౩. పరిబ్బాజకవగ్గో

౧. తేవిజ్జవచ్ఛసుత్తవణ్ణనా

౧౮౫. తత్థాతి ఏకపుణ్డరీకసఞ్ఞితే పరిబ్బాజకారామే. అనాగతపుబ్బో లోకియసముదాహారవసేన ‘‘చిరస్సం ఖో, భన్తే’’తిఆదినా వుచ్చతి, అయం పనేత్థ ఆగతపుబ్బతం ఉపాదాయ తథా వుత్తో. భగవా హి కేసఞ్చి విముత్తిజననత్థం, కేసఞ్చి ఇన్ద్రియపరిపాకత్థం, కేసఞ్చి విసేసాధిగమత్థం కదాచి తిత్థియారామం ఉపగచ్ఛతి. అననుఞ్ఞాయ ఠత్వాతి అననుజానితబ్బే ఠత్వా. అనుజానితబ్బం సియా అనఞ్ఞాతస్స ఞేయ్యస్స అభావతో. యావతకఞ్హి ఞేయ్యం, తావతకం భగవతో ఞాణం, యావతకఞ్చ భగవతో ఞాణం తావతకం ఞేయ్యం. తేనేవాహ – ‘‘న తస్స అదిట్ఠమిధత్థి కిఞ్చి, అథో అవిఞ్ఞాతమజానితబ్బ’’న్తిఆది (మహాని. ౧౫౬; చూళని. ధోతకమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౩౨; పటి. మ. ౧.౧౨౧). సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన హి భగవా ఆవజ్జేత్వా పజానాతి. వుత్తఞ్హేతం ‘‘ఆవజ్జనపటిబద్ధం బుద్ధస్స భగవతో ఞాణ’’న్తి (మి. ప. ౪.౧.౨). యది ఏవం ‘‘చరం సమాహితో నాగో, తిట్ఠం నాగో సమాహితో’’తి (అ. ని. ౬.౪౩) ఇదం సుత్తపదం కథన్తి? విక్ఖేపాభావదీపనపదమేతం, న అనావజ్జనేనపి ఞాణానం పవత్తిపరిదీపనం. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా విత్థారతో వుత్తమేవ.

౧౮౬. యావదేవాతి ఇదం యథారుచి పవత్తి వియ అపరాపరుప్పత్తిపి ఇచ్ఛితబ్బాతి తదభావం దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘సకిం ఖీణానం ఆసవానం పున ఖేపేతబ్బాభావా’’తి. పచ్చుప్పన్నజాననగుణన్తి ఇదం దిబ్బచక్ఖుఞాణస్స పరిభణ్డఞాణం అనాగతంసఞాణం అనాదియిత్వా వుత్తం, తస్స పన వసేన అనాగతంసఞాణగుణం దస్సేతీతి వత్తబ్బం సియా.

గిహిపరిక్ఖారేసూతి వత్థాభరణాదిధనధఞ్ఞాదిగిహిపరిక్ఖారేసు. గిహిలిఙ్గం పన అప్పమాణం, తస్మా గిహిబన్ధనం ఛిన్దిత్వా దుక్ఖస్సన్తకరా హోన్తియేవ. సతి పన దుక్ఖస్సన్తకిరియాయ గిహిలిఙ్గే తే న తిట్ఠన్తియేవాతి దస్సేన్తో ‘‘యేపీ’’తిఆదిమాహ. సుక్ఖాపేత్వా సముచ్ఛిన్దిత్వా. అరహత్తం పత్తదివసేయేవ పబ్బజనం వా పరినిబ్బానం వాతి అయం నయో న సబ్బసాధారణోతి ఆహ ‘‘భూమదేవతా పన తిట్ఠన్తీ’’తి. తత్థ కారణవచనం ‘‘నిలీయనోకాసస్స అత్థితాయా’’తి. అరఞ్ఞపబ్బతాదిపవివేకట్ఠానం నిలీయనోకాసో. సేసకామభవేతి కామలోకే. లళితజనస్సాతి ఆభరణాలఙ్కారనచ్చగీతాదివసేన విలాసయుత్తజనస్స.

సోపీతి ‘‘సో అఞ్ఞత్ర ఏకేనా’’తి వుత్తో సోపి. కరతో న కరీయతి పాపన్తి ఏవం న కిరియం పటిబాహతి. యది అత్తానంయేవ గహేత్వా కథేతి, అథ కస్మా మహాసత్తో తదా ఆజీవకపబ్బజ్జం ఉపగచ్ఛీతి ఆహ ‘‘తదా కిరా’’తిఆది. తస్సపీతి న కేవలం అఞ్ఞేసం ఏవ పాసణ్డానం, తస్సపి. వీరియం న హాపేసీతి తపోజిగుచ్ఛవాదం సమాదియిత్వా ఠితో విరాగత్థాయ తం సమాదిణ్ణవత్తం న పరిచ్చజి, సత్థుసాసనం న ఛడ్డేసి. తేనాహ – ‘‘కిరియవాదీ హుత్వా సగ్గే నిబ్బత్తతీ’’తి.

తేవిజ్జవచ్ఛసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౨. అగ్గివచ్ఛసుత్తవణ్ణనా

౧౮౭. లోకస్స సస్సతతాపవత్తిపటిక్ఖేపవసేన పవత్తో వాదో ఉచ్ఛేదవాదో ఏవ హోతీతి సస్సతగ్గాహాభావే ఉచ్ఛేదగ్గాహభావతో పున పరిబ్బాజకేన ‘‘అసస్సతో లోకో’’తి వదన్తేన ఉచ్ఛేదగ్గాహో పుచ్ఛితో, భగవతాపి సో ఏవ పటిక్ఖిత్తోతి ఆహ ‘‘దుతియే నాహం ఉచ్ఛేదదిట్ఠికో’’తి. అన్తానన్తికాదివసేనాతి ఏత్థ అన్తానన్తికగ్గహణేన అన్తవా లోకో అనన్తవా లోకోతి ఇమం వాదద్వయమాహ. ఆది-సద్దేన ‘‘తం జీవం తం సరీర’’న్తిఆదివాదచతుక్కం సఙ్గణ్హాతి, ఇతరం పన ద్వయం సరూపేనేవ గహితన్తి. పటిక్ఖేపో వేదితబ్బోతి ‘‘తతియే నాహం అన్తవాదిట్ఠికో, చతుత్థే నాహం అనన్తవాదిట్ఠికో’’తి ఏవమాదినా పటిక్ఖేపో వేదితబ్బో. ‘‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి అయమ్పి సస్సతవాదో, సో చ ఖో అపరన్తకప్పికవసేన, ‘‘సస్సతో లోకో’’తి పన పుబ్బన్తకప్పికవసేనాతి అయమేతేసం విసేసో. ‘‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి అయమ్పి ఉచ్ఛేదవాదో, సో చ ఖో సత్తవసేన, ‘‘అసస్సతో లోకో’’తి పన సత్తసఙ్ఖారవసేనాతి వదన్తి.

౧౮౯. సప్పతిభయం ఉప్పజ్జనతో సహ దుక్ఖేనాతి సదుక్ఖం. తేనాహ ‘‘కిలేసదుక్ఖేనా’’తిఆది. తేసంయేవాతి కిలేసదుక్ఖవిపాకదుక్ఖానంయేవ. సఉపఘాతకన్తి సబాధం. సఉపాయాసన్తి సపరిస్సమం సఉపతాపం సపీళం. సపరిళాహన్తి సదరథం.

కిఞ్చి దిట్ఠిగతన్తి ఇమా తావ అట్ఠ దిట్ఠియో మా హోన్తు, అత్థి పన, భో గోతమ, యం కిఞ్చి దిట్ఠిగతం గహితం. న హి తాయ దిట్ఠియా వినా కఞ్చి సమయం పవత్తేతుం యుజ్జతీతి అధిప్పాయేన పుచ్ఛతి. అపవిద్ధన్తి సముచ్ఛేదప్పహానవసేన ఛడ్డితం. పఞ్ఞాయ దిట్ఠన్తి విపస్సనాపఞ్ఞాసహితాయ మగ్గపఞ్ఞాయ భగవతా పటివిద్ధం. యత్థ ఉప్పజ్జన్తి, తం సత్తం మథేన్తి సమ్మద్దన్తీతి మథితాతి ఆహ ‘‘మథితానన్తి తేసంయేవ వేవచన’’న్తి. కఞ్చి ధమ్మన్తి రూపధమ్మం అరూపధమ్మం వా. అనుపాదియిత్వాతి అగ్గహేత్వా.

౧౯౦. న ఉపేతీతి సఙ్ఖం న గచ్ఛతీతి అత్థోతి ఆహ ‘‘న యుజ్జతీ’’తి. అనుజానితబ్బం సియా అనుపాదావిముత్తస్స కఞ్చిపి ఉప్పత్తియా అభావతో. ‘‘ఏవం విముత్తచిత్తో న ఉపపజ్జతీ’’తి కామఞ్చేతం సభావపవేదనం పరినిబ్బానం, ఏకే పన ఉచ్ఛేదవాదినో ‘‘మయమ్పి ‘సత్తో ఆయతిం న ఉపపజ్జతీ’తి వదామ, సమణో గోతమోపి తథా వదతీ’’తి ఉచ్ఛేదభావేయేవ పతిట్ఠహిస్సన్తి, తస్మా భగవా ‘‘న ఉపపజ్జతీతి ఖో వచ్ఛ న ఉపేతీ’’తి ఆహ. ‘‘ఉపపజ్జతీ’’తి పన వుత్తే సస్సతమేవ గణ్హేయ్యాతి యోజనా. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో. అప్పతిట్ఠోతి ఉచ్ఛేదవాదాదివసేన పతిట్ఠారహితో. అనాలమ్బోతి తేసంయేవ వాదానం ఓలమ్బారమ్మణస్స అభావేన అనాలమ్బో. సుఖపవేసనట్ఠానన్తి తేసఞ్ఞేవ వాదానం సుఖపవేసనోకాసం మా లభతూతి. అననుఞ్ఞాయ ఠత్వాతి ‘‘న ఉపపజ్జతీ’’తిఆదినా అనుజానితబ్బాయ పటిఞ్ఞాయ ఠానహేతు. అనుఞ్ఞమ్పీతి అనుజానితబ్బమ్పి దుతియపఞ్హం పటిక్ఖిపి. పరియత్తో పన ధమ్మో అత్థతో పచ్చయాకారో ఏవాతి ఆహ ‘‘ధమ్మోతి పచ్చయాకారధమ్మో’’తి. అఞ్ఞత్థ పయోగేనాతి ఇమమ్హా నియ్యానికసాసనా అఞ్ఞస్మిం మిచ్ఛాసమయే పవత్తప్పయోగేన, అనియ్యానికం వివిధం మిచ్ఛాపటిపత్తిం పటిపజ్జన్తేనాతి అత్థో. ‘‘అఞ్ఞవాదియకేనా’’తిపి పాఠో, పచ్చయాకారతో అఞ్ఞాకారదీపకఆచరియవాదం పగ్గయ్హ తిట్ఠన్తేనాతి అత్థో.

౧౯౧. అప్పచ్చయోతి అనుపాదానో, నిరిన్ధనోతి అత్థో.

౧౯౨. యేన రూపేనాతి యేన భూతుపాదాదిభేదేన రూపధమ్మేన. తం రూపం తప్పటిబద్ధసంయోజనప్పహానేన ఖీణాసవ-తథాగతస్స పహీనం అనుప్పత్తిధమ్మతం ఆపన్నం. తేన వుత్తం పాళియం ‘‘అనుప్పాదధమ్మ’’న్తిఆది. అఞ్ఞేసం జాననాయ అభావగుణతాయ గుణగమ్భీరో. ‘‘ఏత్తకా గుణా’’తి పమాణం గణ్హితుం న సక్కుణేయ్యో. ‘‘ఈదిసా ఏతస్స గుణా’’తి పరియోగాహితుం అసక్కుణేయ్యతాయ దుప్పరియోగాళ్హోతి. దుజ్జానోతి అగాధతాయ గమ్భీరో ‘‘ఏత్తకాని ఉదకళ్హకసతానీ’’తిఆదినా పమేతుం న సక్కాతి అప్పమేయ్యో, తతో ఏవ దుజ్జానో. ఏవమేవాన్తి యథా మహాసముద్దో గమ్భీరో అప్పమేయ్యో దుజ్జానో, ఏవమేవ ఖీణాసవోపి గుణవసేన, తస్మా అయం రూపాదిం గహేత్వా రూపీతిఆదివోహారో భవేయ్య, పరినిబ్బుతస్స పన తదభావా తథా పఞ్ఞాపేతుం న సక్కా, తతో తం ఆరబ్భ ఉపపజ్జతీతిఆది న యుజ్జేయ్య. యథా పన విజ్జమానో ఏవ జాతవేదో బ్యత్తేన పురిసేన నీయమానో పురత్థిమాదిదిసం గతోతి వుచ్చేయ్య, న నిబ్బుతో, ఏవం ఖీణాసవోపీతి దస్సేన్తో ‘‘ఏవమేవా’’తిఆదిమాహ.

అనిచ్చతాతి ఏత్థ అనిచ్చతాగహణం అసారనిదస్సనం. తేన యథా సో సాలరుక్ఖో సాఖాపలాసాదిఅసారాపగమేన సుద్ధో సారే పతిట్ఠితో, ఏవమయం ధమ్మవినయో సాసవసఙ్ఖాతఅసారవిగమేన లోకుత్తరధమ్మసారే పతిట్ఠితోతి దస్సేతి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

అగ్గివచ్ఛసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౩. మహావచ్ఛసుత్తవణ్ణనా

౧౯౩. సహ కథా ఏతస్స అత్థీతి సహకథీ, ‘‘మయం పుచ్ఛావసేన తుమ్హే విస్సజ్జనవసేనా’’తి ఏవం సహపవత్తకథోతి అత్థో. ఏతస్సేవ కథితాని, తత్థ పఠమే విజ్జాత్తయం దేసితం, దుతియే అగ్గినా దస్సితన్తి తేవిజ్జవచ్ఛసుత్తం అగ్గివచ్ఛసుత్తన్తి నామం విసేసేత్వా వుత్తం. సీఘం లద్ధిం న విస్సజ్జేన్తి, యస్మా సఙ్ఖారానం నియతోయం వినాసో అనఞ్ఞసముప్పాదో, హేతుసముప్పన్నాపి న చిరేన నిజ్ఝానం ఖమన్తి, న లహుం. తేనాహ ‘‘వసాతేల …పే… సుజ్ఝన్తీ’’తి. పచ్ఛిమగమనం ఞాణస్స పరిపాకం గతత్తా. యట్ఠిం ఆలమ్బిత్వా ఉదకం తరితుం ఓతరన్తో పురిసో ‘‘యట్ఠిం ఓతరిత్వా ఉదకే పతమానో’’తి వుత్తో. కమ్మపథవసేన విత్థారదేసనన్తి సంఖిత్తదేసనం ఉపాదాయ వుత్తం. తేనాహ ‘‘మూలవసేన చేత్థా’’తిఆది. విత్థారసదిసాతి కమ్మపథవసేన ఇధ దేసితదేసనావ మూలవసేన దేసితదేసనం ఉపాదాయ విత్థారసదిసా. విత్థారదేసనా నామ నత్థీతి న కేవలం అయమేవ, అథ ఖో సబ్బాపి బుద్ధానం నిప్పరియాయేన ఉజుకేన నిరవసేసతో విత్థారదేసనా నామ నత్థి దేసనాఞాణస్స మహావిసయతాయ కరణసమ్పత్తియా చ తజ్జాయ మహానుభావత్తా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణసమఙ్గితాయ హి అవసేసపటిసమ్భిదానుభావితాయ అపరిమితకాలసమ్భతఞాణసమ్భారసముదాగతాయ కదాచిపి పరిక్ఖయానరహాయ అనఞ్ఞసాధారణాయ పటిభానపటిసమ్భిదాయ పహూతజివ్హాదితదనురూపరూపకాయసమ్పత్తిసమ్పదాయ విత్థారియమానా భగవతో దేసనా కథం పరిమితా పరిచ్ఛిన్నా భవేయ్య, మహాకారుణికతాయ పన భగవా వేనేయ్యజ్ఝాసయానురూపం తత్థ తత్థ పరిమితం పరిచ్ఛిన్నం కత్వా నిట్ఠపేతి. అయఞ్చ అత్థో మహాసీహనాదసుత్తేన (మ. ని. ౧.౧౪౬ ఆదయో) దీపేతబ్బో. సబ్బం సంఖిత్తమేవ అత్తజ్ఝాసయవసేన అకథేత్వా బోధనేయ్యపుగ్గలజ్ఝాసయవసేన దేసనాయ నిట్ఠాపితత్తా. న చేత్థ ధమ్మసాసనవిరోధో పరియాయం అనిస్సాయ యథాధమ్మం ధమ్మానం బోధితత్తా సబ్బలహుత్తా చాతి.

౧౯౪. సత్త ధమ్మా కామావచరా సమ్పత్తసమాదానవిరతీనం ఇధాధిప్పేతత్తా.

అనియమేత్వాతి ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో, సావకో’’తి వా నియమం విసేసేన అకత్వా. అత్తానమేవ…పే… వేదితబ్బం, తథా హి పరిబ్బాజకో ‘‘తిట్ఠతు భవం గోతమో’’తి ఆహ.

౧౯౫. సత్థావ అరహా హోతి పటిపత్తియా పారిపూరిభావతో. తస్మిం బ్యాకతేతి తస్మిం ‘‘ఏకభిక్ఖుపి సావకో’’తిఆదినా సుట్ఠు పఞ్హే కథితే.

౧౯౬. సమ్పాదకోతి పటిపత్తిసమ్పాదకో.

