౭. మహాసకులుదాయిసుత్తవణ్ణనా

౨౩౭. అభిఞ్ఞాతాతి ఏదిసో ఏదిసో చాతి అభిలక్ఖణవసేన ఞాతా. అప్పసద్దస్స వినీతో, అప్పసద్దతాయ మన్దభాణితాయ వినీతోతి చ అప్పసద్దవినీతోతి వుచ్చమానే అఞ్ఞేన వినీతభావో దీపితో హోతి, భగవా పన సయమ్భుఞాణేన సయమేవ వినీతో. తస్మా పాళియం ‘‘అప్పసద్దవినీతో’’తి న వుత్తం. తేనాహ ‘‘న హి భగవా అఞ్ఞేన వినీతో’’తి.

౨౩౮. హియ్యోదివసం ఉపాదాయ తతో ఆసన్నాని కతిపయాని దివసాని పురిమాని నామ హోన్తి, పురిమానీతి చ పుబ్బకాని, అతీతానీతి అత్థో. తతో పరన్తి యథా వుత్తఅతీతదివసతో అనన్తరం పరం పురిమతరం అతిసయేన పురిమత్తా. ఇతి ఇమేసు ద్వీసు పవత్తితో యథాక్కమం పురిమపురిమతరభావో, ఏవం సన్తేపి యదేత్థ ‘‘పురిమతర’’న్తి వుత్తం, తతో పభుతి యం యం ఓరం, తం తం పరం, యం యం పరం, తం తం ‘‘పురిమతర’’న్తి వుత్తం హోతి. కుతూహలయుత్తా సాలా కుతూహలసాలా యథా ‘‘ఆజఞ్ఞరథో’’తి. ఇమే దస్సనాదయో.

అయథాభూతగుణేహీతి అయథాభూతం మిచ్ఛాదీపితఅత్థమత్తేనేవ ఉగ్ఘోసితగుణేహి సముగ్గతో ఘోసితో. తరన్తి అతిక్కమన్తి ఏతేనాతి తిత్థం, అగ్గమగ్గో. దిట్ఠిగతికమగ్గో పన అయథాభూతోపి తేసం తథా వితరణం ఉపాదాయ తిత్థన్తి వోహరీయతీతి తం కరోన్తా తిత్థకరా. ఓసరతీతి పవిసతి.

౨౩౯. సహితన్తి పుబ్బాపరావిరుద్ధం. న కిఞ్చి జాతన్తి పటిఞ్ఞాదోసహేతుదోసఉదాహరణదోసదుట్ఠదోసతాయ న కిఞ్చి జాతం. తేనాహ ‘‘ఆరోపితో తే వాదో’’తి. వదన్తి తేన పరిభాసన్తీతి వాదో దోసో. సభావక్కోసేనాతి సభావతో పవత్తకోట్ఠాసేన.

౨౪౦. పీళేయ్యాతి మధుభణ్డేన సహ భాజనే పీళేత్వా దదేయ్య. సబ్రహ్మచారీహి సమ్పయోజేత్వాతి సహధమ్మికేహి విహేఠనపయోగం కత్వా, తేనాహ ‘‘వివాదం కత్వా’’తి.

౨౪౧. ఇతరీతరేనాతి పణీతతో ఇతరేన. తేనాహ ‘‘లామకలామకేనా’’తి.

౨౪౨. భత్తకోసకేనాతి కోసకభత్తేన, ఖుద్దకసరావభత్తకేనాతి అత్థో. బేలువమత్తభత్తాహారాతి బిల్లపమాణభత్తభోజనా. ఓట్ఠవట్టియాతి ముఖవట్టియా. సబ్బాకారేనేవాతి సబ్బప్పకారేనేవ. అనప్పాహారోతి న వత్తబ్బో కదాచి అప్పాహారోతి కత్వా. తత్థ అతివియ అఞ్ఞేహి అవిసయ్హం అప్పాహారతం భగవతో దస్సేతుం ‘‘పధానభూమియ’’న్తిఆది వుత్తం. మయాతి నిస్సక్కవచనం. విసేసతరాతి తేన ధమ్మేన విసేసవన్తతరా.

వతసమాదానవసేనేవ పంసుకూలం ధారేన్తీతి పంసుకూలికాతి ఆహ – ‘‘సమాదిన్నపంసుకూలికఙ్గా’’తి, సద్దత్థో పన ‘‘విసుద్ధిమగ్గే’’ (విసుద్ధి. ౧.౨౪) వుత్తనయేన వేదితబ్బో. పిణ్డపాతికా సపదానచారినోతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. తత్థ తత్థ సత్థేన ఛిన్దితత్తా సత్థలూఖాని. యం యం సప్పాయం, తస్సేవ గహణం ఉచ్చినన్తి ఆహ ‘‘ఉచ్చినిత్వా…పే… థిరట్ఠానమేవ గహేత్వా’’తి. అలాబులోమసానీతి అలాబులోమాని వియ సుఖుమతరాని చీవరసుత్తంసూని ఏతేసం సన్తీతి అలాబులోమసాని. పాతితసాణపంసుకూలన్తి కళేవరేన సద్ధిం ఛడ్డితసాణమయం పంసుకూలం, యం తుమ్బమత్తే పుళవే ఓధునిత్వా సత్థా గణ్హి.

‘‘యథాపి భమరో పుప్ఫ’’న్తిఆదినా (ధ. ప. ౪౯) వుత్తం మధుకరభిక్ఖాచారవతం ‘‘పిణ్డియాలోపభోజనం నిస్సాయ పబ్బజ్జా’’తి (మహావ. ౭౩, ౧౨౮) వచనతో భిక్ఖూనం పకతిభూతం వతన్తి వుత్తం ‘‘ఉఞ్ఛాసకే వతే రతా’’తి. వత-సద్దో చేత్థ పకతివతసఙ్ఖాతం సకవతం వదతి. తేనాహ ‘‘ఉఞ్ఛాచరియసఙ్ఖాతే భిక్ఖూనం పకతివతే’’తి. ఉచ్చనీచఘరద్వారట్ఠాయినోతి మహన్తఖుద్దకగేహానం బహిద్వారకోట్ఠకట్ఠాయినో. కబరమిస్సకం భత్తం సంహరిత్వాతి కణాజకమిస్సకం భత్తం సమ్పిణ్డిత్వా. ఉమ్మారతో పట్ఠాయాతి ఘరుమ్మారతో పట్ఠాయ.

చీవరానుగ్గహత్థన్తి చీవరానురక్ఖణత్థం. ఏత్థ చ యస్మా బుద్ధా నామ సదేవకే లోకే అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం, సా చస్స పుఞ్ఞక్ఖేత్తతా పరముక్కంసగతా, తస్మా సత్తానం తాదిసం ఉపకారం ఆచిక్ఖిత్వా తే చ అనుగ్గణ్హన్తా గహపతిచీవరం సాదియన్తి, చతుపచ్చయసన్తోసే పన నే పరముక్కంసగతా ఏవాతి దట్ఠబ్బం.

