయకథాయ పవత్తితాకారం సఙ్ఖేపేనేవ దస్సేతుం ‘‘తస్స హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ న లామకట్ఠానం ఓతిణ్ణసత్తోతి ఇమినా మహాసత్తస్స పణీతాధిముత్తతం దస్సేత్వా ఏవం పణీతాధిముత్తికస్స పమాదకిరియా న యుత్తాతి దస్సేన్తో ‘‘తాదిసస్స నామ పమాదవిహారో న యుత్తో’’తి ఆహ. తదా బోధిసత్తస్స నేక్ఖమ్మజ్ఝాసయో తేలప్పదీపో వియ విసేసతో నిబ్బత్తి, తం దిస్వా భగవా తదనురూపం ధమ్మకథం కరోన్తో ‘‘తాదిసస్స…పే… కథేసీ’’తి. పరసముద్దవాసీ థేరా అఞ్ఞథా వదన్తి. అట్ఠకథాయం పన నాయం బుద్ధానం భారో, యదిదం పూరితపారమీనం బోధిసత్తానం తథా ధమ్మదేసనా తేసం మహాభినీహారసమనన్తరమ్పి బోధిసమ్భారస్స సయమ్భుఞాణేనేవ పటివిదితత్తా. తస్మా బోధిసత్తభావపవేదనమేవ తస్స భగవా అకాసీతి దస్సేతుం ‘‘సతిపటిలాభత్థాయా’’తిఆది వుత్తం. సతిపటిలాభత్థాయాతి సమ్మాపటిపత్తియా ఉజ్జలనే పాకటకరసతిపటిలాభాయ.

౨౮౬. ఞాణఞ్హి కిలేసధమ్మవిదాలనపదాలనేహి సిఙ్గం వియాతి సిఙ్గం. తఞ్హి పటిపత్తియా ఉపత్థమ్భితం ఉస్సితం నామ హోతి, తదభావే పతితం నామ. కేచి పన వీరియం సిఙ్గన్తి వదన్తి. తస్మిం సమ్మప్పధానవసేన పవత్తే బాహిరపబ్బజ్జం ఉపగతాపి మహాసత్తా విసుద్ధాసయా అప్పిచ్ఛతాదిగుణసమఙ్గినో యథారహం గన్థధురం వాసధురఞ్చ పరిబ్రూహయన్తా విహరన్తి, పగేవ బుద్ధసాసనే అప్పిచ్ఛతాదీహీతి ఆహ ‘‘చతుపారిసుద్ధిసీలే పనా’’తిఆది. విపస్సనం బ్రూహేన్తా సిఖాప్పత్తవిపస్సనా హోన్తీతి వుత్తం – ‘‘యావ అనులోమఞాణం ఆహచ్చ తిట్ఠన్తీ’’తి, అనులోమఞాణతో ఓరమేవ విపస్సనం ఠపేన్తీతి అత్థో. మగ్గఫలత్థం వాయామం న కరోన్తి పఞ్ఞాపారమితాయ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణగబ్భస్స అపరిపుణ్ణత్తా అపరిపక్కత్తా చ.

౨౮౭. థేరేహీతి వుద్ధతరేహి. నివాసే సతీతి యస్మిం ఠానే పబ్బజితో, తత్థేవ నివాసే. వప్పకాలతోతి సస్సానం వప్పకాలతో. పుబ్బే వియ తతో పరం తిఖిణేన సూరియసన్తాపేన పయోజనం నత్థీతి వుత్తం – ‘‘వప్పకాలే వితానం వియ ఉపరి వత్థకిలఞ్జం బన్ధిత్వా’’తి. పుటకేతి కలాపే.

౨౮౮. పచ్చయసామగ్గిహేతుకత్తా ధమ్మప్పత్తియా పదేసతో పరిఞ్ఞావత్థుకాపి అరియా ఉపట్ఠితే చిత్తవిఘాతపచ్చయే యదేతం నాతిసావజ్జం, తదేవం గణ్హన్తీతి అయమేత్థ ధమ్మతాతి ఆహ – ‘‘అలాభం ఆరబ్భ చిత్తఞ్ఞథత్త’’న్తిఆది. సోతి కికీ కాసిరాజా. బ్రాహ్మణభత్తోతి బ్రాహ్మణేసు భత్తో. దేవేతి బ్రాహ్మణే సన్ధాయాహ. భూమిదేవాతి తేసం సమఞ్ఞా, తదా బ్రాహ్మణగరుకో లోకో. తదా హి కస్సపోపి భగవా బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తి. ధీతు అవణ్ణం వత్వాతి, ‘‘మహారాజ, తవ ధీతా బ్రాహ్మణసమయం పహాయ ముణ్డపాసణ్డికసమయం గణ్హీ’’తిఆదినా రాజపుత్తియా అగుణం వత్వా. వరం గణ్హింసు ఞాతకా. రజ్జం నియ్యాతేసి ‘‘మా మే వచనం ముసా అహోసి, అట్ఠమే దివసే నిగ్గణ్హిస్సామీ’’తి.

పావనఅస్మనయనవసేన సమ్మా పావీకతత్తా పరిసుద్ధతణ్డులాని. పాళియం తణ్డులపటిభస్తానీతి తణ్డులఖణ్డాని. ముగ్గపటిభస్తకళాయపటిభస్తేసుపి ఏసేవ నయో.

౨౮౯. కో ను ఖోతి భుమ్మత్థే పచ్చత్తవచనన్తి ఆహ – ‘‘కుహిం ను ఖో’’తి పారిపూరిం యోజీయన్తి బ్యఞ్జనభోజనాని ఏత్థాతి పరియోగో, తతో పరియోగా. తేనాహ ‘‘సూపభాజనతో’’తి. సఞ్ఞం దత్వాతి వుత్తం సబ్బం ఆచిక్ఖిత్వా తుమ్హాకం అత్థాయ సమ్పాదేత్వా నిక్ఖిత్తో ఉపట్ఠాకోతి భగవతో ఆరోచేథాతి సఞ్ఞం దత్వా. అతివిస్సత్థోతి అతివియ విస్సత్థో. పఞ్చవణ్ణాతి ఖుద్దికాదివసేన పఞ్చప్పకారా.

౨౯౦. కిన్తి నిస్సక్కే పచ్చత్తవచనం, కస్మాతి అత్థో? ధమ్మికోతి ఇమినా ఆగమనసుద్ధిం దస్సేతి. భిక్ఖూనం పత్తే భత్తసదిసోతి ఇమినా ఉపాసకేన సత్థు పరిచ్చత్తభావం తత్థ సత్థునో చ అపరిసఙ్కతం దస్సేతి. సిక్ఖాపదవేలా నామ నత్థీతి ధమ్మస్సామిభావతో సిక్ఖాపదమరియాదా నామ నత్థి పణ్ణత్తివజ్జే, పకతివజ్జే పన సేతుఘాతో ఏవ.

౨౯౧. ఛదనట్ఠానే యదాకాసం, తదేవ తస్స గేహస్స ఛదనన్తి ఆకాసచ్ఛదనం. పకతియా ఉతుఫరణమేవాతి ఛాదితే యాదిసం ఉతు, ఛదనే ఉత్తిణభావేపి తమ్హి గేహే తాదిసమేవ ఉతుఫరణం అహోసి. తేసంయేవాతి తేసం ఘటికారస్స మాతాపితూనం ఏవ.

౨౯౨. ‘‘చతస్సో ముట్ఠియో ఏకో కుడువో, చత్తారో కుడువా ఏకో పత్థో, చత్తారో పత్థా ఏకో ఆళ్హకో, చత్తారో ఆళ్హకా ఏకం దోణం, చత్తారి దోణాని ఏకా మానికా, చతస్సో మానికా ఏకా ఖారీ, వీసతి ఖారికా ఏకో వాహోతి తదేవ ఏకసకట’’న్తి సుత్తనిపాతట్ఠకథాదీసు (సు. ని. అట్ఠ. ౨.౬౬౨) వుత్తం, ఇధ పన ‘‘ద్వే సకటాని ఏకో వాహో’’తి వుత్తం. తేలఫాణితాదిన్తి ఆది-సద్దేన సప్పిఆదిం మరిచాదికటుకభణ్డఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. నాహం రఞ్ఞా దిట్ఠపుబ్బో, కుతో పరిప్ఫస్సోతి అధిప్పాయో. నచ్చిత్వాతి నచ్చం దత్వా.

ఘటికారసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౨. రట్ఠపాలసుత్తవణ్ణనా

౨౯౩. థూలమేవ థుల్లం, థుల్లా విపులా మహన్తా కోట్ఠా జాతా ఇమస్సాతి థుల్లకోట్ఠికన్తి ఓదనపూపపహూతవసేన లద్ధనామో నిగమో. అట్ఠకథాయం పన థుల్లకోట్ఠన్తి అత్థో వుత్తో. తేన పాళియం ఇక-సద్దేన పదవడ్ఢనం కతన్తి దస్సేతి.

౨౯౪. రట్ఠపాలోతి ఇదం తస్స కులపుత్తస్స నామం. పవేణివసేన ఆగతకులవంసానుగతన్తి సముదాగమతో పట్ఠాయ దస్సేతుం ‘‘కస్మా రట్ఠపాలో’’తిఆది వుత్తం. సన్ధారేతున్తి వినాసనతో పుబ్బే యాదిసం, తథేవ సమ్మదేవ ధారేతుం సమత్థో. సద్ధాతి కమ్మఫలసద్ధాయ సమ్పన్నా. సామణేరం దిస్వాతి సిక్ఖాకామతాయ ఏతదగ్గే ఠపియమానం దిస్వా.

సహ రఞ్ఞాతి సరాజికం, రఞ్ఞా సద్ధిం రాజపరిసం. చాతువణ్ణన్తి బ్రాహ్మణాదిచతువణ్ణసముదాయం. పోసేతున్తి వద్ధేతుం దానాదీహి సఙ్గహవత్థూహి సఙ్గణ్హితుం. యం కులం. పహోస్సతీతి సక్ఖిస్సతి.

తేన తేన మే ఉపపరిక్ఖతోతి ‘‘కామా నామేతే అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా, అట్ఠికఙ్కలూపమా’’తి (మ. ని. ౧.౨౩౪; పాచి. ౪౧౭; మహాని. ౩, ౬) చ ఆదినా యేన యేన ఆకారేన కామేసు ఆదీనవం ఓకారం సంకిలేసం, తబ్బిపరియాయతో నేక్ఖమ్మే ఆనిసంసం గుణం పకాసేన్తం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి, తేన తేన పకారేన ఉపపరిక్ఖతో వీమంసన్తస్స మయ్హం ఏవం హోతి ఏవం ఉపట్ఠాతి. సిక్ఖత్తయబ్రహ్మచరియన్తి అధిసీలాదిసిక్ఖత్తయసఙ్గహం సేట్ఠచరియం. అఖణ్డాదిభావాపాదనేన అఖణ్డం లక్ఖణవచనఞ్హేతం. కఞ్చిపి సిక్ఖేకదేసం అసేసేత్వా ఏకన్తేనేవ పరిపూరేతబ్బతాయ ఏకన్తపరిపుణ్ణం. చిత్తుప్పాదమత్తమ్పి సంకిలేసమలం అనుప్పాదేత్వా అచ్చన్తమేవ విసుద్ధం కత్వా పరిహరితబ్బతాయ ఏకన్తపరిసుద్ధం. తతో ఏవ సఙ్ఖం వియ లిఖితన్తి సఙ్ఖలిఖితం. తేనాహ ‘‘లిఖితసఙ్ఖసదిస’’న్తి. దాఠికాపి మస్సుగ్గహణేనేవ గహేత్వా ‘‘మస్సు’’త్వేవ వుత్తం, ఉత్తరాధరమస్సున్తి అత్థో. కసాయేన రత్తాని కాసాయాని. అననుఞ్ఞాతం పుత్తం న పబ్బాజేతి ‘‘మాతాపితూనం లోకియమహాజనస్స చిత్తఞ్ఞథత్తం మా హోతూ’’తి. తథా హి సుద్ధోదనమహారాజస్స తథా వరో దిన్నో.