౧౯౭. సేఖాయ విజ్జాయాతి సేఖలక్ఖణప్పత్తాయ మగ్గపఞ్ఞాయ సాతిసయం కత్వా కరణవసేన వుత్తా, ఫలపఞ్ఞా పన తాయ పత్తబ్బత్తా కమ్మభావేన వుత్తా. తేనాహ ‘‘హేట్ఠిమఫలత్తయం పత్తబ్బ’’న్తి. ఇమం పనేత్థ అవిపరీతమత్థం పాళితో ఏవ విఞ్ఞాయమానం అప్పటివిజ్ఝనతో వితణ్డవాదీ ‘‘యావతకం సేఖేన పత్తబ్బం, అనుప్పత్తం తం మయా’’తి వచనలేసం గహేత్వా ‘‘అరహత్తమగ్గోపి అనేన పత్తోయేవా’’తి వదతి. ఏవన్తి ఇదాని వుచ్చమానాయ గాథాయ.

కిలేసాని పహాయ పఞ్చాతి పఞ్చోరమ్భాగియసంయోజనసఙ్ఖాతే సంకిలేసే పహాయ పజహిత్వా, పహానహేతు వా. పరిపుణ్ణసేఖోతి సబ్బసో వడ్ఢితసేఖధమ్మో. అపరిహానధమ్మోతి అపరిహానసభావో. న హి యస్స ఫాతిగతేహి సీలాదిధమ్మేహి పరిహాని అత్థి, సమాధిమ్హి పరిపూరకారితాయ చేతోవసిప్పత్తో. తేనాహ ‘‘సమాహితిన్ద్రియో’’తి. అపరిహానధమ్మత్తావ ఠితత్తో.

అనాగామినా హి అసేఖభావావహా ధమ్మా పరిపూరేతబ్బా, న సేఖభావావహాతి సో ఏకన్తపరిపుణ్ణే సేఖో వుత్తో. ఏతం న బుద్ధవచనన్తి ‘‘మగ్గో బహుచిత్తక్ఖణికో’’తి ఏతం వచనం న బుద్ధవచనం అనన్తరేకన్తవిపాకదానతో, బహుక్ఖత్తుం పవత్తనే పయోజనాభావతో చ లోకుత్తరకుసలస్స, ‘‘సమాధిమానన్తరికఞ్ఞమాహు (ఖు. పా. ౬.౫; సు. ని. ౨౨౮), న పారం దిగుణం యన్తీ’’తి (సు. ని. ౭౧౯) ఏవమాదీని సుత్తపదాని ఏతస్సత్థసాధకాని. ఓరమ్భాగియసంయోజనప్పహానేన సేక్ఖధమ్మపరిపూరిభావస్స వుత్తతాయ అత్థో తవ వచనేన విరుజ్ఝతీతి. అస్స ఆయస్మతో వచ్ఛస్స.

౧౯౮. అభిఞ్ఞా వా కారణన్తి యఞ్హి తం తత్ర తత్ర సక్ఖిభబ్బతాసఙ్ఖాతం ఇద్ధివిధపచ్చనుభవనాది, తస్స అభిఞ్ఞా కారణం. అథ ఇద్ధివిధపచ్చనుభవనాది అభిఞ్ఞా, ఏవం సతి అభిఞ్ఞాపాదకజ్ఝానం కారణం. అవసానే ఛట్ఠాభిఞ్ఞాయ పన అరహత్తం. ఏత్థ చ యస్మా పఠమసుత్తే ఆసవక్ఖయో అధిప్పేతో, ఆసవా ఖీణా ఏవ, న పున ఖేపేతబ్బా, తస్మా తత్థ ‘‘యావదేవా’’తి న వుత్తం. ఇధ ఫలసమాపత్తి అధిప్పేతా, సా చ పునప్పునం సమాపజ్జీయతి, తస్మా ‘‘యావదేవా’’తి వుత్తం. తతో ఏవ హి ‘‘అరహత్తం వా కారణ’’న్తి వుత్తం. తఞ్హి ‘‘కుదాస్సు నామాహం తదాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సామి, యదరియా ఏతరహి ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౫; ౩.౩౦౭) అనుత్తరేసు విమోక్ఖేసు పిహం ఉపట్ఠపేత్వా అభిఞ్ఞా నిబ్బత్తేన్తస్స కారణం, తయిదం సబ్బసాధారణం న హోతీతి సాధారణవసేన నం దస్సేన్తో ‘‘అరహత్తస్స విపస్సనా వా’’తి ఆహ.

౨౦౦. పరిచరన్తి నామ విప్పకతబ్రహ్మచరియవాసత్తా. పరిచిణ్ణో హోతి సావకేన నామ సత్థు ధమ్మే కత్తబ్బా పరిచరియా సమ్మదేవ నిట్ఠాపితత్తా. తేనాహ ‘‘ఇతి…పే… థేరో ఏవమాహా’’తి. తేసం గుణానన్తి తేసం అసేక్ఖగుణానం. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

మహావచ్ఛసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౪. దీఘనఖసుత్తవణ్ణనా

౨౦౧. ఖననం ఖతం, సూకరస్స ఖతం ఏత్థ అత్థీతి సూకరఖతా, సూకరస్స వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే పఠమం ఖతం ఉపాదాయ సూకరఖతా, తాయ. ఏవంనామకేతి ఏవం ఇత్థిలిఙ్గవసేన లద్ధనామకే. పంసుధోతేతి ధోతపంసుకే. ఓతరిత్వా అభిరుహితబ్బన్తి పకతిభూమితో అనేకేహి సోపానఫలకేహి ఓతరిత్వా పున లేణద్వారం కతిపయేహి అభిరుహితబ్బం.

ఠితకోవాతి మాతులస్స ఠితత్తా తత్థ సగారవసపతిస్సవసేన ఠితకోవ. కిఞ్చాపి సబ్బ-సద్దో అవిసేసతో అనవసేసపరియాదాయకో, వత్థుఅధిప్పాయానురోధీ పన సద్దప్పయోగోతి తమత్థం సన్ధాయ పరిబ్బాజకో ‘‘సబ్బం మే నక్ఖమతీ’’తి ఆహ. యా లోకే మనుస్సఉపపత్తియోతిఆదికా ఉపపత్తియో, తా అనత్థసముదాగతా తత్థ తత్థేవ సత్తానం ఉచ్ఛిజ్జనతో, తస్మా సమయవాదీహి వుచ్చమానా సబ్బా ఆయతిం ఉప్పజ్జనఉపపత్తి న హోతి. జలబుబ్బుళకా వియ హి ఇమే సత్తా తత్థ తత్థ సమయే ఉప్పజ్జిత్వా భిజ్జన్తి, తేసం తత్థ పటిసన్ధి నత్థీతి అస్స అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘పటిసన్ధియో’’తిఆది. అస్స అధిప్పాయం ముఞ్చిత్వాతి యేనాధిప్పాయేన పరిబ్బాజకో ‘‘సబ్బం మే నక్ఖమతీ’’తి ఆహ, తం తస్స అధిప్పాయం జానన్తోపి అజానన్తో వియ హుత్వా తస్స అక్ఖరే తావ దోసం దస్సేన్తోతి పదేససబ్బం సన్ధాయ తేన వుత్తం, సబ్బసబ్బవిసయం కత్వా తత్థ దోసం గణ్హన్తో. యథా లోకే కేనచి ‘‘సబ్బం వుత్తం, తం ముసా’’తి వుత్తే తస్స వచనస్స సబ్బన్తోగధత్తా ముసాభావో ఆపజ్జేయ్య, ఏవం ఇమస్సపి ‘‘సబ్బం మే నక్ఖమతీ’’తి వదతో తథా పవత్తా దిట్ఠిపి నక్ఖమతీతి అత్థతో ఆపన్నమేవ హోతి. తేనాహ భగవా – ‘‘ఏసాపి తే దిట్ఠి నక్ఖమతీ’’తి. యథా పన కేనచి ‘‘సబ్బం వుత్తం ముసా’’తి వుత్తే అధిప్పాయానురోధినీ సద్దప్పవత్తి, తస్స వచనం ముఞ్చిత్వా తదఞ్ఞేసమేవ ముసాభావో ఞాయాగతో, ఏవమిధాపి ‘‘సబ్బం మే నక్ఖమతీ’’తి వచనతో యస్సా దిట్ఠియా వసేన ‘‘సబ్బం మే నక్ఖమతీ’’తి తేన వుత్తం, తం దిట్ఠిం ముఞ్చిత్వా తదఞ్ఞమేవ యథాధిప్పేతం సబ్బం నక్ఖమతీతి అయమత్థో ఞాయాగతో, భగవా పన వాదీవరో సుఖుమాయ ఆణియా థూలం ఆణిం నీహరన్తో వియ ఉపాయేన తస్స దిట్ఠిగతం నీహరితుం తస్స అధిప్పాయేన అవత్వా సద్దవసేన తావ లబ్భమానం దోసం దస్సేన్తో ‘‘యాపి ఖో తే’’తిఆదిమాహ. తేన వుత్తం – ‘‘అస్స అధిప్పాయం ముఞ్చిత్వా అక్ఖరే తావ దోసం దస్సేన్తో’’తి.

పరిబ్బాజకో పన యం సన్ధాయ ‘‘సబ్బం మే నక్ఖమతీ’’తి మయా వుత్తం, ‘‘అయం సో’’తి యథావుత్తదోసపరిహరణత్థం తస్మిం అత్థే వుచ్చమానే ఏస దోసో సబ్బో న హోతి, ఏవమ్పి సమణో గోతమో మమ వాదే దోసమేవ ఆరోపేయ్యాతి అత్తనో అజ్ఝాసయం నిగుహిత్వా యథావుత్తదోసం పరిహరితుకామో ‘‘ఏసా మే’’తిఆదిమాహ. తత్థ తమ్పస్స తాదిసమేవాతి యం ‘‘సబ్బం మే నక్ఖమతీ’’తి గహితం వత్థు, తమ్పి తాదిసమేవ భవేయ్యాతి. అయఞ్చ సబ్బన్తోగధదిట్ఠి మయ్హమ్పి దిట్ఠివత్థు, తం మే ఖమేయ్యవాతి. యస్మా పన ‘‘ఏసాపి దిట్ఠి తుయ్హం నక్ఖమతీ’’తి యాపి దిట్ఠి వుత్తా భవతా గోతమేన, సాపి మయ్హం నక్ఖమతి, తస్మా సబ్బం మే నక్ఖమతేవాతి పరిబ్బాజకస్స అధిప్పాయో. తేనాహ – ‘‘తం పరిహరామీతి సఞ్ఞాయ వదతీ’’తి. తథా చ వక్ఖతి ‘‘తస్మాపి ఉచ్ఛేదదిట్ఠి మయ్హం నక్ఖమతీ’’తి. ‘‘ఏసా మే దిట్ఠీ’’తి యా ఠితిభూతా దిట్ఠి, తాయ ‘‘సబ్బం మే నక్ఖమతీ’’తి పనేత్థ సబ్బగ్గహణేన గహితత్తా ఆహ – ‘‘అత్థతో పనస్స ఏసా దిట్ఠి న మే ఖమతీతి ఆపజ్జతీ’’తి. అయం దోసోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యస్స పనా’’తిఆది. ఏసాతి దిట్ఠి. రుచితన్తి దిట్ఠిదస్సనేన అభినివిసిత్వా రోచేత్వా గహితం. తేన హి దిట్ఠిఅక్ఖమేన అరుచితేన భవితబ్బన్తి సతి దిట్ఠియా అక్ఖమభావే తతో తాయ గహితాయ ఖమేయ్య రుచ్చేయ్య యథా, ఏవం సబ్బస్స అక్ఖమభావేతి అపరభాగే సబ్బం ఖమతి రుచ్చతీతి ఆపజ్జతి. న పనేస తం సమ్పటిచ్ఛతీతి ఏస ‘‘సబ్బం మే నక్ఖమతీ’’తి ఏవం వదన్తో ఉచ్ఛేదవాదీ తం వుత్తనయేన సబ్బస్స ఖమనం రుచ్చనం న సమ్పటిచ్ఛతి. ఞాయేన వుత్తమత్థం కథం న సమ్పటిచ్ఛతీతి ఆహ ‘‘కేవలం తస్సాపి ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా ఉచ్ఛేదమేవ గణ్హాతీ’’తి. సబ్బేసఞ్హి ధమ్మానం ఆయతిం ఉప్పాదం అరుచ్చిత్వా తం సన్ధాయ అయం ‘‘సబ్బం మే నక్ఖమతీ’’తి వదతి, ఉచ్ఛేదదిట్ఠికేసు చ ఉచ్ఛిన్నేసు కుతో ఉచ్ఛేదదిట్ఠిసభావోతి.

తేనాతి తేన కారణేన, యస్మా ఇధేకచ్చే సత్తా ఈదిసం దిట్ఠిం పగ్గయ్హ తిట్ఠన్తి, తస్మాతి వుత్తం హోతి. పజహనకేన వా చిత్తేన ఏకజ్ఝం గహేత్వా పజహనకేహి అప్పజహనకే నిద్ధారేతుం భగవా ‘‘అతో…పే… బహుతరా’’తి అవోచాతి ఆహ – ‘‘పజహనకేసు నిస్సక్క’’న్తి యథా ‘‘పఞ్చసీలేహి పభావనా పఞ్ఞవన్తతరా’’తి. ‘‘బహూ’’తి వత్వా న కేవలం బహూ, అథ ఖో అతివియ బహూతి దస్సేన్తో ‘‘బహుతరా’’తి ఆహ. ‘‘బహూ హీ’’తి నయిదం నిస్సక్కవచనం, అథ ఖో పచ్చత్తవచనం. కథం హి-సద్దోతి ఆహ ‘‘హి-కారో నిపాతమత్త’’న్తి. అనిస్సక్కవచనం తావ తస్స పజహనకానం బహుభావతో తేపి పరతో ‘‘బహుతరా’’తి వుచ్చీయన్తి. మూలదస్సనన్తి యే తాదిసం దస్సనం పఠమం ఉపాదియన్తి, తజ్జాతికమేవ పచ్ఛా గహితదస్సనం. విజాతియఞ్హి పఠమం గహితదస్సనం అప్పహాయ విజాతియస్స గహణం న సమ్భవతి విరుద్ధస్స అభినివేసస్స సహ అనవట్ఠానతో. అవిరుద్ధం పన మూలదస్సనం అవిస్సజ్జిత్వా విసయాదిభేదభిన్నం అపరదస్సనం గహేతుం లబ్భతి. తేనాహ ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది.

తత్థ కిఞ్చాపి ఏకచ్చసస్సతవాదో సస్సతుచ్ఛేదాభినివేసానం వసేన యథాక్కమం సస్సతుచ్ఛేదగ్గాహనజాతికో, ఉచ్ఛేదగ్గాహేన పన సస్సతాభినివేసస్స తంగాహేన చ అసస్సతాభినివేసస్స విరుజ్ఝనతో ఉభయత్థపి ‘‘ఏకచ్చసస్సతం వా గహేతుం న సక్కా’’తి వుత్తం, తథా ‘‘సస్సతం వా ఉచ్ఛేదం వా న సక్కా గహేతు’’న్తి చ. మూలసస్సతఞ్హి పఠమం గహితం. ఆయతనేసుపి యోజేతబ్బన్తి పఠమం చక్ఖాయతనం సస్సతన్తి గహేత్వా అపరభాగే న కేవలం చక్ఖాయతనమేవ సస్సతం, సోతాయతనమ్పి సస్సతం, ఘానాయతనాదిపి సస్సతన్తి గణ్హాతీతిఆదినా యోజేతబ్బం. ఆయతనేసుపీతి పి-సద్దేన ధాతూనం ఇన్ద్రియానమ్పి గాహో దట్ఠబ్బో. ఇదం సన్ధాయాతి ‘‘మూలే సస్సత’’న్తిఆదినా వుత్తపఠమగ్గాహస్స సమానజాతియం అపరగ్గాహం సన్ధాయ.

దుతియవారే పఠమవారే వుత్తసదిసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. తత్థ ఆదీనవం దిస్వాతి ‘‘యది రూపం సస్సతం సియా, నయిదం ఆబాధాయ సంవత్తేయ్య. యస్మా చ ఖో ఇదం రూపం అసస్సతం, తస్మా అభిణ్హపటిపీళనట్ఠేన ఉదయవయవన్తతాయ రూపం అనిచ్చం సఙ్ఖతం పటిచ్చసముప్పన్నం, సస్సతాభినివేసో మిచ్ఛా’’తిఆదినా తత్థ సస్సతవాదే ఆదీనవం దోసం దిస్వా. ఓళారికన్తి తస్మా పటిపీళనట్ఠేన అయాథావగ్గాహతాయ రూపం న సణ్హం ఓళారికమేవ. వేదనాదీనమ్పి అనిచ్చాదిభావదస్సనం రూపవేదనాఆదీనం సమానయోగక్ఖమత్తా. విస్సజ్జేతీతి పజహతి.

తిస్సో లద్ధియోతి సస్సతుచ్ఛేదఏకచ్చసస్సతదిట్ఠియో. యస్మా సస్సతదిట్ఠికా వట్టే రజ్జనస్స ఆసన్నా. తథా హి తే ఓలీయన్తీతి వుచ్చన్తి, భవాభవదిట్ఠీనం వసేన ఇమేసం సత్తానం సంసారతో సీసుక్ఖిపనం నత్థీతి ఏతావ తిస్సో విసేసతో గహేతబ్బా.

