౪. మహామాలుక్యసుత్తవణ్ణనా

౧౨౯. ఓరం వుచ్చతి కామధాతు, తత్థ పవత్తియా సంవత్తనతో ఓరం భజన్తీతి ఓరమ్భాగియాని, హేట్ఠిమమగ్గవజ్ఝతాయ ఓరమ్భాగే హేట్ఠాకోట్ఠాసే భజన్తీతి ఓరమ్భాగియాని క-కారస్స య-కారం కత్వా. తేనాహ ‘‘హేట్ఠాకోట్ఠాసికానీ’’తిఆది. కమ్మునా హి వట్టేన చ దుక్ఖం సంయోజేన్తీతి సంయోజనాని, ఓరమ్భాగియసఞ్ఞితాని సంయోజనాని యస్స అప్పహీనాని, తస్సేవ వట్టదుక్ఖం. యస్స పన తాని పహీనాని, తస్స తం నత్థీతి. అప్పహీనతాయ అనుసేతీతి అరియమగ్గేన అసముచ్ఛిన్నతాయ కారణలాభే సతి ఉప్పజ్జతి, అప్పహీనభావేన అనుసేతి. అనుసయమానో సంయోజనం నామ హోతీతి అనుసయత్తం ఫరిత్వా పవత్తమానో పాపధమ్మో యథావుత్తేనత్థేన సంయోజనం నామ హోతి. ఏతేన యది పన అనుసయతో సంయోజనం పవత్తం, తథాపి యే తే కామరాగాదయో ‘‘అనుసయా’’తి వుచ్చన్తి, తేయేవ బన్ధనట్ఠేన సంయోజనానీతి దస్సేతి.

ఏవం సన్తేపీతి యదేవ ఓరమ్భాగియసంయోజనం భగవతా పుచ్ఛితం, తదేవ థేరేనపి విస్సజ్జితం, తథాపి అయం లద్ధి సన్నిస్సయా. తత్థ దోసారోపనాతి దస్సేతుం ‘‘తస్స వాదే’’తిఆది వుత్తం. సముదాచారక్ఖణేయేవాతి పవత్తిక్ఖణే ఏవ. న హి సబ్బే వత్తమానా కిలేసా సంయోజనత్థం ఫరన్తీతి అధిప్పాయో. తేనాతి తేన కారణేన, తథాలద్ధికత్తాతి అత్థో. చిన్తేసి ‘‘ధమ్మం దేసేస్సామీ’’తి యోజనా. అత్తనో ధమ్మతాయేవాతి అజ్ఝత్తాసయేనేవ. విసంవాదితాతి సత్థు చిత్తస్స అనారాధనేన వివేచితా. ఏవమకాసి ఏవం ధమ్మం దేసాపేసి.

౧౩౦. సక్కాయదిట్ఠిపరియుట్ఠితేనాతి పరియుట్ఠానసమత్థసక్కాయదిట్ఠికేన. తథాభూతఞ్చ చిత్తం తాయ దిట్ఠియా విగయ్హితం అజ్ఝోత్థటఞ్చ నామ హోతీతి ఆహ ‘‘గహితేన అభిభూతేనా’’తి. దిట్ఠినిస్సరణం నామ దస్సనమగ్గో తేన సముచ్ఛిన్దితబ్బతో, సో పన నిబ్బానం ఆగమ్మ తం సముచ్ఛిన్దతి, తస్మా వుత్తం ‘‘దిట్ఠినిస్సరణం నిబ్బాన’’న్తి. అవినోదితా అనీహటాతి పదద్వయేనపి సముచ్ఛేదవసేన అప్పహీనత్తంయేవ వదతి. అఞ్ఞం సంయోజనం అఞ్ఞో అనుసయోతి వదన్తి, సహభావో నామ అఞ్ఞేన హోతి. న హి తదేవ తేన సహాతి వుచ్చతీతి తేసం అధిప్పాయో. అఞ్ఞేనాతి అత్థతో అఞ్ఞేన. అవత్థామత్తతో యదిపి అవయవవినిముత్తో సముదాయో నత్థి, అవయవో పన సముదాయో న హోతీతి సో సముదాయతో అఞ్ఞో ఏవాతి సక్కా వత్తున్తి యథావుత్తస్స పరిహారస్స అప్పాటిహీరకతం ఆసఙ్కిత్వా పక్ఖన్తరం ఆసల్లితం ‘‘అథాపి సియా’’తిఆదినా. పక్ఖన్తరేహి పరిహారా హోన్తీతి యథావుత్తఞాయేనపి అఞ్ఞో పురిసో అథాపి సియా, అయం పనేత్థ అఞ్ఞో దోసోతి ఆహ ‘‘యది తదేవా’’తిఆది. అథాపి సియా తుయ్హం యది పరివితక్కో ఈదిసో యది తదేవ సంయోజనన్తిఆది. ఇమమత్థం సన్ధాయాతి పరమత్థతో సో ఏవ కిలేసో సంయోజనమనుసయో చ, బన్ధనత్థఅప్పహీనత్థానం పన అత్థేవ భేదోతి ఇమమత్థం సన్ధాయ.

