౪. దీఘనఖసుత్తవణ్ణనా

౨౦౧. ఖననం ఖతం, సూకరస్స ఖతం ఏత్థ అత్థీతి సూకరఖతా, సూకరస్స వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే పఠమం ఖతం ఉపాదాయ సూకరఖతా, తాయ. ఏవంనామకేతి ఏవం ఇత్థిలిఙ్గవసేన లద్ధనామకే. పంసుధోతేతి ధోతపంసుకే. ఓతరిత్వా అభిరుహితబ్బన్తి పకతిభూమితో అనేకేహి సోపానఫలకేహి ఓతరిత్వా పున లేణద్వారం కతిపయేహి అభిరుహితబ్బం.

ఠితకోవాతి మాతులస్స ఠితత్తా తత్థ సగారవసపతిస్సవసేన ఠితకోవ. కిఞ్చాపి సబ్బ-సద్దో అవిసేసతో అనవసేసపరియాదాయకో, వత్థుఅధిప్పాయానురోధీ పన సద్దప్పయోగోతి తమత్థం సన్ధాయ పరిబ్బాజకో ‘‘సబ్బం మే నక్ఖమతీ’’తి ఆహ. యా లోకే మనుస్సఉపపత్తియోతిఆదికా ఉపపత్తియో, తా అనత్థసముదాగతా తత్థ తత్థేవ సత్తానం ఉచ్ఛిజ్జనతో, తస్మా సమయవాదీహి వుచ్చమానా సబ్బా ఆయతిం ఉప్పజ్జనఉపపత్తి న హోతి. జలబుబ్బుళకా వియ హి ఇమే సత్తా తత్థ తత్థ సమయే ఉప్పజ్జిత్వా భిజ్జన్తి, తేసం తత్థ పటిసన్ధి నత్థీతి అస్స అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘పటిసన్ధియో’’తిఆది. అస్స అధిప్పాయం ముఞ్చిత్వాతి యేనాధిప్పాయేన పరిబ్బాజకో ‘‘సబ్బం మే నక్ఖమతీ’’తి ఆహ, తం తస్స అధిప్పాయం జానన్తోపి అజానన్తో వియ హుత్వా తస్స అక్ఖరే తావ దోసం దస్సేన్తోతి పదేససబ్బం సన్ధాయ తేన వుత్తం, సబ్బసబ్బవిసయం కత్వా తత్థ దోసం గణ్హన్తో. యథా లోకే కేనచి ‘‘సబ్బం వుత్తం, తం ముసా’’తి వుత్తే తస్స వచనస్స సబ్బన్తోగధత్తా ముసాభావో ఆపజ్జేయ్య, ఏవం ఇమస్సపి ‘‘సబ్బం మే నక్ఖమతీ’’తి వదతో తథా పవత్తా దిట్ఠిపి నక్ఖమతీతి అత్థతో ఆపన్నమేవ హోతి. తేనాహ భగవా – ‘‘ఏసాపి తే దిట్ఠి నక్ఖమతీ’’తి. యథా పన కేనచి ‘‘సబ్బం వుత్తం ముసా’’తి వుత్తే అధిప్పాయానురోధినీ సద్దప్పవత్తి, తస్స వచనం ముఞ్చిత్వా తదఞ్ఞేసమేవ ముసాభావో ఞాయాగతో, ఏవమిధాపి ‘‘సబ్బం మే నక్ఖమతీ’’తి వచనతో యస్సా దిట్ఠియా వసేన ‘‘సబ్బం మే నక్ఖమతీ’’తి తేన వుత్తం, తం దిట్ఠిం ముఞ్చిత్వా తదఞ్ఞమేవ యథాధిప్పేతం సబ్బం నక్ఖమతీతి అయమత్థో ఞాయాగతో, భగవా పన వాదీవరో సుఖుమాయ ఆణియా థూలం ఆణిం నీహరన్తో వియ ఉపాయేన తస్స దిట్ఠిగతం నీహరితుం తస్స అధిప్పాయేన అవత్వా సద్దవసేన తావ లబ్భమానం దోసం దస్సేన్తో ‘‘యాపి ఖో తే’’తిఆదిమాహ. తేన వుత్తం – ‘‘అస్స అధిప్పాయం ముఞ్చిత్వా అక్ఖరే తావ దోసం దస్సేన్తో’’తి.

