౬. సన్దకసుత్తవణ్ణనా

౨౨౩. దేవేన వస్సేన కతో సోబ్భో దేవకతసోబ్భో. తేనాహ ‘‘వస్సో…పే… రహదో’’తి. గుహాతి పంసుగుహా పాసాణగుహా మిస్సకగుహాతి తిస్సో గుహా. తత్థ పంసుగుహా ఉదకముత్తట్ఠానే అహోసి నిన్నట్ఠానం పన ఉదకేన అజ్ఝోత్థతం. ఉమఙ్గం కత్వాతి హేట్ఠా సుదుగ్గం కత్వా. అనమతగ్గియం పచ్చవేక్ఖిత్వాతి ‘‘న ఖో సో సత్తావాసో సులభరూపో, యో ఇమినా దీఘేన అద్ధునా అనావుట్ఠపుబ్బో’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౧౬౦) ఇదఞ్చ తళాకం మయా వుత్థపుబ్బం భవిస్సతి, తమ్పి ఠానం సో చ అత్తభావో అపఞ్ఞత్తికభావం గతోతి ఏవం అనమతగ్గియం పచ్చవేక్ఖిత్వా తాదిసం ఠానం గన్తుం వట్టతి. ఇమినా నయేన సముద్దపబ్బతదస్సనాదీసుపి పచ్చవేక్ఖణావిధి వేదితబ్బో.

ఉచ్చం నదమానాయాతి ఉచ్చం కత్వా సద్దం కరోన్తియా కామస్సాదభవస్సాదాదివత్థున్తి ‘‘అయఞ్చ అయఞ్చ కామో ఇట్ఠో కన్తో మనాపో, అసుకో భవో ఇట్ఠో కన్తో మనాపో, ఏవమయం లోకో పియేహి పియతరో’’తి ఏవం కామస్సాదభవస్సాదలోకస్సాదాదిసఙ్ఖాతం వత్థుం. దుగ్గతితో సంసారతో చ నియ్యాతి ఏతేనాతి నియ్యానం, సగ్గమగ్గో మోక్ఖమగ్గో చ, తం నియ్యానం అరహతి, నియ్యానే వా నియుత్తాతి నియ్యానికా, నియ్యానం వా ఫలం ఏతిస్సా అత్థీతి నియ్యానికా, వచీదుచ్చరితాదిసంకిలేసతో నియ్యాతీతి వా నియ్యానీయా, ఈ-కారస్స రస్సత్తం య-కారస్స చ క-కారం కత్వా నియ్యానికా, చేతనాయ సద్ధిం సమ్ఫప్పలాపా వేరమణి. తప్పటిపక్ఖతో అనియ్యానికా, తస్సా భావో అనియ్యానికత్తం, తస్మా అనియ్యానికత్తా. తిరచ్ఛానభూతాతి తిరోకరణభూతా. గేహస్సితకథాతి కామపటిసంయుత్తకథా. కమ్మట్ఠానభావేతి అనిచ్చతాపటిసంయుత్తచతుసచ్చకమ్మట్ఠానభావే. సహ అత్థేనాతి సాత్థకం, హితపటిసంయుత్తన్తి అత్థో. విసిఖాతి ఘరసన్నివేసో, విసిఖాగహణేన చ తన్నివాసినో గహితా ‘‘గామో ఆగతో’’తిఆదీసు (సారత్థ. టీ. ౧.ఆచరియపరమ్పరకథావణ్ణనా) వియ. తేనేవాహ ‘‘సూరా సమత్థా’’తి ‘‘సద్ధా పసన్నా’’తి చ. కుమ్భట్ఠానప్పదేసేన కుమ్భదాసియో వుత్తాతి ఆహ ‘‘కుమ్భదాసికథా వా’’తి.

