౨. భిక్ఖువగ్గో
౧. అమ్బలట్ఠికరాహులోవాదసుత్తవణ్ణనా
౧౦౭. అమ్బలట్ఠికాయన్తి ఏత్థ అమ్బలట్ఠికా వుచ్చతి సుజాతో తరుణమ్బరుక్ఖో, తస్స పన అవిదూరే కతో పాసాదో ఇధ ‘‘అమ్బలట్ఠికా’’తి అధిప్పేతో. తేనాహ ‘‘వేళువనవిహారస్సా’’తిఆది. పధానఘరసఙ్ఖేపేతి భావనాగేహప్పకారే యోగీనం గేహేతి అత్థో. తిఖిణోవ హోతి, న తస్స తిఖిణభావో కేనచి కాతబ్బో సభావసిద్ధత్తా. ఏవమేవ అత్తనో విముత్తిపరిపాచనకమ్మునా తిక్ఖవిసదభావప్పత్తియా అయమ్పి ఆయస్మా…పే… తత్థ విహాసి. పకతిపఞ్ఞత్తమేవాతి పకతియా పఞ్ఞత్తం బుద్ధానం ఉపగమనతో పురేతరమేవ చారిత్తవసేన పఞ్ఞత్తం.
౧౦౮. ఉదకం అనేన ధీయతి, ఠపీయతి వా ఏత్థాతి ఉదకాధానం. ఉదకట్ఠానన్తి చ ఖుద్దకభాజనం. ‘‘ఓవాదదానత్థం ఆమన్తేసీ’’తి వత్వా తం పనస్స ఓవాదదానం న ఇధేవ, అథ ఖో బహూసు ఠానేసు బహుక్ఖత్తుం పవత్తితన్తి తాని తాని సఙ్ఖేపతో దస్సేత్వా ఇధ సంవణ్ణనత్థం ‘‘భగవతా హీ’’తిఆది వుత్తం.
తత్థ సబ్బబుద్ధేహి అవిజహితన్తి ఇమినా సబ్బేసం బుద్ధానం సాసనే కుమారపఞ్హా నామ హోతీతి దస్సేతి. ఏకేకతో పట్ఠాయ యావ దసకా పవత్తా దస పుచ్ఛా ఏతస్సాతి దసపుచ్ఛం, ఏకేకతో పట్ఠాయ యావ దసకా ఏకుత్తరవసేన పవత్తం విస్సజ్జనత్థాయ పఞ్చపణ్ణసవిస్సజ్జనం సామణేరపఞ్హన్తి సమ్బన్ధో. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం పరమత్థజోతికాయం ఖుద్దకట్ఠకథాయం (ఖు. పా. అట్ఠ. ౪.కుమారపఞ్హవణ్ణనా) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. అనాదీనవదస్సితాయ అభిణ్హం ముసా సముదాచరణతో ‘‘పియముసావాదా’’తి వుత్తం, ఉదకావసేసఛడ్డనఉదకాధాననికుజ్జనఉక్కుజ్జనదస్సనసఞ్ఞితా చతస్సో ఉదకాధానూపమాయో సబ్బస్స యుద్ధకమ్మస్స అకరణకరణవసేన దస్సితా ద్వే హత్థిఉపమాయో.