పరిబ్బాజకో పన యం సన్ధాయ ‘‘సబ్బం మే నక్ఖమతీ’’తి మయా వుత్తం, ‘‘అయం సో’’తి యథావుత్తదోసపరిహరణత్థం తస్మిం అత్థే వుచ్చమానే ఏస దోసో సబ్బో న హోతి, ఏవమ్పి సమణో గోతమో మమ వాదే దోసమేవ ఆరోపేయ్యాతి అత్తనో అజ్ఝాసయం నిగుహిత్వా యథావుత్తదోసం పరిహరితుకామో ‘‘ఏసా మే’’తిఆదిమాహ. తత్థ తమ్పస్స తాదిసమేవాతి యం ‘‘సబ్బం మే నక్ఖమతీ’’తి గహితం వత్థు, తమ్పి తాదిసమేవ భవేయ్యాతి. అయఞ్చ సబ్బన్తోగధదిట్ఠి మయ్హమ్పి దిట్ఠివత్థు, తం మే ఖమేయ్యవాతి. యస్మా పన ‘‘ఏసాపి దిట్ఠి తుయ్హం నక్ఖమతీ’’తి యాపి దిట్ఠి వుత్తా భవతా గోతమేన, సాపి మయ్హం నక్ఖమతి, తస్మా సబ్బం మే నక్ఖమతేవాతి పరిబ్బాజకస్స అధిప్పాయో. తేనాహ – ‘‘తం పరిహరామీతి సఞ్ఞాయ వదతీ’’తి. తథా చ వక్ఖతి ‘‘తస్మాపి ఉచ్ఛేదదిట్ఠి మయ్హం నక్ఖమతీ’’తి. ‘‘ఏసా మే దిట్ఠీ’’తి యా ఠితిభూతా దిట్ఠి, తాయ ‘‘సబ్బం మే నక్ఖమతీ’’తి పనేత్థ సబ్బగ్గహణేన గహితత్తా ఆహ – ‘‘అత్థతో పనస్స ఏసా దిట్ఠి న మే ఖమతీతి ఆపజ్జతీ’’తి. అయం దోసోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యస్స పనా’’తిఆది. ఏసాతి దిట్ఠి. రుచితన్తి దిట్ఠిదస్సనేన అభినివిసిత్వా రోచేత్వా గహితం. తేన హి దిట్ఠిఅక్ఖమేన అరుచితేన భవితబ్బన్తి సతి దిట్ఠియా అక్ఖమభావే తతో తాయ గహితాయ ఖమేయ్య రుచ్చేయ్య యథా, ఏవం సబ్బస్స అక్ఖమభావేతి అపరభాగే సబ్బం ఖమతి రుచ్చతీతి ఆపజ్జతి. న పనేస తం సమ్పటిచ్ఛతీతి ఏస ‘‘సబ్బం మే నక్ఖమతీ’’తి ఏవం వదన్తో ఉచ్ఛేదవాదీ తం వుత్తనయేన సబ్బస్స ఖమనం రుచ్చనం న సమ్పటిచ్ఛతి. ఞాయేన వుత్తమత్థం కథం న సమ్పటిచ్ఛతీతి ఆహ ‘‘కేవలం తస్సాపి ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా ఉచ్ఛేదమేవ గణ్హాతీ’’తి. సబ్బేసఞ్హి ధమ్మానం ఆయతిం ఉప్పాదం అరుచ్చిత్వా తం సన్ధాయ అయం ‘‘సబ్బం మే నక్ఖమతీ’’తి వదతి, ఉచ్ఛేదదిట్ఠికేసు చ ఉచ్ఛిన్నేసు కుతో ఉచ్ఛేదదిట్ఠిసభావోతి.