ఇధలోకం పరలోకఞ్చ అత్థీతి జానాతీతి ఏత్తావతా సస్సతదస్సనస్స అప్పసావజ్జతాకారణమాహ, వట్టం అస్సాదేతి, అభినన్దతీతి ఇమినా దన్ధవిరాగతాయ. తేనాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది. ఇధలోకం పరలోకఞ్చ అత్థీతి జానాతీతి ఇమినా తాసు తాసు గతీసు సత్తానం సంసరణం పటిక్ఖిపతీతి దస్సేతి, సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం అత్థీతి జానాతీతి ఇమినా కమ్మఫలం. కుసలం న కరోతీతి ఇమినా కమ్మం, అకుసలం కరోన్తో న భాయతీతి ఇమినా పుఞ్ఞాపుఞ్ఞాని సభావతో జాయన్తీతి దస్సేతి. వట్టం అస్సాదేతి అభినన్దతి తన్నిన్నభావతో. సీఘం లద్ధిం జహితుం న సక్కోతి వట్టుపచ్ఛేదస్స అరుచ్చనతో. ఉచ్ఛేదవాదీ హి తస్మిం భవే ఉచ్ఛేదం మఞ్ఞతి. తతో పరం ఇధలోకం పరలోకఞ్చ అత్థీతి జానాతి సుకతదుక్కటానం ఫలం అత్థీతి జానాతి కమ్మఫలవాదీభావతో. యేభుయ్యేన హి ఉచ్ఛేదవాదీ సభావనియతియదిచ్ఛాభినివేసేసు అఞ్ఞత్రాభినివేసో హోతి. సీఘం దస్సనం పజహతి వట్టాభిరతియా అభావతో. పారమియో పూరేతుం సక్కోన్తో పచ్చేకబుద్ధో హుత్వా, లోకవోహారమత్తేనేవ సో సమ్మాసమ్బుద్ధో హుత్వా పరినిబ్బాయతీతి యోజనా. అసక్కోన్తోతి బుద్ధో హోతుం అసక్కోన్తో. అభినీహారం కత్వా అగ్గసావకాదిభావస్స అభినీహారం సమ్పాదేత్వా. సావకో హుత్వాతి అగ్గసావకో మహాసావకో హుత్వా, తత్థాపి తేవిజ్జో ఛళభిఞ్ఞో పటిసమ్భిదాప్పత్తో వా సుక్ఖవిపస్సకో ఏవ వా బుద్ధసావకో హుత్వా పరినిబ్బాయతి. సబ్బమిదం ఉచ్ఛేదవాదినో కల్యాణమిత్తనిస్సయేన సమ్మత్తనియామోక్కమనే ఖిప్పవిరాగతాదస్సనత్థం ఆగతం. తేనాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది.

౨౦౨. కఞ్జియేనేవాతి ఆరనాళేన. కఞ్జియసదిసేన ఉచ్ఛేదదస్సనేన. పూరితోతి పరిపుణ్ణజ్ఝాసయో. సోతి పరిబ్బాజకో. అప్పహాయాతి అభిన్దిత్వా. విగ్గహోతి కలహో ఇదమేవ సచ్చం, మోఘమఞ్ఞన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞం విరుద్ధగ్గాహోతి కత్వా. వివాదన్తి విరుద్ధవాదం. విఘాతన్తి విరోధహేతుకం చిత్తవిఘాతం. విహేసన్తి విగ్గహవివాదనిమిత్తం కాయికం చేతసికఞ్చ కిలమథం. ఆదీనవం దిస్వాతి ఏతాసం దిట్ఠీనం ఏవరూపో ఆదీనవో, అనియ్యానికభావతాయ పన సమ్పతి ఆయతిఞ్చ మహాదీనవోతి ఏవం ఆదీనవం దిస్వా.

౨౦౫. ‘‘ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౪౧; సం. ని. ౩.౮) కాయం అన్వేతీతి కాయన్వయో, సోయేవ, తస్స వా సమూహో కాయన్వయతా, కాయపటిబద్ధో కిలేసో. తేనాహ ‘‘కాయం…పే… అత్థో’’తి.

అసమ్మిస్సభావన్తి అసఙ్కరతో వవత్థితభావం. తేన తాసం యథాసకం పచ్చయానం ఉప్పజ్జిత్వా విగమం దస్సేతి. ఏవఞ్హి తాసం కదాచిపి సఙ్కరో నత్థి. తేనాహ ‘‘తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో’’తిఆది. సరూపం అగ్గహేత్వా ‘‘అఞ్ఞా వేదనా’’తి అనియమేన వుత్తత్తా తమేవ విగమం దస్సేన్తో ‘‘అనుప్పన్నావ హోన్తి అన్తరహితా వా’’తి ఆహ. సరూపతో నియమేత్వా వుచ్చమానే కాచి అనుప్పన్నా వా హోతి, కాచి అన్తరహితా వాతి. చుణ్ణవిచుణ్ణభావదస్సనత్థన్తి ఖణే ఖణే భిజ్జమానభావదస్సనత్థం.

న కేనచి సంవదతీతి కేనచి పుగ్గలేన సద్ధిం దిట్ఠిరాగవసేన సంకిలిట్ఠచిత్తో న వదతి. తేనాహ ‘‘సస్సతం గహేత్వా’’తిఆది. న వివదతీతి విరుద్ధభావో హుత్వా న వివదతి. పరివత్తేత్వాతి ఉచ్ఛేదం గహేత్వా ఏకచ్చసస్సతం గహేత్వా ఏవం వుత్తనయేన తయోపి వాదా పరివత్తేత్వా యోజేతబ్బా. తేన వోహరతీతి తేన లోకవోహారేన లోకసమఞ్ఞం అనతిధావన్తో సత్తో పురిసో పుగ్గలోతిఆదినా వోహరతి, న పన ఇతో బాహిరకా వియ అభినివిసతి. తేనాహ ‘‘అపరామసన్తో’’తి. కఞ్చి ధమ్మన్తి రూపాదీసు ఏకం ధమ్మమ్పి. పరామాసగ్గాహేన అగ్గణ్హన్తోతి ‘‘నిచ్చ’’న్తిఆదినా, ‘‘ఏతం మమా’’తిఆదినా చ ధమ్మసభావం అతిక్కమిత్వా పరతో ఆమసిత్వా గహణేన అగ్గణ్హన్తో.

కతావీతి కతకిచ్చో. సో వదేయ్యాతి ఖీణాసవో భిక్ఖు అహఙ్కారమమఙ్కారేసు సబ్బసో సముచ్ఛిన్నేసుపి అహం వదామీతి వదేయ్య. తత్థ అహన్తి నియకజ్ఝత్తసన్తానే. మమన్తి తస్స సన్తకభూతే వత్థుస్మిం లోకనిరుళ్హే. సమఞ్ఞన్తి తత్థ సుకుసలతాయ లోకే సమఞ్ఞా కుసలో విదిత్వా. వోహారమత్తేనాతి కేవలం పచ్చేకబుద్ధో హుత్వా మహాబోధిపారమియో పూరేతుం అసక్కోన్తో సావకో హుత్వా దేసవోహారమత్తేన న అప్పహీనతణ్హో వియ అన్ధపుథుజ్జనో అభినివేసనవసేన.

౨౦౬. సస్సతాదీసూతి సస్సతాభినివేసాదీసు. తేసం తేసం ధమ్మానన్తి నిద్ధారణే సామివచనం. సస్సతం అభిఞ్ఞాయాతి సస్సతదిట్ఠిం సముదయతో అత్థఙ్గమతో అస్సాదతో నిస్సరణతో అభివిసిట్ఠాయ పఞ్ఞాయ పటివిజ్ఝిత్వా. పహానన్తి అచ్చన్తప్పహానం సముచ్ఛేదం. రూపస్స పహానన్తి రూపస్స తప్పటిబద్ధసఞ్ఞోజనప్పహానేన పహానం. అనుప్పాదనిరోధేన నిరుద్ధేహి ఆసవేహి అగ్గహేత్వావ చిత్తం విముచ్చి. ‘‘ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చీ’’తి ఏత్థ కిఞ్చిపి అగ్గహేత్వా అసేసేత్వా. సోళస పఞ్ఞాతి మహాపఞ్ఞాదికా సోళస పఞ్ఞా. చతురఙ్గసమన్నాగతోతి పుణ్ణఉపోసథదివసతా, కేనచి అనామన్తితమేవ అనేకసతానంయేవ అనేకసహస్సానం వా భిక్ఖూనం సన్నిపతితతా, సబ్బేసం ఏహిభిక్ఖుభావేన ఉపసమ్పన్నతా, ఛళభిఞ్ఞతా చాతి. తేనాహ ‘‘తత్రిమాని అఙ్గానీ’’తిఆది. యం పనేత్థ అత్థతో అవిభత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

దీఘనఖసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౫. మాగణ్డియసుత్తవణ్ణనా

౨౦౭. ద్వే మాగణ్డియాతి ద్వే మాగణ్డియనామకా. దేవగబ్భసదిసన్తి దేవానం వసనఓవరకసదిసం. ఏతం వుత్తన్తి ‘‘భారద్వాజగోత్తస్స బ్రాహ్మణస్స అగ్యాగారే తిణసన్థారకే’’తి ఏతం వుత్తం. న కేవలం తం దివసమేవాతి యం దివసం మాగణ్డియో పరిబ్బాజకో తిణసన్థారకం పఞ్ఞత్తం, న కేవలం తం దివసమేవ భగవా యేనఞ్ఞతరో వనసణ్డో, తేనుపసఙ్కమీతి యోజనా. గామూపచారేతి గామసమీపే. సఞ్ఞాణం కత్వాతి సఞ్ఞాణం కత్వా వియ. న హి భగవతో తస్స సఞ్ఞాణకరణే పయోజనం అత్థి.

సమణసేయ్యానురూపన్తి సమణస్స అనుచ్ఛవికా సేయ్యా. పాసంసత్థో హి అయం రూప-సద్దో. తేనాహ ‘‘ఇమం తిణసన్థారక’’న్తిఆది. అనాకిణ్ణోతి విలుళితో అఘట్టితో. హత్థపాదసీసేహి తత్థ తత్థ పహటేన న చలితో అభిన్నో, అచలితత్తా ఏవ అభిన్నం అత్థరణం. పరిచ్ఛిన్దిత్వా పఞ్ఞత్తో వియాతి అయం ఛేకేన చిత్తకారేన చిన్తేత్వా తులికాయ పరిచ్ఛిన్నలేఖాయ పరిచ్ఛిన్దిత్వా లిఖితా చిత్తకతసేయ్యా వియ. భూనం వుచ్చతి వడ్ఢితం, తం హన్తీతి భూనహునో. తేనాహ ‘‘హతవడ్ఢినో’’తి. తం పనాయం చక్ఖాదీసు సంవరవిధానం వడ్ఢిహననం మఞ్ఞతి. తేనాహ ‘‘మరియాదకారకస్సా’’తి. బ్రూహేతబ్బన్తి ఉళారవిసయూపహారేన వడ్ఢేతబ్బం పీణేతబ్బం. తం పన అననుభూతానుభవనేన హోతీతి ఆహ ‘‘అదిట్ఠం దక్ఖితబ్బ’’న్తి. అనుభూతం పన అపణీతం హోతీతి వుత్తం ‘‘దిట్ఠం సమతిక్కమితబ్బ’’న్తి. సేసవారేసుపి ఏసేవ నయో. పరమదిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదీ కిరేస పరిబ్బాజకో, తస్మా ఏవం ఛసు ద్వారేసు వడ్ఢిం పఞ్ఞపేతి. యస్మా యం ఛన్నమ్పి చక్ఖాదీనం యథాసకం విసయగ్గహణం పటిక్ఖిపన్తో లోకస్స అవడ్ఢితం వినాసమేవ పఞ్ఞపేతి, తస్మా సో సయమ్పి వడ్ఢిహతో హతవడ్ఢితో.

సంకిలేసతో ఆరకత్తా అరియో నియ్యానికధమ్మభావతో ఞాయో ధమ్మో. వజ్జలేసస్సపి అభావతో కుసలో. తేనాహ ‘‘పరిసుద్ధే కారణధమ్మే అనవజ్జే’’తి. ఉగ్గతస్సాతి ఉచ్చకులీనతాదినా ఉళారస్స. ముఖే ఆరక్ఖం ఠపేత్వాతి ముఖేన సంయతో హుత్వా. అమ్బజమ్బూఆదీని గహేత్వా వియ అపూరయమానోతి అమ్బజమ్బూఆదీని అఞ్ఞమఞ్ఞవిసదిసాని వియ పూరణకథానయేన యం కిఞ్చి అకథేత్వా. తేనాహ ‘‘మయా కథితనియామేనా’’తి.

౨౦౮. ఫలసమాపత్తియా వుట్ఠితోతి దివావిహారతో వుట్ఠితోతి అత్థో. దివావిహారోపి హి ‘‘పటిసల్లాన’’న్తి వుచ్చతి ‘‘రహోగతస్స పటిసల్లీనస్స ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాదీ’’తిఆదీసు (పారా. ౧౮). భగవా హి ఫలసమాపత్తితో వుట్ఠానుత్తరకాలం తేసం కథాసల్లాపం సుత్వా దివావిహారతో వుట్ఠాయ తత్థ గతో. సంవేగో నామ సహోత్తప్పఞాణం, తం నిబ్బిన్దనవసేనపి హోతి, సంవేగనిస్సితం సన్ధాయాహ ‘‘పీతిసంవేగేన సంవిగ్గో’’తి. సో పన యస్మా పురిమావత్థాయ చలనం హోతి చిత్తస్స, తస్మా ఆహ ‘‘చలితో కమ్పితో’’తి. తిఖిణసోతేన పురిసేనాతి భగవన్తం సన్ధాయాహ.

౨౦౯. ధమ్మదేసనం ఆరభి యథా వినేయ్యదమనకుసలో వసనట్ఠానట్ఠేనాతి ఇదం ఆరమితబ్బభావస్స భావలక్ఖణవచనం. ఆరమతి ఏత్థాతి ఆరామో, రూపం ఆరామో ఏతస్సాతి రూపారామం, తతో ఏవ తన్నిన్నభావేన రూపే రతన్తి రూపరతం, తేన సమ్మో దుప్పత్తియా రూపేన సమ్ముదితన్తి రూపసమ్ముదితం, తదేతం తదభిహతజవనకిచ్చం తత్థ ఆరోపేత్వా వుత్తం. దన్తన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. దన్తం దమితం. నిబ్బిసేవనన్తి విగతవిసుకాయికం. గుత్తన్తి సతియా గుత్తం. రక్ఖితన్తి తస్సేవ వేవచనం. సంవుతన్తి అపనీతం పవేసనివారణేన. తేనాహ ‘‘పిహిత’’న్తి.

౨౧౦. ఉప్పజ్జనపరిళాహన్తి ఉప్పజ్జనకిలేసపరిళాహం. కిం వచనం వత్తబ్బం అస్సాతి రూపారమ్మణం అనుభవిత్వా సముదయాదిపహానం పరిగ్గణ్హిత్వా పరినిబ్బిన్దిత్వా విరజ్జిత్వా యో విముత్తో, తత్థ కిం వుద్ధిహతపరియాయో అవస్సం లభతి న లభతీతి పుచ్ఛతి. పరిబ్బాజకో తాదిసే సారబద్ధవిముత్తికే వుద్ధిహతోతి న వదేయ్యాతి ఆహ ‘‘న కిఞ్చి, భో, గోతమా’’తి.

౨౧౧. తేతి తయా, అయమేవ వా పాఠో. వస్సం వాసో వస్సం ఉత్తరపదలోపేన, వస్సితుం అరహతీతి వస్సికో, వస్సకాలే నివాసానుచ్ఛవికోతి అత్థో.

నాతిఉచ్చో హోతి నాతినీచోతి గిమ్హికో వియ ఉచ్చో, హేమన్తికో వియ నీచో న హోతి, అథ ఖో తదుభయవేమజ్ఝలక్ఖణతాయ నాతిఉచ్చో హోతి నాతినీచో. నాతితనూనీతి హేమన్తికస్స వియ న ఖుద్దకాని. నాతిబహూనీతి గిమ్హికస్స వియ న అతిబహూని. మిస్సకానేవాతి హేమన్తికగిమ్హికేసు వుత్తలక్ఖణవోమిస్సకాని. ఉణ్హపవేసనత్థాయాతి నియూహేసు పురేభత్తం పచ్ఛాభత్తఞ్చ పతితసూరియోభాసవసేన ఉణ్హస్స అబ్భన్తరపవేసనత్థాయ. భిత్తినియూహాని నీహరీయన్తీతి దక్ఖిణపస్సే భిత్తీసు నియూహాని నీహరిత్వా కరీయన్తి. విపులజాలానీతి పుథులఛిద్దాని. ఉదకయన్తానీతి ఉదకవాహకయన్తాని.

నీలుప్పలగచ్ఛకే కత్వాతి వికసితేహి నీలుప్పలేహి గచ్ఛకే నళినికే కత్వా. గన్ధకలలన్తి గన్ధమిస్సకకద్దమం. యమకభిత్తీతి యుగళభిత్తి, తస్సా అన్తరే నాళి, యతో ఉదకం అభిరుహతి. లోహనాళిన్తి లోహమయయన్తనాళిం. జాలన్తి తమ్బలోహమయం జాలం. హేట్ఠా యన్తం పరివత్తేన్తీతి హేట్ఠాభాగే ఉదకయన్తం గమేన్తి. ఉదకఫుసితే తేమేన్తే వివణ్ణతా మాహోసీతి నీలపటం నివాసేతి. దివాకాలేతి దివసవేలాయ. అజ్ఝత్తం వూపసన్తచిత్తో విహరామీతి ఏతేన అత్తనో ఫలసమాపత్తివిహారో భగవతా దస్సితోతి ఆహ – ‘‘తాయ రతియా రమమానోతి ఇదం చతుత్థజ్ఝానికఫలసమాపత్తిరతిం సన్ధాయ వుత్త’’న్తి.

౨౧౨. మహాచ నేసం పపఞ్చోతి నేసం రాజూనం మహాపపఞ్చో రాజిద్ధివసేన సబ్బదా సమ్పత్తివిసయో చ, అనుభవితుం న లభన్తీతి అధిప్పాయో. మన్తే గవేసన్తా విచరన్తి, న భోగసుఖం. గణనా నామ అచ్ఛిన్నగణనా, న విగణగణనా న పణగణనా. ఆవట్టోతి యథాధిగతే దిబ్బే కామే పహాయ కామహేతు ఆవట్టో నివత్తో పరివత్తితో భవేయ్య. ఏవం మానుసకా కామాతి యథా కోచి కుసగ్గేన ఉదకం గహేత్వా మహాసముద్దే ఉదకం మినేయ్య. తత్థ మహాసముద్దే ఉదకమేవ మహన్తం విపులం పణీతఞ్చ, ఏవం దిబ్బానం కామానం సమీపే ఉపనిధాయ మానుసకా కామా అప్పమత్తకా ఓరమత్తకా నిహీనా, దిబ్బావ కామా మహన్తా విపులా ఉళారా పణీతా. సమధిగయ్హాతి సమ్మా అధిగమనవసేన నిగ్గయ్హ దిబ్బమ్పి సుఖం హీనం కత్వా తిట్ఠతి.