౨౪౪. సప్పచ్చయన్తి సహేతుకం సకారణం హుత్వా ధమ్మం దేసేతీతి అయమేత్థ అత్థో. చోదకో పన అధిప్పాయం అజానన్తో ‘‘కిం పనా’’తిఆదిమాహ. ఇతరో ‘‘నో న దేసేతీ’’తిఆదినా అధిప్పాయం వివరతి. నిదానన్తి చేత్థ ఞాపకం ఉప్పత్తికారణం అధిప్పేతం, తఞ్చ తస్స తస్స అనుప్పత్తియుత్తస్స అత్థస్స పటిపక్ఖహరణతో ‘‘సప్పాటిహారియ’’న్తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘పురిమస్సేవేతం వేవచన’’న్తి. రాగాదీనం వా పటిహరణం పటిహారియం, తదేవ పాటిహారియం, సహ పాటిహారియేనాతి సప్పాటిహారియం. రాగాదిపటిసేధవసేనేవ హి సత్థా ధమ్మం దేసేతి.

౨౪౫. తస్స తస్స పఞ్హస్సాతి యం యం పఞ్హం పరో అభిసఙ్ఖరిత్వా భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛతి, తస్స తస్స పఞ్హస్స. ఉపరి ఆగమనవాదపథన్తి విస్సజ్జనే కతే తతో ఉపరి ఆగచ్ఛనకం వాదమగ్గం. విసేసేత్వా వదన్తోతి వత్తతి, ‘‘భో గోతమ, వత్తుమరహతీ’’తి అత్తనో వాదభేదనత్థం ఆహతం కారణం అత్తనో మారణత్థం ఆవుధం నిదస్సేన్తో వియ విసేసేత్వా వదన్తో పహారకేన వచనేన. అన్తరన్తరేతి మయా వుచ్చమానకథాపబన్ధస్స అన్తరన్తరే. దదేయ్య వదేయ్య. ఏవరూపేసు ఠానేసూతి పరవాదీహి సద్ధిం వాదపటివాదట్ఠానేసు. తే నిగ్గహేతుం మయా దేసితం సుత్తపదం ఆనేత్వా మమయేవ అనుసాసనిం ఓవాదం పచ్చాసీసన్తి.

౨౪౬. సమ్పాదేమీతి మనోరథం సమ్పాదేమి. పరిపూరేమీతి అజ్ఝాసయం పరిపూరేమి. అధిసీలేతి అధికే ఉత్తమసీలే. సావకసీలతో చ పచ్చేకబుద్ధసీలతో చ బుద్ధానం సీలం అధికం ఉక్కట్ఠం పరముక్కంసతో అనఞ్ఞసాధారణభావతో. తేనాహ ‘‘బుద్ధసీలం నామ కథిత’’న్తి. ఠానుప్పత్తికపఞ్ఞాతి తత్థ తత్థ ఠానసో ఉప్పన్నపఞ్ఞా. తేనాహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. అవసేసా పఞ్ఞాతి ఇధ పాళియం ఆగతా అనాగతా చ యథావుత్తఞాణద్వయవినిముత్తా పఞ్ఞా.

౨౪౭. విసేసాధిగమానన్తి సతిపట్ఠానాదీనం అధిగన్ధబ్బవిసేసానం. అభిఞ్ఞా నామ ఛ అభిఞ్ఞా, తాసు ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన ఛళభిఞ్ఞారహతోవ అగ్గమగ్గపఞ్ఞా ఇధ అభిఞ్ఞాతి అధిప్పేతా, తస్స వోసానం పరియోసానం పారమీ పరముక్కంసాతి అవకంసాతి చ అగ్గఫలం వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘అభిఞ్ఞా…పే… అరహత్తం పత్తా’’తి.

ఉపాయపధానేతి అరియఫలాధిగమనస్స ఉపాయభూతే పధానే. ‘‘అనుప్పన్నపాపకానుప్పాదాదిఅత్థా’’తి గహితా తథేవ హోన్తి, తం అత్థం సాధేన్తియేవాతి ఏతస్స అత్థస్స దీపకో సమ్మా-సద్దోతి యథాఅధిప్పేతత్థస్స అనుప్పన్నపాపకానుప్పాదాదినో ఉపాయభూతే, పధానఉపాయభూతేతి అత్థో. సమ్మా-సద్దస్స వా యోనిసో అత్థదీపకతం సన్ధాయ ‘‘యోనిసో పధానే’’తి వుత్తం. ఛన్దం జనేతీతి కత్తుకమ్యతాకుసలచ్ఛన్దం ఉప్పాదేతి పవత్తేతి వా. వాయమతీతి పయోగపరక్కమం కరోతి. వీరియం ఆరభతీతి కాయికచేతసికవీరియం కరోతి. చిత్తం ఉక్ఖిపతీతి తేనేవ సహజాతవీరియేన కోసజ్జపక్ఖతో చిత్తం ఉక్ఖిపతి. పదహతీతి సమ్మప్పధానభూతం వీరియం పవత్తేతి. పటిపాటియా పనేతాని చత్తారి పదాని ఆసేవనాభావనాబహులీకమ్మసాతచ్చకిరియాహి యోజేతబ్బాని. ‘‘పదహతీ’’తి వా ఇమినా ఆసేవనాదీహి సద్ధిం సిఖాపత్తం ఉస్సోళ్హివీరియం యోజేతబ్బం. వడ్ఢియా పరిపూరణత్థన్తి యావతా భావనాపారిపూరియా పరిపూరణత్థం. యా ఠితీతి యా కుసలానం ధమ్మానం పటిపక్ఖవిగమేన అవట్ఠితి. సో అసమ్మోసోతి సో అవినాసో. యం వేపుల్లన్తి యో సబ్బసో విపులభావో మహన్తతా. భావనాపారిపూరీతి భావనాయ పరిపూరితా. అత్థోతిపి వేదితబ్బం పురిమపచ్ఛిమపదానం సమానత్థభావతో.

పుబ్బభాగపటిపదా కథితాతంతంవిసేసాధిగమస్స పటిపదావిభావనాయ ఆరద్ధత్తా. అకుసలానం ధమ్మానం అనుప్పజ్జనేన అనత్థావహతా నామ నత్థీతి వుత్తం – ‘‘ఉప్పజ్జమానా’’తి వచనం ఉప్పన్నానం రాసన్తరభావేన గహితత్తా. తథా కుసలానం ధమ్మానం ఉప్పజ్జనేనాతి వుత్తం – అనుప్పజ్జమానాతి వచనం ఉప్పన్నానం రాసన్తరభావేన గహితత్తా. నిరుజ్ఝమానాతి పటిపక్ఖసమాయోగేన వినస్సమానా, న ఖణనిరోధవసేన నిరుజ్ఝమానా.