౨౯౫. పియాయితబ్బతో పియోతి ఆహ ‘‘పీతిజనకో’’తి. మనస్స అప్పాయనతో మనాపోతి ఆహ ‘‘మనవడ్ఢనకో’’తి. సుఖేధితో తరుణదారకకాలే. తతో పరఞ్చ సప్పిఖీరాదిసాదురసమనుఞ్ఞభోజనాదిఆహారసమ్పత్తియా సుఖపరిభతో. అథ వా దళ్హభత్తికధాతిజనాదిపరిజనసమ్పత్తియా చేవ పరిచ్ఛదసమ్పత్తియా చ ఉళారపణీతసుఖపచ్చయూపహారేహి చ సుఖేధితో, అకిచ్ఛేనేవ దుక్ఖప్పచ్చయవినోదనేన సుఖపరిభతో. అజ్ఝత్తికఙ్గసమ్పత్తియా వా సుఖేధితో, బాహిరఙ్గసమ్పత్తియా సుఖపరిభతో. కస్సచీతి ఉపయోగత్థే సామివచనం, కిఞ్చీతి వుత్తం హోతి, అయమేవ వా పాఠో. తథా హి ‘‘అప్పమత్తకమ్పి కలభాగం దుక్ఖస్స న జానాసీ’’తి అత్థో వుత్తో. ఏవం సన్తేతి నను మయం రట్ఠపాల మరణాదీసు కేనచి ఉపాయేన అప్పతీకారేన మరణేనపి తయా అకామకాపి వినా భవిస్సామ, ఏవం సతి. యేనాతి యేన కారణేన. కిం పనాతి ఏత్థ కిన్తి కారణత్థే పచ్చత్తవచనన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కేన పన కారణేనా’’తి.

౨౯౬. పరిచారేహీతి పరితో తత్థ తత్థ యథాసకం విసయేసు చారేహి. తేనాహ ‘‘ఇతో చితో చ ఉపనేహీ’’తి. పరిచారేహీతి వా సుఖూపకరణేహి అత్తానం పరిచారేహి, అత్తనో పరిచరణం కారేహి. తథాభూతో చ యస్మా లళన్తో కీళన్తో నామ హోతి, తస్మా ‘‘లళా’’తిఆది వుత్తం. నిచ్చదానం దానం నామ, ఉపోసథదివసాదీసు దాతబ్బం అతిరేకదానం పదానం నామ. పవేణీరక్ఖణవసేన వా దీయమానం దానం నామ, అత్తనావ పట్ఠపేత్వా దీయమానం పదానం నామ. పచురజనసాధారణం వా నాతిఉళారం దానం నామ, అనఞ్ఞసాధారణం అతిఉళారం పదానం నామ. ఉద్దస్సేతబ్బాతి ఉద్ధం దస్సేతబ్బా. కుతో ఉద్ధం తే దస్సేతబ్బా? పబ్బజితతో ఉద్ధం అత్తానం మాతాపితరో దస్సేతబ్బా, తేనాహ ‘‘యథా’’తిఆది.

౨౯౯. బలం గహేత్వాతి ఏత్థ బలగ్గహణం నామ కాయబలస్స ఉప్పాదనమేవాతి ఆహ ‘‘కాయబలం జనేత్వా’’తి. ఏవం విహరన్తోతి యథా పాళియం వుత్తం ఏవం ఏకో వూపకట్ఠో అప్పమత్తో విహరన్తో. తస్మాతి యస్మా నేయ్యో, న ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ, న చ విపఞ్చితఞ్ఞూ, తస్మా. చిరేన పబ్బజితో ద్వాదసమే వస్సే అరహత్తం పాపుణి. యం పన వుత్తం పాళియం ‘‘న చిరస్సేవా’’తి, తం సట్ఠి వస్సాని తతో అధికమ్పి విపస్సనాపరివాసం వసన్తే ఉపాదాయ వుత్తం.

సత్తద్వారకోట్ఠకస్సాతి సత్తగబ్భన్తరద్వారకోట్ఠకసీసేన గబ్భన్తరాని వదతి. పహరాపేతీతి వయోవుడ్ఢానురూపం కప్పాపనాదినా అలఙ్కారాపేతి. అన్తోజాతతాయ ఞాతిసదిసీ దాసీ ఞాతిదాసీ. పూతిభావేనేవ లక్ఖితబ్బో దోసో వా అభిదోసో, సోవ ఆభిదోసికో, అభిదోసం వా పచ్చూసకాలం గతో పత్తో అతిక్కన్తోతి ఆభిదోసికో. తేనాహ ‘‘ఏకరత్తాతిక్కన్తస్సా’’తిఆది. అపరిభోగారహో పూతిభూతభావేన. అరియవోహారేనాతి అరియసముదాచారేన. అరియా హి మాతుగామం భగినివాదేన సముదాచరన్తి. నిస్సట్ఠపరిగ్గహన్తి పరిచ్చత్తాలయం. వత్తుం వట్టతీతి నిరపేక్ఖభావతో వుత్తం, ఇధ పన విసేసతో అపరిభోగారహత్తావ వత్థునో. నిమీయతి సఞ్ఞాయతీతి నిమిత్తం, తథాసల్లక్ఖితో ఆకారోతి ఆహ ‘‘ఆకారం అగ్గహేసీ’’తి.

౩౦౦. ఘరం పవిసిత్వాతి గేహసామినియా నిసీదితబ్బట్ఠానభూతం అన్తోగేహం పవిసిత్వా. ఆలపనేతి దాసిజనస్స ఆలపనే. బహి నిక్ఖమన్తాతి యథావుత్తఅన్తోగేహతో బహి నిక్ఖమన్తియో. ఘరేసు సాలా హోన్తీతి ఘరేసు ఏకమన్తే భోజనసాలా హోన్తి పాకారపరిక్ఖిత్తా సుసంవిహితద్వారబన్ధా సుసమ్మట్ఠవాలికఙ్గణా.

అనోకప్పనం అసద్దహనం. అమరిసనం అసహనం. అనాగతవచనం అనాగతసద్దప్పయోగో, అత్థో పన వత్తమానకాలికోవ. తేనాహ ‘‘పచ్చక్ఖమ్పీ’’తి. అరియిద్ధియన్తి ‘‘పటికూలే అపటికూలసఞ్ఞీ విహరతీ’’తి (అ. ని. ౫.౧౪౪) ఏవం వుత్తఅరియిద్ధియం.

పూతికుమ్మాసో ఛడ్డనీయధమ్మో తస్స గేహతో లద్ధోపి న దాతబ్బయుత్తకో దాసిజనేన దిన్నోతి ఆహ ‘‘దేయ్యధమ్మవసేన నేవ దానం అలత్థమ్హా’’తి. ‘‘ఇమేహి ముణ్డకేహీ’’తిఆదినా నిత్థుననవచనేన పచ్చక్ఖానం అత్థతో లద్ధమేవ, తస్స పన ఉజుకఫాసుసమాచారవసేన అలద్ధత్తా వుత్తం ‘‘న పచ్చక్ఖాన’’న్తి. తేనాహ – ‘‘పటిసన్థారవసేన పచ్చక్ఖానమ్పి న అలత్థమ్హా’’తి. ‘‘నేవ దాన’’న్తిఆది పచ్చాసీసాయ అక్ఖన్తియా చ వుత్తం వియ పచురజనో మఞ్ఞేయ్యాతి తన్నివత్తనత్థం అధిప్పాయమస్స వివరితుం ‘‘కస్మా పనా’’తిఆది వుత్తం. సుత్తికాపటిచ్ఛన్నన్తి సిప్పికాఛదాహి ఛన్నం.

ఉక్కట్ఠఏకాసనికతాయాతి ఇదం భూతకథనమత్తం థేరస్స తథాభావదీపనతో. ముదుకస్సపి హి ఏకాసనికస్స యాయ నిసజ్జాయ కిఞ్చిమత్తం భోజనం భుత్తం, వత్తసీసేనపి తతో వుట్ఠితస్స పున భుఞ్జితుం న వట్టతి. తేనాహ తిపిటకచూళాభయత్థేరో ‘‘ఆసనం వా రక్ఖేయ్య భోజనం వా’’తి. ఉక్కట్ఠసపదానచారికోతి పురతో పచ్ఛతో చ ఆహటభిక్ఖమ్పి అగ్గహేత్వా బహిద్వారే ఠత్వా పత్తవిస్సజ్జనమేవ కరోతి. ఏతేనేవ థేరస్స ఉక్కట్ఠపిణ్డపాతికభావో దీపితో. తేనాహ – ‘‘స్వాతనాయ భిక్ఖం నామ నాధివాసేతీ’’తి. అథ కస్మా అధివాసేసీతి ఆహ ‘‘మాతు అనుగ్గహేనా’’తిఆది. పణ్డితా హి మాతాపితూనం ఆచరియుపజ్ఝాయానం వా కాతబ్బం అనుగ్గహం అజ్ఝుపేక్ఖిత్వా ధుతఙ్గసుద్ధికా న భవన్తి.

౩౦౧. పయుత్తన్తి వద్ధివసేన పయోజితం, తద్ధితలోపం కత్వా వుత్తన్తి వేదితబ్బం యథా అఞ్ఞత్థాపి ‘‘పితామహం ధనం లద్ధా, సుఖం జీవతి సఞ్చయో’’తి. జేట్ఠకిత్థియోతి పధానిత్థియో. ఇతోతి ఇమస్మిం కులే అనుభవితబ్బవిభవసమ్పత్తితో. అఞ్ఞతోతి ఇమస్స దిన్నత్తా అఞ్ఞస్మిం కులే అనుభవితబ్బసమ్పత్తితో.

౩౦౨. చిత్తవిచిత్తన్తి కప్పనాయ చేవ అరహరూపేన అలఙ్కారాదినా చ చిత్తితఞ్చేవ విచిత్తితఞ్చ. వణకాయన్తి వణభూతం కాయం. సమన్తతో ఉస్సితన్తి హేట్ఠిమకాయవసేన హేట్ఠా ఉపరి చ సన్నిస్సితం. నిచ్చాతురన్తి అభిణ్హప్పటిపీళితం, సదా దుక్ఖితం వా. బహుసఙ్కప్పన్తి రాగవత్థుభావేన అభిజనేహి హావభావవిలాసవసేన, ఆమిసవసేన చ సోణసిఙ్గాలాదీహి బహూహి సఙ్కప్పేతబ్బం. ఠితీతి అవట్ఠానం అవిపరిణామో నత్థి. తేనాహ – ‘‘భిజ్జనధమ్మతావ నియతా’’తి, పరిస్సవభావాపత్తి చేవ వినాసపత్తి చ ఏకన్తికాతి అత్థో.

చిత్తకతమ్పీతి గన్ధాదీహి చిత్తకతమ్పి. రూపన్తి సరీరం.

అలత్తకకతాతి పిణ్డిఅలత్తకేన సువణ్ణకతా. తేనాహ ‘‘అలత్తకేన రఞ్జితా’’తి. చుణ్ణకమక్ఖితన్తి దోసనీహరణేహి తాపదహనాదీహి కతాభిసఙ్ఖారముఖం గోరోచనాదీహి ఓభాసనకచుణ్ణేహి మక్ఖితం, తేనాహ ‘‘సాసపకక్కేనా’’తిఆది.

రసోదకేనాతి సరలనియ్యాసరసమిస్సేన ఉదకేన. ఆవత్తనపరివత్తే కత్వాతి ఆవత్తనపరివత్తనవసేన నతే కత్వా. అట్ఠపదకరచనాయాతి భిత్తికూటద్ధచన్దాదివిభాగాయ అట్ఠపదకరచనాయ.

విరవమానేతి ‘‘అయం పలాయతి, గణ్హ గణ్హా’’తి విరవమానే. హిరఞ్ఞసువణ్ణఓరోధేతి వత్తబ్బం.

౩౦౩. ఉస్సితాయ ఉస్సితాయాతి కులవిభవబాహుసచ్చపఞ్ఞాసమ్పత్తియా ఉగ్గతాయ ఉగ్గతాయ. అభిలక్ఖితో ఉళారభావేన.

౩౦౪. పరిజుఞ్ఞానీతి పరిహానాని. యే బ్యాధినా అభిభూతా సత్తా జిణ్ణకప్పా వయోహానిసత్తా వియ హోన్తి, తతో నివత్తేన్తో ‘‘జరాజిణ్ణో’’తి ఆహ. వయోవుడ్ఢో, న సీలాదివుడ్ఢో. మహత్తం లాతి గణ్హాతీతి మహల్లకో, జాతియా మహల్లకో, న విభవాదినాతి జాతిమహల్లకో. ద్వత్తిరాజపరివత్తసఙ్ఖాతం అద్ధానం కాలం గతో వీతివత్తోతి అద్ధగతో. తథా చ పఠమవయం మజ్ఝిమవయఞ్చ అతీతో హోతీతి ఆహ ‘‘అద్ధానం అతిక్కన్తో’’తి. జిణ్ణాదిపదేహి పఠమవయమజ్ఝిమవయస్స బోధితత్తా అనుప్పత్తతావిసిట్ఠో వయ-సద్దో ఓసానవయవిసయోతి ఆహ ‘‘పచ్ఛిమవయం అనుప్పత్తో’’తి.