౨౧౩. ఆరోగ్యహేతుకం సుఖం అస్స అత్థీతి సుఖీ, తం పనస్స రోగవిగమతోవాతి ఆహ ‘‘పఠమం దుక్ఖితో పచ్ఛా సుఖితో’’తి. సేరీ నామ అత్తాధీనవుత్తీతి ఆహ ‘‘సేరీ ఏకకో భవేయ్యా’’తి. అత్తనో వసో సయంవసో, సో ఏతస్స అత్థీతి సయంవసీ. అఙ్గారకపల్లం వియ కామవత్థుపరిళాహహేతుతో. తచ్ఛేత్వాతి ఘట్టేత్వా, కణ్డూయిత్వాతి అత్థో.

౨౧౪. యేన కాయో మధురకజాతో హోతి, తం కిర కుట్ఠం ఛవిం వినాసేతి, చమ్మం ఛిద్దజాతం వియ హోతి. తేనేవాహ ‘‘ఉపహతకాయప్పసాదో’’తి. పచ్చలత్థాతి పటిలభి. అవిజ్జాభిభూతతాయ విరోధిపచ్చయసమాయోగేన పఞ్ఞిన్ద్రియస్స ఉపహతత్తా. ఆయతిం దుక్ఖఫలతాయ ఏతరహి చ కిలేసదుక్ఖబహులతాయ కామానం దుక్ఖసమ్ఫస్సతా, తదుభయసంయుత్తేసు తేసు చ తం అసల్లక్ఖిత్వా ఏకన్తసుఖాభినివేసో విపరీతసఞ్ఞాయ, న కేవలాయ సుఖవేదనాయ సుఖాతి పవత్తసఞ్ఞీ.

౨౧౫. తానీతి కుట్ఠసరీరే వణముఖాని. అసుచీనీతి అసుభాని. దుగ్గన్ధానీతి విస్సగన్ధాని. పూతీనీతి కుణపభూతాని. ఇదానీతి ఏతరహి. నఖేహి విప్పతచ్ఛనఅగ్గిపరితాపనేహి అతినిప్పీళనకాలే పాణకా…పే… పగ్ఘరన్తి, తేన వేదనా తనుకా హోతి. ఏవన్తి వుత్తనయేన వేదనాయ తనుకభావతో.

ఆరోగ్యభావే ధనలాభాదిలాభుప్పత్తితో, అసతి చ ఆరోగ్యే లాభస్స నిరత్థకభావతో, దిట్ఠధమ్మికాదిసబ్బసమ్పత్తీనం లాభస్స నిమిత్తభావతో చ ఆరోగ్యపరమా లాభా. నిబ్బానే సుఖుప్పత్తితో, అసతి చ నిబ్బానాధిగమే తాదిసస్స సుఖస్స అనుపలబ్భనతో, సబ్బసఙ్ఖతవివిత్తత్తా చ సబ్బసో చ సంసారదుక్ఖాభావతో, అధిగతే చ తస్మిం సకలవట్టదుక్ఖాభావతో చ నిబ్బానం పరమం సుఖం. పుబ్బభాగమగ్గానన్తి కాయానుపస్సనాదిభేదభిన్నానం అరియమగ్గస్స పుబ్బభాగియానం మగ్గానం. తేసఞ్చ అమతగామితా నామ తన్నిన్నతావసేనేవ సచ్ఛికిరియావసేనాతి ఆహ ‘‘పుబ్బభాగగమనేనేవ అమతగామిన’’న్తి. అట్ఠఙ్గికో అరియమగ్గో ఖేమో సబ్బపరిస్సయసముగ్ఘాతనేన అనుపద్దుతత్తా, తంసమఙ్గీనం సబ్బసో అనుపద్దుతత్తా తంసమఙ్గీనం సబ్బసో అనుపద్దవహేతుతో చ. లద్ధివసేన గహితాతి సస్సతవాదాదీహి కేవలం తేసం లద్ధివసేన తథా గహితా. ఖేమఅమతగామినన్తి ఇమినా హి ‘‘ఖేమంఅమతగామిన’’న్తి విభత్తిఅలోపేన నిద్దేసో, అత్థో పన విభత్తిలోపేన దట్ఠబ్బోతి దస్సేతి.

౨౧౬. అనోమజ్జతీతి అను అను ఓమజ్జతి. అపరాపరం హత్థం హేట్ఠా ఓతారేన్తో మజ్జతి.

౨౧౭. ఛేకన్తి ఘనభావేన వీతం. ఘనమట్ఠభావేన సున్దరం హోతీతి ఆహ ‘‘సమ్పన్న’’న్తి. సాధూహి పరమప్పిచ్ఛసన్తుట్ఠేహి లాతో గహితోతి సాహుళి. సఙ్కారచోళకం నిచ్చకాళకం.

౨౧౮. తత్థ తత్థ రుజనట్ఠేన విబాధనట్ఠేన రోగోవ భూతో. విపస్సనాఞాణేనపి సిఖాప్పత్తేన ఆరోగ్యం ఏకదేసేన పస్సతి, నిబ్బానఞ్చ వట్టపటిపక్ఖతోతి ఆహ ‘‘విపస్సనాఞాణఞ్చేవా’’తి.

౨౧౯. అన్తరాతి పఠముప్పత్తి జరామరణానం వేమజ్ఝే. ఉపహతోతి పిత్తసేమ్హాదిదోసేహి దూసితభావేన కథితో. పిత్తాదిదోసే పన భేసజ్జసేవనాయ నివత్తేన్తో ఉపహతం పటిపాకతికం కరోన్తో చక్ఖూని ఉప్పాదేతి నామ. వినట్ఠానీతి అనుప్పత్తిధమ్మతం ఆపన్నాని.

౨౨౦. పుబ్బే వుత్తే సాహుళియచీరే. వట్టే అనుగతచిత్తేనాతి అనమతగ్గే సంసారవట్టే అనాదీనవదస్సితాయ అనుగామిచిత్తేన.

౨౨౧. ధమ్మస్సాతి నిబ్బానస్స. అనుధమ్మన్తి అనురూపం నియ్యానధమ్మం. తేనాహ ‘‘అనుచ్ఛవికం పటిపద’’న్తి. పఞ్చక్ఖన్ధేతి పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే దస్సేతి. ‘‘దీఘరత్తం వత, భో’’తిఆదినా పాళియం వివట్టం దస్సితం. తేనాహ ‘‘ఉపాదాననిరోధాతి వివట్టం దస్సేన్తో’’తి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

మాగణ్డియసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౬. సన్దకసుత్తవణ్ణనా

౨౨౩. దేవేన వస్సేన కతో సోబ్భో దేవకతసోబ్భో. తేనాహ ‘‘వస్సో…పే… రహదో’’తి. గుహాతి పంసుగుహా పాసాణగుహా మిస్సకగుహాతి తిస్సో గుహా. తత్థ పంసుగుహా ఉదకముత్తట్ఠానే అహోసి నిన్నట్ఠానం పన ఉదకేన అజ్ఝోత్థతం. ఉమఙ్గం కత్వాతి హేట్ఠా సుదుగ్గం కత్వా. అనమతగ్గియం పచ్చవేక్ఖిత్వాతి ‘‘న ఖో సో సత్తావాసో సులభరూపో, యో ఇమినా దీఘేన అద్ధునా అనావుట్ఠపుబ్బో’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౧౬౦) ఇదఞ్చ తళాకం మయా వుత్థపుబ్బం భవిస్సతి, తమ్పి ఠానం సో చ అత్తభావో అపఞ్ఞత్తికభావం గతోతి ఏవం అనమతగ్గియం పచ్చవేక్ఖిత్వా తాదిసం ఠానం గన్తుం వట్టతి. ఇమినా నయేన సముద్దపబ్బతదస్సనాదీసుపి పచ్చవేక్ఖణావిధి వేదితబ్బో.

ఉచ్చం నదమానాయాతి ఉచ్చం కత్వా సద్దం కరోన్తియా కామస్సాదభవస్సాదాదివత్థున్తి ‘‘అయఞ్చ అయఞ్చ కామో ఇట్ఠో కన్తో మనాపో, అసుకో భవో ఇట్ఠో కన్తో మనాపో, ఏవమయం లోకో పియేహి పియతరో’’తి ఏవం కామస్సాదభవస్సాదలోకస్సాదాదిసఙ్ఖాతం వత్థుం. దుగ్గతితో సంసారతో చ నియ్యాతి ఏతేనాతి నియ్యానం, సగ్గమగ్గో మోక్ఖమగ్గో చ, తం నియ్యానం అరహతి, నియ్యానే వా నియుత్తాతి నియ్యానికా, నియ్యానం వా ఫలం ఏతిస్సా అత్థీతి నియ్యానికా, వచీదుచ్చరితాదిసంకిలేసతో నియ్యాతీతి వా నియ్యానీయా, ఈ-కారస్స రస్సత్తం య-కారస్స చ క-కారం కత్వా నియ్యానికా, చేతనాయ సద్ధిం సమ్ఫప్పలాపా వేరమణి. తప్పటిపక్ఖతో అనియ్యానికా, తస్సా భావో అనియ్యానికత్తం, తస్మా అనియ్యానికత్తా. తిరచ్ఛానభూతాతి తిరోకరణభూతా. గేహస్సితకథాతి కామపటిసంయుత్తకథా. కమ్మట్ఠానభావేతి అనిచ్చతాపటిసంయుత్తచతుసచ్చకమ్మట్ఠానభావే. సహ అత్థేనాతి సాత్థకం, హితపటిసంయుత్తన్తి అత్థో. విసిఖాతి ఘరసన్నివేసో, విసిఖాగహణేన చ తన్నివాసినో గహితా ‘‘గామో ఆగతో’’తిఆదీసు (సారత్థ. టీ. ౧.ఆచరియపరమ్పరకథావణ్ణనా) వియ. తేనేవాహ ‘‘సూరా సమత్థా’’తి ‘‘సద్ధా పసన్నా’’తి చ. కుమ్భట్ఠానప్పదేసేన కుమ్భదాసియో వుత్తాతి ఆహ ‘‘కుమ్భదాసికథా వా’’తి.

౨౨౮. వోహారో వియ తేసం తథా వోహారమత్తం గహేత్వా వుత్తం ‘‘బ్రహ్మచరియవాసే’’తి. అకతాతి సమేన, విసమేన వా కేనచి హేతునా న కతా న విహితా. కతవిధో కరణవిధి నత్థి ఏతేసన్తి అకటవిధా. పదద్వయేనపి లోకే కేనచి హేతుపచ్చయేన నేసం అనిబ్బత్తతం దస్సేతి. ఇద్ధియాపి న నిమ్మితాతి కస్సచి ఇద్ధిమతో చేతోవసిప్పత్తస్స దేవస్స, ఇస్సరాదినో వా ఇద్ధియాపి న నిమ్మితా. అనిమ్మాతాతి కస్సచి అనిమ్మాపితా. రూపాదిజనకభావన్తి రూపసద్దాదీనం పచ్చయభావం, రూపాదయోపి పథవియాదీహి అప్పటిబద్ధవుత్తికాతి తస్స అధిప్పాయో. యథా పబ్బతకూటం కేనచి అనిబ్బత్తితం కస్సచి చ అనిబ్బత్తనకం, ఏవమేతేపీతి ఆహ ‘‘పబ్బతకూటా వియ ఠితాతి కూటట్ఠా’’తి. యమిదం బీజతో అఙ్కురాది జాయతీతి వుచ్చతి, తం విజ్జమానమేవ తతో నిక్ఖమతి నావిజ్జమానం, అఞ్ఞథా అఞ్ఞతోపి అఞ్ఞస్స ఉపలద్ధి సియాతి అధిప్పాయో. ఏవం ఠితాతి ఏవం నిబ్బికారా ఠితా. ఉభయేనపీతి అత్థద్వయేనపీతి వదన్తి. ‘‘కూటట్ఠా ఏసికట్ఠాయిట్ఠితా’’తి పదద్వయేనపి. తేసం సత్తన్నం కాయానం. ఠితత్తాతి నిబ్బికారాభావేన ఠితత్తా. న చలన్తీతి వికారం నాపజ్జన్తి. వికారాభావతో హి తేసం సత్తన్నం కాయానం ఏసికట్ఠాయిట్ఠితతా. అనిఞ్జనఞ్చ అత్థతో పకతియా అవట్ఠానమేవాతి దస్సేతుం ‘‘న విపరిణామేన్తీ’’తి వుత్తం. తథా అవిపరిణామధమ్మత్తా ఏవ తే అఞ్ఞమఞ్ఞం న బ్యాబాధేన్తి. సతి హి వికారం ఆపాదేతబ్బతాయ బ్యాబాధకతాపి సియా, తథా అనుగ్గహేతబ్బతాయ అనుగ్గాహకతాతి తదభావం దస్సేతుం పాళియం ‘‘నాల’’న్తిఆది వుత్తం.

పథవీ ఏవ కాయేకదేసత్తా పథవీకాయో. హన్తుం వా ఘాతేతుం వా సమత్థో నామ నత్థి జీవసత్తమానం కాయానం నిచ్చతాయ నిబ్బికారభావతో, ఏతేనేవ నేసమహన్తబ్బతా అఘాతేతబ్బతా అత్థతో వుత్తాయేవాతి దట్ఠబ్బా. తథా హి వుత్తం ‘‘సత్తన్నంత్వేవ కాయాన’’న్తిఆది. సోతుం వా సావేతుం వా సమత్థో నామ నత్థీతి పచ్చేకం నేసం సవనేసు అసమత్థత్తా తదేకదేసాదీసుపి అసమత్థతం దీపేతి. యది కోచి హన్తా నత్థి, కథం సత్థప్పహారోతి ఆహ ‘‘యథా ముగ్గరాసిఆదీసూ’’తిఆది. కేవలం సఞ్ఞామత్తమేవ హోతి, హననఘాతనాది పన పరమత్థతో నత్థేవ కాయానం అవికోపనీయభావతోతి అధిప్పాయో. కేవలం తక్కమత్తేన నిరత్థకం దిట్ఠిం దీపేతీతి ఏతేన యస్మా తక్కికా నిరఙ్కుసతాయ పరికప్పనస్స యం కిఞ్చి అత్తనా పరికప్పితం సారతో మఞ్ఞమానా తథేవ అభినివిస్స తక్కదిట్ఠిగ్గాహం గణ్హన్తి, తస్మా న తేసం దిట్ఠివత్థుస్మిం విఞ్ఞూహి విచారణా కత్తబ్బాతి దస్సేతి. కేచీతి సారసమాసాచరియా. పఞ్చిన్ద్రియవసేనాతి పఞ్చరూపిన్ద్రియవసేన. కమ్మన్తి లద్ధి కమ్మభావేన సుపాకటత్తా. అవఙ్కకథాతారణాదికా ద్వాసట్ఠి పటిపదా. ఏకస్మిం కప్పేతి ఏకస్మిం మహాకప్పే.

పురిసభూమియోతి పధానపుగ్గలేన నిద్దేసో, ఇత్థీనమ్పేతా భూమియో ఇచ్ఛన్తేవ. భిక్ఖు చ పన్నకోతిఆది తేసం పాళియేవ. తత్థ పన్నకోతి భిక్ఖాయ విచరణకోతి వదన్తి, తేసం వా పటిపత్తిం పటిపన్నకో. జినోతి జిణ్ణో, జరావసేన నిహీనధాతుకోతి వదన్తి, అత్తనో వా పటిపత్తియా పటిపక్ఖం జినిత్వా ఠితో. సో కిర తథాభూతో కస్సచిపి ధమ్మం న కథేతి, తేనాహ ‘‘న కిఞ్చి ఆహా’’తి. అలాభిన్తి ‘‘సో న కుమ్భిముఖా పటిగ్గణ్హతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౩౯౪) నయేన వుత్తఅలాభహేతుసమాయోగేన అలాభిం. తతో ఏవ జిఘచ్ఛాదుబ్బలపరేతతాయ సయనపరాయణం సమణం పన్నభూమీతి వదతి.

ఆజీవవుత్తిసతానీతి సత్తానం ఆజీవభూతాని జీవికావుత్తిసతాని. పసుగ్గహణేన ఏళకజాతి గహితా, మిగగ్గహణేన రురుగవయాదిసబ్బమిగజాతి. బహూ దేవాతి చాతుమహారాజికాదిబ్రహ్మకాయికాదివసేన నేసం అన్తరభేదవసేన బహూ దేవా. తత్థ చాతుమహారాజికానం ఏకచ్చో అన్తరభేదో ‘‘మహాసమయసుత్తేన’’ (దీ. ని. ౨.౩౩౧ ఆదయో) దీపేతబ్బో. మానుసాపి అనన్తాతి దీపదేసకులవంసాజీవాదివిభాగవసేన మానుసాపి అనన్తభేదా. పిసాచా ఏవ పేసాచా, తే అపరపేతాదయో మహన్తా వేదితబ్బా.

ఛద్దన్తదహమన్దాకినియో కుళీరముచలిన్దనామేన వదతి. గణ్ఠికాతి పబ్బగణ్ఠికా. పణ్డితోపి…పే… ఉద్ధం న గచ్ఛతి, కస్మా? సత్తానం సంసరణకాలస్స నియతభావతో.

అపరిపక్కం సంసరణనిమిత్తం సీలాదినా పరిపాచేతి నామ సీఘంయేవ విసుద్ధిప్పత్తియా. పరిపక్కం ఫుస్స ఫుస్స పత్వా పత్వా పరిపక్కభావాపాదనేన బ్యన్తిం కరోతి నామ. సుత్తగుళేతి సుత్తవట్టియం. నిబ్బేఠియమానమేవ పలేతీతి ఉపమాయ సత్తానం సంసారో అనుక్కమేన ఖీయతేవ, న తస్స వద్ధీతి దస్సేతి పరిచ్ఛిన్నరూపత్తా.