లోభాదయో వేదితబ్బా, యే ఆరద్ధవిపస్సకానం ఉప్పజ్జనారహా. సకిం ఉప్పజ్జిత్వాతి సభావకథనమత్తమేతం. ఏకవారమేవ హి మగ్గో ఉప్పజ్జతి. నిరుజ్ఝమానోతి సరసేనేవ నిరుజ్ఝమానో. న హి తస్స పటిపక్ఖసమాయోగో నామ అత్థి. ఫలస్సాతి అనన్తరకాలేవ ఉప్పజ్జనకఫలస్స. పచ్చయం దత్వావ నిరుజ్ఝతీతి ఇమినా మగ్గో సమ్పతి ఆయతిఞ్చ ఏకన్తేనేవ అత్థావహోతి దస్సేతి. పురిమస్మిమ్పీతి ‘‘అనుప్పన్నా మే కుసలా ధమ్మా అనుప్పజ్జమానా అనత్థాయ సంవత్తేయ్యు’’న్తి ఏతస్మిం తతియవారేపి. ‘‘సమథవిపస్సనా గహేతబ్బా’’తి వుత్తం అట్ఠకథాయం, తం పన మగ్గస్స అనుప్పన్నతాయ సబ్భావతో, అనుప్పజ్జమానే చ తస్మిం వట్టానత్థసబ్భావతోతి మగ్గస్సపి సాధారణభావతో న యుత్తన్తి పటిక్ఖిపతి. యది సమథవిపస్సనానమ్పి అనుప్పత్తి అనత్థావహా, మగ్గస్స అనుప్పత్తియా వత్తబ్బం నత్థీతి.

మహన్తం, గారవం హోతి, తస్మా ‘‘సఙ్ఘగారవేన యథారుచి వన్దితుం న లభామీ’’తి సఙ్ఘేన సహ న నిక్ఖమి. ఏత్తకం ధాతూనం నిధానం నామ అఞ్ఞత్ర నత్థి, మహాధాతునిధానతో హి నీహరిత్వా కతిపయా ధాతుయో తత్థ తత్థ చేతియే ఉపనీతా, ఇధ పన రామగామథూపే వినట్ఠే నాగభవనం పవిట్ఠా దోణమత్తా ధాతుయో ఉపనీతా. అతిమన్దాని నోతి నను అతివియ మన్దాని.

సంవిజ్జిత్వాతి ‘‘కథఞ్హి నామ మాదిసో ఈదిసం అనత్థం పాపుణిస్సతీ’’తి సంవేగం జనేత్వా. ఈదిసం నామ మాదిసం ఆరబ్భ వత్తబ్బన్తి కిం వదతీతి తం వచనం అనాదియన్తో.

సన్తసమాపత్తితో అఞ్ఞం సన్థమ్భనకారణం బలవం నత్థీతి తతో పరిహీనో సమ్మాపటిపత్తియం పతిట్ఠా కథం భవిస్సతీతి ఆహ ‘‘సన్తాయ…పే… న సక్కోతీ’’తి. న హి మహారజ్జుయా ఛిన్నాయ సుత్తతన్తూ సన్థమ్భేతుం సక్కోన్తీతి. సమథే దస్సేత్వా తేన సమానగతికా ఇమస్మిం విసయే విపస్సనాపీతి ఇమినా అధిప్పాయేనాహ ‘‘ఏవం ఉప్పన్నా సమథవిపస్సనా…పే… సంవత్తన్తీ’’తి.

కాసావన్తి కాసావవత్థం. కచ్ఛం పీళేత్వా నివత్థన్తి పచ్ఛిమం ఓవట్టికం పీళేన్తో వియ దళ్హం కత్వా నివత్థం అద్దసంసూతి యోజనా.

వుత్తనయేనాతి (అ. ని. టీ. ౧.౧.౩౯౪) ‘‘కామా నామేతే అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా’’తిఆదినా వత్థుకామకిలేసకామేసు ఆదీనవదస్సనపుబ్బకనేక్ఖమ్మపటిపత్తియా ఛన్దరాగం విక్ఖమ్భయతో సముచ్ఛిన్దన్తస్స చ ‘‘అనుప్పన్నో చ కామాసవో న ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా హేట్ఠా సబ్బాసవసుత్తవణ్ణనాదీసు (మ. ని. ౧.౧౫ ఆదయో; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౫ ఆదయో) వుత్తనయేన. ఆరమ్మణరసం అనుభవిత్వా నిరుద్ధవిపాకోతి తదారమ్మణమాహ. అనుభవిత్వా భవిత్వా చ విగతం భూతవిగతం. అనుభూతభూతా హి భూతతాసామఞ్ఞేన భూత-సద్దేన వుత్తా. సామఞ్ఞమేవ హి ఉపసగ్గేన విసేసీయతీతి. అనుభూతసద్దో చ కమ్మవచనిచ్ఛాయ అభావతో అనుభవకవాచకో దట్ఠబ్బో. విపాకో ఆరమ్మణే ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధో భుత్వావిగతోతి వత్తబ్బతం అరహతి, వికప్పగాహవసేన రాగాదీహి తబ్బిపక్ఖేహి చ అకుసలం కుసలఞ్చ కమ్మం ఆరమ్మణరసం అనుభవిత్వా విగతన్తి వత్తబ్బతం అరహతి. యథావుత్తో పన విపాకో కేవలం ఆరమ్మణరసానుభవనవసేనేవ పవత్తతీతి అనుభవిత్వా విగతత్తా నిప్పరియాయేనేవ వుత్తో, తస్స చ తథా వుత్తత్తా కమ్మం భవిత్వా విగతపరియాయేన, యం ‘‘ఉప్పన్నానం అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ, ఉప్పన్నానం కుసలానం ధమ్మానం ఠితియా’’తి ఏత్థ ‘‘ఉప్పన్న’’న్తి గహేత్వా తంసదిసానం పహానం, వుద్ధి చ వుత్తా. విపచ్చితుం ఓకాసకరణవసేన ఉప్పతితం అతీతకమ్మఞ్చ తతో ఉప్పజ్జితుం ఆరద్ధో అనాగతో విపాకో చ ‘‘ఓకాసకతుప్పన్నో’’తి వుత్తో. యం ఉప్పన్నసద్దేన వినాపి విఞ్ఞాయమానం ఉప్పన్నం సన్ధాయ ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, సఞ్చేతనికాన’’న్తిఆది (అ. ని. ౧౦.౨౧౭, ౨౧౯) వుత్తం.