‘‘అప్పిచ్ఛో, అప్పడంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సో’’తి (అ. ని. ౧౦.౧౧) ఏవమాదీసు వియ అప్ప-సద్దో అభావత్థోతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘అప్పాబాధోతి అరోగో, అప్పాతఙ్కోతి నిద్దుక్ఖో’’తి. అప్పత్థో వా ఇధ, తత్థాపి అప్ప-సద్దో దట్ఠబ్బో. ఏవఞ్హి ‘‘యో హి, గహపతి, ఇమం పూతికాయం పరిహరన్తో ముహుత్తమ్పి ఆరోగ్యం పటిజానేయ్య కిమఞ్ఞత్ర బాల్యా’’తి (సం. ని. ౩.౧) సుత్తపదం సమత్థితం హోతి. విపచ్చనం విపాకో, సో ఏవ వేపాకో. సమో వేపాకో ఏతిస్సా అత్థీతి సమవేపాకినీ, తాయ. తేనేవ సమవేపాకినిభావేన సబ్బమ్పి సమ్మదేవ గణ్హాతి ధారేతీతి గహణీ. గహణిసమ్పత్తియా హి యథాభుత్తఆహారో సమ్మదేవ జీరన్తో సరీరే తిట్ఠతి, నో అఞ్ఞథా భుత్తభుత్తో ఆహారో జీరతి గహణియా తిక్ఖభావేన. తథేవ తిట్ఠతీతి భుత్తాకారేనేవ తిట్ఠతి గహణియా మన్దభావతో. భత్తచ్ఛన్దో ఉప్పజ్జతేవ భుత్తఆహారస్స సమ్మా పరిణామం గతత్తా. తేనేవాతి సమవేపాకినిభావేనేవ. పత్తానం భోగానం పరిక్ఖియమానం న సహసా ఏకజ్ఝంయేవ పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి, అథ ఖో అనుక్కమేన, తథా ఞాతయోపీతి ఆహ ‘‘అనుపుబ్బేనా’’తి. ఛాతకభయాదినాతి ఆది-సద్దేన బ్యాధిభయాదిం సఙ్గణ్హాతి.

౩౦౫. ఉద్దేససీసేన నిద్దేసో గహితోతి ఆహ ‘‘ధమ్మనిద్దేసా ఉద్దిట్ఠా’’తి. యస్మా వా యే ధమ్మా ఉద్దిసితబ్బట్ఠేన ‘‘ఉద్దేసా’’తి వుచ్చన్తి. తేవ ధమ్మా నిద్దిసితబ్బట్ఠేన నిద్దేసాతి ‘‘ధమ్మనిద్దేసా ఉద్దిట్ఠా’’తి అత్థో వుత్తో. అథ వా యే ధమ్మా అనిచ్చతాదివిభావనవసేన ఉద్ధం ఉద్ధం దేసేస్సన్తి, తే ధమ్మా తథేవ నిస్సేసతో దేసేస్సన్తీతి ఏవం ఉద్దేసనిద్దేసపదానం అనత్థన్తరతా వేదితబ్బా. తత్థాతి జరామరణసన్తికే. అద్ధువోతి నిద్ధువో న థిరో, అనిచ్చోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘ధువట్ఠానవిరహితో’’తి, అజాతాభూతాసఙ్ఖతధువభావకారణవివిత్తోతి అత్థో. ఉపనీయ్యతీతి వా జరామరణేన లోకో సమ్మా నీయతి, తస్మా అద్ధువోతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. తాయితున్తి జాతిఆదిబ్యసనతో రక్ఖితుం సమత్థేన ఇస్సరేన అత్తనా విరహితోతి. ‘‘ఇమం లోకం ఇతో వట్టదుక్ఖతో మోచేస్సామి, జరాబ్యాధిమరణానం తం అధిభవితుం న దస్సామీ’’తి ఏవం అభిసరతీతి అభిస్సరణం, లోకస్స సుఖస్స దాతా హితస్స విధాతా కోచి ఇస్సరో, తదభావతో ఆహ ‘‘అనభిస్సరోతి అసరణో’’తి. నిస్సకో మమాయితబ్బవత్థుఅభావతో, తేనాహ ‘‘సకభణ్డవిరహితో’’తిఆది. తణ్హాయ వసే జాతో తణ్హాయ విజితోతి కత్వా ‘‘తణ్హాయ దాసో’’తి వుత్తం.

౩౦౬. హత్థివిసయత్తా హత్థిసన్నిస్సితత్తా వా హత్థిసిప్పం ‘‘హత్థీ’’తి గహితన్తి ఆహ – ‘‘హత్థిస్మిన్తి హత్థిసిప్పే’’తి, సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. సాతిసయం ఊరుబలం ఏతస్స అత్థీతి ఊరుబలీతి ఆహ – ‘‘ఊరుబలసమ్పన్నో’’తి, తమేవత్థం పాకటం కత్వా దస్సేతుం ‘‘యస్స హీ’’తిఆది వుత్తం. అభిన్నం పరసేనం భిన్దతో భిన్నం సకసేనం సన్ధారయతో ఉపత్థమ్భయతో. బాహుబలీతి ఏత్థాపి ‘‘యస్స హి ఫలకఞ్చ ఆవుధఞ్చ గహేత్వా’’తిఆదినా అత్థో వత్తబ్బో, ఇధ పన పరహత్థగతం రజ్జం ఆహరితుం బాహుబలన్తి యోజనా. యథా హి ‘‘ఊరుబలీ’’తి ఏత్థాపి బాహుబలం అనామసిత్వా అత్థో, ఏవం ‘‘బాహుబలీ’’తి ఏత్థ ఊరుబలం అనామసిత్వా అత్థో వేదితబ్బో, ఆహితో అహంమానో ఏత్థాతి అత్తా, అత్తభావో. అలం సమత్థో అత్తా ఏతస్సాతి అలమత్థోతి ఆహ ‘‘సమత్థఅత్తభావో’’తి.

పరియోధాయాతి వా పరితో ఆరక్ఖం ఓదహిత్వా. ‘‘సంవిజ్జన్తే ఖో, భో రట్ఠపాల, ఇమస్మిం రాజకులే హత్థికాయాపి…పే… వత్తిస్సన్తీ’’తి ఇదమ్పి సో రాజా ఉపరి ధమ్ముద్దేసస్స కారణం ఆహరన్తో ఆహ.

వుత్తస్సేవ అను పచ్ఛా గాయనవసేన కథనం అనుగీతి. తా పన గాథా ధమ్ముద్దేసానం దేసనానుపుబ్బిం అనాదియిత్వాపి యథారహం సఙ్గణ్హనవసేన అనుగీతాతి ఆహ ‘‘చతున్నం ధమ్ముద్దేసానం అనుగీతి’’న్తి.

౩౦౭. ఏకన్తి ఏకజాతియం. వత్థుకామకిలేసకామా విసయభేదేన భిన్దిత్వా తథా వుత్తాతి దట్ఠబ్బో.

సాగరన్తేనాతి సాగరపరియన్తేన.

అహో వతాతి సోచనే నిపాతో, ‘‘అహో వత పాపం కతం మయా’’తిఆదీసు వియ. అమరాతిఆదీసు ఆహూతి కథేన్తి. మతం ఉద్దిస్స ‘‘అమ్హ’’న్తి వత్తబ్బే సోకవసేన ‘‘అమర’’న్తి వుచ్చతి.

వోసానన్తి నిట్ఠం, పరియోసానన్తి అత్థో. సావాతి పఞ్ఞా ఏవ. ధనతోతి సబ్బధనతో. ఉత్తమతరా సేట్ఠా, తేనేవాహ ‘‘పఞ్ఞాజీవిం జీవితమాహు సేట్ఠ’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౪౬; సు. ని. ౧౮౪).

తేసు పాపం కరోన్తేసు సత్తేసు, నిద్ధారణే చేతం భుమ్మవచనం. పరమ్పరాయాతి అత్తభావపరమ్పరాయ. సంసారం ఆపజ్జిత్వాతి భవాదీసు సంసారస్స ఆపజ్జనహేతుం ఆపజ్జన్తో పరలోకం ఉపేతి, పరలోకం ఉపేన్తోవ బహువిధదుక్ఖసఙ్ఖాతం గబ్భఞ్చ ఉపేతి. తాదిసస్సాతి తథారూపస్స గబ్భవాసదుక్ఖాదీనం అధిట్ఠానభూతస్స అప్పపఞ్ఞస్స అఞ్ఞో అప్పపఞ్ఞో చ అభిసద్దహన్తో హితసుఖావహన్తి పత్తియాయన్తో.

‘‘పాపధమ్మో’’తి వుత్తత్తా తాదిసస్స పరలోకో నామ దుగ్గతి ఏవాతి ఆహ ‘‘పరమ్హి అపాయలోకే’’తి.

వివిధరూపేనాతి రూపసద్దాదివసేన తత్థపి పణీతతరాదివసేన బహువిధరూపేన.

సామఞ్ఞమేవాతి సమణభావో ఏవ సేయ్యో. ఏత్థ చ ఆదితో ద్వీహి గాథాహి చతుత్థో ధమ్ముద్దేసో అనుగీతో. చతుత్థగాథాయ తతియో. పఞ్చమగాథాయ దుతియో. ఛట్ఠగాథాయ దుతియతతియా. సత్తమగాథాయ పఠమో ధమ్ముద్దేసో అనుగీతో, అట్ఠమాదీహి పవత్తినివత్తీసు కామేసు నేక్ఖమ్మే చ యథారహం ఆదీనవానిసంసం విభావేత్వా అత్తనో పబ్బజ్జకారణం పరమతో దస్సేన్తో యథావుత్తధమ్ముద్దేసం నిగమేతి, తేన వుత్తం ‘‘తా పన గాథా ధమ్ముద్దేసానం దేసనానుపుబ్బిం అనాదియిత్వాపి యథారహం సఙ్గణ్హనవసేన అనుగీతా’’తి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

రట్ఠపాలసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౩. మఘదేవసుత్తవణ్ణనా

౩౦౮. పుబ్బే మఘదేవో నామ రాజాతి అతీతకాలే ఇమస్మింయేవ కప్పే అనేకవస్ససహస్సాయుకేసు మనుస్సేసు పటిపాటియా ఉప్పన్నానం చతురాసీతిసహస్సానం చక్కవత్తిరాజూనం ఆదిపురిసో మఘదేవోతి ఏవంనామో రాజా.

ధమ్మోతి రాజధమ్మోతి లోకికా వదన్తి. మహాబోధినిధానపారమితాసఙ్ఖాతో పన ధమ్మో అత్థీతి ధమ్మికో. ధమ్మేనాతి ఞాయేన. తదా బ్రహ్మవిహారాదిభావనాధమ్మస్స రఞ్ఞో అనధిగతత్తా తస్సపి వా అనభిజ్ఝాదీహి సమానయోగక్ఖమత్తా వుత్తం ‘‘దసకుసలకమ్మపథే ఠితో’’తి. ధమ్మన్తి ధమ్మతో అనపేతం. తథా హి చ సో పక్ఖపాతాభావతో ‘‘సమో’’తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘సమం చరతీ’’తి. పకతినియామేనేవాతి పవేణియా ఆగతనియామేనేవ. యస్మా నిగమజనపదేసు యేభుయ్యేన గహపతీనం సఙ్గహో, తస్మా అట్ఠకథాయం ‘‘గహపతికాన’’న్త్వేవ వుత్తం. పాళియం పన అఞ్ఞమేవ నాగరచారిత్తం, అఞ్ఞం నేగమజనపదచారిత్తన్తి తే విసుం గహితా ‘‘నేగమేసు చేవ జనపదేసు చా’’తి. పచ్చుగ్గమననిగ్గమనవసేన ఉపోసథస్స పటిహరణం పాటిహారియో, సో ఏవ పాటిహారికో, పక్ఖో. ఇమే దివసాతి ఇమే చత్తారో దివసా.

౩౦౯. దేవోతి మచ్చు అభిభవనట్ఠేన. యథా హి దేవో పకతిసత్తే అభిభవతి, ఏవం మచ్చు సత్తే అభిభవతి. ‘‘అహం అసుకం మద్దితుం ఆగమిస్సామి, త్వం తస్స కేసే గహేత్వా మా విస్సజ్జేహీ’’తి మచ్చుదేవస్స ఆణాకరా దూతా వియాతి దూతాతి వుచ్చన్తి. అలఙ్కతపటియత్తాయాతి ఇదం అత్తనో దిబ్బానుభావం ఆవికత్వా ఠితాయాతి దస్సేతుం వుత్తం. దేవతాబ్యాకరణసదిసమేవ హోతి న చిరేనేవ మరణసమ్భవతో. విసుద్ధిదేవానన్తి ఖీణాసవబ్రహ్మానం. తే హి చరిమభవే బోధిసత్తానం జిణ్ణాదికే దస్సేన్తి.