౧౩౨. తచచ్ఛేదో వియ సమాపత్తి కిలేసానం సమాపత్తివిక్ఖమ్భనస్స సారచ్ఛేదస్స అనుసయస్స దూరభావతో. ఫేగ్గుచ్ఛేదో వియ విపస్సనా తస్స ఆసన్నభావతో. ఏవరూపా పుగ్గలాతి అభావితసద్ధాదిబలతాయ దుబ్బలనామకాయా పుగ్గలా, యేసం సక్కాయనిరోధాయ…పే… నాధిముచ్చతి. ఏవం దట్ఠబ్బాతి యథా సో దుబ్బలకో పురిసో, ఏవం దట్ఠబ్బో సో పురిసో గఙ్గాపారం వియ సక్కాయపారం గన్తుం అసమత్థత్తా. వుత్తవిపరియాయేన సుక్కపక్ఖస్స అత్థో వేదితబ్బో.

౧౩౩. ఉపధివివేకేనాతి ఇమినా ఉపధివివేకాతి కరణే నిస్సక్కనన్తి దస్సేతి, ఉపధివివేకాతి వా హేతుమ్హి నిస్సక్కవచనస్స ఉపధివివేకేనాతి హేతుమ్హి కరణవచనేన పఞ్చకామగుణవివేకో కథితో. కామగుణాపి హి ఉపధీయతి ఏత్థ దుక్ఖన్తి ఉపధీతి వుచ్చన్తీతి. థినమిద్ధపచ్చయా కాయవిజమ్భితాదిభేదం కాయాలసియం. తత్థాతి అన్తోసమాపత్తియం సమాపత్తిఅబ్భన్తరే జాతం. తం పన సమాపత్తిపరియాపన్నమ్పి అపరియాపన్నమ్పీతి తదుభయం దస్సేతుం ‘‘అన్తోసమాపత్తిక్ఖణేయేవా’’తిఆది వుత్తం. రూపాదయో ధమ్మేతి రూపవేదనాదికే పఞ్చక్ఖన్ధధమ్మే. న నిచ్చతోతి ఇమినా నిచ్చపటిక్ఖేపతో తేసం అనిచ్చతమాహ. తతో ఏవ ఉదయవయన్తతో విపరిణామతో తావకాలికతో చ తే అనిచ్చాతి జోతితం హోతి. యఞ్హి నిచ్చం న హోతి, తం ఉదయబ్బయపరిచ్ఛిన్నం జరాయ మరణేన చాతి ద్వేధా విపరిణతం ఇత్తరఖణమేవ చ హోతి. న సుఖతోతి ఇమినా సుఖపటిక్ఖేపతో తేసం దుక్ఖతమాహ, అతో ఏవ అభిణ్హం పటిపీళనతో దుక్ఖవత్థుతో చ తే దుక్ఖాతి జోతితం హోతి. ఉదయబ్బయవన్తతాయ హి తే అభిణ్హం పటిపీళనతో నిరన్తరదుక్ఖతాయ దుక్ఖస్సేవ చ అధిట్ఠానభూతాతి. పచ్చయయాపనీయతాయ రోగమూలతాయ చ రోగతో. దుక్ఖతాసూలయోగితాయ కిలేసాసుచిపగ్ఘరణతో ఉప్పాదజరాభఙ్గేహి ఉద్ధుమాతపక్కభిజ్జనతో చ గణ్డతో. పీళాజననతో అన్తోతుదనతో దున్నీహరణతో చ అవద్ధిఆవహతో అఘవత్థుతో చ అసేరీభావతో ఆబాధపదట్ఠానతాయ చ ఆబాధతో. అవసవత్తనతో అవిధేయ్యతాయ పరతో. బ్యాధిజరామరణేహి పలుజ్జనీయతాయ పలోకతో. సామీనివాసీకారకవేదకఅధిట్ఠాయకవిరహతో సుఞ్ఞతో. అత్తపటిక్ఖేపట్ఠేన అనత్తతో, రూపాదిధమ్మాపి న ఏత్థ అత్తా హోన్తీతి అనత్తా, ఏవం అయమ్పి న అత్తా హోతీతి అనత్తా. తేన అబ్యాపారతో నిరీహతో తుచ్ఛతో అనత్తాతి దీపితం హోతి. లక్ఖణత్తయమేవ అవబోధత్థం ఏకాదసహి పదేహి విభజిత్వా గహితన్తి దస్సేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆది వుత్తం.