తేసూతి విపస్సనాయ భూమిభూతేసు ఖన్ధేసు. అనుసయితకిలేసాతి అనుసయవసేన పవత్తా అప్పహీనా మగ్గేన పహాతబ్బా కిలేసా అధిప్పేతా. తేనాహ ‘‘అతీతా…పే… న వత్తబ్బా’’తి. తేసఞ్హి అమ్బరుక్ఖోపమాయ వత్తమానాదితా న వత్తబ్బా మగ్గేన పహాతబ్బానం తాదిసస్స విభాగస్స అనుప్పజ్జనతో. అప్పహీనావ హోన్తీతి ఇమినా అప్పహీనట్ఠేన అనుసయట్ఠోతి దస్సేతి. ఇదం భూమిలద్ధుప్పన్నం నామాతి ఇదం తేసు ఖన్ధేసు ఉప్పత్తిరహకిలేసజాతం తాయ ఏవ ఉప్పత్తిరహతాయ భూమిలద్ధుప్పన్నం నామ, తేభూమకభూమిలద్ధా నామ హోతీతి అత్థో. తాసు తాసు భూమీసూతి మనుస్సదేవాదిఅత్తభావసఙ్ఖాతేసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు. తస్మిం తస్మిం సన్తానే అనుప్పత్తిఅనాపాదితతాయ అసముగ్ఘాతితా. ఏత్థ చ లద్ధభూమికం భూమిలద్ధన్తి వుత్తం అగ్గిఆహితో వియ.

ఓకాసకతుప్పన్న-సద్దేపి చ ఓకాసో కతో ఏతేనాతి ఓకాసో కతో ఏతస్సాతి చ అత్థద్వయేపి కత-సద్దస్స పరనిపాతో దట్ఠబ్బో. ఆహతఖీరరుక్ఖో వియ నిమిత్తగ్గాహవసేన అధిగ్గహితం ఆరమ్మణం, అనాహతఖీరరుక్ఖో వియ అవిక్ఖమ్భితతాయ అన్తోగధకిలేసం ఆరమ్మణం. నిమిత్తగ్గాహకావిక్ఖమ్భితకిలేసా వా పుగ్గలా ఆహతానాహతఖీరరుక్ఖసదిసా. పురిమనయేనేవాతి అవిక్ఖమ్భితుప్పన్నే వియ ‘‘ఇమస్మిం నామ ఠానే నుప్పజ్జిస్సన్తీతి న వత్తబ్బా. కస్మా? అసముగ్ఘాతితత్తా’’తి యోజేత్వా విత్థారేతబ్బం.

వుత్తం పటిసమ్భిదామగ్గే. తత్థ చ మగ్గేన పహీనకిలేసానమేవ తిధా నవత్తబ్బతం అపాకటం సుపాకటం కాతుం అజాతఫలరుక్ఖో ఉపమాభావేన ఆగతో. అతీతాదీనం అప్పహీనతా దస్సనత్థమ్పి ‘‘జాతఫలరుక్ఖేన దీపేతబ్బ’’న్తి వుత్తం. తత్థ యథా అచ్ఛిన్నే రుక్ఖే నిబ్బత్తారహాని ఫలాని ఛిన్నే అనుప్పజ్జమానాని న కదాచి ససభావాని అహేసుం హోన్తి భవిస్సన్తి చాతి తాని అతీతాదిభావేన న వత్తబ్బాని, ఏవం మగ్గేన పహీనకిలేసా చ దట్ఠబ్బా. యథా ఛేదే అసతి ఫలాని ఉప్పజ్జిస్సన్తి, సతి చ నుప్పజ్జిస్సన్తీతి ఛేదస్స సాత్థకతా, ఏవం మగ్గభావనాయ చ సాత్థకతా యోజేతబ్బా.

తేపి పజహతియేవ కిలేసప్పహానేనేవ తేసమ్పి అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనతో. అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణస్సాతి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స. ఉపాదిన్నఅనుపాదిన్నతోతి ఉపాదిన్నఖన్ధతో చేవ కిలేసతో చ. ఉపపత్తివసేన వుట్ఠానం దస్సేతుమాహ – ‘‘భవవసేన పనా’’తిఆది. యే సోతాపన్నస్స సత్త భవా అప్పహీనా, తతో పఞ్చ ఠపేత్వా ఇతరే ద్వే ‘‘సుగతిభవేకదేసా’’తి అధిప్పేతా. సుగతికామభవతోతి సుగతిభవేకదేసభూతకామభవతో. అరహత్తమగ్గో రూపారూపభవతో వుట్ఠాతి ఉద్ధమ్భాగియసంయోజనసముగ్ఘాతభావతో. యది అరహత్తమగ్గో ఏవ అరియమగ్గో సియా, సో ఏవ సబ్బకిలేసే పజహేయ్య, సబ్బభవేహిపి వుట్ఠహేయ్య. యస్మా పన ఓధిసోవ కిలేసా పహీయన్తి, తస్మా హేట్ఠిమహేట్ఠిమమగ్గేహి పహీనావసేసే కిలేసే సో పజహతి, ఇతి ఇమం సామత్థియం సన్ధాయ ‘‘సబ్బభవేహి వుట్ఠాతియేవాతిపి వదన్తీ’’తి వుత్తం. తథా హి సో ఏవ ‘‘వజిరూపమో’’తి వుత్తో.

హోతు తావ వుత్తనయేన అనుప్పన్నానం అకుసలానం అనుప్పాదాయ, ఉప్పన్నానం ఉప్పన్నసదిసానం పహానాయ అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనాయ మగ్గభావనా, అథ మగ్గక్ఖణే కథం అనుప్పన్నానం కుసలానం ఉప్పాదాయ ఉప్పన్నానఞ్చ ఠితియా భావనా హోతి ఏకచిత్తక్ఖణికత్తా తస్సాతి చోదేతి, ఇతరో ‘‘మగ్గప్పవత్తియాయేవా’’తి పరిహారమాహ. మగ్గో హి కామఞ్చేకచిత్తక్ఖణికో, తథారూపో పనస్స పవత్తివిసేసో, యం అనుప్పన్నా కుసలా ధమ్మా సాతిసయం ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నా చ సవిసేసం పారిపూరిం పాపుణన్తి. తేనాహ ‘‘మగ్గో హీ’’తిఆది. కిఞ్చాపి అరియమగ్గో వత్తమానక్ఖణే అనుప్పన్నో నామ న హోతి, అనుప్పన్నపుబ్బతం ఉపాదాయ ఉపచారవసేన తథా వుచ్చతీతి దస్సేతుం ‘‘అనాగతపుబ్బం హీ’’తిఆది వుత్తం. అయమేవాతి అయం మగ్గస్స యథాపచ్చయపవత్తి ఏవ ఠితి నామాతి, మగ్గసమఙ్గీ పుగ్గలో మగ్గమ్పి భావేన్తో ఏవ తస్స ఠితియా భావేతీతి వత్తుం వట్టతి.