౨౨౯. నియతివాదే పక్ఖిపన్తోతి సబ్బఞ్ఞుతం పటిజానిత్వాపి పదేసఞ్ఞుతాయ అసమ్పాయమానో తత్థ అత్తనో అఞ్ఞాణకిరియం పరిహరితుం అసక్కోన్తో చ ‘‘ఏవమేసా నియతీ’’తి నియతివాదే పక్ఖిపన్తో.

౨౩౦. ధమ్మకథాయ అపస్సయభూతో అనుస్సవో ఏతస్స అత్థీతి అనుస్సవీ, తేనేవస్స అపస్సయవాదం దస్సేతుం ‘‘అనుస్సవనిస్సితో’’తి ఆహ. సవనం సచ్చతోతి యం కిఞ్చి అనుస్సవం, తం సవనం సచ్చన్తి గహేత్వా ఠితో. పిటకసమ్పదాయాతి గన్థసమ్పాదనేన, తాదిసం గన్థం పగుణం వాచుగ్గతం కత్వా తం నిస్సాయ ధమ్మం కథేతి. తేనాహ ‘‘వగ్గపణ్ణాసకాయా’’తిఆది.

౨౩౨. మన్దపఞ్ఞోతి పరిత్తపఞ్ఞో. మోమూహోతి సమ్ముయ్హకో. ‘‘ఏవన్తిపి మే నో’’తిఆదినా వివిధో నానప్పకారో ఖేపో వాచాయ పరవాదానం ఖీపనం వాచావిక్ఖేపో, తం వాచావిక్ఖేపం, న మరతి న పచ్ఛిజ్జతి యథావుత్తో వాదవిక్ఖేపో ఏతాయాతి అమరా, తత్థ పవత్తా దిట్ఠి అమరావిక్ఖేపో, తం అమరావిక్ఖేపం. అపరియన్తవిక్ఖేపన్తి ‘‘ఏవమ్పి మే నో’’తిఆదినా పుచ్ఛితస్స అపరియోసాపనవసేన విక్ఖేపం. ఇతో చితో చ సన్ధావతి ఏకస్మిం సభావే అనవట్ఠానతో. గాహం న ఉపగచ్ఛతీతి మిచ్ఛాగాహతాయ ఉత్తరవిధానాయ పురిమపక్ఖం ఠపేత్వా గాహం న ఉపగచ్ఛతి. అమరాసదిసాయ అమరాయ విక్ఖేపోతి అమరావిక్ఖేపో.

ఇదం కుసలన్తి ఏత్థ ఇతి-సద్దో పకారత్థో, ఇమినా పకారేనాతి అత్థో. అమరావిక్ఖేపికో యథా కుసలే, ఏవం అఞ్ఞస్మిం యం కిఞ్చి కేనచి పుచ్ఛితం అత్థం అత్తనో అరుచ్చనతాయ ‘‘ఏవన్తిపి మే నో’’తిఆదినా తత్థ తత్థ విక్ఖేపఞ్ఞేవ ఆపజ్జతి, తస్మా ‘‘ఏవన్తిపి మే నో’’తిఆది తత్థ తత్థ పుచ్ఛితాకారపటిసేధనవసేన విక్ఖిపనాకారదస్సనం. నను చేత్థ విక్ఖేపవాదినో విక్ఖేపపక్ఖస్స అననుజాననం విక్ఖేపపక్ఖే అవట్ఠానం యుత్తన్తి? న, తత్థాపి తస్స సమ్మూళ్హస్స పటిక్ఖేపవసేనేవ విక్ఖేపవాదస్స పవత్తనతో. తేన వుత్తం ‘‘నో’’తి. తథా హి సఞ్చయో బేలట్ఠపుత్తో రఞ్ఞా అజాతసత్తునా సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పుట్ఠో పరలోకత్తికాదీనం పటిసేధనముఖేన విక్ఖేపం బ్యాకాసి.

ఏత్థాహ – ‘‘నను చాయం సబ్బోపి అమరావిక్ఖేపికో కుసలాదయో ధమ్మే పరలోకత్తికాదీని చ యథాభూతం అనవబుజ్ఝమానో తత్థ తత్థ పఞ్హం పుట్ఠో సమానో పుచ్ఛాయ విక్ఖేపమత్తం ఆపజ్జతి, తస్స కథం దిట్ఠిగతభావో. న హి అవత్తుకామస్స వియ పుచ్ఛితమత్థం అజానన్తస్స విక్ఖేపకరణమత్తేన తస్స దిట్ఠిగతికతా యుత్తా’’తి? వుచ్చతే – న హేవ ఖో పుచ్ఛాయ విక్ఖేపకరణమత్తేన తస్స దిట్ఠిగతికతా, అథ ఖో మిచ్ఛాభినివేసవసేన. సస్సతాభినివేసేన మిచ్ఛాభినివిట్ఠోయేవ హి పుగ్గలో మన్దబుద్ధితాయ కుసలాదిధమ్మే పరలోకత్తికాదీని చ యాథావతో అప్పటిపజ్జమానో అత్తనా అవిఞ్ఞాతస్స అత్థస్స పరం విఞ్ఞాపేతుం అసక్కుణేయ్యతాయ ముసావాదభయేన చ విక్ఖేపం ఆపజ్జతీతి. అథ వా పుఞ్ఞపాపానం తబ్బిపాకానఞ్చ అనవబోధేన అసద్దహనేన చ తబ్బిసయాయ పుచ్ఛాయ విక్ఖేపకరణంయేవ సున్దరన్తి ఖన్తిం రుచిం ఉప్పాదేత్వా అభినివిసన్తస్స ఉప్పన్నా విసుంయేవ సా ఏకా దిట్ఠి సత్తభఙ్గదిట్ఠి వియాతి దట్ఠబ్బా, ఇన్ద్రియబద్ధతో చ తతియట్ఠానభావే దస్సితో.

౨౩౪. సన్నిధికారకం కామేతి ఏత్థ అనిన్ద్రియబద్ధాని అధిప్పేతానీతి తిలతణ్డులాదిగ్గహణం, తస్స లోకస్స అప్పసాదపరిహారత్థం కదాచి తణ్డులనాళిఆదిసఙ్గహణకరణం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘తిలతణ్డులాదయో పఞ్ఞాయన్తీ’’తి.

౨౩౬. ఆజీవకా మతా నామాతి ఇమే ఆజీవకా సబ్బసో సమ్మాపటిపత్తిరహితా మిచ్ఛా ఏవ చ పటిపజ్జమానా అధిసీలసఙ్ఖాతస్స సీలజీవితస్స అభావేన మతా నామ. పుత్తమతాతి మతపుత్తా. సమణే గోతమే బ్రహ్మచరియవాసో అత్థీతి సమణం ఏవ గోతమం పరిసుద్ధో సుపరిపుణ్ణో తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయావహో బ్రహ్మచరియవాసో అత్థి. ఏతేనేత్థ ధమ్మసుధమ్మతాదిదీపనేన బుద్ధసుబుద్ధతఞ్చ దీపేతి, అఞ్ఞత్థ నత్థీతి ఇమినా బాహిరకేసు తస్స అభావం. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

సన్దకసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౭. మహాసకులుదాయిసుత్తవణ్ణనా

౨౩౭. అభిఞ్ఞాతాతి ఏదిసో ఏదిసో చాతి అభిలక్ఖణవసేన ఞాతా. అప్పసద్దస్స వినీతో, అప్పసద్దతాయ మన్దభాణితాయ వినీతోతి చ అప్పసద్దవినీతోతి వుచ్చమానే అఞ్ఞేన వినీతభావో దీపితో హోతి, భగవా పన సయమ్భుఞాణేన సయమేవ వినీతో. తస్మా పాళియం ‘‘అప్పసద్దవినీతో’’తి న వుత్తం. తేనాహ ‘‘న హి భగవా అఞ్ఞేన వినీతో’’తి.

౨౩౮. హియ్యోదివసం ఉపాదాయ తతో ఆసన్నాని కతిపయాని దివసాని పురిమాని నామ హోన్తి, పురిమానీతి చ పుబ్బకాని, అతీతానీతి అత్థో. తతో పరన్తి యథా వుత్తఅతీతదివసతో అనన్తరం పరం పురిమతరం అతిసయేన పురిమత్తా. ఇతి ఇమేసు ద్వీసు పవత్తితో యథాక్కమం పురిమపురిమతరభావో, ఏవం సన్తేపి యదేత్థ ‘‘పురిమతర’’న్తి వుత్తం, తతో పభుతి యం యం ఓరం, తం తం పరం, యం యం పరం, తం తం ‘‘పురిమతర’’న్తి వుత్తం హోతి. కుతూహలయుత్తా సాలా కుతూహలసాలా యథా ‘‘ఆజఞ్ఞరథో’’తి. ఇమే దస్సనాదయో.

అయథాభూతగుణేహీతి అయథాభూతం మిచ్ఛాదీపితఅత్థమత్తేనేవ ఉగ్ఘోసితగుణేహి సముగ్గతో ఘోసితో. తరన్తి అతిక్కమన్తి ఏతేనాతి తిత్థం, అగ్గమగ్గో. దిట్ఠిగతికమగ్గో పన అయథాభూతోపి తేసం తథా వితరణం ఉపాదాయ తిత్థన్తి వోహరీయతీతి తం కరోన్తా తిత్థకరా. ఓసరతీతి పవిసతి.

౨౩౯. సహితన్తి పుబ్బాపరావిరుద్ధం. న కిఞ్చి జాతన్తి పటిఞ్ఞాదోసహేతుదోసఉదాహరణదోసదుట్ఠదోసతాయ న కిఞ్చి జాతం. తేనాహ ‘‘ఆరోపితో తే వాదో’’తి. వదన్తి తేన పరిభాసన్తీతి వాదో దోసో. సభావక్కోసేనాతి సభావతో పవత్తకోట్ఠాసేన.

౨౪౦. పీళేయ్యాతి మధుభణ్డేన సహ భాజనే పీళేత్వా దదేయ్య. సబ్రహ్మచారీహి సమ్పయోజేత్వాతి సహధమ్మికేహి విహేఠనపయోగం కత్వా, తేనాహ ‘‘వివాదం కత్వా’’తి.

౨౪౧. ఇతరీతరేనాతి పణీతతో ఇతరేన. తేనాహ ‘‘లామకలామకేనా’’తి.

౨౪౨. భత్తకోసకేనాతి కోసకభత్తేన, ఖుద్దకసరావభత్తకేనాతి అత్థో. బేలువమత్తభత్తాహారాతి బిల్లపమాణభత్తభోజనా. ఓట్ఠవట్టియాతి ముఖవట్టియా. సబ్బాకారేనేవాతి సబ్బప్పకారేనేవ. అనప్పాహారోతి న వత్తబ్బో కదాచి అప్పాహారోతి కత్వా. తత్థ అతివియ అఞ్ఞేహి అవిసయ్హం అప్పాహారతం భగవతో దస్సేతుం ‘‘పధానభూమియ’’న్తిఆది వుత్తం. మయాతి నిస్సక్కవచనం. విసేసతరాతి తేన ధమ్మేన విసేసవన్తతరా.

వతసమాదానవసేనేవ పంసుకూలం ధారేన్తీతి పంసుకూలికాతి ఆహ – ‘‘సమాదిన్నపంసుకూలికఙ్గా’’తి, సద్దత్థో పన ‘‘విసుద్ధిమగ్గే’’ (విసుద్ధి. ౧.౨౪) వుత్తనయేన వేదితబ్బో. పిణ్డపాతికా సపదానచారినోతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. తత్థ తత్థ సత్థేన ఛిన్దితత్తా సత్థలూఖాని. యం యం సప్పాయం, తస్సేవ గహణం ఉచ్చినన్తి ఆహ ‘‘ఉచ్చినిత్వా…పే… థిరట్ఠానమేవ గహేత్వా’’తి. అలాబులోమసానీతి అలాబులోమాని వియ సుఖుమతరాని చీవరసుత్తంసూని ఏతేసం సన్తీతి అలాబులోమసాని. పాతితసాణపంసుకూలన్తి కళేవరేన సద్ధిం ఛడ్డితసాణమయం పంసుకూలం, యం తుమ్బమత్తే పుళవే ఓధునిత్వా సత్థా గణ్హి.

‘‘యథాపి భమరో పుప్ఫ’’న్తిఆదినా (ధ. ప. ౪౯) వుత్తం మధుకరభిక్ఖాచారవతం ‘‘పిణ్డియాలోపభోజనం నిస్సాయ పబ్బజ్జా’’తి (మహావ. ౭౩, ౧౨౮) వచనతో భిక్ఖూనం పకతిభూతం వతన్తి వుత్తం ‘‘ఉఞ్ఛాసకే వతే రతా’’తి. వత-సద్దో చేత్థ పకతివతసఙ్ఖాతం సకవతం వదతి. తేనాహ ‘‘ఉఞ్ఛాచరియసఙ్ఖాతే భిక్ఖూనం పకతివతే’’తి. ఉచ్చనీచఘరద్వారట్ఠాయినోతి మహన్తఖుద్దకగేహానం బహిద్వారకోట్ఠకట్ఠాయినో. కబరమిస్సకం భత్తం సంహరిత్వాతి కణాజకమిస్సకం భత్తం సమ్పిణ్డిత్వా. ఉమ్మారతో పట్ఠాయాతి ఘరుమ్మారతో పట్ఠాయ.

చీవరానుగ్గహత్థన్తి చీవరానురక్ఖణత్థం. ఏత్థ చ యస్మా బుద్ధా నామ సదేవకే లోకే అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం, సా చస్స పుఞ్ఞక్ఖేత్తతా పరముక్కంసగతా, తస్మా సత్తానం తాదిసం ఉపకారం ఆచిక్ఖిత్వా తే చ అనుగ్గణ్హన్తా గహపతిచీవరం సాదియన్తి, చతుపచ్చయసన్తోసే పన నే పరముక్కంసగతా ఏవాతి దట్ఠబ్బం.

౨౪౪. సప్పచ్చయన్తి సహేతుకం సకారణం హుత్వా ధమ్మం దేసేతీతి అయమేత్థ అత్థో. చోదకో పన అధిప్పాయం అజానన్తో ‘‘కిం పనా’’తిఆదిమాహ. ఇతరో ‘‘నో న దేసేతీ’’తిఆదినా అధిప్పాయం వివరతి. నిదానన్తి చేత్థ ఞాపకం ఉప్పత్తికారణం అధిప్పేతం, తఞ్చ తస్స తస్స అనుప్పత్తియుత్తస్స అత్థస్స పటిపక్ఖహరణతో ‘‘సప్పాటిహారియ’’న్తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘పురిమస్సేవేతం వేవచన’’న్తి. రాగాదీనం వా పటిహరణం పటిహారియం, తదేవ పాటిహారియం, సహ పాటిహారియేనాతి సప్పాటిహారియం. రాగాదిపటిసేధవసేనేవ హి సత్థా ధమ్మం దేసేతి.

౨౪౫. తస్స తస్స పఞ్హస్సాతి యం యం పఞ్హం పరో అభిసఙ్ఖరిత్వా భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛతి, తస్స తస్స పఞ్హస్స. ఉపరి ఆగమనవాదపథన్తి విస్సజ్జనే కతే తతో ఉపరి ఆగచ్ఛనకం వాదమగ్గం. విసేసేత్వా వదన్తోతి వత్తతి, ‘‘భో గోతమ, వత్తుమరహతీ’’తి అత్తనో వాదభేదనత్థం ఆహతం కారణం అత్తనో మారణత్థం ఆవుధం నిదస్సేన్తో వియ విసేసేత్వా వదన్తో పహారకేన వచనేన. అన్తరన్తరేతి మయా వుచ్చమానకథాపబన్ధస్స అన్తరన్తరే. దదేయ్య వదేయ్య. ఏవరూపేసు ఠానేసూతి పరవాదీహి సద్ధిం వాదపటివాదట్ఠానేసు. తే నిగ్గహేతుం మయా దేసితం సుత్తపదం ఆనేత్వా మమయేవ అనుసాసనిం ఓవాదం పచ్చాసీసన్తి.

౨౪౬. సమ్పాదేమీతి మనోరథం సమ్పాదేమి. పరిపూరేమీతి అజ్ఝాసయం పరిపూరేమి. అధిసీలేతి అధికే ఉత్తమసీలే. సావకసీలతో చ పచ్చేకబుద్ధసీలతో చ బుద్ధానం సీలం అధికం ఉక్కట్ఠం పరముక్కంసతో అనఞ్ఞసాధారణభావతో. తేనాహ ‘‘బుద్ధసీలం నామ కథిత’’న్తి. ఠానుప్పత్తికపఞ్ఞాతి తత్థ తత్థ ఠానసో ఉప్పన్నపఞ్ఞా. తేనాహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. అవసేసా పఞ్ఞాతి ఇధ పాళియం ఆగతా అనాగతా చ యథావుత్తఞాణద్వయవినిముత్తా పఞ్ఞా.

౨౪౭. విసేసాధిగమానన్తి సతిపట్ఠానాదీనం అధిగన్ధబ్బవిసేసానం. అభిఞ్ఞా నామ ఛ అభిఞ్ఞా, తాసు ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన ఛళభిఞ్ఞారహతోవ అగ్గమగ్గపఞ్ఞా ఇధ అభిఞ్ఞాతి అధిప్పేతా, తస్స వోసానం పరియోసానం పారమీ పరముక్కంసాతి అవకంసాతి చ అగ్గఫలం వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘అభిఞ్ఞా…పే… అరహత్తం పత్తా’’తి.