తేనాతి తేన కారణేన, యస్మా ఇధేకచ్చే సత్తా ఈదిసం దిట్ఠిం పగ్గయ్హ తిట్ఠన్తి, తస్మాతి వుత్తం హోతి. పజహనకేన వా చిత్తేన ఏకజ్ఝం గహేత్వా పజహనకేహి అప్పజహనకే నిద్ధారేతుం భగవా ‘‘అతో…పే… బహుతరా’’తి అవోచాతి ఆహ – ‘‘పజహనకేసు నిస్సక్క’’న్తి యథా ‘‘పఞ్చసీలేహి పభావనా పఞ్ఞవన్తతరా’’తి. ‘‘బహూ’’తి వత్వా న కేవలం బహూ, అథ ఖో అతివియ బహూతి దస్సేన్తో ‘‘బహుతరా’’తి ఆహ. ‘‘బహూ హీ’’తి నయిదం నిస్సక్కవచనం, అథ ఖో పచ్చత్తవచనం. కథం హి-సద్దోతి ఆహ ‘‘హి-కారో నిపాతమత్త’’న్తి. అనిస్సక్కవచనం తావ తస్స పజహనకానం బహుభావతో తేపి పరతో ‘‘బహుతరా’’తి వుచ్చీయన్తి. మూలదస్సనన్తి యే తాదిసం దస్సనం పఠమం ఉపాదియన్తి, తజ్జాతికమేవ పచ్ఛా గహితదస్సనం. విజాతియఞ్హి పఠమం గహితదస్సనం అప్పహాయ విజాతియస్స గహణం న సమ్భవతి విరుద్ధస్స అభినివేసస్స సహ అనవట్ఠానతో. అవిరుద్ధం పన మూలదస్సనం అవిస్సజ్జిత్వా విసయాదిభేదభిన్నం అపరదస్సనం గహేతుం లబ్భతి. తేనాహ ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది.

తత్థ కిఞ్చాపి ఏకచ్చసస్సతవాదో సస్సతుచ్ఛేదాభినివేసానం వసేన యథాక్కమం సస్సతుచ్ఛేదగ్గాహనజాతికో, ఉచ్ఛేదగ్గాహేన పన సస్సతాభినివేసస్స తంగాహేన చ అసస్సతాభినివేసస్స విరుజ్ఝనతో ఉభయత్థపి ‘‘ఏకచ్చసస్సతం వా గహేతుం న సక్కా’’తి వుత్తం, తథా ‘‘సస్సతం వా ఉచ్ఛేదం వా న సక్కా గహేతు’’న్తి చ. మూలసస్సతఞ్హి పఠమం గహితం. ఆయతనేసుపి యోజేతబ్బన్తి పఠమం చక్ఖాయతనం సస్సతన్తి గహేత్వా అపరభాగే న కేవలం చక్ఖాయతనమేవ సస్సతం, సోతాయతనమ్పి సస్సతం, ఘానాయతనాదిపి సస్సతన్తి గణ్హాతీతిఆదినా యోజేతబ్బం. ఆయతనేసుపీతి పి-సద్దేన ధాతూనం ఇన్ద్రియానమ్పి గాహో దట్ఠబ్బో. ఇదం సన్ధాయాతి ‘‘మూలే సస్సత’’న్తిఆదినా వుత్తపఠమగ్గాహస్స సమానజాతియం అపరగ్గాహం సన్ధాయ.

దుతియవారే పఠమవారే వుత్తసదిసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. తత్థ ఆదీనవం దిస్వాతి ‘‘యది రూపం సస్సతం సియా, నయిదం ఆబాధాయ సంవత్తేయ్య. యస్మా చ ఖో ఇదం రూపం అసస్సతం, తస్మా అభిణ్హపటిపీళనట్ఠేన ఉదయవయవన్తతాయ రూపం అనిచ్చం సఙ్ఖతం పటిచ్చసముప్పన్నం, సస్సతాభినివేసో మిచ్ఛా’’తిఆదినా తత్థ సస్సతవాదే ఆదీనవం దోసం దిస్వా. ఓళారికన్తి తస్మా పటిపీళనట్ఠేన అయాథావగ్గాహతాయ రూపం న సణ్హం ఓళారికమేవ. వేదనాదీనమ్పి అనిచ్చాదిభావదస్సనం రూపవేదనాఆదీనం సమానయోగక్ఖమత్తా. విస్సజ్జేతీతి పజహతి.

తిస్సో లద్ధియోతి సస్సతుచ్ఛేదఏకచ్చసస్సతదిట్ఠియో. యస్మా సస్సతదిట్ఠికా వట్టే రజ్జనస్స ఆసన్నా. తథా హి తే ఓలీయన్తీతి వుచ్చన్తి, భవాభవదిట్ఠీనం వసేన ఇమేసం సత్తానం సంసారతో సీసుక్ఖిపనం నత్థీతి ఏతావ తిస్సో విసేసతో గహేతబ్బా.