ఉపసమమానం గచ్ఛతీతి విక్ఖమ్భనవసేన సముచ్ఛేదవసేన కిలేసే ఉపసమేన్తం వత్తతి. పుబ్బభాగిన్ద్రియాని ఏవ వా అధిప్పేతాని. తేనేవాహ ‘‘కిలేసూపసమత్థం వా గచ్ఛతీ’’తి.

౨౪౮. అధిముచ్చనట్ఠేనాతి (దీ. ని. టీ. ౨.౧౨౯; అ. ని. టీ. ౩.౮.౬౬) అధికం సవిసేసం ముచ్చనట్ఠేన, తేనాహ ‘‘సుట్ఠు ముచ్చనట్ఠో’’తి. ఏతేన సతిపి సబ్బస్సపి రూపావచరజ్ఝానస్స విక్ఖమ్భనవసేన పటిపక్ఖతో విముత్తభావే యేన భావనావిసేసేన తం ఝానం సాతిసయం పటిపక్ఖతో విముచ్చిత్వా పవత్తతి, సో భావనావిసేసో దీపితో. భవతి హి సమానజాతియుత్తోపి భావనావిసేసేన పవత్తిఆకారవిసేసో. యథా తం సద్ధావిముత్తతో దిట్ఠిప్పత్తస్స, తథా పచ్చనీకధమ్మేహి సుట్ఠు విముత్తతాయ ఏవ అనిగ్గహితభావేన నిరాసఙ్కతాయ అభిరతివసేన సుట్ఠు అధిముచ్చనట్ఠేనపి విమోక్ఖో. తేనాహ ‘‘ఆరమ్మణే చా’’తిఆది. అయం పనత్థోతి అయం అధిముచ్చనత్థో పచ్ఛిమవిమోక్ఖే నిరోధే నత్థి. కేవలో విముత్తత్థో ఏవ తత్థ లబ్భతి, తం సయమేవ పరతో వక్ఖతి.

రూపీతి యేనాయం ససన్తతిపరియాపన్నేన రూపేన సమన్నాగతో, తం యస్స ఝానస్స హేతుభావేన విసిట్ఠం రూపం హోతి. యేన విసిట్ఠేన రూపేన ‘‘రూపీ’’తి వుచ్చేయ్య రూపీ-సద్దస్స అతిసయత్థదీపనతో, తదేవ ససన్తతిపరియాపన్నరూపనిమిత్తం ఝానమివ పరమత్థతో రూపీభావసాధకన్తి దట్ఠబ్బం. తేనాహ ‘‘అజ్ఝత్త’’న్తిఆది. రూపజ్ఝానం రూపం ఉత్తరపదలోపేన. రూపానీతి పనేత్థ పురిమపదలోపో దట్ఠబ్బో. తేన వుత్తం ‘‘నీలకసిణాదీని రూపానీ’’తి.

అన్తోఅప్పనాయం సుభన్తి ఆభోగో నత్థీతి ఇమినా పుబ్బాభోగవసేన అధిముత్తి సియాతి దస్సేతి. ఏవఞ్హేత్థ తథావత్తబ్బతాపత్తిచోదనా అనవకాసా హోతి. యస్మా సువిసుద్ధేసు నీలాదీసు వణ్ణకసిణేసు తత్థ కతాధికారానం అభిరతివసేన సుట్ఠు అధిముత్తి సియా, తస్మా అట్ఠకథాయం తథా తతియో విమోక్ఖో సంవణ్ణితో. యస్మా పన మేత్తాదివసేన పవత్తమానా భావనా సత్తే అప్పటికూలతో దహతి, తే సుభతో అధిముచ్చిత్వావ పవత్తతి, తస్మా పటిసమ్భిదామగ్గే (పటి. మ. ౧.౨౧౨) బ్రహ్మవిహారభావనా ‘‘సుభవిమోక్ఖో’’తి వుత్తా, తయిదం ఉభయమ్పి తేన తేన పరియాయేన వుత్తత్తా న విరుజ్ఝతీతి దట్ఠబ్బం.

సబ్బసోతి అనవసేసతో. న హి చతున్నం అరూపక్ఖన్ధానం ఏకదేసోపి తత్థ అవసిట్ఠోతి. విస్సట్ఠత్తాతి యథాపరిచ్ఛిన్నే కాలే నిరోధితత్తా. ఉత్తమో విమోక్ఖో నామ అరియేహేవ సమాపజ్జితబ్బతో, అరియఫలపరియోసానత్తా దిట్ఠేవ ధమ్మే నిబ్బానప్పత్తిభావతో చ.

౨౪౯. అభిభవతీతి అభిభు (దీ. ని. టీ. ౨.౧౭౩; అ. ని. టీ. ౩.౬.౬౧-౬౫) పరికమ్మం, ఞాణం వా. అభిభు ఆయతనం ఏతస్సాతి అభిభాయతనం, ఝానం. అభిభవితబ్బం వా ఆరమ్మణసఙ్ఖాతం ఆయతనం ఏతస్సాతి అభిభాయతనం, ఝానం. ఆరమ్మణాభిభవనతో అభిభు చ తం ఆయతనఞ్చ యోగినో సుఖవిసేసానం అధిట్ఠానభావతో మనాయతనధమ్మాయతనభావతో చాతిపి ససమ్పయుత్తం ఝానం అభిభాయతనం. తేనాహ ‘‘అభిభవనకారణానీ’’తిఆది. తానీతి అభిభాయతనసఞ్ఞితాని ఝానాని. సమాపత్తితో వుట్ఠితస్స ఆభోగో పుబ్బభాగభావనావసేన ఝానక్ఖణే పవత్తం అభిభవనాకారం గహేత్వా పవత్తోతి దట్ఠబ్బో. పరికమ్మవసేన అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ, న అప్పనావసేన. న హి పటిభాగనిమిత్తారమ్మణా అప్పనా అజ్ఝత్తవిసయా సమ్భవతి. తం పన అజ్ఝత్త పరికమ్మవసేన లద్ధం కసిణనిమిత్తం అసువిసుద్ధమేవ హోతి, న బహిద్ధా పరికమ్మవసేన లద్ధం వియ విసుద్ధం.

పరిత్తానీతి యథాలద్ధాని సుప్పసరావమత్తాని. తేనాహ ‘‘అవడ్ఢితానీ’’తి. పరిత్తవసేనేవాతి వణ్ణవసేన ఆభోగే విజ్జమానేపి పరిత్తవసేనేవ ఇదమభిభాయతనం వుత్తం. పరిత్తతా హేత్థ అభిభవనస్స కారణం. వణ్ణాభోగే సతిపి అసతిపి అభిభాయతనభావనా నామ తిక్ఖపఞ్ఞస్సేవ సమ్భవతి, న ఇతరస్సాతి ‘‘ఞాణుత్తరికో పుగ్గలో’’తి. అభిభవిత్వా సమాపజ్జతీతి ఏత్థ అభిభవనం సమాపజ్జనఞ్చ ఉపచారజ్ఝానాధిగమసమనన్తరమేవ అప్పనాఝానుప్పాదనన్తి ఆహ ‘‘సహ నిమిత్తుప్పాదేనేవేత్థ అప్పనం పాపేతీ’’తి. సహ నిమిత్తుప్పాదేనాతి చ అప్పనాపరివాసాభావస్స లక్ఖణవచనమేతం. యో ‘‘ఖిప్పాభిఞ్ఞో’’తి వుచ్చతి, తతోపి ఞాణుత్తరస్సేవ అభిభాయతనభావనా. ఏత్థాతి ఏతస్మిం నిమిత్తే. అప్పనం పాపేతీతి భావనా అప్పనం నేతి.