దుఖితఞ్చ బ్యాధితన్తి బ్యాధిభావేన సఞ్జాతదుక్ఖన్తి అత్థో. అన్తిమభవికబోధిసత్తానం విసుద్ధిదేవేహి ఉపట్ఠాపితభావం ఉపాదాయ తదఞ్ఞేసం తేహి అనుపట్ఠాపితానమ్పి పణ్డితానం తథా వోహరితబ్బతా పరియాయసిద్ధాతి ఆహ ‘‘ఇమినా పరియాయేనా’’తి.

దిసమ్పతీతి విభత్తిఅలోపేన నిద్దేసో, దిసాసీసేన దేసా వుత్తాతి దేసానం అధిపతిరాజాతి అత్థో. ఉత్తమఙ్గే సిరసి రుహన్తీతి ఉత్తమఙ్గరుహా, కేసా. తే పనేత్థ యస్మా పలితత్తా అవిసేసతో సబ్బపచ్ఛిమవయసన్దస్సకా హోన్తి, తస్మా ‘‘వయోహరా’’తి వుత్తా.

పురిసయుగో యస్మా తస్మిం వంసే సఞ్జాతపురిసట్ఠితియా పరిచ్ఛిన్నో, తస్మా ఆహ ‘‘వంససమ్భవే పురిసే’’తి. రాజగేహతో ఆహటభిక్ఖాయ యాపేన్తోతి ఇమినా కుమారకపబ్బజ్జాయ ఉపగతభావం దస్సేతి.

పరిహరియమానోవాతి అఞ్ఞేన అఞ్ఞేన పరిహరియమానో వియ వేలాయ వేలాయ తేన మహతా పరిజనేన ఉపట్ఠియమానో కుమారకీళం కీళీతి అత్థో. కేచి పన ‘‘పరిహరియమానో ఏవా’’తి అవధారణవసేన అత్థం వదన్తి, తథా సతి చతురాసీతివస్ససహస్సాని థఞ్ఞపాయీ తరుణదారకో అహోసీతి ఆపజ్జతీతి తదయుత్తం. కుమారకాలం వత్వా తదనన్తరం ఓపరజ్జవచనతో విరుద్ధఞ్చేతం. (పఞ్చమఙ్గలవచనేన ఉన్నఙ్గలమఙ్గలఉక్కన్తనమఙ్గలకమ్మహాయమఙ్గలదుస్సమఙ్గలాని సముపగతాని ఏవ అహేసున్తి దట్ఠబ్బం).

౩౧౧. సవంసవసేన ఆగతా పుత్తనత్తుఆదయో పుత్తా చ పపుత్తా చ ఏతిస్సాతి పుత్తపపుత్తకా పరమ్పరా. నిహతన్తి నిహితం ఠపితం, పవత్తితన్తి అత్థో. నిహతన్తి వా సతతం పతిట్ఠితభావేన వళఞ్జితన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘కల్యాణవత్త’’న్తి. అతిరేకతరా ద్వే గుణాతి మహాసత్తస్స మఘదేవకాలతో అతిరేకతరా ద్వే గుణా ఇతరరాజూహి పన అతిరేకతరా అనేకసతసహస్సప్పభేదా ఏవ గుణా అహేసున్తి.

౩౧౨. తేత్తింస సహపుఞ్ఞకారినో ఏత్థ నిబ్బత్తాతి తంసహచరితట్ఠానం తేత్తింసం, తదేవ తావతింసం, తంనివాసో ఏతేసన్తి తావతింసా. నివాసభావో చ తేసం తత్థ నిబ్బత్తనపుబ్బకోతి ఆహ – ‘‘దేవానం తావతింసానన్తి తావతింసభవనే నిబ్బత్తదేవాన’’న్తి. రఞ్ఞోతి నిమిమహారాజస్స. ఓవాదే ఠత్వాతి ‘‘సీలం అరక్ఖన్తో మమ సన్తికం మా ఆగచ్ఛతూ’’తి నిగ్గణ్హనవసేనపి, ‘‘ఏకన్తతో మమ విజితే వసన్తేన సీలం రక్ఖితబ్బ’’న్తి ఏవం పవత్తితఓవాదవసేనపి ఓవాదే ఠత్వా.

అథ నన్తి మహాజుతికం మహావిప్ఫారం మహానుభావం నిమిరాజానం. ‘‘సక్కోహమస్మి దేవిన్దో, తవ సన్తికమాగతో’’తి అత్తనో సక్కభావం పవేదేత్వా ‘‘కఙ్ఖం తే పటివినోదేస్సామీ’’తి ఆహ. తేనాహ ‘‘సబ్బభూతానమిస్సరా’’తిఆది.

సీలం ఉపాదాయ ఓమకతాయ ‘‘కి’’న్తి హీళేన్తో వదతి. గుణవిసిట్ఠతాయాతి లాభయసాదీనఞ్చేవ పియమనాపతాదీనఞ్చ ఆసవక్ఖయపరియోసానానం నిమిత్తభావేన ఉత్తమగుణతాయ. తదా సక్కో అనురుద్ధత్థేరో, సో అత్తనో పురిమజాతియం పచ్చక్ఖసిద్ధంవ దానతో సీలం మహన్తం విభావేన్తో ‘‘అహఞ్హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ అత్తనా వసియమానం కామావచరదేవలోకం సన్ధాయ ‘‘పేత్తివిసయతో’’తి వుత్తం. తస్స హి కప్పసతసహస్సం వివట్టజ్ఝాసయస్స పూరితపారమిస్స దేవలోకో పేతలోకో వియ ఉపట్ఠాసి. తేనేవాహ ‘‘అచ్ఛరాగణసఙ్ఘుట్ఠం, పిసాచగణసేవిత’’న్తి (సం. ని. ౧.౪౬).

ఖత్తియేతి ఖత్తియజాతియం. విసుజ్ఝతీతి బ్రహ్మలోకూపపత్తిం సన్ధాయ వదతి కామసంకిలేసవిసుజ్ఝనతో. కాయాతి చ బ్రహ్మకాయమాహ.

ఇమస్స మమ అదిట్ఠపుబ్బరూపం దిస్వా ‘‘అహుదేవ భయ’’న్తి చిన్తేత్వా ఆహ ‘‘అవికమ్పమానో’’తి. భాయన్తో హి చిత్తస్స అఞ్ఞథత్తేన కాయస్స చ ఛమ్భితత్తేన వికమ్పతి నామ. తేనాహ ‘‘అభాయమానో’’తి. సుఖం కథేతుం హోతీతి పుఞ్ఞఫలం కథేతుం సుఖం హోతి.

౩౧౩. మనం ఆగమ్మ యుత్తాయేవ హోన్తీతి మాతలిస్స సక్కస్సేవ చిత్తం జానిత్వా యుత్తా వియ హోన్తి, రథే యుత్తఆజానీయకిచ్చం కరోన్తి దేవపుత్తా. ఏవం తాదిసే కాలే తథా పటిపజ్జన్తి, యథా ఏరావణో దేవపుత్తో హత్థికిచ్చం. నద్ధితో పట్ఠాయాతి రథపఞ్జరపరియన్తేన అక్ఖస్స సమ్బన్ధట్ఠానం నద్ధీ, తతో పట్ఠాయ. అక్ఖో బజ్ఝతి ఏత్థాతి అక్ఖబద్ధో, అక్ఖేన రథస్స బద్ధట్ఠానం. యథా దేవలోకతో యావ చన్దమణ్డలస్స గమనవీథి, తావ అత్తనో ఆనుభావేన హేట్ఠాముఖమేవ రథం పేసేసి, ఏవం చన్దమణ్డలస్స గమనవీథితో యావ రఞ్ఞో పాసాదో, తావ తథేవ పేసేసి. ద్వే మగ్గే దస్సేత్వాతి పతోదలట్ఠియా ఆకాసం విలిఖన్తో వియ అత్తనో ఆనుభావేన నిరయగామీ దేవలోకగామీ చాతి ద్వే మగ్గే దస్సేత్వా. కతమేనాతిఆది దేసనామత్తం, యథా తేన రథేన గచ్ఛన్తస్స నిరయో దేవలోకో చ పాకటా హోన్తి, తథా కరణం అధిప్పేతం.

వుత్తకారణమేవ సన్ధాయాహ మహాసత్తో ‘‘ఉభయేనేవ మం మాతలి నేహీ’’తి. దుగ్గన్తి దుగ్గమం. వేత్తరణిన్తి ఏవంనామకం నిరయం. కుథితన్తి పక్కుథితం నిపక్కతేలసదిసజాలం. ఖారసంయుత్తన్తి ఖారోదకసదిసం.

రథం నివత్తేత్వాతి నిరయాభిముఖతో నివత్తేత్వా. బీరణీదేవధీతాయాతి ‘‘బీరణీ’’తి ఏవంనామికాయ అచ్ఛరాయ. సోణదిన్నదేవపుత్తస్సాతి ‘‘సోణదిన్నో’’తి ఏవంనామకస్స దేవపుత్తస్స. గణదేవపుత్తానన్తి గణవసేన పుఞ్ఞం కత్వా గణవసేనేవ నిబ్బత్తదేవపుత్తానం.

పత్తకాలేతి ఉపకట్ఠాయ వేలాయ. అతిథిన్తి పచ్చేకసమ్బుద్ధం. కస్సపస్స భగవతో సాసనే ఏకం ఖీణాసవత్థేరన్తిపి వదన్తి. మాతావ పుత్తం సకిమాభినన్దీతి యథా పవాసతో ఆగతం పుత్తం మాతా సకిం ఏకవారం ఆగతకాలే అభినన్దతి, తథా నిచ్చకాలే అభినన్ది సక్కచ్చం పరివిసి. సంయమా సంవిభాగాతి సీలసంయమా సంవిభాగసీలా. జాతకేతి నిమిజాతకే.

చిత్తకూటన్తి దేవనగరస్స దక్ఖిణదిసాయ ద్వారకోట్ఠకం. సక్కో చిత్తం సన్ధారేతుం అసక్కోన్తోతి మహాసత్తే పవత్తం దేవతానం సక్కారసమ్మానం పటిచ్చ ఉప్పన్నం అత్తనో ఉసూయచిత్తం బహి అనావికత్వా అబ్భన్తరేయేవ చ నం ఠపేతుం అసక్కోన్తో. అఞ్ఞేసం పుఞ్ఞేన వసాహీతి సక్కస్స మహాసత్తం రోసేతుకామతాయ ఆరాధనం నిదస్సేతి. పురాణసక్కో దీఘాయుకో, తం ఉపాదాయ జరాజిణ్ణం వియ కత్వా ‘‘జరసక్కో’’తి వుత్తం.

౩౧౫. సేసం సబ్బన్తి పబ్బజ్జుపగమనా సేసం అత్తనో వంసే పోరాణరాజూనం రాజచారిత్తం. పాకతికన్తి పున సభావత్తమేవ గతో అహోసి, అపబ్బజితభావవచనేనేవస్స బ్రహ్మవిహారభావనాదీనం పబ్బజ్జాగుణానం అభావో దీపితో హోతి.