౨౨౮. వోహారో వియ తేసం తథా వోహారమత్తం గహేత్వా వుత్తం ‘‘బ్రహ్మచరియవాసే’’తి. అకతాతి సమేన, విసమేన వా కేనచి హేతునా న కతా న విహితా. కతవిధో కరణవిధి నత్థి ఏతేసన్తి అకటవిధా. పదద్వయేనపి లోకే కేనచి హేతుపచ్చయేన నేసం అనిబ్బత్తతం దస్సేతి. ఇద్ధియాపి న నిమ్మితాతి కస్సచి ఇద్ధిమతో చేతోవసిప్పత్తస్స దేవస్స, ఇస్సరాదినో వా ఇద్ధియాపి న నిమ్మితా. అనిమ్మాతాతి కస్సచి అనిమ్మాపితా. రూపాదిజనకభావన్తి రూపసద్దాదీనం పచ్చయభావం, రూపాదయోపి పథవియాదీహి అప్పటిబద్ధవుత్తికాతి తస్స అధిప్పాయో. యథా పబ్బతకూటం కేనచి అనిబ్బత్తితం కస్సచి చ అనిబ్బత్తనకం, ఏవమేతేపీతి ఆహ ‘‘పబ్బతకూటా వియ ఠితాతి కూటట్ఠా’’తి. యమిదం బీజతో అఙ్కురాది జాయతీతి వుచ్చతి, తం విజ్జమానమేవ తతో నిక్ఖమతి నావిజ్జమానం, అఞ్ఞథా అఞ్ఞతోపి అఞ్ఞస్స ఉపలద్ధి సియాతి అధిప్పాయో. ఏవం ఠితాతి ఏవం నిబ్బికారా ఠితా. ఉభయేనపీతి అత్థద్వయేనపీతి వదన్తి. ‘‘కూటట్ఠా ఏసికట్ఠాయిట్ఠితా’’తి పదద్వయేనపి. తేసం సత్తన్నం కాయానం. ఠితత్తాతి నిబ్బికారాభావేన ఠితత్తా. న చలన్తీతి వికారం నాపజ్జన్తి. వికారాభావతో హి తేసం సత్తన్నం కాయానం ఏసికట్ఠాయిట్ఠితతా. అనిఞ్జనఞ్చ అత్థతో పకతియా అవట్ఠానమేవాతి దస్సేతుం ‘‘న విపరిణామేన్తీ’’తి వుత్తం. తథా అవిపరిణామధమ్మత్తా ఏవ తే అఞ్ఞమఞ్ఞం న బ్యాబాధేన్తి. సతి హి వికారం ఆపాదేతబ్బతాయ బ్యాబాధకతాపి సియా, తథా అనుగ్గహేతబ్బతాయ అనుగ్గాహకతాతి తదభావం దస్సేతుం పాళియం ‘‘నాల’’న్తిఆది వుత్తం.

పథవీ ఏవ కాయేకదేసత్తా పథవీకాయో. హన్తుం వా ఘాతేతుం వా సమత్థో నామ నత్థి జీవసత్తమానం కాయానం నిచ్చతాయ నిబ్బికారభావతో, ఏతేనేవ నేసమహన్తబ్బతా అఘాతేతబ్బతా అత్థతో వుత్తాయేవాతి దట్ఠబ్బా. తథా హి వుత్తం ‘‘సత్తన్నంత్వేవ కాయాన’’న్తిఆది. సోతుం వా సావేతుం వా సమత్థో నామ నత్థీతి పచ్చేకం నేసం సవనేసు అసమత్థత్తా తదేకదేసాదీసుపి అసమత్థతం దీపేతి. యది కోచి హన్తా నత్థి, కథం సత్థప్పహారోతి ఆహ ‘‘యథా ముగ్గరాసిఆదీసూ’’తిఆది. కేవలం సఞ్ఞామత్తమేవ హోతి, హననఘాతనాది పన పరమత్థతో నత్థేవ కాయానం అవికోపనీయభావతోతి అధిప్పాయో. కేవలం తక్కమత్తేన నిరత్థకం దిట్ఠిం దీపేతీతి ఏతేన యస్మా తక్కికా నిరఙ్కుసతాయ పరికప్పనస్స యం కిఞ్చి అత్తనా పరికప్పితం సారతో మఞ్ఞమానా తథేవ అభినివిస్స తక్కదిట్ఠిగ్గాహం గణ్హన్తి, తస్మా న తేసం దిట్ఠివత్థుస్మిం విఞ్ఞూహి విచారణా కత్తబ్బాతి దస్సేతి. కేచీతి సారసమాసాచరియా. పఞ్చిన్ద్రియవసేనాతి పఞ్చరూపిన్ద్రియవసేన. కమ్మన్తి లద్ధి కమ్మభావేన సుపాకటత్తా. అవఙ్కకథాతారణాదికా ద్వాసట్ఠి పటిపదా. ఏకస్మిం కప్పేతి ఏకస్మిం మహాకప్పే.

పురిసభూమియోతి పధానపుగ్గలేన నిద్దేసో, ఇత్థీనమ్పేతా భూమియో ఇచ్ఛన్తేవ. భిక్ఖు చ పన్నకోతిఆది తేసం పాళియేవ. తత్థ పన్నకోతి భిక్ఖాయ విచరణకోతి వదన్తి, తేసం వా పటిపత్తిం పటిపన్నకో. జినోతి జిణ్ణో, జరావసేన నిహీనధాతుకోతి వదన్తి, అత్తనో వా పటిపత్తియా పటిపక్ఖం జినిత్వా ఠితో. సో కిర తథాభూతో కస్సచిపి ధమ్మం న కథేతి, తేనాహ ‘‘న కిఞ్చి ఆహా’’తి. అలాభిన్తి ‘‘సో న కుమ్భిముఖా పటిగ్గణ్హతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౩౯౪) నయేన వుత్తఅలాభహేతుసమాయోగేన అలాభిం. తతో ఏవ జిఘచ్ఛాదుబ్బలపరేతతాయ సయనపరాయణం సమణం పన్నభూమీతి వదతి.