తత్థ రాహులసుత్తన్తి సుత్తనిపాతే ఆగతం రాహులసుత్తం (సు. ని. ౩౩౭ ఆదయో). అభిణ్హోవాదవసేన వుత్తన్తి ఇమినా అన్తరన్తరా తం సుత్తం కథేత్వా భగవా థేరం ఓవదతీతి దస్సేతి. ఇదఞ్చ పనాతి ఇదం యథావుత్తం భగవతో తంతంకాలానురూపం అత్తనో ఓవాదదానం సన్ధాయ. బీజన్తి అణ్డం. పస్ససి నూతి ను-సద్దో అనుజాననే, నను పస్ససీతి అత్థో. సచ్చధమ్మం లఙ్ఘిత్వా ఠితస్స కిఞ్చిపి అకత్తబ్బం నామ పాపం నత్థీతి ఆహ – ‘‘సమ్పజానముసావాదే సంవరరహితస్స ఓపమ్మదస్సనత్థం వుత్తా’’తి. తథా హి –
‘‘ఏకం ధమ్మమతీతస్స, ముసావాదిస్స జన్తునో;
వితిణ్ణపరలోకస్స, నత్థి పాపమకారియ’’న్తి. (ధ. ప. ౧౭౬);
ఉరుళ్హవాతి ఉరుళ్హో హుత్వా ఉస్సితో. సో పన దమవసేన అభిరుయ్హ వడ్ఢితో ఆరోహనయోగ్యో చ హోతీతి ఆహ ‘‘అభివడ్ఢితో ఆరోహసమ్పన్నో’’తి. ఆగతాగతేతి అత్తనో యోగ్యపదేసం ఆగతాగతే. పటిసేనాయ ఫలకకోట్ఠకముణ్డపాకారాదయోతి పటిసేనాయ అత్తనో ఆరక్ఖత్థాయ ఠపితే ఫలకకోట్ఠకే చేవ ఉద్ధచ్ఛదపాకారాదికే చ. ఏతం పదేసన్తి ఏతం పరసేనాపదేసం. ఏత్తకేనాతి ఓలోకనమత్తేన. తస్స ఓలోకనాకారదస్సనేనేవ. సతమ్పి సహస్సమ్పి సేనానీకం ద్వేధా భిజ్జతి, తీరపాతికం మద్దితం హుత్వా పదాతా హుత్వా ద్వేధా హుత్వా పలాయన్తి. కణ్ణేహి పహరిత్వాతి పగేవ సరానం ఆగమనసద్దం ఉపధారేత్వా యథా వేగో న హోతి, ఏవం సముట్ఠాపేత్వా తేహి పహరిత్వా పాతనం. పటిహత్థిపటిఅస్సాతిఆదినా పచ్చేకం పతి-సద్దో యోజేతబ్బోతి. దీఘాసిలట్ఠియాతి దీఘలతాయ అసిలట్ఠియా.
కరణేతి కమ్మకరణే. మఞ్ఞతి హత్థారోహో. అయముగ్గరన్తి తాదిసే కాలే గహితముగ్గరం. ఓలోకేత్వాతి ఞాణచక్ఖునా దిస్వా, అభిణ్హం సమ్పజఞ్ఞం ఉపట్ఠపేత్వాతి అత్థో.
౧౦౯. ససక్కన్తి పస్సితుం యుత్తం కత్వా ఉస్సాహం జనేత్వా న కరణీయం, తాదిసం నియమతో అకత్తబ్బం హోతీతి ఆహ ‘‘ఏకంసేనేవ న కాతబ్బ’’న్తి. పటిసంహరేయ్యాసీతి కరణతో సఙ్కోచం ఆపజ్జేయ్యాసి. యథాభూతో అసన్తో నివత్తో అకరోన్తో నామ హోతీతి ఆహ ‘‘నివత్తేయ్యాసి మా కరేయ్యాసీ’’తి. అనుపదేయ్యాసీతి అనుబలప్పదాయీ భవేయ్యాసి. తేనాహ ‘‘ఉపత్థమ్భేయ్యాసీ’’తి. తం పన అనుబలప్పదానం ఉపత్థమ్భనం పునప్పునం కరణమేవాతి ఆహ ‘‘పునప్పునం కరేయ్యాసీ’’తి. సిక్ఖమానోతి తంయేవ అధిసీలసిక్ఖం తన్నిస్సయఞ్చ సిక్ఖాద్వయం సిక్ఖన్తో సమ్పాదేన్తో.
౧౧౧. కిత్తకే పన ఠానేతి కిత్తకే ఠానే పవత్తాని. అవిదూరే ఏవ పవత్తానీతి దస్సేన్తో ‘‘ఏకస్మిం పురేభత్తేయేవ సోధేతబ్బానీ’’తి ఆహ. ఏవఞ్హి తాని సుసోధితాని హోన్తి సుపరిసుద్ధాని. పరేసం అప్పియం గరుం గారయ్హం, యథావుత్తట్ఠానతో పన అఞ్ఞం వా కమ్మట్ఠానమనసికారేనేవ కాయకమ్మాదీని పరిసోధితాని హోన్తీతి న గహితం. పటిఘం వాతి ఏత్థ వా-సద్దేన అసమపేక్ఖణే మోహస్స సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.