౩౧౬. వీరియం అకరోన్తో సముచ్ఛిన్దతి, న తావ సముచ్ఛిన్నం, కల్యాణమిత్తసంసగ్గాదిపచ్చయసమవాయే సతి సీలవతం కల్యాణవత్తం పవత్తేతుం సక్కోతి. దుస్సీలేన సముచ్ఛిన్నం నామ హోతి తస్స తత్థ నిరాసభావేన పటిపత్తియా ఏవ అసమ్భవతో. సత్త సేఖా పవత్తేన్తి కల్యాణవత్తస్స అపరినిట్ఠితకిచ్చత్తా. ఖీణాసవేన పవత్తితం నామ పరినిట్ఠితకిచ్చత్తా. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

మఘదేవసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౪. మధురసుత్తవణ్ణనా

౩౧౭. మధురాయన్తి ఉత్తరమధురాయం. గున్దావనేతి కాళసిప్పలివనే. అతిముత్తకవనేతి చ వదన్తి. చతూసు వణ్ణేసు బ్రాహ్మణోవ సేట్ఠో వణ్ణో. పణ్డరోతి పరిసుద్ధో. కాళకోతి అపరిసుద్ధో. జాతిగోత్తాదిపఞ్ఞాపనట్ఠానేసూతి జాతిగోత్తాదివసేన సుద్ధచిన్తాయం బ్రాహ్మణా ఏవ సుద్ధజాతికా, న ఇతరేతి అధిప్పాయో. సంసారతో వా సుద్ధచిన్తాయం బ్రాహ్మణావ సుజ్ఝన్తి వేదవిహితస్స సుద్ధవిధినో అఞ్ఞేసం అవిసయత్తాతి అధిప్పాయో. తం పనేతం తేసం విరుజ్ఝతి ఖత్తియవేస్సానమ్పి మన్తజ్ఝేనస్స అనుఞ్ఞాతత్తా, మన్తజ్ఝేనవిధినా చ సంసారసుద్ధియాభావతో. పుత్తా నామ అనోరసాపి హోన్తి, న తథా ఇమేతి ఆహ ‘‘ఓరసా’’తి. ఉరే సంవడ్ఢితపుత్తోపి ‘‘ఓరస’’న్తి వుచ్చతి. ఇమే పన ముఖతో నిగ్గతో హుత్వా ఉరే సంవడ్ఢాతి దస్సేతుం ‘‘ఓరసా ముఖతో జాతా’’తి వుత్తం. తతో ఏవ బ్రహ్మతో జాతాతి బ్రహ్మజా, బ్రహ్మసమ్భూతాపి ‘‘బ్రహ్మజా’’తి వుచ్చన్తి, న తథా ఇమే. ఇమే పన పచ్చక్ఖతో బ్రహ్మునా నిమ్మితాతి బ్రహ్మనిమ్మితా, తతో ఏవ బ్రహ్మతో లద్ధబ్బవిజ్జాదిదాయజ్జదాయాదాతి బ్రహ్మదాయాదాతి సబ్బమేతం బ్రాహ్మణానం కత్థనాపలాపసదిసం విఞ్ఞూనం అప్పమాణం అవిమద్దక్ఖమం వాచావత్థుమత్తం బ్రహ్మకుత్తస్సేవ అభావతో. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం విసుద్ధిమగ్గవణ్ణనాయం వుత్తమేవ. తేనాహ ‘‘ఘోసోయేవా’’తిఆది. వోహారమత్తమేవేతన్తి ఏతం ‘‘బ్రాహ్మణోవ సేట్ఠో వణ్ణో’’తిఆది వచనమత్తమేవ, న తస్స అత్థో తేహి అధిప్పేతప్పకారో అత్థి.

౩౧౮. సమిజ్ఝేయ్యాతి దిట్ఠిదీపనవసేన అత్తనో అజ్ఝాసయో నిప్ఫజ్జేయ్య. తేనాహ ‘‘మనోరథో పూరేయ్యా’’తి. ఖత్తియోపీతి పరఖత్తియోపి. అస్సాతి సమిద్ధధనాదిం పత్తస్స. తేనాహ – ‘‘ఇస్సరియసమ్పత్తస్సా’’తి నేసన్తి ఏతేసం చతున్నం వణ్ణానం ఏత్థ పుబ్బుట్ఠాయిభావాదినా ఇతరేహి ఉపచరితబ్బతాయ న కిఞ్చి నానాకరణన్తి యోజనా.

౩౨౨. అహం చీవరాదీహి ఉపట్ఠాకో, తుమ్హాకం ఇచ్ఛితచ్ఛితక్ఖణే వదేయ్యాథ యేనత్థోతి యోజనా. చోరాదిఉపద్దవనిసేధనేన రక్ఖాగుత్తి, దానాదినిమిత్తఉపద్దవనిసేధనేన ఆవరణగుత్తి. పచ్చుప్పన్నానత్థనిసేధనేన వా రక్ఖాగుత్తి, ఆగామిఅనత్థనిసేధనేన ఆవరణగుత్తి. ఏత్థ చ ఖత్తియాదీసు యో యో ఇస్సరో, తస్స ఇతరేన అనువత్తేతబ్బభావే, కుసలాకుసలకరణేన నేసం వసేన లద్ధబ్బఅభిసమ్పరాయే, పబ్బజితేహి లద్ధబ్బసామీచికిరియాయ చ అణుమత్తోపి విసేసో నత్థి, తస్మా సో విసేసాభావో పాళియం తత్థ తత్థ వారే ‘‘ఏవం సన్తే’’తిఆదినా విభావితో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

మధురసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౫. బోధిరాజకుమారసుత్తవణ్ణనా

౩౨౪. ఓలోకనకపదుమన్తి లీలాఅరవిన్దం. తస్మాతి కోకనదసణ్ఠానత్తా కోకనదోతి సఙ్ఖం లభి.

౩౨౫. యావ పచ్ఛిమ…పే… ఫలకం వుత్తం తస్స సబ్బపచ్ఛా సన్థతత్తా. ఉపరిమఫలగతఞ్హి సోపానమత్థకం. ఓలోకనత్థంయేవాతి న కేవలం భగవతో ఆగమనఞ్ఞేవ ఓలోకనత్థం, అథ ఖో అత్తనో పత్థనాయ సన్థరాపితాయ చేలపటికాయ అక్కమనస్సపి.

సకుణపోతకేతి కాదమ్బటిట్టిభపుత్తకే. అఞ్ఞోవ భవేయ్యాతి తస్మిం అత్తభావే మాతుగామతో అఞ్ఞో ఇదాని భరియాభూతో మాతుగామో భవేయ్య. పుత్తం లభేయ్యాతి అత్తనో కమ్మవసేన పుత్తం, నో తస్స. ఉభోహీతి ఇమేహి ఏవ ఉభోహి. ఇమేహి కారణేహీతి తస్స రాజకుమారస్స బుద్ధం పటిచ్చ మిచ్ఛాగహణం, తిత్థియానం ఉజ్ఝాయనం, అనాగతే మనుస్సానం భిక్ఖూనం ఉద్దిస్స విప్పటిసారోతి ఇమేహి తీహి కారణేహి. పఞ్ఞత్తన్తి సన్థతం చేలపటికం. మఙ్గలం ఇచ్ఛన్తీతి మఙ్గలికా.

౩౨౬. తతియం కారణన్తి ఇమినా భిక్ఖూసు విప్పటిసారానుప్పాదనమాహ. యం కిఞ్చి పరిభుఞ్జన-సుఖం కామసుఖల్లికానుయోగోతి అధిప్పాయేన కామసుఖల్లికానుయోగసఞ్ఞీ హుత్వా…పే… మఞ్ఞమానో ఏవమాహ.

౩౨౭. అథ నం భగవా తతో మిచ్ఛాభినివేసతో వివేచేతుకామో ‘‘సో ఖో అహ’’న్తిఆదినా అత్తనో దుక్కరచరియం దస్సేతుం ఆరభి. మహాసచ్చకే(మ. ని. ౧.౩౬౪ ఆదయో) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం ‘‘సో ఖో అహ’’న్తిఆదిపాఠస్స తత్థ ఆగతనియామేనేవ ఆగతత్తా. పాసరాసిసుత్తే (మ. ని. ౧.౨౭౨ ఆదయో) వుత్తనయేనాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.

౩౪౩. అఙ్కుసం గణ్హన్తి ఏతేన తస్స గహణే ఛేకో హోతీతి అఙ్కుసగహణసిప్పం. మేఘఉతున్తి మేఘం పటిచ్చ ఉప్పన్నసీతఉతుం. పబ్బతఉతున్తి పబ్బతం పటిచ్చ ఉణ్హఉతుం. ఉభయవసేన చ తస్స తథా సీతుణ్హఉతుతో ఏనో ఆగతోతి త-కారస్స ద-కారం కత్వా ఉదేనోతి నామం అకాసి.

తాపసో ఓగాళ్హఞాణవసేన రఞ్ఞో మతభావం ఞత్వా. ఆదితో పట్ఠాయాతి కోసమ్బినగరే పరన్తపరఞ్ఞో అగ్గమహేసిభావతో పట్ఠాయ. పుబ్బేతి సీలవన్తకాలే. హత్థిగన్థన్తి హత్థీనం అత్తనో వసే వత్తాపనసత్థం. తేనేవస్స తం సిక్ఖాపేతి, కిచ్చఞ్చ ఇజ్ఝతి.

౩౪౪. పదహనభావోతి భావనానుయోగో. పధానే వా నియుత్తో పధానియో, పధానియస్స భిక్ఖునో, తస్సేవ పధానియభావస్స అఙ్గాని కారణాని పధానియఙ్గాని. సద్ధా ఏతస్స అత్థీతి సద్ధో. కిఞ్చాపి పచ్చేకబోధిసత్తానమ్పి అభినీహారతో పట్ఠాయ ఆగతా ఆగమనసద్ధా ఏవ, మహాబోధిసత్తానం పన సద్ధా గరుతరాతి సా ఏవ గహితా. అచలభావేన ఓకప్పనం ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో భగవా, స్వాఖ్యాతో ధమ్మో, సుప్పటిపన్నో సఙ్ఘో’’తి కేనచి అకమ్పియభావేన రతనత్తయగుణే ఓగాహిత్వా కప్పనం. పసాదుప్పత్తి రతనత్తయే పసీదనమేవ. బోధిన్తి చతుమగ్గఞాణన్తి వుత్తం తంనిమిత్తత్తా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స, బోధీతి వా సమ్మాసమ్బోధి. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపదట్ఠానఞ్హి మగ్గఞాణం, మగ్గఞాణపదట్ఠానఞ్చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం ‘‘సమ్మాసమ్బోధీ’’తి వుచ్చతి. నిచ్ఛితసుబుద్ధతాయ ధమ్మస్స సుధమ్మతా సఙ్ఘస్స సుప్పటిపత్తి వినిచ్ఛితా ఏవ హోతీతి ఆహ ‘‘దేసనాసీసమేవ చేత’’న్తిఆది. తస్స పధానం వీరియం ఇజ్ఝతి రతనత్తయసద్ధాయ ‘‘ఇమాయ పటిపదాయ జరామరణతో ముచ్చిస్సామీ’’తి పధానానుయోగే అవంముఖసమ్భవతో.

అప్పాబాధోతిఆది హేట్ఠా వుత్తమేవ. అగుణం పకాసేతా ఆయతిం సంవరం ఆపజ్జితా సమ్మాపటిపత్తియా విసోధనత్థం. ఉదయఞ్చ అత్థఞ్చ గన్తున్తి ‘‘అవిజ్జాసముదయా’’తిఆదినా పఞ్చన్నం ఉపాదానక్ఖన్ధానం ఉదయఞ్చ వయఞ్చ జానితుం. తేనాహ ‘‘ఏతేనా’’తిఆది. పరిసుద్ధాయ ఉపక్కిలేసవినిముత్తాయ. నిబ్బిజ్ఝితున్తి తదఙ్గవసేన పజహితుం సముచ్ఛేదప్పహానస్స పచ్చయో భవితుం. యం దుక్ఖం ఖీయతీతి కిలేసేసు అప్పహీనేసు తేన తదుపనిస్సయకమ్మం పటిచ్చ యం దుక్ఖం ఉప్పజ్జేయ్య, తం సన్ధాయ వుత్తం.

౩౪౫. సేసదివసేతి సత్తదివసతో పట్ఠాయ యావ ద్వే రత్తిన్దివా.

౩౪౬. కుచ్ఛిసన్నిస్సితో గబ్భో నిస్సయవోహారేన ‘‘కుచ్ఛీ’’తి వుచ్చతి, సో ఏతిస్సా అత్థీతి కుచ్ఛిమతీ. తేనాహ ‘‘ఆపన్నసత్తా’’తి. ఆరక్ఖో పనస్స పచ్చుపట్ఠితో హోతీతి మాతరా గహితసరణం గబ్భవుట్ఠితస్స తస్స సరణగమనం పవేదయితస్స కుసలం సరణం నామ, మాతు కతరక్ఖో పుత్తస్సపి పచ్చుపట్ఠితోతి. మహల్లకకాలేతి వచనత్థం జాననకాలే. సారేన్తీతి యథాదిట్ఠం యథాబలం రతనత్తయగుణపతిట్ఠాపనవసేన అస్స సారేన్తి. సల్లక్ఖేత్వాతి వుత్తమత్థం ఉపధారేత్వా. సరణం గహితం నామ హోతి రతనత్తయస్స సరణభావసల్లక్ఖణపుబ్బకతన్నిన్నచిత్తభావతోవ. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

బోధిరాజకుమారసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౬. అఙ్గులిమాలసుత్తవణ్ణనా

౩౪౭. అఙ్గులీనం మాలం ధారేతీతి ఇమినా అన్వత్థా తస్స సమఞ్ఞాతి దస్సేతి. తత్రాతి తస్మిం ఆచరియవచనేన అఙ్గులిమాలస్స ధారణే. కరీససహస్సఖేత్తే ఏకసాలిసీసం వియ అపఞ్ఞాయమానసకకిచ్చో హోతీతి అధిప్పాయో. తక్కసీలం పేసయింసు ‘‘తాదిసస్స ఆచరియస్స సన్తికే సిప్పుగ్గహసమ్మాపయోగేన దిట్ఠధమ్మికే సమ్పరాయికే చ అత్థే జానన్తో భారియం న కరేయ్యా’’తి. బాహిరకా అహేసుం అహింసకస్స వత్తసమ్పత్తియా ఆచరియస్స చిత్తసభావతో నిబ్బత్తనతిభావేన. సినేహేనేవ వదన్తేతి సినేహేన వియ వదన్తే.