ఆజీవవుత్తిసతానీతి సత్తానం ఆజీవభూతాని జీవికావుత్తిసతాని. పసుగ్గహణేన ఏళకజాతి గహితా, మిగగ్గహణేన రురుగవయాదిసబ్బమిగజాతి. బహూ దేవాతి చాతుమహారాజికాదిబ్రహ్మకాయికాదివసేన నేసం అన్తరభేదవసేన బహూ దేవా. తత్థ చాతుమహారాజికానం ఏకచ్చో అన్తరభేదో ‘‘మహాసమయసుత్తేన’’ (దీ. ని. ౨.౩౩౧ ఆదయో) దీపేతబ్బో. మానుసాపి అనన్తాతి దీపదేసకులవంసాజీవాదివిభాగవసేన మానుసాపి అనన్తభేదా. పిసాచా ఏవ పేసాచా, తే అపరపేతాదయో మహన్తా వేదితబ్బా.

ఛద్దన్తదహమన్దాకినియో కుళీరముచలిన్దనామేన వదతి. గణ్ఠికాతి పబ్బగణ్ఠికా. పణ్డితోపి…పే… ఉద్ధం న గచ్ఛతి, కస్మా? సత్తానం సంసరణకాలస్స నియతభావతో.

అపరిపక్కం సంసరణనిమిత్తం సీలాదినా పరిపాచేతి నామ సీఘంయేవ విసుద్ధిప్పత్తియా. పరిపక్కం ఫుస్స ఫుస్స పత్వా పత్వా పరిపక్కభావాపాదనేన బ్యన్తిం కరోతి నామ. సుత్తగుళేతి సుత్తవట్టియం. నిబ్బేఠియమానమేవ పలేతీతి ఉపమాయ సత్తానం సంసారో అనుక్కమేన ఖీయతేవ, న తస్స వద్ధీతి దస్సేతి పరిచ్ఛిన్నరూపత్తా.

౨౨౯. నియతివాదే పక్ఖిపన్తోతి సబ్బఞ్ఞుతం పటిజానిత్వాపి పదేసఞ్ఞుతాయ అసమ్పాయమానో తత్థ అత్తనో అఞ్ఞాణకిరియం పరిహరితుం అసక్కోన్తో చ ‘‘ఏవమేసా నియతీ’’తి నియతివాదే పక్ఖిపన్తో.

౨౩౦. ధమ్మకథాయ అపస్సయభూతో అనుస్సవో ఏతస్స అత్థీతి అనుస్సవీ, తేనేవస్స అపస్సయవాదం దస్సేతుం ‘‘అనుస్సవనిస్సితో’’తి ఆహ. సవనం సచ్చతోతి యం కిఞ్చి అనుస్సవం, తం సవనం సచ్చన్తి గహేత్వా ఠితో. పిటకసమ్పదాయాతి గన్థసమ్పాదనేన, తాదిసం గన్థం పగుణం వాచుగ్గతం కత్వా తం నిస్సాయ ధమ్మం కథేతి. తేనాహ ‘‘వగ్గపణ్ణాసకాయా’’తిఆది.

౨౩౨. మన్దపఞ్ఞోతి పరిత్తపఞ్ఞో. మోమూహోతి సమ్ముయ్హకో. ‘‘ఏవన్తిపి మే నో’’తిఆదినా వివిధో నానప్పకారో ఖేపో వాచాయ పరవాదానం ఖీపనం వాచావిక్ఖేపో, తం వాచావిక్ఖేపం, న మరతి న పచ్ఛిజ్జతి యథావుత్తో వాదవిక్ఖేపో ఏతాయాతి అమరా, తత్థ పవత్తా దిట్ఠి అమరావిక్ఖేపో, తం అమరావిక్ఖేపం. అపరియన్తవిక్ఖేపన్తి ‘‘ఏవమ్పి మే నో’’తిఆదినా పుచ్ఛితస్స అపరియోసాపనవసేన విక్ఖేపం. ఇతో చితో చ సన్ధావతి ఏకస్మిం సభావే అనవట్ఠానతో. గాహం న ఉపగచ్ఛతీతి మిచ్ఛాగాహతాయ ఉత్తరవిధానాయ పురిమపక్ఖం ఠపేత్వా గాహం న ఉపగచ్ఛతి. అమరాసదిసాయ అమరాయ విక్ఖేపోతి అమరావిక్ఖేపో.