ఏత్థ చ కేచి ‘‘ఉప్పన్నే ఉపచారజ్ఝానే తం ఆరబ్భ యే హేట్ఠిమన్తేన ద్వే తయో జవనవారా పవత్తన్తి, తే ఉపచారజ్ఝాన పక్ఖికా ఏవ, తదనన్తరఞ్చ భవఙ్గపరివాసేన ఉపచారాసేవనాయ చ వినా అప్పనా హోతి, సహ నిమిత్తుప్పాదేనేవ అప్పనం పాపేతీ’’తి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తం. న హి పారివాసికపరికమ్మేన అప్పనావారో ఇచ్ఛితో, నాపి మహగ్గతప్పమాణజ్ఝానేసు వియ ఉపచారజ్ఝానే ఏకన్తతో పచ్చవేక్ఖణా ఇచ్ఛితబ్బా, తస్మా ఉపచారజ్ఝానాధిగమతో పరం కతిపయభవఙ్గచిత్తావసానే అప్పనం పాపుణన్తో ‘‘సహ నిమిత్తుప్పాదేనేవేత్థ అప్పనం పాపేతీ’’తి వుత్తో. ‘‘సహ నిమిత్తుప్పాదేనా’’తి చ అధిప్పాయికమిదం వచనం, న నీతత్థం, అధిప్పాయో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

న అన్తోసమాపత్తియం తదా తథారూపస్స ఆభోగస్స అసమ్భవతో, సమాపత్తితో వుట్ఠితస్స ఆభోగో పుబ్బభాగభావనావసేన ఝానక్ఖణే పవత్తం అభిభవనాకారం గహేత్వా పవత్తోతి దట్ఠబ్బం. అభిధమ్మట్ఠకథాయం (ధ. స. అట్ఠ. ౨౦౪) పన ‘‘ఇమినా పనస్స పుబ్బభాగో కథితో’’తి వుత్తం. అన్తోసమాపత్తియం తథా ఆభోగాభావే కస్మా ‘‘ఝానసఞ్ఞాయపీ’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘అభిభవ…పే… అత్థీ’’తి.

వడ్ఢితప్పమాణానీతి విపులప్పమాణానీతి అత్థో, న ఏకఙ్గులద్వఙ్గులాదివసేన వడ్ఢితప్పమాణానీతి తథా వడ్ఢనస్సేవేత్థ అసమ్భవతో. తేనాహ ‘‘మహన్తానీ’’తి.

రూపే సఞ్ఞా రూపసఞ్ఞా, సా అస్స అత్థీతి రూపసఞ్ఞీ, న రూపసఞ్ఞీ అరూపసఞ్ఞీ. సఞ్ఞాసీసేన ఝానం వదతి. రూపసఞ్ఞాయ అనుప్పాదనమేవేత్థ అలాభితా. బహిద్ధావ ఉప్పన్నన్తి బహిద్ధావత్థుస్మింయేవ ఉప్పన్నం. అభిధమ్మే పన ‘‘అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ బహిద్ధా రూపాని పస్సతి పరిత్తాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణాని, అప్పమాణాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణానీ’’తి ఏవం చతున్నం అభిభాయతనానం ఆగతత్తా అభిధమ్మట్ఠకథాయం (ధ. స. అట్ఠ. ౨౦౪) ‘‘కస్మా పన యథా సుత్తన్తే – ‘అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి పరిత్తానీ’తిఆది వుత్తం, ఏవం అవత్వా ఇధ చతూసుపి అభిభాయతనేసు అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞితావ వుత్తా’’తి చోదనం కత్వా ‘‘అజ్ఝత్తరూపానం అనభిభవనీయతో’’తి కారణం వత్వా ‘‘తత్థ వా హి ఇధ వా బహిద్ధారూపానేవ అభిభవితబ్బాని, తస్మా తాని నియమతో వత్తబ్బానీతి తత్రాపి ఇధాపి వుత్తాని. ‘అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ’తి ఇదం పన సత్థు దేసనావిలాసమత్తమేవా’’తి వుత్తం.

ఏత్థ చ వణ్ణాభోగరహితాని సహితాని చ సబ్బాని ‘‘పరిత్తాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణానీ’’తి వుత్తాని, తథా ‘‘అప్పమాణానీ’’తి దట్ఠబ్బాని. అత్థి హి ఏసో పరియాయో ‘‘పరిత్తాని అభిభుయ్య తాని చే కదాచి వణ్ణవసేన ఆభుజితాని హోన్తి సువణ్ణదుబ్బణ్ణాని అభిభుయ్యా’’తి. పరియాయకథా హి సుత్తన్తదేసనాతి. అభిధమ్మే పన నిప్పరియాయదేసనత్తా వణ్ణాభోగరహితాని విసుం వుత్తాని, తథా సహితాని. అత్థి హి ఉభయత్థ అభిభవనపరియాయోతి ‘‘అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ’’తిఆదినా పఠమదుతియఅభిభాయతనేసు పఠమవిమోక్ఖో, తతియచతుత్థాభిభాయతనేసు దుతియవిమోక్ఖో, వణ్ణాభిభాయతనేసు తతియవిమోక్ఖో చ అభిభవనప్పవత్తితో సఙ్గహితో, అభిధమ్మే పన నిప్పరియాయదేసనత్తా విమోక్ఖాభిభాయతనాని అసఙ్కరతో దస్సేతుం విమోక్ఖే వజ్జేత్వా అభిభాయతనాని కథితాని, సబ్బాని చ విమోక్ఖకిచ్చాని ఝానాని విమోక్ఖదేసనాయం వుత్తాని. తదేతం ‘‘అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ’’తి ఆగతస్స అభిభాయతనద్వయస్స అభిధమ్మే అభిభాయతనేసు అవచనతో ‘‘రూపీ రూపాని పస్సతీ’’తిఆదీనఞ్చ సబ్బవిమోక్ఖకిచ్చసాధారణవచనభావతో వవత్థానం కతన్తి విఞ్ఞాయతి.