గణనమ్పి న ఉగ్గణ్హాతీతి గణనవిధిమ్పి న సల్లక్ఖేతి. తత్థ కారణమాహ ‘‘పకతియా’’తిఆదినా. ఠపితట్ఠానేతి రుక్ఖగచ్ఛన్తరాదికే ఠపితట్ఠానే సకున్తసిఙ్గాలానం వసేన అఙ్గులియో వినస్సన్తి. భగ్గవోతి కోసలరఞ్ఞో పురోహితం గోత్తేన వదతి. చోరో అవిస్సాసనీయో సాహసికభావతో. పురాణసన్థతా సాఖా అవిస్సాసనీయా విచ్ఛికాదీనం పవేసనయోగ్యత్తా. రాజా అవిస్సాసనీయో ఇస్సరియమదేన ధనలోభేన చ కదాచి జీవితే సఙ్కాభావతో. ఇత్థీ అవిస్సాసనీయా లోలసీలచిత్తభావతో. అనుద్ధరణీయో భవిస్సతి సంసారపఙ్కతో.

౩౪౮. సఙ్కరిత్వాతి ‘‘మయం ఏకజ్ఝం సన్నిపతిత్వా చోరం మారేత్వా వా పలాపేత్వా గమిస్సామా’’తి సఙ్కరం కత్వా. ఇద్ధాభిసఙ్ఖారన్తి అభిసఙ్ఖరణం అధిట్ఠానం. అభిసఙ్ఖాసీతి అధిట్ఠహి. సంహరిత్వాతి సంఖిపిత్వా. ఓరభాగేతి చోరస్స ఓరభాగే.

౩౪౯. దణ్డోతి పహరణహత్థచ్ఛేదనాదికో దణ్డనసఙ్ఖాతో దణ్డో. పవత్తయితబ్బోతి ఆనేతబ్బో. అపనేత్వాతి అత్తనో సన్తానతో సముచ్ఛేదవసేన పహాయ. పటిసఙ్ఖాయాతి పటిసఙ్ఖానేన. అవిహింసాయాతి కరుణాయ. సారణీయధమ్మేసూతి ఛసుపి సారణీయధమ్మేసు, ఠితో అట్ఠితానం పాపధమ్మానం బోధిమూలే ఏవ సముచ్ఛిన్నత్తా. యథా అతీతే అపరిమితం కాలం సన్ధావితం, ఏవం ఇమాయ పటిపత్తియా అనాగతేపి సన్ధావిస్సతీతి దస్సేన్తో ‘‘ఇదానీ’’తిఆదిమాహ.

ఇత్వేవాతి ఇతి ఏవ, ఇతి-సద్దో నిదస్సనత్థో. తేనాహ ‘‘ఏవం వత్వా యేవా’’తి. అకిరీతి ఆకిరి, పఞ్చపి ఆవుధాని వికిరి. తేన వుత్తం ‘‘ఖిపి ఛడ్డేసీ’’తి.

౩౫౦. ఏత్తోవాతి అతో ఏవ ఆగతమగ్గేనేవ సావత్థిం గతా. అధివాసేస్సతీతి ‘‘చోరం పటిసేధేతుం గమిస్సామీ’’తి వుత్తే తుణ్హీ భవిస్సతి. దారుణకమ్మేన ఉప్పన్ననామన్తి ‘‘అఙ్గులిమాలో’’తి ఇమం నామం సన్ధాయ వదతి.

౩౫౧. హత్థీ అరఞ్ఞహత్థీ హోన్తి మనుస్సానం తత్థ గన్తుం అసక్కుణేయ్యత్తా, ఏవం అస్సాపి. కూటసహస్సానం భిజ్జనకారణం హోతి థేరస్స ఆగమనభయేన ఘటే ఛడ్డేత్వా పలాయనేన. గబ్భమూళ్హాయాతి బ్యాకులగబ్భాయ. పబ్బజ్జాబలేనాతి వుత్తం, సత్థు దేసనానుభావేనాతి పన వత్తబ్బం. సో హి తస్సాపి కారణన్తి. అరియా నామ జాతి పబ్బజ్జా అరియభావత్థాయ జాతీతి కత్వా.

మహాపరిత్తం నామేతన్తి మహానుభావం పరిత్తం నామేతం. తథా హి నం థేరో సబ్బభావేన అరియాయ జాతో సచ్చాధిట్ఠానేన అకాసి. తేనాహ ‘‘సచ్చకిరియకతట్ఠానే’’తి. గబ్భమూళ్హన్తి మూళ్హగబ్భం. గబ్భో హి పరిపక్కో సమ్పజ్జమానో విజాయనకాలే కమ్మజవాతేహి సఞ్చాలేత్వా పరివత్తితో ఉద్ధంపాదో అధోసీసో హుత్వా యోనిముఖాభిముఖో హోతి, ఏవం సో కస్సచి అలగ్గో సోత్థినా బహి నిక్ఖమతి, విపజ్జమానో పన విపరివత్తనవసేన యోనిమగ్గం పిదహిత్వా తిరియం నిపజ్జతి, తథా యస్సా యోనిమగ్గో పిదహతి, సా తత్థ కమ్మజవాతేహి అపరాపరం పరివత్తమానా బ్యాకులా మూళ్హగబ్భాతి వుచ్చతి, తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘గబ్భమూళ్హ’’న్తి.

సచ్చకిరియా నామ బుద్ధాసయం అత్తనో సీలం పచ్చవేక్ఖిత్వా కతా, తస్మా సచ్చకిరియా వేజ్జకమ్మం న హోతీతి దట్ఠబ్బం. థేరస్సపి చాతిఆదినా ఉపసఙ్కమితబ్బకారణం వదతి. ఇమే ద్వే హేతూ పటిచ్చ భగవా థేరం సచ్చకిరియం కారేసి. జాతిన్తి మూలజాతిం.

౩౫౨. పరియాదాయ ఆహచ్చ భిన్నేన సీసేన. సభాగదిట్ఠధమ్మవేదనీయకమ్మన్తి నిరయే నిబ్బత్తనసకకమ్మసభాగభూతం దిట్ఠధమ్మవేదనీయకమ్మం. సభాగతా చ సమానవత్థుకతా సమానారమ్మణతాఏకవీథిపరియాపన్నతాదివసేన సబ్బథా సరిక్ఖతా, సదిసమ్పి చ నామ తదేవాహరీయతి యథా ‘‘తస్సేవ కమ్మస్స విపాకో’’తి చ ‘‘సా ఏవ తిత్తిరీ తానేవ ఓసధానీ’’తి చ. ఇదాని తమేవ సభాగతం దస్సేతుం ‘‘కమ్మం హీ’’తిఆది ఆరద్ధం. కరియమానమేవాతి పచ్చయసమవాయేన పటిపాటియా నిబ్బత్తియమానమేవ. తయో కోట్ఠాసే పూరేతి, దిట్ఠధమ్మవేదనీయఅపరాపరియాయవేదనీయఉపపజ్జవేదనీయసఙ్ఖాతే తయో భాగే పూరేతి, తేసం తిణ్ణం భాగానం వసేన పవత్తతి.

దిట్ఠధమ్మో వుచ్చతి పచ్చక్ఖభూతో పచ్చుప్పన్నో అత్తభావో, తత్థ వేదితబ్బఫలం కమ్మం దిట్ఠధమ్మవేదనీయం. పచ్చుప్పన్నభవతో అనన్తరం వేదితబ్బఫలం కమ్మం ఉపపజ్జవేదనీయం. దిట్ఠధమ్మానన్తరభవతో అఞ్ఞస్మిం అత్తభావపరియాయే అత్తభావపరివత్తే వేదితబ్బఫలం కమ్మం అపరాపరియాయవేదనీయం. పటిపక్ఖేహి అనభిభూతతాయ, పచ్చయవిసేసేన పటిలద్ధవిసేసతాయ చ బలవభావప్పత్తా తాదిసస్స పుబ్బాభిసఙ్ఖారస్స వసేన సాతిసయా హుత్వా పవత్తా పఠమజవనచేతనా తస్మింయేవ అత్తభావే ఫలదాయినీ దిట్ఠధమ్మవేదనీయా నామ. సా హి వుత్తాకారేన బలవతి జవనసన్తానే గుణవిసేసయుత్తేసు ఉపకారానుపకారవసప్పవత్తియా ఆసేవనాలాభేన అప్పవిపాకతాయ చ ఇతరద్వయం వియ పవత్తసన్తానుపరమాపేక్ఖం ఓకాసలాభాపేక్ఖఞ్చ కమ్మం న హోతీతి ఇధేవ పుప్ఫమత్తం వియ పవత్తివిపాకమత్తం ఫలం దేతి.

తథా అసక్కోన్తన్తి కమ్మస్స ఫలదానం నామ ఉపధిపయోగాదిపచ్చయన్తరసమవాయేనేవ హోతీతి తదభావతో తస్మింయేవ అత్తభావే విపాకం దాతుం అసక్కోన్తం. అహోసికమ్మన్తి కమ్మంయేవ అహోసి, న తస్స విపాకో అహోసి, అత్థి భవిస్సతి వాతి ఏవం వత్తబ్బం కమ్మం. అత్థసాధికాతి దానాదిపాణాతిపాతాదిఅత్థస్స నిప్ఫాదికా. కా పన సాతి ఆహ ‘‘సత్తమజవనచేతనా’’తి. సా హి సన్నిట్ఠాపకచేతనా వుత్తనయేన పటిలద్ధవిసేసా పురిమజవనచేతనాహి లద్ధాసేవనా చ సమానా అనన్తరే అత్తభావే విపాకదాయినీ ఉపపజ్జవేదనీయకమ్మం నామ. తేనాహ ‘‘అనన్తరే అత్తభావే విపాకం దేతీ’’తి. సతి సంసారప్పవత్తియాతి ఇమినా అసతి సంసారప్పవత్తియా అహోసికమ్మపక్ఖే తిట్ఠతి విపచ్చనోకాసస్స అభావతోతి.

సముగ్ఘాటితాని విపచ్చనోకాసస్స అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనేన. దిట్ఠధమ్మవేదనీయం అత్థి విపాకారహాభావస్స అనిబ్బత్తితత్తా విపచ్చనోకాసస్స అనుపచ్ఛిన్నత్తా. కతూపచితఞ్హి కమ్మం సతి విపచ్చనోకాసే యావ న ఫలం దేతి, తావ అత్థేవ నామ విపాకారహభావతో. ‘‘యస్స ఖో’’తి ఇదం అనియమాకారవచనం భగవతా కమ్మసరిక్ఖతావసేన సాధారణతో వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యాదిసస్స ఖో’’తి.

పమాదకిలేసవిముత్తోతి పమాదహేతుకేహి సబ్బేహి కిలేసేహి విముత్తో.

పాపస్స పిధానం నామ అవిపాకధమ్మతాపాదనన్తి ఆహ ‘‘అప్పటిసన్ధికం కరీయతీ’’తి. బుద్ధసాసనేతి సిక్ఖాత్తయసఙ్గహే బుద్ధస్స భగవతో సాసనే. యుత్తప్పయుత్తో విహరతీతి అకత్తబ్బస్స అకరణవసేన, కత్తబ్బస్స చ పరిపూరణవసేన పవత్తతి.

దిస్సన్తి కుజ్ఝన్తీతి దిసా, పటిపక్ఖాతి ఆహ ‘‘సపత్తా’’తి. తప్పసంసపకారన్తి మేత్తానిసంసకిత్తనాకారం. కాలేనాతి ఆమేడితలోపేన నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘ఖణే ఖణే’’తి. అనుకరోన్తూతి యేసం కల్యాణమిత్తానం సన్తికే సుణన్తి, యథాసుతం ధమ్మం తేసం అనుకరోన్తు దిట్ఠానుగతికరణం ఆపజ్జన్తు, అత్తనో వేరిపుగ్గలానమ్పి భగవతో సన్తికే ధమ్మస్సవనం సమ్మాపటిపత్తిఞ్చ పచ్చాసీసతి.