ఇధలోకం పరలోకఞ్చ అత్థీతి జానాతీతి ఏత్తావతా సస్సతదస్సనస్స అప్పసావజ్జతాకారణమాహ, వట్టం అస్సాదేతి, అభినన్దతీతి ఇమినా దన్ధవిరాగతాయ. తేనాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది. ఇధలోకం పరలోకఞ్చ అత్థీతి జానాతీతి ఇమినా తాసు తాసు గతీసు సత్తానం సంసరణం పటిక్ఖిపతీతి దస్సేతి, సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం అత్థీతి జానాతీతి ఇమినా కమ్మఫలం. కుసలం న కరోతీతి ఇమినా కమ్మం, అకుసలం కరోన్తో న భాయతీతి ఇమినా పుఞ్ఞాపుఞ్ఞాని సభావతో జాయన్తీతి దస్సేతి. వట్టం అస్సాదేతి అభినన్దతి తన్నిన్నభావతో. సీఘం లద్ధిం జహితుం న సక్కోతి వట్టుపచ్ఛేదస్స అరుచ్చనతో. ఉచ్ఛేదవాదీ హి తస్మిం భవే ఉచ్ఛేదం మఞ్ఞతి. తతో పరం ఇధలోకం పరలోకఞ్చ అత్థీతి జానాతి సుకతదుక్కటానం ఫలం అత్థీతి జానాతి కమ్మఫలవాదీభావతో. యేభుయ్యేన హి ఉచ్ఛేదవాదీ సభావనియతియదిచ్ఛాభినివేసేసు అఞ్ఞత్రాభినివేసో హోతి. సీఘం దస్సనం పజహతి వట్టాభిరతియా అభావతో. పారమియో పూరేతుం సక్కోన్తో పచ్చేకబుద్ధో హుత్వా, లోకవోహారమత్తేనేవ సో సమ్మాసమ్బుద్ధో హుత్వా పరినిబ్బాయతీతి యోజనా. అసక్కోన్తోతి బుద్ధో హోతుం అసక్కోన్తో. అభినీహారం కత్వా అగ్గసావకాదిభావస్స అభినీహారం సమ్పాదేత్వా. సావకో హుత్వాతి అగ్గసావకో మహాసావకో హుత్వా, తత్థాపి తేవిజ్జో ఛళభిఞ్ఞో పటిసమ్భిదాప్పత్తో వా సుక్ఖవిపస్సకో ఏవ వా బుద్ధసావకో హుత్వా పరినిబ్బాయతి. సబ్బమిదం ఉచ్ఛేదవాదినో కల్యాణమిత్తనిస్సయేన సమ్మత్తనియామోక్కమనే ఖిప్పవిరాగతాదస్సనత్థం ఆగతం. తేనాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది.

౨౦౨. కఞ్జియేనేవాతి ఆరనాళేన. కఞ్జియసదిసేన ఉచ్ఛేదదస్సనేన. పూరితోతి పరిపుణ్ణజ్ఝాసయో. సోతి పరిబ్బాజకో. అప్పహాయాతి అభిన్దిత్వా. విగ్గహోతి కలహో ఇదమేవ సచ్చం, మోఘమఞ్ఞన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞం విరుద్ధగ్గాహోతి కత్వా. వివాదన్తి విరుద్ధవాదం. విఘాతన్తి విరోధహేతుకం చిత్తవిఘాతం. విహేసన్తి విగ్గహవివాదనిమిత్తం కాయికం చేతసికఞ్చ కిలమథం. ఆదీనవం దిస్వాతి ఏతాసం దిట్ఠీనం ఏవరూపో ఆదీనవో, అనియ్యానికభావతాయ పన సమ్పతి ఆయతిఞ్చ మహాదీనవోతి ఏవం ఆదీనవం దిస్వా.

౨౦౫. ‘‘ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౪౧; సం. ని. ౩.౮) కాయం అన్వేతీతి కాయన్వయో, సోయేవ, తస్స వా సమూహో కాయన్వయతా, కాయపటిబద్ధో కిలేసో. తేనాహ ‘‘కాయం…పే… అత్థో’’తి.