‘‘అజ్ఝత్తరూపానం అనభిభవనీయతో’’తి ఇదం అభిధమ్మే కత్థచిపి ‘‘అజ్ఝత్తం రూపాని పస్సతీ’’తి అవత్వా సబ్బత్థ యం వుత్తం ‘‘బహిద్ధారూపాని పస్సతీ’’తి, తస్స కారణవచనం. తేన యం అఞ్ఞహేతుకం, తం తేన హేతునా వుత్తం, యం పన దేసనావిలాసహేతుకం అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞితాయ ఏవ అభిధమ్మే వచనం, న తస్స అఞ్ఞం కారణం మగ్గితబ్బన్తి దస్సేతి. అజ్ఝత్తరూపానం అనభిభవనీయతా చ తేసం బహిద్ధారూపానం వియ అవిభూతత్తా, దేసనావిలాసో చ యథావుత్తవవత్థానవసేన వేదితబ్బో, వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేన విజ్జమానపరియాయకథనభావతో. ‘‘సువణ్ణదుబ్బణ్ణానీ’’తి ఏతేనేవ సిద్ధత్తా నీలాదిఅభిభాయతనాని న వత్తబ్బానీతి చే? న, నీలాదీసు కతాధికారానం నీలాదిభావస్సేవ అభిభవనకారణత్తా. న హి తేసం పరిసుద్ధాపరిసుద్ధవణ్ణానం పరిత్తతా తదప్పమాణతా వా అభిభవనకారణం, అథ ఖో నీలాదిభావో ఏవాతి. ఏతేసు చ పరిత్తాదికసిణరూపేసు యం చరితస్స ఇమాని అభిభాయతనాని ఇజ్ఝన్తి, తం దస్సేతుం ‘‘ఇమేసు పనా’’తిఆది వుత్తం.

సబ్బసఙ్గాహికవసేనాతి సకలనీలవణ్ణనీలనిదస్సననీలనిభాసానం సాధారణవసేన. వణ్ణవసేనాతి సభావవణ్ణవసేన. నిదస్సనవసేనాతి పస్సితబ్బతావసేన. ఓభాసవసేనాతి సప్పభాసతాయ అవభాసనవసేన. ఉమాపుప్ఫన్తి అతసిపుప్ఫం. నీలమేవ హోతి వణ్ణసఙ్కరాభావతో. బారాణసియం భవన్తి బారాణసియం సముట్ఠితం.

తే ధమ్మేతి తే సతిపట్ఠానాదిధమ్మే చేవ అట్ఠవిమోక్ఖధమ్మే చ. చిణ్ణవసీభావాయేవ తత్థ అభివిసిట్ఠాయ పఞ్ఞాయ పరియోసానుత్తరం సతం గతా అభిఞ్ఞావోసానపారమిప్పత్తా.

౨౫౦. సకలట్ఠేనాతి (దీ. ని. టీ. ౩.౩౪౬; అ. ని. టీ. ౩.౧౦.౨౫) సకలభావేన, అసుభనిమిత్తాదీసు వియ ఏకదేసే అట్ఠత్వా అనవసేసతో గహేతబ్బట్ఠేనాతి అత్థో. యథా ఖేత్తం సస్సానం ఉప్పత్తిట్ఠానం వడ్ఢిట్ఠానఞ్చ, ఏవమేవ తంతంసమ్పయుత్తధమ్మానన్తి ఆహ ‘‘ఖేత్తట్ఠేనా’’తి. పరిచ్ఛిన్దిత్వాతి ఇదం ఉద్ధం అధో తిరియన్తి యోజేతబ్బం. పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఏవ హి సబ్బత్థ కసిణం వడ్ఢేతబ్బం. తేన తేన కారణేనాతి ఉపరిఆదీసు తేన తేన కసిణేన. యథా కిన్తి ఆహ – ‘‘ఆలోకమివ రూపదస్సనకామో’’తి, యథా దిబ్బచక్ఖునా ఉద్ధం చే రూపం దట్ఠుకామో, ఉద్ధం ఆలోకం పసారేతి, అధో చే, అధో, సమన్తతో చే రూపం దట్ఠుకామో, సమన్తతో ఆలోకం పసారేతి, ఏవం సబ్బకసిణన్తి అత్థో. ఏకస్సాతి పథవీకసిణాదీసు ఏకేకస్స. అఞ్ఞభావానుపగమనత్థన్తి అఞ్ఞకసిణభావానుపగమనదీపనత్థం, అఞ్ఞస్స వా కసిణభావానుపగమనదీపనత్థం. న హి అఞ్ఞేన పసారితకసిణం తతో అఞ్ఞేన పసారితకసిణభావం ఉపగచ్ఛతి, ఏవమ్పి నేసం అఞ్ఞకసిణసమ్భేదాభావో వేదితబ్బో. న అఞ్ఞం పథవీఆది. న హి ఉదకేన ఠితట్ఠానే ససమ్భారపథవీ అత్థి. అఞ్ఞకసిణసమ్భేదోతి ఆపోకసిణాదినా సఙ్కరో. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు సేసకసిణేసు. ఏకదేసే అట్ఠత్వా అనవసేసఫరణం పమాణస్స అగ్గహణతో అప్పమాణం. తేనేవ హి నేసం కసిణసమఞ్ఞా. తథా హి ‘‘తఞ్హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ చేతసా ఫరన్తోతి భావనాచిత్తేన ఆరమ్మణం కరోన్తో. భావనాచిత్తఞ్హి కసిణం పరిత్తం వా విపులం వా సకలమేవ మనసి కరోతి.

కసిణుగ్ఘాటిమాకాసే పవత్తం విఞ్ఞాణం ఫరణఅప్పమాణవసేన ‘‘విఞ్ఞాణకసిణ’’న్తి వుత్తం. తథా హి తం ‘‘విఞ్ఞాణ’’న్తి వుచ్చతి. కసిణవసేనాతి ఉగ్ఘాటితకసిణవసేన కసిణుగ్ఘాటిమాకాసే ఉద్ధంఅధోతిరియతా వేదితబ్బా. యత్తకఞ్హి ఠానం కసిణం పసారితం, తత్తకం ఆకాసభావనావసేన ఆకాసం హోతీతి. ఏవం యత్తకం ఠానం ఆకాసం హుత్వా ఉపట్ఠితం, తత్తకం ఆకాసమేవ హుత్వా విఞ్ఞాణస్స పవత్తనతో ఆగమనవసేన విఞ్ఞాణకసిణేపి ఉద్ధంఅధోతిరియతా వుత్తాతి ‘‘కసిణుగ్ఘాటిమాకాసవసేన తత్థ పవత్తవిఞ్ఞాణే ఉద్ధంఅధోతిరియతా వేదితబ్బా’’తి ఆహ.