తసన్తి గతిం పత్థయన్తీతి తసా భవన్తరాదీసు సంసరణభావతో. తేనాహ ‘‘తసా వుచ్చన్తి సతణ్హా’’తి.

నేతబ్బట్ఠానం ఉదకం నయన్తీతి నేత్తికా. బన్ధిత్వాతి దళ్హం బన్ధిత్వా. తేలకఞ్జికేనాతి తేలమిస్సితేన కఞ్జికేన.

యాదిసోవ అనిట్ఠే, తాదిసోవ ఇట్ఠేతి ఇట్ఠానిట్ఠే నిబ్బికారేన తాదీ. యేసం పన కామామిసాదీనం వన్తత్తా రాగాదీనం చత్తత్తా కామోఘాదీనం తిణ్ణత్తా తాదిభావో భవేయ్య, తేసం భగవతా సబ్బసో వన్తా చత్తా తిణ్ణా, తస్మా భగవా వన్తావీతి తాదీ, చత్తావీతి తాదీ, తిణ్ణావీతి తాదీ, యేహి అనఞ్ఞసాధారణేహి సీలాదిగుణేహి సమన్నాగతత్తా భగవా తాదిభావేన ఉక్కంసపారమిప్పత్తో తంనిద్దేసో, తేహి గుణేహి యాథావతో నిద్దిసితబ్బతోపి తాదీ. యథా యన్తరజ్జుయా యన్తం నీయతి, ఏవం యాయ తణ్హాయ భవో నీయతి, సా ‘‘భవనేత్తి భవరజ్జూ’’తి వుత్తా. తేనాహ ‘‘తాయ హీ’’తిఆది, కమ్మాని కుసలాదీని విపచ్చయన్తి అపచ్చయన్తి ఏతాయాతి కమ్మవిపాకో. అపచ్చయభావో నామ అరియమగ్గచేతనాయాతి ఆహ ‘‘మగ్గచేతనాయా’’తి. యావ న కిలేసా పహీయన్తి, తావ ఇమే సత్తా సఇణా ఏవ అసేరివిహారభావతోతి ఆహ ‘‘అణణో నిక్కిలేసో జాతో’’తి.

థేయ్యపరిభోగో (విసుద్ధి. టీ. ౧.౯౧) నామ సామిపరిభోగాభావతో. భగవతాపి హి అత్తనో సాసనే సీలవతో పచ్చయా అనుఞ్ఞాతా, న దుస్సీలస్స, దాయకానం సీలవతోయేవ పరిచ్చాగో, న దుస్సీలస్స అత్తనో కారానం మహప్ఫలభావస్స పచ్చాసీసనతో. ఇతి సత్థారా అననుఞ్ఞాతత్తా దాయకేహి చ అపరిచ్చత్తత్తా ‘‘దుస్సీలస్స పరిభోగో థేయ్యపరిభోగో నామా’’తి వుత్తం. ఇణవసేన పరిభోగో ఇణపరిభోగో. పటిగ్గాహకతో దక్ఖిణావిసుద్ధియా అభావతో ఇణం గహేత్వా పరిభోగో వియాతి అత్థో. యస్మా సేక్ఖా భగవతో ఓరసపుత్తా, తస్మా తే పితుసన్తకానం పచ్చయానం దాయాదా హుత్వా తే పచ్చయే పరిభుఞ్జన్తీతి తేసం పరిభోగో దాయజ్జపరిభోగో నామ. కిం పన తే భగవతో పచ్చయే పరిభుఞ్జన్తి, ఉదాహు గిహీహి దిన్నన్తి? గిహీహి దిన్నాపి తే భగవతా అనుఞ్ఞాతత్తా భగవతో సన్తకా హోన్తి అననుఞ్ఞాతేసు సబ్బేన సబ్బం పరిభోగాభావతో అనుఞ్ఞాతేసుయేవ పరిభోగసమ్భవతో. ధమ్మదాయాదసుత్తఞ్చేత్థ (మ. ని. ౧.౨౯ ఆదయో) సాధకం.

అవీతరాగానం తణ్హాపరవసతాయ పచ్చయపరిభోగే సామిభావో నత్థి, తదభావేన వీతరాగానం తత్థ సామిభావో యథారుచి పరిభోగసమ్భవతో. తథా హి తే పటికూలమ్పి అప్పటికూలాకారేన, అప్పటికూలమ్పి పటికూలాకారేన తదుభయం వివజ్జేత్వా ఉపేక్ఖాకారేన చ పచ్చయే పరిభుఞ్జన్తి, దాయకానఞ్చ మనోరథం పరిపూరేన్తి. సేసమేత్థ యం వత్తబ్బం, తం విసుద్ధిమగ్గే, తంసంవణ్ణనాసు చ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. కిలేసఇణానం అభావం సన్ధాయ ‘‘అణణో’’తి వుత్తం, న పచ్చవేక్ఖితపరిభోగమత్తం. తేనాహ ఆయస్మా చ బాకులో – ‘‘సత్తాహమేవ ఖో అహం, ఆవుసో, సరణో రట్ఠపిణ్డం భుఞ్జి’’న్తి (మ. ని. ౩.౨౧౧).

వత్థుకామకిలేసకామేహి తణ్హాయ పవత్తిఆకారం పటిచ్చ అత్థి రమణవోహారోతి ఆహ – ‘‘దువిధేసుపి కామేసు తణ్హారతిసన్థవ’’న్తి. మన్తితన్తి కథితం. ఉప్పన్నేహి సత్థుపటిఞ్ఞేహి. సంవిభత్తాతి కుసలాదివసేన ఖన్ధాదీహి ఆకారేహి విభత్తా. సున్దరం ఆగమనన్తి స్వాగతం. తతో ఏవ న కుచ్ఛితం ఆగతం. సోళసవిధకిచ్చస్స పరియోసితత్తా ఆహ ‘‘తం సబ్బం మయా కత’’న్తి. మగ్గపఞ్ఞాయమేవ తతియవిజ్జాసమఞ్ఞాతి ఆహ – ‘‘తీహి విజ్జాహి నవహి చ లోకుత్తరధమ్మేహీ’’తి.

అఙ్గులిమాలసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౭. పియజాతికసుత్తవణ్ణనా

౩౫౩. పకతినియామేనాతి యథా సోకుప్పత్తితో పుబ్బే ఇతి కత్తబ్బేసు అసమ్మోహవసేన చిత్తం పక్ఖన్దతి, తాని చస్స ఉపట్ఠహన్తి, న ఏవం సోకస్స చిత్తసఙ్కోచసభావతో. తేన వుత్తం ‘‘పకతినియామేన పన న పటిభన్తీ’’తి. కేచి పన ‘‘సామన్తా కతిపయే న కుటుమ్బం సన్ధారేతి. తేనాహ ‘న సబ్బేన సబ్బం పటిభన్తీ’తి’’ వదన్తి. ఏత్థాతి దుతియపదే. అనేకత్థత్తా ధాతూనం ‘‘న పటిభాతీ’’తి పదస్స ‘‘న రుచ్చతీ’’తి అత్థమాహ. న పటిభాతీతి వా భుఞ్జితుకామతాచిత్తం న ఉపట్ఠితన్తి అత్థో. పతిట్ఠితోకాసన్తి ఇన్ద్రియావిట్ఠట్ఠానం వదతి. పియాయితబ్బతో పియో జాతి ఉప్పత్తిట్ఠానం ఏతేసన్తి పియజాతికా. పియో పభుతి ఏతేసన్తి పియప్పభుతికాతి వత్తబ్బే, ఉ-కారస్స వ-కారం, త-కారస్స చ లోపం కత్వా ‘‘పియప్పభావికా’’తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘పియతో పభవన్తీ’’తి.

౩౫౫. పర-సద్దేన సమానత్థం అజ్ఝత్తికభావనిసేధనత్థం ‘‘పిరే’’తి పదన్తి ఆహ ‘‘అమ్హాకం పరే’’తి. పిరేతి వా ‘‘పరతో’’తి ఇమినా సమానత్థం నిపాతపదన్తి ఆహ ‘‘చర పిరేతి పరతో గచ్ఛా’’తి.

౩౫౬. ద్విధా ఛేత్వాతి ఏత్థ యది ఇత్థీ తస్స పురిసస్స పియా, కథం ద్విధా ఛిన్దతీతి ఆహ ‘‘యది హీ’’తిఆది.

౩౫౭. కథం కథేయ్యన్తి యథా భగవా ఏతస్స బ్రాహ్మణస్స కథేసి, సో చ మే కథేసి, తథా చాహం కథేయ్యం. మరణవసేన విపరిణామో అత్తభావస్స పరివత్తత్తా. పలాయిత్వా గమనవసేన అఞ్ఞథాభావో మిత్తసన్థవస్స సమాగమస్స చ అఞ్ఞథాభూతత్తా.

ఛడ్డితభావేనాతి పరివత్తితభావేన. హత్థగమనవసేన అఞ్ఞథాభావో పుబ్బే సవసే వత్తితానం ఇదాని వసే అవత్తనభావేన.

ఆచమేహీతి ఆచమనం ముఖవిక్ఖాలనం కారేహి. యస్మా ముఖం విక్ఖాలేన్తా హి హత్థపాదే ధోవిత్వా విక్ఖాలేన్తి, తస్మా ‘‘ఆచమిత్వా’’తి వత్వా పచ్ఛాపి తస్స అత్థం దస్సేన్తో ‘‘ముఖం విక్ఖాలేత్వా’’తి ఆహ. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

పియజాతికసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౮. బాహితికసుత్తవణ్ణనా

౩౫౯. సావజ్జతాయ ఉపారమ్భం అరహతీతి ఓపారమ్భో. తేనాహ ‘‘దోసం ఆరోపనారహో’’తి. బాలా ఉపారమ్భవత్థుమఞ్ఞం అమూలకమ్పి నం ఆరోపేన్తా ఉగ్ఘోసేన్తి, తస్మా తే అనామసిత్వా ‘‘విఞ్ఞూహీ’’తి ఇదం పదం గహేత్వా పఞ్హేన ఞాతుం ఇచ్ఛితేన అత్థేన ఉపారమ్భాదీనం ఉపరి ఉత్తరం పరిపూరేతుం నాసక్ఖిమ్హా. తం కారణన్తి తం ఉప్పత్తికారణం. యది హి మయా ‘‘విఞ్ఞూహీ’’తి పదం పక్ఖిపిత్వా వుత్తం భవేయ్య, పఞ్హా మే పరిపుణ్ణా భవేయ్య, న పన వుత్తా. ఇదాని పన తం కారణం ఉత్తరం ఆయస్మతా ఆనన్దేన ‘‘విఞ్ఞూహీ’’తి ఏవం వదన్తేన పరిపూరితం.

౩౬౦. కోసల్లపటిపక్ఖతో అకోసల్లం వుచ్చతి అవిజ్జా, తంసముట్ఠానతో అకోసల్లసమ్భూతో. అవజ్జం వుచ్చతి గరహితబ్బం, సహ అవజ్జేహీతి సావజ్జో, గారయ్హో. రాగాదిదోసేహి సదోసో. తేహి ఏవ సబ్యాబజ్ఝో, తతో ఏవ సమ్పతి ఆయతిఞ్చ సదుక్ఖో. సబ్యాబజ్ఝాదికో నిస్సన్దవిపాకో.

తథా అత్థో వుత్తో భవేయ్యాతి పుచ్ఛాసభాగేనపి అత్థో వుత్తో భవేయ్య, పుచ్ఛన్తస్స పన న తావ చిత్తారాధనం. తేనాహ – ‘‘ఏవం బ్యాకరణం పన న భారియ’’న్తి, గరుకరణం న హోతి విసారజ్జం న సియాతి అధిప్పాయో. తేనాహ – ‘‘అప్పహీనఅకుసలోపి హి పహానం వణ్ణేయ్యా’’తి. ఏవరూపో పన యథాకారీ తథావాదీ న హోతి, న ఏవం భగవాతి ఆహ ‘‘భగవా’’తిఆది. ఏవం బ్యాకాసీతి ‘‘సబ్బాకుసలధమ్మపహీనో ఖో, మహారాజ, తథాగతో’’తి ఏవం బ్యాకాసి. సుక్కపక్ఖేపి ఏసేవ నయోతి ఇమినా ‘‘సబ్బేసంయేవ కుసలానం ధమ్మానం ఉపసమ్పదం వణ్ణేతీ’’తి వుత్తే యథా పుచ్ఛా, తథా అత్థో వుత్తో భవేయ్య, ఏవం బ్యాకరణం పన న భారియం, అసమ్పాదితకుసలధమ్మోపి ఉపసమ్పదం వణ్ణేయ్య. భగవా పన సమ్మదేవ సమ్పాదితకుసలత్తా యథాకారీ తథావాదీతి దస్సేతుం ‘‘ఏవం బ్యాకాసీ’’తి ఇమమత్థం దస్సేతి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

బాహితికసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౯. ధమ్మచేతియసుత్తవణ్ణనా

౩౬౪. మేదవణ్ణా ఉళుపవణ్ణా చ తత్థ తత్థ పాసాణా ఉస్సన్నా అహేసున్తి మేదాళుపన్తి గామస్స సమఞ్ఞా జాతా. ఉళుపవణ్ణాతి చన్దసమానవణ్ణతాయ మేదపాసాణా వుత్తాతి కేచి. అట్ఠకథాయం పన ‘‘మేదవణ్ణా పాసాణా కిరేత్థ ఉస్సన్నా అహేసు’’న్తి ఇదం వుత్తం. అస్సాతి సేనాపతిస్స. కథాసముట్ఠాపనత్థన్తి మల్లికాయ సోకవినోదనధమ్మకథాసముట్ఠాపనత్థం.