అన్తోసమాపత్తియన్తి సమాపత్తీనం సహజాతతాయ సమాపత్తీనం అబ్భన్తరే. చిత్తం పటిసంహరతీతి తప్పటిబద్ధఛన్దరాగాదిఉపక్కిలేసవిక్ఖమ్భనేన విపస్సనాచిత్తం పటిసంహరతి. తేనాహ ‘‘మోచేతీ’’తి. సవనవసేనాతి ‘‘సబ్బసఙ్ఖారసమథో’’తిఆదినా సవనవసేన. థుతివసేనాతి తథేవ థోమనావసేన గుణతో సంకిత్తనవసేన. పరియత్తివసేనాతి తస్స ధమ్మస్స పరియాపుణనవసేన. పఞ్ఞత్తివసేనాతి తదత్థస్స పఞ్ఞాపనవసేన. ఆరమ్మణకరణవసేనేవ ఉపసంహరతి మగ్గచిత్తం. ఏతం సన్తన్తిఆది పన అవధారణనివత్తితత్థదస్సనం. యథా విపస్సనా ‘‘ఏతం సన్తం ఏతం పణీత’’న్తిఆదినా అసఙ్ఖతాయ ధాతుయా చిత్తం ఉపసంహరతి, ఏవం మగ్గో నిబ్బానం సచ్ఛికిరియాభిసమయవసేన అభిసమేన్తో తత్థ లబ్భమానే సబ్బే విసేసే అసమ్మోహతో పటివిజానన్తో తత్థ చిత్తం ఉపసంహరతి. తేనాహ ‘‘ఇమినా పన ఆకారేనా’’తిఆది. సో తత్థ ఠితోతి సో అదన్ధవిపస్సనో యోగీ తత్థ తాయ అనిచ్చాదిలక్ఖణత్తయారమ్మణాయ విపస్సనాయ ఠితో. సబ్బసోతి తస్స మగ్గస్స అధిగమాయ నిబ్బత్తితసమథవిపస్సనాసు. అసక్కోన్తో అనాగామీ హోతీతి హేట్ఠిమమగ్గవహాసు ఏవ సమథవిపస్సనాసు ఛన్దరాగం పహాయ అగ్గమగ్గవహాసు తాసు నికన్తిం పరియాదాతుం అసక్కోన్తో అనాగామితాయమేవ సణ్ఠాతి.

సమతిక్కన్తత్తాతి సమథవసేన విపస్సనావసేన చాతి సబ్బథాపి రూపస్స అతిక్కన్తత్తా. తేనాహ ‘‘అయఞ్హీ’’తిఆది. అనేనాతి యోగినా. తం అతిక్కమ్మాతి ఇదం యో వా పఠమం పఞ్చవోకారభవపరియాపన్నే ధమ్మే సమ్మదేవ సమ్మసిత్వా తే వివజ్జేత్వా తతో అరూపసమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా అరూపధమ్మే సమ్మసతి, తం సన్ధాయ వుత్తం. తేనాహ ‘‘ఇదాని అరూపం సమ్మసతీ’’తి.

సమథవసేన గచ్ఛతోతి సమథప్పధానం పుబ్బభాగపటిపదం అనుయుఞ్జన్తస్స. చిత్తేకగ్గతా ధురం హోతీతి తస్స విపస్సనాభావనాయ తథా పుబ్బే పవత్తత్తా వుట్ఠానగామినివిపస్సనా సమాధిప్పధానా హోతి, మగ్గేపి చిత్తేకగ్గతా ధురం హోతి, సమాధిన్ద్రియం పుబ్బఙ్గమం బలవం హోతి. సో చేతోవిముత్తో నామాతి సో అరియో చేతోవిముత్తో నామ హోతి. విపస్సనావసేన గచ్ఛతోతి ‘‘సమథవసేన గచ్ఛతో’’తి ఏత్థ వుత్తనయానుసారేన అత్థో వేదితబ్బో. అయఞ్చ పుగ్గలవిభాగో సుత్తన్తనయేన ఇధాభిహితో పరియాయో నామ, అభిధమ్మనయేన పరతో కీటాగిరిసుత్తవణ్ణనాయం దస్సయిస్సామ. అయం సభావధమ్మోయేవాతి పుబ్బభాగపటిపదా సమథప్పధానా చే సమాధి ధురం, విపస్సనాపధానా చే పఞ్ఞా ధురన్తి అయం ధమ్మసభావోయేవ, ఏత్థ కిఞ్చి న ఆసఙ్కితబ్బం.

ఇన్ద్రియపరోపరియత్తం ఇన్ద్రియవేమత్తతా. తేనాహ ‘‘ఇన్ద్రియనానత్తం వదామీ’’తి. ఇన్ద్రియనానత్తతా కారణన్తి ఇదం దస్సేతి – అనిచ్చాదివసేన విపస్సనాభినివేసో వియ సమథవసేన విపస్సనావసేన చ యం పుబ్బభాగగమనం, తం అప్పమాణం తం వుట్ఠానగామినివిపస్సనం, యస్స సమాధి ధురం పుబ్బఙ్గమం బలవం హోతి, సో అరియో చేతోవిముత్తి నామ హోతి. యస్స పఞ్ఞా ధురం పుబ్బఙ్గమం బలవం హోతి సో అరియో పఞ్ఞావిముత్తో నామ హోతి. ఇదాని తమత్థం బుద్ధివిసిట్ఠేన నిదస్సనేన దస్సేన్తో ‘‘ద్వే అగ్గసావకా’’తిఆదిమాహ, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

మహామాలుక్యసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.