ఇదం కుసలన్తి ఏత్థ ఇతి-సద్దో పకారత్థో, ఇమినా పకారేనాతి అత్థో. అమరావిక్ఖేపికో యథా కుసలే, ఏవం అఞ్ఞస్మిం యం కిఞ్చి కేనచి పుచ్ఛితం అత్థం అత్తనో అరుచ్చనతాయ ‘‘ఏవన్తిపి మే నో’’తిఆదినా తత్థ తత్థ విక్ఖేపఞ్ఞేవ ఆపజ్జతి, తస్మా ‘‘ఏవన్తిపి మే నో’’తిఆది తత్థ తత్థ పుచ్ఛితాకారపటిసేధనవసేన విక్ఖిపనాకారదస్సనం. నను చేత్థ విక్ఖేపవాదినో విక్ఖేపపక్ఖస్స అననుజాననం విక్ఖేపపక్ఖే అవట్ఠానం యుత్తన్తి? న, తత్థాపి తస్స సమ్మూళ్హస్స పటిక్ఖేపవసేనేవ విక్ఖేపవాదస్స పవత్తనతో. తేన వుత్తం ‘‘నో’’తి. తథా హి సఞ్చయో బేలట్ఠపుత్తో రఞ్ఞా అజాతసత్తునా సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పుట్ఠో పరలోకత్తికాదీనం పటిసేధనముఖేన విక్ఖేపం బ్యాకాసి.

ఏత్థాహ – ‘‘నను చాయం సబ్బోపి అమరావిక్ఖేపికో కుసలాదయో ధమ్మే పరలోకత్తికాదీని చ యథాభూతం అనవబుజ్ఝమానో తత్థ తత్థ పఞ్హం పుట్ఠో సమానో పుచ్ఛాయ విక్ఖేపమత్తం ఆపజ్జతి, తస్స కథం దిట్ఠిగతభావో. న హి అవత్తుకామస్స వియ పుచ్ఛితమత్థం అజానన్తస్స విక్ఖేపకరణమత్తేన తస్స దిట్ఠిగతికతా యుత్తా’’తి? వుచ్చతే – న హేవ ఖో పుచ్ఛాయ విక్ఖేపకరణమత్తేన తస్స దిట్ఠిగతికతా, అథ ఖో మిచ్ఛాభినివేసవసేన. సస్సతాభినివేసేన మిచ్ఛాభినివిట్ఠోయేవ హి పుగ్గలో మన్దబుద్ధితాయ కుసలాదిధమ్మే పరలోకత్తికాదీని చ యాథావతో అప్పటిపజ్జమానో అత్తనా అవిఞ్ఞాతస్స అత్థస్స పరం విఞ్ఞాపేతుం అసక్కుణేయ్యతాయ ముసావాదభయేన చ విక్ఖేపం ఆపజ్జతీతి. అథ వా పుఞ్ఞపాపానం తబ్బిపాకానఞ్చ అనవబోధేన అసద్దహనేన చ తబ్బిసయాయ పుచ్ఛాయ విక్ఖేపకరణంయేవ సున్దరన్తి ఖన్తిం రుచిం ఉప్పాదేత్వా అభినివిసన్తస్స ఉప్పన్నా విసుంయేవ సా ఏకా దిట్ఠి సత్తభఙ్గదిట్ఠి వియాతి దట్ఠబ్బా, ఇన్ద్రియబద్ధతో చ తతియట్ఠానభావే దస్సితో.

౨౩౪. సన్నిధికారకం కామేతి ఏత్థ అనిన్ద్రియబద్ధాని అధిప్పేతానీతి తిలతణ్డులాదిగ్గహణం, తస్స లోకస్స అప్పసాదపరిహారత్థం కదాచి తణ్డులనాళిఆదిసఙ్గహణకరణం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘తిలతణ్డులాదయో పఞ్ఞాయన్తీ’’తి.

౨౩౬. ఆజీవకా మతా నామాతి ఇమే ఆజీవకా సబ్బసో సమ్మాపటిపత్తిరహితా మిచ్ఛా ఏవ చ పటిపజ్జమానా అధిసీలసఙ్ఖాతస్స సీలజీవితస్స అభావేన మతా నామ. పుత్తమతాతి మతపుత్తా. సమణే గోతమే బ్రహ్మచరియవాసో అత్థీతి సమణం ఏవ గోతమం పరిసుద్ధో సుపరిపుణ్ణో తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయావహో బ్రహ్మచరియవాసో అత్థి. ఏతేనేత్థ ధమ్మసుధమ్మతాదిదీపనేన బుద్ధసుబుద్ధతఞ్చ దీపేతి, అఞ్ఞత్థ నత్థీతి ఇమినా బాహిరకేసు తస్స అభావం. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

సన్దకసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.