రఞ్ఞాతి పసేనదీకోసలరఞ్ఞా. మహచ్చాతి మహతియా. పదవిపల్లాసేన చేతం వుత్తం. పసాదమరహన్తీతి పాసాదికాని. తేనాహ ‘‘సహ రఞ్జనకానీ’’తి. యాని పన పాసాదికాని, తాని పస్సితుం యుత్తాని. పాసాదికానీతి వా సద్దహనసహితాని. తేనాహ ‘‘పసాదజనకానీ’’తి. ‘‘అప్పాబాధ’’న్తి ఆదీసు వియ అప్పసద్దో అభావత్థోతి ఆహ ‘‘నిస్సద్దానీ’’తి. అనియమత్థవాచీ య-సద్దో అనియమాకారవాచకోపి హోతీతి ‘‘యత్థా’’తి పదస్స ‘‘యాదిసేసూ’’తిఆదిమాహ. తథా హి అఙ్గులిమాలసుత్తే (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౪౭ ఆదయో) ‘‘యస్స ఖో’’తి పదస్స ‘‘యాదిసస్స ఖో’’తి అత్థో వుత్తో.

౩౬౬. పటిచ్ఛదన్తి పటిచ్ఛాదకం. రాజకకుధభణ్డానీతి రాజభణ్డభూతాని. రహాయతీతి రహో కరోతి, మం అజ్ఝేసతీతి అత్థో.

౩౬౭. యథాసభావతో ఞేయ్యం ధారేతి అవధారేతీతి ధమ్మో, ఞాణన్తి ఆహ ‘‘పచ్చక్ఖఞాణసఙ్ఖాతస్స ధమ్మస్సా’’తి. అనునయోతి అనుగచ్ఛనకో. దిట్ఠేన హి అదిట్ఠస్స అనుమానం. తేనాహ ‘‘అనుమానం అనుబుద్ధీ’’తి. ఆపాణకోటికన్తి యావ పాణకోటి, తావ జీవితపరియోసానం. ఏతన్తి ధమ్మన్వయసఙ్ఖాతం అనుమానం. ఏవన్తి ‘‘ఇధ పనాహ’’న్తి వుత్తప్పకారేన.

౩౬౯. చక్ఖుం అబన్ధన్తే వియాతి అపాసాదికతాయ పస్సన్తానం చక్ఖుం అత్తని అబన్ధన్తే వియ. కులసన్తానానుబన్ధో రోగో కులరోగో. ఉళారన్తి సానుభావం. యో హి ఆనుభావసమ్పన్నో, తం ‘‘మహేసక్ఖ’’న్తి వదన్తి. అరహత్తం గణ్హన్తోతి ఉక్కట్ఠనిద్దేసోయం, హేట్ఠిమఫలాని గణ్హన్తోపి.

౩౭౩. జీవికా జీవితవుత్తి.

౩౭౪. ధమ్మం చేతేతి సంవేదేతి ఏతేహీతి ధమ్మచేతియాని, ధమ్మస్స పూజావచనాని. నను చేతాని బుద్ధసఙ్ఘగుణదీపనానిపి సన్తి? కథం ‘‘ధమ్మచేతియానీతి ధమ్మస్స చిత్తీకారవచనానీ’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘తీసు హీ’’తిఆది. తత్థ యస్మా బుద్ధరతనమూలకాని సేసరతనాని తస్స వసేన లద్ధబ్బతో. కోసలరఞ్ఞా చేత్థ బుద్ధగారవేన ధమ్మసఙ్ఘగారవం పవేదితం, తస్మా ‘‘భగవతి చిత్తీకారే కతే ధమ్మోపి కతోవ హోతీ’’తి వుత్తం. యస్మా చ రతనత్తయపసాదపుబ్బికా సాసనే సమ్మాపటిపత్తి, తస్మా వుత్తం – ‘‘ఆదిబ్రహ్మచరియకానీతి మగ్గబ్రహ్మచరియస్స ఆదిభూతానీ’’తి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ధమ్మచేతియసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౧౦. కణ్ణకత్థలసుత్తవణ్ణనా

౩౭౫. అనన్తరసుత్తే వుత్తకరణీయేనేవాతి ‘‘పాసాదే వా నాటకేసు వా చిత్తస్సాదం అలభమానో తత్థ తత్థ విచరితుం ఆరద్ధో’’తి వుత్తకరణీయేన. అప్పదుట్ఠపదోసీనఞ్హి ఏవం హోతీతి.

౩౭౬. పుచ్ఛితోతి ‘‘అఞ్ఞం దూతం నాలత్థు’’న్తి పుచ్ఛితో. సోతి రాజా. తాసం వన్దనా సచే ఉత్తరకాలం, అత్తనో ఆగమనకారణం కథేస్సతి.

౩౭౮. ఏకావజ్జనేనాతి ఏకవీథిజవనేన. తేన ఏకచిత్తం తావ తిట్ఠతు, ఏకచిత్తవీథియాపి సబ్బం జానితుం న సక్కాతి దస్సేతి. ‘‘ఇదం నామ అతీతం జానిస్సామీ’’తి అనియమేత్వా ఆవజ్జతో యం కిఞ్చి అతీతం జానాతి, నియమితే పన నియమితమేవాతి ఆహ – ‘‘ఏకేన హి…పే… ఏకదేసమేవ జానాతీ’’తి. తేన చిత్తేనాతి ‘‘అతీతం సబ్బం జానిస్సామీ’’తి ఏవం పవత్తచిత్తేన. ఇతరేసూతి అనాగతపచ్చుప్పన్నేసు. కారణజాతికన్తి యుత్తిసభావం, యుత్తియా యుత్తన్తి అత్థో. సమ్పరాయగుణన్తి సమ్పరాయే కతకమ్మస్స విసేసం.

౩౭౯. లోకుత్తరమిస్సకాని కథితాని బోధిరాజకుమారసుత్తే వియ లోకియా చేవ లోకుత్తరా చ. యథాలాభవసేన చేత్థ పధానియఙ్గానం లోకుత్తరగ్గహణం వేదితబ్బం. పచ్చేకం ఏవ నేసఞ్చ పధానియఙ్గతా దట్ఠబ్బా యథా ‘‘అట్ఠవిమోక్ఖా సన్దిస్సన్తి లోకుత్తరమిస్సకా’’తి. లోకుత్తరానేవాతి చేత్థ యం వత్తబ్బం, తం పరతో ఆవి భవిస్సతి. పధాననానత్తన్తి పదహననానత్తం, భావనానుయోగవిసేసన్తి అత్థో. సఙ్ఖారే పరిమద్దిత్వా పటిపక్ఖధమ్మే ఏకదేసతో పజహిత్వా ఠితస్స భావనానుయోగో సబ్బేన సబ్బం అపరిమద్దితసఙ్ఖారస్స అప్పహీనపటిపక్ఖస్స భావనానుయోగతో సుఖుమో విసదోవ హోతి, సచ్చాభిసమయేన సన్తానస్స ఆహితవిసేసత్తాతి ఆహ – ‘‘అఞ్ఞాదిసమేవ హి పుథుజ్జనస్స పధానం, అఞ్ఞాదిసం సోతాపన్నస్సా’’తిఆది. అయఞ్చ విసేసో న కేవలం అనరియఅరియపుగ్గలతో ఏవ, అథ ఖో అరియేసుపి సేక్ఖాదివిసేసతోపి లబ్భతి అభిసఙ్ఖారవిసేసతో అభినీహారతో చ ఇజ్ఝనతోతి దస్సేన్తో ‘‘అఞ్ఞాదిసం సకదాగామినో’’తిఆదిమాహ. న పాపుణాతీతి యస్మా పుథుజ్జనో సబ్బథావ పధానం పదహన్తో సోతాపత్తిమగ్గం అధిగచ్ఛతి, సోతాపన్నో చ సకదాగామిమగ్గన్తి హేట్ఠిమం ఉపరిమతో ఓళారికం, ఉపరిమఞ్చ ఇతరతో సుఖుమం తేన పహాతుం అసక్కుణేయ్యస్స పజహనతో, ఇతి అధిగన్తబ్బవిసేసేన చ అధిగమపటిపదాయ సణ్హసుఖుమతా తిక్ఖవిసదతా చ విఞ్ఞాయతీతి ఆహ – ‘‘పుథుజ్జనస్స పధానం సోతాపన్నస్స పధానం న పాపుణాతీ’’తిఆది.

అకూటకరణన్తి అవఞ్చనకిరియం. అనవచ్ఛిన్దనన్తి అతియానం. అవిఞ్ఛనం న ఆకడ్ఢనం, నియుత్తతం వినివేఠేత్వా సమన్తా విపరివత్తిత్వా సమధారాయ ఛడ్డనం వా. తస్స కారణం తంకారణం, తం కారణన్తి వా తం కిరియం తం అధికారం. దన్తేహి గన్తబ్బభూమిన్తి దన్తేహి పత్తబ్బట్ఠానం, పత్తబ్బవత్థుం వా. చత్తారోపి అస్సద్ధా నామ ఉపరిమఉపరిమసద్ధాయ అభావతో. యేన హి యం అప్పత్తం, తస్స తం నత్థి. అరియసావకస్స…పే… నత్థి పఠమమగ్గేనేవ మాయాసాఠేయ్యానం పహాతబ్బత్తా. తేనేవాతి సమ్మదేవ విరుద్ధపక్ఖానం సద్ధాదీనం ఇధాధిప్పేతత్తా. యది ఏవం కథం మిస్సకకథాతి ఆహ ‘‘అస్సఖళుఙ్కసుత్తన్తే పనా’’తిఆది. చత్తారోవ హోన్తి పుథుజ్జనాదివసేన.

ఓపమ్మసంసన్దనే అదన్తహత్థిఆదయో వియాతిఆదినా కణ్హపక్ఖే, యథా పన దన్తహత్థిఆదయోతిఆదినా సుక్కపక్ఖే చ సాధారణతో ఏకజ్ఝం కత్వా వుత్తం, అసాధారణతో భిన్దిత్వా దస్సేతుం ‘‘ఇదం వుత్తం హోతీ’’తిఆది వుత్తం.

౩౮౦. సమ్మప్పధానా నిబ్బిసిట్ఠవీరియా. తేనాహ – ‘‘న కిఞ్చి నానాకరణం వదామి, యదిదం విముత్తియా విముత్తి’’న్తి. న హి సుక్ఖవిపస్సకతేవిజ్జఛళభిఞ్ఞానం విముత్తియా నానాకరణం అత్థి. తేన వుత్తం ‘‘యం ఏకస్సా’’తిఆది. కిం త్వం న జానాసీతి సమ్బన్ధో. ఆగచ్ఛన్తీతి ఉప్పజ్జనవసేన ఆగచ్ఛన్తి. నాగచ్ఛన్తీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఇదం పుచ్ఛన్తోతి ఇదం పుచ్ఛామీతి దస్సేన్తో. అప్పహీనచేతసికదుక్ఖా అనధిగతఅనాగామితా. తేనాహ ‘‘ఉపపత్తివసేన ఆగన్తారో’’తి. సముచ్ఛిన్నదుక్ఖాతి సముగ్ఘాటితచేతసికదుక్ఖా.

౩౮౧. తమ్హా ఠానాతి తతో యథాధిగతఇస్సరియట్ఠానతో. పున తమ్హా ఠానాతి తతో దుగ్గతా. సమ్పన్నకామగుణన్తి ఉళారకామగుణసమన్నాగతం.