ఉపాయపధానేతి అరియఫలాధిగమనస్స ఉపాయభూతే పధానే. ‘‘అనుప్పన్నపాపకానుప్పాదాదిఅత్థా’’తి గహితా తథేవ హోన్తి, తం అత్థం సాధేన్తియేవాతి ఏతస్స అత్థస్స దీపకో సమ్మా-సద్దోతి యథాఅధిప్పేతత్థస్స అనుప్పన్నపాపకానుప్పాదాదినో ఉపాయభూతే, పధానఉపాయభూతేతి అత్థో. సమ్మా-సద్దస్స వా యోనిసో అత్థదీపకతం సన్ధాయ ‘‘యోనిసో పధానే’’తి వుత్తం. ఛన్దం జనేతీతి కత్తుకమ్యతాకుసలచ్ఛన్దం ఉప్పాదేతి పవత్తేతి వా. వాయమతీతి పయోగపరక్కమం కరోతి. వీరియం ఆరభతీతి కాయికచేతసికవీరియం కరోతి. చిత్తం ఉక్ఖిపతీతి తేనేవ సహజాతవీరియేన కోసజ్జపక్ఖతో చిత్తం ఉక్ఖిపతి. పదహతీతి సమ్మప్పధానభూతం వీరియం పవత్తేతి. పటిపాటియా పనేతాని చత్తారి పదాని ఆసేవనాభావనాబహులీకమ్మసాతచ్చకిరియాహి యోజేతబ్బాని. ‘‘పదహతీ’’తి వా ఇమినా ఆసేవనాదీహి సద్ధిం సిఖాపత్తం ఉస్సోళ్హివీరియం యోజేతబ్బం. వడ్ఢియా పరిపూరణత్థన్తి యావతా భావనాపారిపూరియా పరిపూరణత్థం. యా ఠితీతి యా కుసలానం ధమ్మానం పటిపక్ఖవిగమేన అవట్ఠితి. సో అసమ్మోసోతి సో అవినాసో. యం వేపుల్లన్తి యో సబ్బసో విపులభావో మహన్తతా. భావనాపారిపూరీతి భావనాయ పరిపూరితా. అత్థోతిపి వేదితబ్బం పురిమపచ్ఛిమపదానం సమానత్థభావతో.

పుబ్బభాగపటిపదా కథితాతంతంవిసేసాధిగమస్స పటిపదావిభావనాయ ఆరద్ధత్తా. అకుసలానం ధమ్మానం అనుప్పజ్జనేన అనత్థావహతా నామ నత్థీతి వుత్తం – ‘‘ఉప్పజ్జమానా’’తి వచనం ఉప్పన్నానం రాసన్తరభావేన గహితత్తా. తథా కుసలానం ధమ్మానం ఉప్పజ్జనేనాతి వుత్తం – అనుప్పజ్జమానాతి వచనం ఉప్పన్నానం రాసన్తరభావేన గహితత్తా. నిరుజ్ఝమానాతి పటిపక్ఖసమాయోగేన వినస్సమానా, న ఖణనిరోధవసేన నిరుజ్ఝమానా.

లోభాదయో వేదితబ్బా, యే ఆరద్ధవిపస్సకానం ఉప్పజ్జనారహా. సకిం ఉప్పజ్జిత్వాతి సభావకథనమత్తమేతం. ఏకవారమేవ హి మగ్గో ఉప్పజ్జతి. నిరుజ్ఝమానోతి సరసేనేవ నిరుజ్ఝమానో. న హి తస్స పటిపక్ఖసమాయోగో నామ అత్థి. ఫలస్సాతి అనన్తరకాలేవ ఉప్పజ్జనకఫలస్స. పచ్చయం దత్వావ నిరుజ్ఝతీతి ఇమినా మగ్గో సమ్పతి ఆయతిఞ్చ ఏకన్తేనేవ అత్థావహోతి దస్సేతి. పురిమస్మిమ్పీతి ‘‘అనుప్పన్నా మే కుసలా ధమ్మా అనుప్పజ్జమానా అనత్థాయ సంవత్తేయ్యు’’న్తి ఏతస్మిం తతియవారేపి. ‘‘సమథవిపస్సనా గహేతబ్బా’’తి వుత్తం అట్ఠకథాయం, తం పన మగ్గస్స అనుప్పన్నతాయ సబ్భావతో, అనుప్పజ్జమానే చ తస్మిం వట్టానత్థసబ్భావతోతి మగ్గస్సపి సాధారణభావతో న యుత్తన్తి పటిక్ఖిపతి. యది సమథవిపస్సనానమ్పి అనుప్పత్తి అనత్థావహా, మగ్గస్స అనుప్పత్తియా వత్తబ్బం నత్థీతి.

మహన్తం, గారవం హోతి, తస్మా ‘‘సఙ్ఘగారవేన యథారుచి వన్దితుం న లభామీ’’తి సఙ్ఘేన సహ న నిక్ఖమి. ఏత్తకం ధాతూనం నిధానం నామ అఞ్ఞత్ర నత్థి, మహాధాతునిధానతో హి నీహరిత్వా కతిపయా ధాతుయో తత్థ తత్థ చేతియే ఉపనీతా, ఇధ పన రామగామథూపే వినట్ఠే నాగభవనం పవిట్ఠా దోణమత్తా ధాతుయో ఉపనీతా. అతిమన్దాని నోతి నను అతివియ మన్దాని.

సంవిజ్జిత్వాతి ‘‘కథఞ్హి నామ మాదిసో ఈదిసం అనత్థం పాపుణిస్సతీ’’తి సంవేగం జనేత్వా. ఈదిసం నామ మాదిసం ఆరబ్భ వత్తబ్బన్తి కిం వదతీతి తం వచనం అనాదియన్తో.

సన్తసమాపత్తితో అఞ్ఞం సన్థమ్భనకారణం బలవం నత్థీతి తతో పరిహీనో సమ్మాపటిపత్తియం పతిట్ఠా కథం భవిస్సతీతి ఆహ ‘‘సన్తాయ…పే… న సక్కోతీ’’తి. న హి మహారజ్జుయా ఛిన్నాయ సుత్తతన్తూ సన్థమ్భేతుం సక్కోన్తీతి. సమథే దస్సేత్వా తేన సమానగతికా ఇమస్మిం విసయే విపస్సనాపీతి ఇమినా అధిప్పాయేనాహ ‘‘ఏవం ఉప్పన్నా సమథవిపస్సనా…పే… సంవత్తన్తీ’’తి.

కాసావన్తి కాసావవత్థం. కచ్ఛం పీళేత్వా నివత్థన్తి పచ్ఛిమం ఓవట్టికం పీళేన్తో వియ దళ్హం కత్వా నివత్థం అద్దసంసూతి యోజనా.

వుత్తనయేనాతి (అ. ని. టీ. ౧.౧.౩౯౪) ‘‘కామా నామేతే అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా’’తిఆదినా వత్థుకామకిలేసకామేసు ఆదీనవదస్సనపుబ్బకనేక్ఖమ్మపటిపత్తియా ఛన్దరాగం విక్ఖమ్భయతో సముచ్ఛిన్దన్తస్స చ ‘‘అనుప్పన్నో చ కామాసవో న ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా హేట్ఠా సబ్బాసవసుత్తవణ్ణనాదీసు (మ. ని. ౧.౧౫ ఆదయో; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౫ ఆదయో) వుత్తనయేన. ఆరమ్మణరసం అనుభవిత్వా నిరుద్ధవిపాకోతి తదారమ్మణమాహ. అనుభవిత్వా భవిత్వా చ విగతం భూతవిగతం. అనుభూతభూతా హి భూతతాసామఞ్ఞేన భూత-సద్దేన వుత్తా. సామఞ్ఞమేవ హి ఉపసగ్గేన విసేసీయతీతి. అనుభూతసద్దో చ కమ్మవచనిచ్ఛాయ అభావతో అనుభవకవాచకో దట్ఠబ్బో. విపాకో ఆరమ్మణే ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధో భుత్వావిగతోతి వత్తబ్బతం అరహతి, వికప్పగాహవసేన రాగాదీహి తబ్బిపక్ఖేహి చ అకుసలం కుసలఞ్చ కమ్మం ఆరమ్మణరసం అనుభవిత్వా విగతన్తి వత్తబ్బతం అరహతి. యథావుత్తో పన విపాకో కేవలం ఆరమ్మణరసానుభవనవసేనేవ పవత్తతీతి అనుభవిత్వా విగతత్తా నిప్పరియాయేనేవ వుత్తో, తస్స చ తథా వుత్తత్తా కమ్మం భవిత్వా విగతపరియాయేన, యం ‘‘ఉప్పన్నానం అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ, ఉప్పన్నానం కుసలానం ధమ్మానం ఠితియా’’తి ఏత్థ ‘‘ఉప్పన్న’’న్తి గహేత్వా తంసదిసానం పహానం, వుద్ధి చ వుత్తా. విపచ్చితుం ఓకాసకరణవసేన ఉప్పతితం అతీతకమ్మఞ్చ తతో ఉప్పజ్జితుం ఆరద్ధో అనాగతో విపాకో చ ‘‘ఓకాసకతుప్పన్నో’’తి వుత్తో. యం ఉప్పన్నసద్దేన వినాపి విఞ్ఞాయమానం ఉప్పన్నం సన్ధాయ ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, సఞ్చేతనికాన’’న్తిఆది (అ. ని. ౧౦.౨౧౭, ౨౧౯) వుత్తం.

తేసూతి విపస్సనాయ భూమిభూతేసు ఖన్ధేసు. అనుసయితకిలేసాతి అనుసయవసేన పవత్తా అప్పహీనా మగ్గేన పహాతబ్బా కిలేసా అధిప్పేతా. తేనాహ ‘‘అతీతా…పే… న వత్తబ్బా’’తి. తేసఞ్హి అమ్బరుక్ఖోపమాయ వత్తమానాదితా న వత్తబ్బా మగ్గేన పహాతబ్బానం తాదిసస్స విభాగస్స అనుప్పజ్జనతో. అప్పహీనావ హోన్తీతి ఇమినా అప్పహీనట్ఠేన అనుసయట్ఠోతి దస్సేతి. ఇదం భూమిలద్ధుప్పన్నం నామాతి ఇదం తేసు ఖన్ధేసు ఉప్పత్తిరహకిలేసజాతం తాయ ఏవ ఉప్పత్తిరహతాయ భూమిలద్ధుప్పన్నం నామ, తేభూమకభూమిలద్ధా నామ హోతీతి అత్థో. తాసు తాసు భూమీసూతి మనుస్సదేవాదిఅత్తభావసఙ్ఖాతేసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు. తస్మిం తస్మిం సన్తానే అనుప్పత్తిఅనాపాదితతాయ అసముగ్ఘాతితా. ఏత్థ చ లద్ధభూమికం భూమిలద్ధన్తి వుత్తం అగ్గిఆహితో వియ.

ఓకాసకతుప్పన్న-సద్దేపి చ ఓకాసో కతో ఏతేనాతి ఓకాసో కతో ఏతస్సాతి చ అత్థద్వయేపి కత-సద్దస్స పరనిపాతో దట్ఠబ్బో. ఆహతఖీరరుక్ఖో వియ నిమిత్తగ్గాహవసేన అధిగ్గహితం ఆరమ్మణం, అనాహతఖీరరుక్ఖో వియ అవిక్ఖమ్భితతాయ అన్తోగధకిలేసం ఆరమ్మణం. నిమిత్తగ్గాహకావిక్ఖమ్భితకిలేసా వా పుగ్గలా ఆహతానాహతఖీరరుక్ఖసదిసా. పురిమనయేనేవాతి అవిక్ఖమ్భితుప్పన్నే వియ ‘‘ఇమస్మిం నామ ఠానే నుప్పజ్జిస్సన్తీతి న వత్తబ్బా. కస్మా? అసముగ్ఘాతితత్తా’’తి యోజేత్వా విత్థారేతబ్బం.

వుత్తం పటిసమ్భిదామగ్గే. తత్థ చ మగ్గేన పహీనకిలేసానమేవ తిధా నవత్తబ్బతం అపాకటం సుపాకటం కాతుం అజాతఫలరుక్ఖో ఉపమాభావేన ఆగతో. అతీతాదీనం అప్పహీనతా దస్సనత్థమ్పి ‘‘జాతఫలరుక్ఖేన దీపేతబ్బ’’న్తి వుత్తం. తత్థ యథా అచ్ఛిన్నే రుక్ఖే నిబ్బత్తారహాని ఫలాని ఛిన్నే అనుప్పజ్జమానాని న కదాచి ససభావాని అహేసుం హోన్తి భవిస్సన్తి చాతి తాని అతీతాదిభావేన న వత్తబ్బాని, ఏవం మగ్గేన పహీనకిలేసా చ దట్ఠబ్బా. యథా ఛేదే అసతి ఫలాని ఉప్పజ్జిస్సన్తి, సతి చ నుప్పజ్జిస్సన్తీతి ఛేదస్స సాత్థకతా, ఏవం మగ్గభావనాయ చ సాత్థకతా యోజేతబ్బా.

తేపి పజహతియేవ కిలేసప్పహానేనేవ తేసమ్పి అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనతో. అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణస్సాతి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స. ఉపాదిన్నఅనుపాదిన్నతోతి ఉపాదిన్నఖన్ధతో చేవ కిలేసతో చ. ఉపపత్తివసేన వుట్ఠానం దస్సేతుమాహ – ‘‘భవవసేన పనా’’తిఆది. యే సోతాపన్నస్స సత్త భవా అప్పహీనా, తతో పఞ్చ ఠపేత్వా ఇతరే ద్వే ‘‘సుగతిభవేకదేసా’’తి అధిప్పేతా. సుగతికామభవతోతి సుగతిభవేకదేసభూతకామభవతో. అరహత్తమగ్గో రూపారూపభవతో వుట్ఠాతి ఉద్ధమ్భాగియసంయోజనసముగ్ఘాతభావతో. యది అరహత్తమగ్గో ఏవ అరియమగ్గో సియా, సో ఏవ సబ్బకిలేసే పజహేయ్య, సబ్బభవేహిపి వుట్ఠహేయ్య. యస్మా పన ఓధిసోవ కిలేసా పహీయన్తి, తస్మా హేట్ఠిమహేట్ఠిమమగ్గేహి పహీనావసేసే కిలేసే సో పజహతి, ఇతి ఇమం సామత్థియం సన్ధాయ ‘‘సబ్బభవేహి వుట్ఠాతియేవాతిపి వదన్తీ’’తి వుత్తం. తథా హి సో ఏవ ‘‘వజిరూపమో’’తి వుత్తో.

హోతు తావ వుత్తనయేన అనుప్పన్నానం అకుసలానం అనుప్పాదాయ, ఉప్పన్నానం ఉప్పన్నసదిసానం పహానాయ అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనాయ మగ్గభావనా, అథ మగ్గక్ఖణే కథం అనుప్పన్నానం కుసలానం ఉప్పాదాయ ఉప్పన్నానఞ్చ ఠితియా భావనా హోతి ఏకచిత్తక్ఖణికత్తా తస్సాతి చోదేతి, ఇతరో ‘‘మగ్గప్పవత్తియాయేవా’’తి పరిహారమాహ. మగ్గో హి కామఞ్చేకచిత్తక్ఖణికో, తథారూపో పనస్స పవత్తివిసేసో, యం అనుప్పన్నా కుసలా ధమ్మా సాతిసయం ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నా చ సవిసేసం పారిపూరిం పాపుణన్తి. తేనాహ ‘‘మగ్గో హీ’’తిఆది. కిఞ్చాపి అరియమగ్గో వత్తమానక్ఖణే అనుప్పన్నో నామ న హోతి, అనుప్పన్నపుబ్బతం ఉపాదాయ ఉపచారవసేన తథా వుచ్చతీతి దస్సేతుం ‘‘అనాగతపుబ్బం హీ’’తిఆది వుత్తం. అయమేవాతి అయం మగ్గస్స యథాపచ్చయపవత్తి ఏవ ఠితి నామాతి, మగ్గసమఙ్గీ పుగ్గలో మగ్గమ్పి భావేన్తో ఏవ తస్స ఠితియా భావేతీతి వత్తుం వట్టతి.

ఉపసమమానం గచ్ఛతీతి విక్ఖమ్భనవసేన సముచ్ఛేదవసేన కిలేసే ఉపసమేన్తం వత్తతి. పుబ్బభాగిన్ద్రియాని ఏవ వా అధిప్పేతాని. తేనేవాహ ‘‘కిలేసూపసమత్థం వా గచ్ఛతీ’’తి.

౨౪౮. అధిముచ్చనట్ఠేనాతి (దీ. ని. టీ. ౨.౧౨౯; అ. ని. టీ. ౩.౮.౬౬) అధికం సవిసేసం ముచ్చనట్ఠేన, తేనాహ ‘‘సుట్ఠు ముచ్చనట్ఠో’’తి. ఏతేన సతిపి సబ్బస్సపి రూపావచరజ్ఝానస్స విక్ఖమ్భనవసేన పటిపక్ఖతో విముత్తభావే యేన భావనావిసేసేన తం ఝానం సాతిసయం పటిపక్ఖతో విముచ్చిత్వా పవత్తతి, సో భావనావిసేసో దీపితో. భవతి హి సమానజాతియుత్తోపి భావనావిసేసేన పవత్తిఆకారవిసేసో. యథా తం సద్ధావిముత్తతో దిట్ఠిప్పత్తస్స, తథా పచ్చనీకధమ్మేహి సుట్ఠు విముత్తతాయ ఏవ అనిగ్గహితభావేన నిరాసఙ్కతాయ అభిరతివసేన సుట్ఠు అధిముచ్చనట్ఠేనపి విమోక్ఖో. తేనాహ ‘‘ఆరమ్మణే చా’’తిఆది. అయం పనత్థోతి అయం అధిముచ్చనత్థో పచ్ఛిమవిమోక్ఖే నిరోధే నత్థి. కేవలో విముత్తత్థో ఏవ తత్థ లబ్భతి, తం సయమేవ పరతో వక్ఖతి.

రూపీతి యేనాయం ససన్తతిపరియాపన్నేన రూపేన సమన్నాగతో, తం యస్స ఝానస్స హేతుభావేన విసిట్ఠం రూపం హోతి. యేన విసిట్ఠేన రూపేన ‘‘రూపీ’’తి వుచ్చేయ్య రూపీ-సద్దస్స అతిసయత్థదీపనతో, తదేవ ససన్తతిపరియాపన్నరూపనిమిత్తం ఝానమివ పరమత్థతో రూపీభావసాధకన్తి దట్ఠబ్బం. తేనాహ ‘‘అజ్ఝత్త’’న్తిఆది. రూపజ్ఝానం రూపం ఉత్తరపదలోపేన. రూపానీతి పనేత్థ పురిమపదలోపో దట్ఠబ్బో. తేన వుత్తం ‘‘నీలకసిణాదీని రూపానీ’’తి.