అసమ్మిస్సభావన్తి అసఙ్కరతో వవత్థితభావం. తేన తాసం యథాసకం పచ్చయానం ఉప్పజ్జిత్వా విగమం దస్సేతి. ఏవఞ్హి తాసం కదాచిపి సఙ్కరో నత్థి. తేనాహ ‘‘తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో’’తిఆది. సరూపం అగ్గహేత్వా ‘‘అఞ్ఞా వేదనా’’తి అనియమేన వుత్తత్తా తమేవ విగమం దస్సేన్తో ‘‘అనుప్పన్నావ హోన్తి అన్తరహితా వా’’తి ఆహ. సరూపతో నియమేత్వా వుచ్చమానే కాచి అనుప్పన్నా వా హోతి, కాచి అన్తరహితా వాతి. చుణ్ణవిచుణ్ణభావదస్సనత్థన్తి ఖణే ఖణే భిజ్జమానభావదస్సనత్థం.

న కేనచి సంవదతీతి కేనచి పుగ్గలేన సద్ధిం దిట్ఠిరాగవసేన సంకిలిట్ఠచిత్తో న వదతి. తేనాహ ‘‘సస్సతం గహేత్వా’’తిఆది. న వివదతీతి విరుద్ధభావో హుత్వా న వివదతి. పరివత్తేత్వాతి ఉచ్ఛేదం గహేత్వా ఏకచ్చసస్సతం గహేత్వా ఏవం వుత్తనయేన తయోపి వాదా పరివత్తేత్వా యోజేతబ్బా. తేన వోహరతీతి తేన లోకవోహారేన లోకసమఞ్ఞం అనతిధావన్తో సత్తో పురిసో పుగ్గలోతిఆదినా వోహరతి, న పన ఇతో బాహిరకా వియ అభినివిసతి. తేనాహ ‘‘అపరామసన్తో’’తి. కఞ్చి ధమ్మన్తి రూపాదీసు ఏకం ధమ్మమ్పి. పరామాసగ్గాహేన అగ్గణ్హన్తోతి ‘‘నిచ్చ’’న్తిఆదినా, ‘‘ఏతం మమా’’తిఆదినా చ ధమ్మసభావం అతిక్కమిత్వా పరతో ఆమసిత్వా గహణేన అగ్గణ్హన్తో.

కతావీతి కతకిచ్చో. సో వదేయ్యాతి ఖీణాసవో భిక్ఖు అహఙ్కారమమఙ్కారేసు సబ్బసో సముచ్ఛిన్నేసుపి అహం వదామీతి వదేయ్య. తత్థ అహన్తి నియకజ్ఝత్తసన్తానే. మమన్తి తస్స సన్తకభూతే వత్థుస్మిం లోకనిరుళ్హే. సమఞ్ఞన్తి తత్థ సుకుసలతాయ లోకే సమఞ్ఞా కుసలో విదిత్వా. వోహారమత్తేనాతి కేవలం పచ్చేకబుద్ధో హుత్వా మహాబోధిపారమియో పూరేతుం అసక్కోన్తో సావకో హుత్వా దేసవోహారమత్తేన న అప్పహీనతణ్హో వియ అన్ధపుథుజ్జనో అభినివేసనవసేన.

౨౦౬. సస్సతాదీసూతి సస్సతాభినివేసాదీసు. తేసం తేసం ధమ్మానన్తి నిద్ధారణే సామివచనం. సస్సతం అభిఞ్ఞాయాతి సస్సతదిట్ఠిం సముదయతో అత్థఙ్గమతో అస్సాదతో నిస్సరణతో అభివిసిట్ఠాయ పఞ్ఞాయ పటివిజ్ఝిత్వా. పహానన్తి అచ్చన్తప్పహానం సముచ్ఛేదం. రూపస్స పహానన్తి రూపస్స తప్పటిబద్ధసఞ్ఞోజనప్పహానేన పహానం. అనుప్పాదనిరోధేన నిరుద్ధేహి ఆసవేహి అగ్గహేత్వావ చిత్తం విముచ్చి. ‘‘ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చీ’’తి ఏత్థ కిఞ్చిపి అగ్గహేత్వా అసేసేత్వా. సోళస పఞ్ఞాతి మహాపఞ్ఞాదికా సోళస పఞ్ఞా. చతురఙ్గసమన్నాగతోతి పుణ్ణఉపోసథదివసతా, కేనచి అనామన్తితమేవ అనేకసతానంయేవ అనేకసహస్సానం వా భిక్ఖూనం సన్నిపతితతా, సబ్బేసం ఏహిభిక్ఖుభావేన ఉపసమ్పన్నతా, ఛళభిఞ్ఞతా చాతి. తేనాహ ‘‘తత్రిమాని అఙ్గానీ’’తిఆది. యం పనేత్థ అత్థతో అవిభత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

దీఘనఖసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.