౨౫౨. వుత్తోయేవ వమ్మికసుత్తే. నిస్సితఞ్చ ఛవత్థునిస్సితత్తా విపస్సనాఞాణస్స. పటిబద్ధఞ్చ తేన వినా అప్పవత్తనతో కాయసఞ్ఞితానం రూపధమ్మానం ఆరమ్మణకరణతో చ. సుట్ఠు భాతి ఓభాసతీతి వా సుభో. కురువిన్దజాతిఆదిజాతివిసేసోపి మణి ఆకరపారిసుద్ధిమూలకో ఏవాతి ఆహ ‘‘సుపరిసుద్ధఆకరసముట్ఠితో’’తి. దోసనీహరణవసేన పరికమ్మనిప్ఫత్తీతి ఆహ ‘‘సుట్ఠు కతపరికమ్మో అపనీతపాసాణసక్ఖరో’’తి. ధోవనవేధనాదీహీతి చతూసు పాసాణేసు ధోవనేన చేవ కాళకాదిఅపహరణత్థాయ సుత్తేన ఆవుననత్థాయ చ విజ్ఝనేన. తాపసణ్హకరణాదీనం సఙ్గహో ఆది-సద్దేన. వణ్ణసమ్పత్తిన్తి సుత్తస్స వణ్ణసమ్పత్తిం.

మణి వియ కరజకాయో పచ్చవేక్ఖితబ్బతో. ఆవుతసుత్తం వియ విపస్సనాఞాణం అనుపవిసిత్వా ఠితత్తా. చక్ఖుమా పురిసో వియ విపస్సనాలాభీ భిక్ఖు సమ్మదేవ తస్స దస్సనతో. తదారమ్మణానన్తి రూపధమ్మారమ్మణానం. ఫస్సపఞ్చమకచిత్తచేతసికగ్గహణేన గహితధమ్మాపి విపస్సనాచిత్తుప్పాదపరియాపన్నా ఏవాతి వేదితబ్బం. ఏవఞ్హి తేసం విపస్సనాఞాణగతికత్తా ‘‘ఆవుతసుత్తం వియ విపస్సనాఞాణ’’న్తి వచనం అవిరోధితం హోతి.

ఞాణస్సాతి పచ్చవేక్ఖణఞాణస్స. యది ఏవం ఞాణస్స వసేన వత్తబ్బం, న పుగ్గలస్సాతి ఆహ ‘‘తస్స పనా’’తిఆది. మగ్గస్స అనన్తరం, తస్మా లోకియాభిఞ్ఞానం పరతో ఛట్ఠాభిఞ్ఞాయ పురతో వత్తబ్బం విపస్సనాఞాణం. ఏవం సన్తేపీతి యదిపాయం ఞాణానుపుబ్బట్ఠితి, ఏవం సన్తేపి ఏతస్స అన్తరా వారో నత్థీతి పఞ్చసు లోకియాభిఞ్ఞాసు కథితాసు ఆకఙ్ఖేయ్యసుత్తాదీసు (మ. ని. ౧.౬౪ ఆదయో) వియ ఛట్ఠాభిఞ్ఞా కథేతబ్బాతి ఏతస్స అనభిఞ్ఞాలక్ఖణస్స విపస్సనాఞాణస్స తాసం అన్తరా వారో న హోతి, తస్మా తత్థ అవసరాభావతో ఇధేవ రూపావచరచతుత్థజ్ఝానానన్తరమేవ దస్సితం విపస్సనాఞాణం. యస్మా చాతి చ-సద్దో సముచ్చయత్థో. తేన న కేవలం తదేవ, అథ ఖో ఇదమ్పి కారణం విపస్సనాఞాణస్స ఇధేవ దస్సనేతి ఇమమత్థం దీపేతి. దిబ్బేన చక్ఖునా భేరవరూపం పస్సతోతి ఏత్థ ఇద్ధివిధఞాణేన భేరవం రూపం నిమ్మినిత్వా చక్ఖునా పస్సతోతి వత్తబ్బం, ఏవమ్పి అభిఞ్ఞాలాభినో అపరిఞ్ఞాణవత్థుకస్స భయసన్తాసో ఉప్పజ్జతి ఉచ్చవాలికవాసీమహానాగత్థేరస్స వియ. ఇధాపీతి ఇమస్మిం విపస్సనాఞాణేపి, న సతిపట్ఠానాదీసు ఏవాతి అధిప్పాయో.

౨౫౩. మనోమయిద్ధియం చిణ్ణవసితాయ అభిఞ్ఞా వోసానపారమిప్పత్తతా వేదితబ్బాతి యోజనా. మనేన నిబ్బత్తన్తి అభిఞ్ఞామనేన నిబ్బత్తితం. తం సదిసభావదస్సనత్థమేవాతి సణ్ఠానతోపి వణ్ణతోపి అవయవవిసేసతోపి సదిసభావదస్సనత్థమేవ. సజాతియం ఠితో, న నాగిద్ధియా అఞ్ఞజాతిరూపో. సుపరికమ్మకతమత్తికాదయో వియ ఇద్ధివిధఞాణం వికుబ్బనకిరియాయ నిస్సయభావతో.

౨౫౫. అప్పకసిరేనేవాతి అకిచ్ఛేనేవ.

౨౫౬. మన్దో ఉత్తానసేయ్యకదారకోపి ‘‘దహరో’’తి వుచ్చతీతి తతో విసేసనత్థం ‘‘యువా’’తి వుత్తం. యువాపి కోచి అనిచ్ఛనతో అమణ్డనసీలో హోతీతి తతో విసేసనత్థం ‘‘మణ్డనకజాతికో’’తి వుత్తం. తేన వుత్తం ‘‘యువాపీ’’తిఆది. కాళతిలప్పమాణా బిన్దవో కాళతిలకాని. నాతికమ్మాసతిలప్పమాణా బిన్దవో తిలకాని. వఙ్కం నామ పియఙ్గం. యోబ్బనపీళకాదయో ముఖదూసిపీళకా. ముఖగతో దోసో ముఖదోసో, లక్ఖణవచనఞ్చేతం ముఖే అదోసస్సపి పాకటభావస్స అధిప్పేతత్తా. యథా వా ముఖే దోసో, ఏవం ముఖే అదోసోపి ముఖదోసో సరలోపేన, ముఖదోసో చ ముఖదోసో చ ముఖదోసోతి ఏకసేసనయేనపేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఏవఞ్హి పరేసం సోళసవిధం చిత్తం పాకటం హోతీతి వచనం సమత్థితం హోతి.

౨౫౯. పటిపదావసేనాతి యథారహం సమథవిపస్సనామగ్గపటిపదావసేన. అట్ఠసు కోట్ఠాసేసూతి సతిపట్ఠానాదీసు బోధిపక్ఖియధమ్మకోట్ఠాసేసు, విమోక్ఖకోట్ఠాసేసు వాతి ఇమేసు అట్ఠసు కోట్ఠాసేసు. సేసేసూతి వుత్తావసేసేసు అభిభాయతనకోట్ఠాసాదీసు. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

మహాసకులుదాయిసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.