అన్తోఅప్పనాయం సుభన్తి ఆభోగో నత్థీతి ఇమినా పుబ్బాభోగవసేన అధిముత్తి సియాతి దస్సేతి. ఏవఞ్హేత్థ తథావత్తబ్బతాపత్తిచోదనా అనవకాసా హోతి. యస్మా సువిసుద్ధేసు నీలాదీసు వణ్ణకసిణేసు తత్థ కతాధికారానం అభిరతివసేన సుట్ఠు అధిముత్తి సియా, తస్మా అట్ఠకథాయం తథా తతియో విమోక్ఖో సంవణ్ణితో. యస్మా పన మేత్తాదివసేన పవత్తమానా భావనా సత్తే అప్పటికూలతో దహతి, తే సుభతో అధిముచ్చిత్వావ పవత్తతి, తస్మా పటిసమ్భిదామగ్గే (పటి. మ. ౧.౨౧౨) బ్రహ్మవిహారభావనా ‘‘సుభవిమోక్ఖో’’తి వుత్తా, తయిదం ఉభయమ్పి తేన తేన పరియాయేన వుత్తత్తా న విరుజ్ఝతీతి దట్ఠబ్బం.

సబ్బసోతి అనవసేసతో. న హి చతున్నం అరూపక్ఖన్ధానం ఏకదేసోపి తత్థ అవసిట్ఠోతి. విస్సట్ఠత్తాతి యథాపరిచ్ఛిన్నే కాలే నిరోధితత్తా. ఉత్తమో విమోక్ఖో నామ అరియేహేవ సమాపజ్జితబ్బతో, అరియఫలపరియోసానత్తా దిట్ఠేవ ధమ్మే నిబ్బానప్పత్తిభావతో చ.

౨౪౯. అభిభవతీతి అభిభు (దీ. ని. టీ. ౨.౧౭౩; అ. ని. టీ. ౩.౬.౬౧-౬౫) పరికమ్మం, ఞాణం వా. అభిభు ఆయతనం ఏతస్సాతి అభిభాయతనం, ఝానం. అభిభవితబ్బం వా ఆరమ్మణసఙ్ఖాతం ఆయతనం ఏతస్సాతి అభిభాయతనం, ఝానం. ఆరమ్మణాభిభవనతో అభిభు చ తం ఆయతనఞ్చ యోగినో సుఖవిసేసానం అధిట్ఠానభావతో మనాయతనధమ్మాయతనభావతో చాతిపి ససమ్పయుత్తం ఝానం అభిభాయతనం. తేనాహ ‘‘అభిభవనకారణానీ’’తిఆది. తానీతి అభిభాయతనసఞ్ఞితాని ఝానాని. సమాపత్తితో వుట్ఠితస్స ఆభోగో పుబ్బభాగభావనావసేన ఝానక్ఖణే పవత్తం అభిభవనాకారం గహేత్వా పవత్తోతి దట్ఠబ్బో. పరికమ్మవసేన అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ, న అప్పనావసేన. న హి పటిభాగనిమిత్తారమ్మణా అప్పనా అజ్ఝత్తవిసయా సమ్భవతి. తం పన అజ్ఝత్త పరికమ్మవసేన లద్ధం కసిణనిమిత్తం అసువిసుద్ధమేవ హోతి, న బహిద్ధా పరికమ్మవసేన లద్ధం వియ విసుద్ధం.

పరిత్తానీతి యథాలద్ధాని సుప్పసరావమత్తాని. తేనాహ ‘‘అవడ్ఢితానీ’’తి. పరిత్తవసేనేవాతి వణ్ణవసేన ఆభోగే విజ్జమానేపి పరిత్తవసేనేవ ఇదమభిభాయతనం వుత్తం. పరిత్తతా హేత్థ అభిభవనస్స కారణం. వణ్ణాభోగే సతిపి అసతిపి అభిభాయతనభావనా నామ తిక్ఖపఞ్ఞస్సేవ సమ్భవతి, న ఇతరస్సాతి ‘‘ఞాణుత్తరికో పుగ్గలో’’తి. అభిభవిత్వా సమాపజ్జతీతి ఏత్థ అభిభవనం సమాపజ్జనఞ్చ ఉపచారజ్ఝానాధిగమసమనన్తరమేవ అప్పనాఝానుప్పాదనన్తి ఆహ ‘‘సహ నిమిత్తుప్పాదేనేవేత్థ అప్పనం పాపేతీ’’తి. సహ నిమిత్తుప్పాదేనాతి చ అప్పనాపరివాసాభావస్స లక్ఖణవచనమేతం. యో ‘‘ఖిప్పాభిఞ్ఞో’’తి వుచ్చతి, తతోపి ఞాణుత్తరస్సేవ అభిభాయతనభావనా. ఏత్థాతి ఏతస్మిం నిమిత్తే. అప్పనం పాపేతీతి భావనా అప్పనం నేతి.

ఏత్థ చ కేచి ‘‘ఉప్పన్నే ఉపచారజ్ఝానే తం ఆరబ్భ యే హేట్ఠిమన్తేన ద్వే తయో జవనవారా పవత్తన్తి, తే ఉపచారజ్ఝాన పక్ఖికా ఏవ, తదనన్తరఞ్చ భవఙ్గపరివాసేన ఉపచారాసేవనాయ చ వినా అప్పనా హోతి, సహ నిమిత్తుప్పాదేనేవ అప్పనం పాపేతీ’’తి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తం. న హి పారివాసికపరికమ్మేన అప్పనావారో ఇచ్ఛితో, నాపి మహగ్గతప్పమాణజ్ఝానేసు వియ ఉపచారజ్ఝానే ఏకన్తతో పచ్చవేక్ఖణా ఇచ్ఛితబ్బా, తస్మా ఉపచారజ్ఝానాధిగమతో పరం కతిపయభవఙ్గచిత్తావసానే అప్పనం పాపుణన్తో ‘‘సహ నిమిత్తుప్పాదేనేవేత్థ అప్పనం పాపేతీ’’తి వుత్తో. ‘‘సహ నిమిత్తుప్పాదేనా’’తి చ అధిప్పాయికమిదం వచనం, న నీతత్థం, అధిప్పాయో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

న అన్తోసమాపత్తియం తదా తథారూపస్స ఆభోగస్స అసమ్భవతో, సమాపత్తితో వుట్ఠితస్స ఆభోగో పుబ్బభాగభావనావసేన ఝానక్ఖణే పవత్తం అభిభవనాకారం గహేత్వా పవత్తోతి దట్ఠబ్బం. అభిధమ్మట్ఠకథాయం (ధ. స. అట్ఠ. ౨౦౪) పన ‘‘ఇమినా పనస్స పుబ్బభాగో కథితో’’తి వుత్తం. అన్తోసమాపత్తియం తథా ఆభోగాభావే కస్మా ‘‘ఝానసఞ్ఞాయపీ’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘అభిభవ…పే… అత్థీ’’తి.

వడ్ఢితప్పమాణానీతి విపులప్పమాణానీతి అత్థో, న ఏకఙ్గులద్వఙ్గులాదివసేన వడ్ఢితప్పమాణానీతి తథా వడ్ఢనస్సేవేత్థ అసమ్భవతో. తేనాహ ‘‘మహన్తానీ’’తి.

రూపే సఞ్ఞా రూపసఞ్ఞా, సా అస్స అత్థీతి రూపసఞ్ఞీ, న రూపసఞ్ఞీ అరూపసఞ్ఞీ. సఞ్ఞాసీసేన ఝానం వదతి. రూపసఞ్ఞాయ అనుప్పాదనమేవేత్థ అలాభితా. బహిద్ధావ ఉప్పన్నన్తి బహిద్ధావత్థుస్మింయేవ ఉప్పన్నం. అభిధమ్మే పన ‘‘అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ బహిద్ధా రూపాని పస్సతి పరిత్తాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణాని, అప్పమాణాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణానీ’’తి ఏవం చతున్నం అభిభాయతనానం ఆగతత్తా అభిధమ్మట్ఠకథాయం (ధ. స. అట్ఠ. ౨౦౪) ‘‘కస్మా పన యథా సుత్తన్తే – ‘అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి పరిత్తానీ’తిఆది వుత్తం, ఏవం అవత్వా ఇధ చతూసుపి అభిభాయతనేసు అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞితావ వుత్తా’’తి చోదనం కత్వా ‘‘అజ్ఝత్తరూపానం అనభిభవనీయతో’’తి కారణం వత్వా ‘‘తత్థ వా హి ఇధ వా బహిద్ధారూపానేవ అభిభవితబ్బాని, తస్మా తాని నియమతో వత్తబ్బానీతి తత్రాపి ఇధాపి వుత్తాని. ‘అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ’తి ఇదం పన సత్థు దేసనావిలాసమత్తమేవా’’తి వుత్తం.

ఏత్థ చ వణ్ణాభోగరహితాని సహితాని చ సబ్బాని ‘‘పరిత్తాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణానీ’’తి వుత్తాని, తథా ‘‘అప్పమాణానీ’’తి దట్ఠబ్బాని. అత్థి హి ఏసో పరియాయో ‘‘పరిత్తాని అభిభుయ్య తాని చే కదాచి వణ్ణవసేన ఆభుజితాని హోన్తి సువణ్ణదుబ్బణ్ణాని అభిభుయ్యా’’తి. పరియాయకథా హి సుత్తన్తదేసనాతి. అభిధమ్మే పన నిప్పరియాయదేసనత్తా వణ్ణాభోగరహితాని విసుం వుత్తాని, తథా సహితాని. అత్థి హి ఉభయత్థ అభిభవనపరియాయోతి ‘‘అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ’’తిఆదినా పఠమదుతియఅభిభాయతనేసు పఠమవిమోక్ఖో, తతియచతుత్థాభిభాయతనేసు దుతియవిమోక్ఖో, వణ్ణాభిభాయతనేసు తతియవిమోక్ఖో చ అభిభవనప్పవత్తితో సఙ్గహితో, అభిధమ్మే పన నిప్పరియాయదేసనత్తా విమోక్ఖాభిభాయతనాని అసఙ్కరతో దస్సేతుం విమోక్ఖే వజ్జేత్వా అభిభాయతనాని కథితాని, సబ్బాని చ విమోక్ఖకిచ్చాని ఝానాని విమోక్ఖదేసనాయం వుత్తాని. తదేతం ‘‘అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ’’తి ఆగతస్స అభిభాయతనద్వయస్స అభిధమ్మే అభిభాయతనేసు అవచనతో ‘‘రూపీ రూపాని పస్సతీ’’తిఆదీనఞ్చ సబ్బవిమోక్ఖకిచ్చసాధారణవచనభావతో వవత్థానం కతన్తి విఞ్ఞాయతి.

‘‘అజ్ఝత్తరూపానం అనభిభవనీయతో’’తి ఇదం అభిధమ్మే కత్థచిపి ‘‘అజ్ఝత్తం రూపాని పస్సతీ’’తి అవత్వా సబ్బత్థ యం వుత్తం ‘‘బహిద్ధారూపాని పస్సతీ’’తి, తస్స కారణవచనం. తేన యం అఞ్ఞహేతుకం, తం తేన హేతునా వుత్తం, యం పన దేసనావిలాసహేతుకం అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞితాయ ఏవ అభిధమ్మే వచనం, న తస్స అఞ్ఞం కారణం మగ్గితబ్బన్తి దస్సేతి. అజ్ఝత్తరూపానం అనభిభవనీయతా చ తేసం బహిద్ధారూపానం వియ అవిభూతత్తా, దేసనావిలాసో చ యథావుత్తవవత్థానవసేన వేదితబ్బో, వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేన విజ్జమానపరియాయకథనభావతో. ‘‘సువణ్ణదుబ్బణ్ణానీ’’తి ఏతేనేవ సిద్ధత్తా నీలాదిఅభిభాయతనాని న వత్తబ్బానీతి చే? న, నీలాదీసు కతాధికారానం నీలాదిభావస్సేవ అభిభవనకారణత్తా. న హి తేసం పరిసుద్ధాపరిసుద్ధవణ్ణానం పరిత్తతా తదప్పమాణతా వా అభిభవనకారణం, అథ ఖో నీలాదిభావో ఏవాతి. ఏతేసు చ పరిత్తాదికసిణరూపేసు యం చరితస్స ఇమాని అభిభాయతనాని ఇజ్ఝన్తి, తం దస్సేతుం ‘‘ఇమేసు పనా’’తిఆది వుత్తం.

సబ్బసఙ్గాహికవసేనాతి సకలనీలవణ్ణనీలనిదస్సననీలనిభాసానం సాధారణవసేన. వణ్ణవసేనాతి సభావవణ్ణవసేన. నిదస్సనవసేనాతి పస్సితబ్బతావసేన. ఓభాసవసేనాతి సప్పభాసతాయ అవభాసనవసేన. ఉమాపుప్ఫన్తి అతసిపుప్ఫం. నీలమేవ హోతి వణ్ణసఙ్కరాభావతో. బారాణసియం భవన్తి బారాణసియం సముట్ఠితం.

తే ధమ్మేతి తే సతిపట్ఠానాదిధమ్మే చేవ అట్ఠవిమోక్ఖధమ్మే చ. చిణ్ణవసీభావాయేవ తత్థ అభివిసిట్ఠాయ పఞ్ఞాయ పరియోసానుత్తరం సతం గతా అభిఞ్ఞావోసానపారమిప్పత్తా.

౨౫౦. సకలట్ఠేనాతి (దీ. ని. టీ. ౩.౩౪౬; అ. ని. టీ. ౩.౧౦.౨౫) సకలభావేన, అసుభనిమిత్తాదీసు వియ ఏకదేసే అట్ఠత్వా అనవసేసతో గహేతబ్బట్ఠేనాతి అత్థో. యథా ఖేత్తం సస్సానం ఉప్పత్తిట్ఠానం వడ్ఢిట్ఠానఞ్చ, ఏవమేవ తంతంసమ్పయుత్తధమ్మానన్తి ఆహ ‘‘ఖేత్తట్ఠేనా’’తి. పరిచ్ఛిన్దిత్వాతి ఇదం ఉద్ధం అధో తిరియన్తి యోజేతబ్బం. పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఏవ హి సబ్బత్థ కసిణం వడ్ఢేతబ్బం. తేన తేన కారణేనాతి ఉపరిఆదీసు తేన తేన కసిణేన. యథా కిన్తి ఆహ – ‘‘ఆలోకమివ రూపదస్సనకామో’’తి, యథా దిబ్బచక్ఖునా ఉద్ధం చే రూపం దట్ఠుకామో, ఉద్ధం ఆలోకం పసారేతి, అధో చే, అధో, సమన్తతో చే రూపం దట్ఠుకామో, సమన్తతో ఆలోకం పసారేతి, ఏవం సబ్బకసిణన్తి అత్థో. ఏకస్సాతి పథవీకసిణాదీసు ఏకేకస్స. అఞ్ఞభావానుపగమనత్థన్తి అఞ్ఞకసిణభావానుపగమనదీపనత్థం, అఞ్ఞస్స వా కసిణభావానుపగమనదీపనత్థం. న హి అఞ్ఞేన పసారితకసిణం తతో అఞ్ఞేన పసారితకసిణభావం ఉపగచ్ఛతి, ఏవమ్పి నేసం అఞ్ఞకసిణసమ్భేదాభావో వేదితబ్బో. న అఞ్ఞం పథవీఆది. న హి ఉదకేన ఠితట్ఠానే ససమ్భారపథవీ అత్థి. అఞ్ఞకసిణసమ్భేదోతి ఆపోకసిణాదినా సఙ్కరో. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు సేసకసిణేసు. ఏకదేసే అట్ఠత్వా అనవసేసఫరణం పమాణస్స అగ్గహణతో అప్పమాణం. తేనేవ హి నేసం కసిణసమఞ్ఞా. తథా హి ‘‘తఞ్హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ చేతసా ఫరన్తోతి భావనాచిత్తేన ఆరమ్మణం కరోన్తో. భావనాచిత్తఞ్హి కసిణం పరిత్తం వా విపులం వా సకలమేవ మనసి కరోతి.

కసిణుగ్ఘాటిమాకాసే పవత్తం విఞ్ఞాణం ఫరణఅప్పమాణవసేన ‘‘విఞ్ఞాణకసిణ’’న్తి వుత్తం. తథా హి తం ‘‘విఞ్ఞాణ’’న్తి వుచ్చతి. కసిణవసేనాతి ఉగ్ఘాటితకసిణవసేన కసిణుగ్ఘాటిమాకాసే ఉద్ధంఅధోతిరియతా వేదితబ్బా. యత్తకఞ్హి ఠానం కసిణం పసారితం, తత్తకం ఆకాసభావనావసేన ఆకాసం హోతీతి. ఏవం యత్తకం ఠానం ఆకాసం హుత్వా ఉపట్ఠితం, తత్తకం ఆకాసమేవ హుత్వా విఞ్ఞాణస్స పవత్తనతో ఆగమనవసేన విఞ్ఞాణకసిణేపి ఉద్ధంఅధోతిరియతా వుత్తాతి ‘‘కసిణుగ్ఘాటిమాకాసవసేన తత్థ పవత్తవిఞ్ఞాణే ఉద్ధంఅధోతిరియతా వేదితబ్బా’’తి ఆహ.

౨౫౨. వుత్తోయేవ వమ్మికసుత్తే. నిస్సితఞ్చ ఛవత్థునిస్సితత్తా విపస్సనాఞాణస్స. పటిబద్ధఞ్చ తేన వినా అప్పవత్తనతో కాయసఞ్ఞితానం రూపధమ్మానం ఆరమ్మణకరణతో చ. సుట్ఠు భాతి ఓభాసతీతి వా సుభో. కురువిన్దజాతిఆదిజాతివిసేసోపి మణి ఆకరపారిసుద్ధిమూలకో ఏవాతి ఆహ ‘‘సుపరిసుద్ధఆకరసముట్ఠితో’’తి. దోసనీహరణవసేన పరికమ్మనిప్ఫత్తీతి ఆహ ‘‘సుట్ఠు కతపరికమ్మో అపనీతపాసాణసక్ఖరో’’తి. ధోవనవేధనాదీహీతి చతూసు పాసాణేసు ధోవనేన చేవ కాళకాదిఅపహరణత్థాయ సుత్తేన ఆవుననత్థాయ చ విజ్ఝనేన. తాపసణ్హకరణాదీనం సఙ్గహో ఆది-సద్దేన. వణ్ణసమ్పత్తిన్తి సుత్తస్స వణ్ణసమ్పత్తిం.

మణి వియ కరజకాయో పచ్చవేక్ఖితబ్బతో. ఆవుతసుత్తం వియ విపస్సనాఞాణం అనుపవిసిత్వా ఠితత్తా. చక్ఖుమా పురిసో వియ విపస్సనాలాభీ భిక్ఖు సమ్మదేవ తస్స దస్సనతో. తదారమ్మణానన్తి రూపధమ్మారమ్మణానం. ఫస్సపఞ్చమకచిత్తచేతసికగ్గహణేన గహితధమ్మాపి విపస్సనాచిత్తుప్పాదపరియాపన్నా ఏవాతి వేదితబ్బం. ఏవఞ్హి తేసం విపస్సనాఞాణగతికత్తా ‘‘ఆవుతసుత్తం వియ విపస్సనాఞాణ’’న్తి వచనం అవిరోధితం హోతి.

ఞాణస్సాతి పచ్చవేక్ఖణఞాణస్స. యది ఏవం ఞాణస్స వసేన వత్తబ్బం, న పుగ్గలస్సాతి ఆహ ‘‘తస్స పనా’’తిఆది. మగ్గస్స అనన్తరం, తస్మా లోకియాభిఞ్ఞానం పరతో ఛట్ఠాభిఞ్ఞాయ పురతో వత్తబ్బం విపస్సనాఞాణం. ఏవం సన్తేపీతి యదిపాయం ఞాణానుపుబ్బట్ఠితి, ఏవం సన్తేపి ఏతస్స అన్తరా వారో నత్థీతి పఞ్చసు లోకియాభిఞ్ఞాసు కథితాసు ఆకఙ్ఖేయ్యసుత్తాదీసు (మ. ని. ౧.౬౪ ఆదయో) వియ ఛట్ఠాభిఞ్ఞా కథేతబ్బాతి ఏతస్స అనభిఞ్ఞాలక్ఖణస్స విపస్సనాఞాణస్స తాసం అన్తరా వారో న హోతి, తస్మా తత్థ అవసరాభావతో ఇధేవ రూపావచరచతుత్థజ్ఝానానన్తరమేవ దస్సితం విపస్సనాఞాణం. యస్మా చాతి చ-సద్దో సముచ్చయత్థో. తేన న కేవలం తదేవ, అథ ఖో ఇదమ్పి కారణం విపస్సనాఞాణస్స ఇధేవ దస్సనేతి ఇమమత్థం దీపేతి. దిబ్బేన చక్ఖునా భేరవరూపం పస్సతోతి ఏత్థ ఇద్ధివిధఞాణేన భేరవం రూపం నిమ్మినిత్వా చక్ఖునా పస్సతోతి వత్తబ్బం, ఏవమ్పి అభిఞ్ఞాలాభినో అపరిఞ్ఞాణవత్థుకస్స భయసన్తాసో ఉప్పజ్జతి ఉచ్చవాలికవాసీమహానాగత్థేరస్స వియ. ఇధాపీతి ఇమస్మిం విపస్సనాఞాణేపి, న సతిపట్ఠానాదీసు ఏవాతి అధిప్పాయో.

౨౫౩. మనోమయిద్ధియం చిణ్ణవసితాయ అభిఞ్ఞా వోసానపారమిప్పత్తతా వేదితబ్బాతి యోజనా. మనేన నిబ్బత్తన్తి అభిఞ్ఞామనేన నిబ్బత్తితం. తం సదిసభావదస్సనత్థమేవాతి సణ్ఠానతోపి వణ్ణతోపి అవయవవిసేసతోపి సదిసభావదస్సనత్థమేవ. సజాతియం ఠితో, న నాగిద్ధియా అఞ్ఞజాతిరూపో. సుపరికమ్మకతమత్తికాదయో వియ ఇద్ధివిధఞాణం వికుబ్బనకిరియాయ నిస్సయభావతో.

౨౫౫. అప్పకసిరేనేవాతి అకిచ్ఛేనేవ.

౨౫౬. మన్దో ఉత్తానసేయ్యకదారకోపి ‘‘దహరో’’తి వుచ్చతీతి తతో విసేసనత్థం ‘‘యువా’’తి వుత్తం. యువాపి కోచి అనిచ్ఛనతో అమణ్డనసీలో హోతీతి తతో విసేసనత్థం ‘‘మణ్డనకజాతికో’’తి వుత్తం. తేన వుత్తం ‘‘యువాపీ’’తిఆది. కాళతిలప్పమాణా బిన్దవో కాళతిలకాని. నాతికమ్మాసతిలప్పమాణా బిన్దవో తిలకాని. వఙ్కం నామ పియఙ్గం. యోబ్బనపీళకాదయో ముఖదూసిపీళకా. ముఖగతో దోసో ముఖదోసో, లక్ఖణవచనఞ్చేతం ముఖే అదోసస్సపి పాకటభావస్స అధిప్పేతత్తా. యథా వా ముఖే దోసో, ఏవం ముఖే అదోసోపి ముఖదోసో సరలోపేన, ముఖదోసో చ ముఖదోసో చ ముఖదోసోతి ఏకసేసనయేనపేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఏవఞ్హి పరేసం సోళసవిధం చిత్తం పాకటం హోతీతి వచనం సమత్థితం హోతి.

౨౫౯. పటిపదావసేనాతి యథారహం సమథవిపస్సనామగ్గపటిపదావసేన. అట్ఠసు కోట్ఠాసేసూతి సతిపట్ఠానాదీసు బోధిపక్ఖియధమ్మకోట్ఠాసేసు, విమోక్ఖకోట్ఠాసేసు వాతి ఇమేసు అట్ఠసు కోట్ఠాసేసు. సేసేసూతి వుత్తావసేసేసు అభిభాయతనకోట్ఠాసాదీసు. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

మహాసకులుదాయిసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౮. సమణముణ్డికాపుత్తసుత్తవణ్ణనా

౨౬౦. ఉగ్గహితున్తి సిక్ఖితుం. ఉగ్గాహేతున్తి సిక్ఖాపేతుం, పాఠతో అత్తనా యథాఉగ్గహితమత్థం తబ్బిభావనత్థాయ ఉచ్చారణవసేన పరేసం గాహేతున్తి అత్థో. సమయన్తి దిట్ఠిం. సా హి సంయోజనభావతో సమేతి సమ్బన్ధా ఏతి పవత్తతి, దళ్హగ్గహణభావతో వా సంయుత్తా అయన్తి పవత్తన్తి సత్తా యథాభినివేసం ఏతేనాతి సమయోతి వుచ్చతి. దిట్ఠిసంయోజనేన హి సత్తా అతివియ బజ్ఝన్తీతి. సూరియస్స ఉగ్గమనతో అత్థఙ్గమా అయం ఏత్తకో కాలో రత్తన్ధకారవిధమనతో దివా నామ, తస్స పన మజ్ఝిమపహారసఞ్ఞితో కాలో సముజ్జలితపభాతేజదహనభావేన దివా నామ. తేనాహ ‘‘దివసస్సపి దివాభూతే’’తి. పటిసంహరిత్వాతి నివత్తేత్వా. ఏవం చిత్తస్స పటిసంహరణం నామ గోచరక్ఖేత్తే ఠపనన్తి ఆహ ‘‘ఝానరతిసేవనవసేన ఏకీభావం గతో’’తి. ఏతేన కాయవివేకపుబ్బకం చిత్తవివేకమాహ. సీలాదిగుణవిసేసయోగతో మనసా సమ్భావనీయా, తే పన యస్మా అత్తనో సీలాదిగుణేహి విఞ్ఞూనం మనాపా హోన్తి (కిలేసఅనిగ్గహస్స పఞ్చపసాదాయత్తత్తా,) తస్మా ఆహ ‘‘మనవడ్ఢనకాన’’న్తిఆది. తత్థ ఉన్నమతీతి ఉదగ్గం హోతి. వడ్ఢతీతి సద్ధావసేన వడ్ఢతి. తేనాహ భగవా – ‘‘అనుస్సరణమ్పహం, భిక్ఖవే, తేసం భిక్ఖూనం బహూపకారం వదామీ’’తి (ఇతివు. ౧౦౪; సం. ని. ౫.౧౮౪).

౨౬౧. పఞ్ఞపేమీతి పజాననభావేన ఞాపేమి తథా వవత్థపేమి. తేనాహ ‘‘దస్సేమి ఠపేమీ’’తి. పరిపుణ్ణకుసలన్తి సబ్బసో పుణ్ణకుసలధమ్మం, ఉత్తమకుసలన్తి ఉత్తమభావం సేట్ఠభావం పత్తకుసలధమ్మం. అయోజ్ఝన్తి వాదయుద్ధేన అయోధనీయం, వాదయుద్ధం హోతు, తేన పరాజయో న హోతీతి దస్సేతి, తేనాహ ‘‘వాదయుద్ధేనా’’తిఆది. సంవరప్పహానన్తి పఞ్చసు సంవరేసు యేన కేనచి సంవరేన సంవరలక్ఖణం పహానం. పటిసేవనప్పహానం వాతి వా-సద్దేన పరివజ్జనప్పహానాదిం సఙ్గణ్హాతి. సేసపదేసూతి ‘‘న భాసతీ’’తిఆదీసు పదేసు. ఏసేవ నయోతి ఇమినా ‘‘అభాసనమత్తమేవ వదతీ’’తి ఏవమాదిం అతిదిసతి.

నాభినన్దీతి న సమ్పటిచ్ఛి. సాసనే తిణ్ణం దుచ్చరితానం మిచ్ఛాజీవస్స వివజ్జనం వణ్ణీయతి, అయఞ్చ ఏవం కథేతి, తస్మా సాసనస్స అనులోమం వియ వదతి, వదన్తో చ సమ్మాసమ్బుద్ధే ధమ్మే చస్స అప్పసాదం న దస్సేతి, తస్మా పసన్నకారమ్పి వదతీతి మఞ్ఞమానో తస్స వాదం న పటిసేధేతి.

౨౬౨. యథా తస్స వచనం, ఏవం సన్తేతి యథా తస్స పరిబ్బాజకస్స వచనం, ఏవం సమణభావే సన్తే లబ్భమానే. మయం పన ఏవం న వదామాతి ఏతేన సమణభావో నామ ఏవం న హోతీతి దస్సేతి. యో హి ధమ్మో యాదిసో, తథేవ తం బుద్ధా దీపేన్తి. విసేసఞాణం న హోతీతి కాయవిసేసవిసయఞాణం తస్స తదా నత్థి, యతో పరకాయే ఉపక్కమం కరేయ్యాతి దస్సేతి, తస్స పన తత్థ విసేసఞాణమ్పి నత్థేవాతి. యస్మా కాయపటిబద్ధం కాయకమ్మం, తస్మా తం నివత్తేన్తో ఆహ ‘‘అఞ్ఞత్ర ఫన్దితమత్తా’’తి. కిలేససహగతచిత్తేనేవాతి దుక్ఖసమ్ఫస్సస్స అసహననిమిత్తేన దోమనస్ససహగతచిత్తేనేవ. దుతియవారేపి ఏసేవ నయో. జిఘచ్ఛాపిపాసదుక్ఖస్స అసహననిమిత్తేన దోమనస్సేనేవ. వికూజితమత్తాతి ఏత్థ విరూపం కూజితం వికూజితం పుబ్బేనివాససన్నిస్సయం ఉపయం, తం పనేత్థ రోదనహసనసముట్ఠాపకచిత్తసహగతన్తి దోససహగతం లోభసహగతఞ్చాతి దట్ఠబ్బం. చిత్తన్తి కుసలచిత్తం. అకుసలచిత్తం పన అతీతారమ్మణం పవత్తతీతి వత్తబ్బమేవ నత్థి. సరిత్వాతి యావ న సతిసణ్ఠాపనా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, తావ సుపినన్తే అనుభూతం వియ దుక్ఖం సరిత్వా రోదన్తి. హసన్తీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. అయఞ్చ నయో యే లద్ధసుఖారమ్మణా హుత్వా గహితపటిసన్ధికా మాతుకుచ్ఛితోపి సుఖేనేవ నిక్ఖమన్తి, తేసం వసేన వుత్తోతి దట్ఠబ్బో. పాయన్తియాతి అత్తనో జనపదదేసరూపేన పాయన్తియా. అయమ్పీతి ఆజీవోపి మాతు అఞ్ఞవిహితకాలే చ లోకస్సాదవసేన కిలేససహగతచిత్తేనేవ హోతి.

౨౬౩. సమధిగయ్హాతి సమ్మా అధిగతభావేన గహేత్వా అభిభవిత్వా విసేసేత్వా విసిట్ఠో హుత్వా. ఖీణాసవం సన్ధాయాతి బ్యతిరేకవసేన ఖీణాసవం సన్ధాయ. అయఞ్హేత్థ అత్థో – ఖీణాసవమ్పి సోతాపన్నకుసలం పఞ్ఞపేతి సేక్ఖభూమియం ఠితత్తా. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో.

తీణి పదాని నిస్సాయాతి న కాయేన పాపకం కమ్మం కరోతి, న పాపకం వాచం భాసతి, న పాపకం ఆజీవం ఆజీవతీతి ఇమాని తీణి పదాని నిస్సాయ కుసలసీలమూలకా చ అకుసలసీలమూలకా చాతి ద్వే పఠమచతుక్కా ఠపితా. ఏకం పదం నిస్సాయాతి న పాపకం సఙ్కప్పం సఙ్కప్పేతీతి ఇమం ఏకపదం నిస్సాయ కుసలసఙ్కప్పమూలకా అకుసలసఙ్కప్పమూలకా చాతి ఇమే ద్వే పచ్ఛిమచతుక్కా ఠపితా.

౨౬౪. విచికిచ్ఛుద్ధచ్చసహగతచిత్తద్వయమ్పి వట్టతి బలవతా మోహేన సమన్నాగతత్తా. తథా హి తాని ‘‘మోమూహచిత్తానీ’’తి వుచ్చన్తి.

కుహిన్తి కింనిమిత్తం. కతరంఠానం పాపుణిత్వాతి కిం కారణం ఆగమ్మ. ఏత్థేతేతి ఏత్థాతి కాయవచీమనోసుచరితభావనాసాజీవనిప్ఫత్తియం. సా పన హేట్ఠిమకోటియా సోతాపత్తిఫలేన దీపేతబ్బాతి ఆహ ‘‘సోతాపత్తిఫలే భుమ్మ’’న్తి. యస్మా ఆజీవట్ఠమకం అవసిట్ఠఞ్చ సీలం పాతిమోక్ఖసంవరసీలస్స చ పారిసుద్ధిపాతిమోక్ఖాధిగమేన సోతాపత్తిఫలప్పత్తియా సిద్ధో హోతీతి ఆహ – ‘‘పాతిమోక్ఖ…పే… నిరుజ్ఝతీ’’తి. ‘‘సుఖసీలో దుక్ఖసీలో’’తిఆదీసు వియ పకతిఅత్థసీలసద్దం గహేత్వా వుత్తం ‘‘అకుసలసీల’’న్తిఆది.

౨౬౫. కామావచరకుసలచిత్తమేవ వుత్తం సమ్పత్తసమాదానవిరతిపుబ్బకస్స సీలస్స అధిప్పేతత్తా. తేనాహ – ‘‘ఏతేన హి కుసలసీలం సముట్ఠాతీ’’తి.

సీలవాతి ఏత్థ వా-సద్దో పాసంసత్థోవ వేదితబ్బోతి ఆహ ‘‘సీలసమ్పన్నో హోతీ’’తి. యో సీలమత్తే పతిట్ఠితో, న సమాధిపఞ్ఞాసు, సో సీలమయధమ్మపూరితతాయ సీలమయో. తేనాహ ‘‘అలమేత్తావతా’’తిఆది. యత్థాతి యస్సం చేతోవిముత్తియం పఞ్ఞావిముత్తియఞ్చ. తదుభయఞ్చ యస్మా అరహత్తఫలే సఙ్గహితం, తస్మా వుత్తం ‘‘అరహత్తఫలే భుమ్మ’’న్తి. అసేసం నిరుజ్ఝతి సుఖవిపాకభావస్స సబ్బసో పటిప్పస్సమ్భనతో.

౨౬౬. కామపటిసంయుత్తా సఞ్ఞా కామసఞ్ఞా. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. ఇతరా ద్వేతి బ్యాపాదవిహింసాసఞ్ఞా.

అనాగామిఫలపఠమజ్ఝానన్తి అనాగామిఫలసహగతం పఠమజ్ఝానం. ఏత్థాతి యథావుత్తే పఠమజ్ఝానే. ఏత్థ చ ఉజువిపచ్చనీకేన పటిపక్ఖప్పహానం సాతిసయన్తి పఠమజ్ఝానగ్గహణం. తేనాహ ‘‘అపరిసేసా నిరుజ్ఝన్తీ’’తి. నేక్ఖమ్మసఞ్ఞానం కామావచరచిత్తసహగతతా తస్స సీలస్స సముట్ఠానతా చ సమ్పయుత్తనయేన వేదితబ్బా.

౨౬౭. కుసలసఙ్కప్పనిరోధదుతియజ్ఝానికఅరహత్తఫలఅకుసలసఙ్కప్పనిరోధ- పఠమజ్ఝానికఅనాగామిఫలగ్గహణేన సమణో దస్సితో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.