౧౧౨. వుత్తనయేన కాయకమ్మాదిపరిసోధనం నామ ఇధేవ, న ఇతో బహిద్ధాతి ఆహ ‘‘బుద్ధా…పే… సావకా వా’’తి. తే హి అత్థతో సమణబ్రాహ్మణా వాతి. తస్మాతి యస్మా సబ్బబుద్ధపచ్చేకబుద్ధసావకేహి ఆరుళ్హమగ్గో, రాహుల, మయా తుయ్హం ఆచిక్ఖితో, తస్మా. తేన అనుసిక్ఖన్తేన తయా ఏవం సిక్ఖితబ్బన్తి ఓవాదం అదాసి. సేసం వుత్తనయత్తా సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
అమ్బలట్ఠికరాహులోవాదసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా
సమత్తా.
౨. మహారాహులోవాదసుత్తవణ్ణనా
౧౧౩. ఇరియాపథానుబన్ధనేనాతి ఇరియాపథగమనానుబన్ధనేన, న పటిపత్తిగమనానుబన్ధనేన. అఞ్ఞమేవ హి బుద్ధానం పటిపత్తిగమనం అఞ్ఞం సావకానం. విలాసితగమనేనాతి – ‘‘దూరే పాదం న ఉద్ధరతి, న అచ్చాసన్నే పాదం నిక్ఖిపతి, నాతిసీఘం గచ్ఛతి నాతిసణిక’’న్తిఆదినా (సం. ని. అట్ఠ. ౩.౪.౨౪౩; ఉదా. అట్ఠ. ౭౬; సారత్థ. టీ. మహావగ్గ ౩.౨౮౫) వుత్తేన సభావసీలేన బుద్ధానం చాతురియగమనేన. తదేవ హి సన్ధాయ ‘‘పదే పదం నిక్ఖిపన్తో’’తి వుత్తం. పదానుపదికోతి రాహులత్థేరస్సపి లక్ఖణపారిపూరియా తాదిసమేవ గమనన్తి యత్తకం పదేసం అన్తరం అదత్వా భగవతో పిట్ఠితో గన్తుం ఆరద్ధో, సబ్బత్థ తమేవ గమనపదానుపదం గచ్ఛతీతి పదానుపదికో.
వణ్ణనాభూమి చాయం తత్థ భగవన్తం థేరఞ్చ అనేకరూపాహి ఉపమాహి వణ్ణేన్తో ‘‘తత్థ భగవా’’తిఆదిమాహ. నిక్ఖన్తగజపోతకో వియ విరోచిత్థాతి పదం ఆనేత్వా యోజనా. ఏవం తం కేసరసీహో వియాతిఆదీసుపి ఆనేత్వా యోజేతబ్బం. తారకరాజా నామ చన్దో. ద్విన్నం చన్దమణ్డలానన్తిఆది పరికప్పవచనం, బుద్ధావేణికసన్తకం వియ బుద్ధానం ఆకప్పసోభా అహోసి, అహో సిరీసమ్పత్తీతి యోజనా.
ఆదియమానాతి గణ్హన్తి. ‘‘పచ్ఛా జానిస్సామా’’తి న అజ్జుపేక్ఖితబ్బో. ఇదం న కత్తబ్బన్తి వుత్తేతి ఇదం పాణఅతిపాతనం న కత్తబ్బన్తి వుత్తే ఇదం దణ్డేన వా లేడ్డునా వా విహేఠనం న కత్తబ్బం, ఇదం పాణినా దణ్డకదానఞ్చ అన్తమసో కుజ్ఝిత్వా ఓలోకనమత్తమ్పి న కత్తబ్బమేవాతి నయసతేనపి నయసహస్సేనపి పటివిజ్ఝతి, తథా ఇధ తావ సమ్మజ్జనం కత్తబ్బన్తి వుత్తేపి తత్థ పరిభణ్డకరణం విహారఙ్గణసమ్మజ్జనం కచవరఛడ్డనం వాలికాసమకిరణన్తి ఏవమాదినా నయసతేన నయసహస్సేన పటివిజ్ఝతి. తేనాహ – ‘‘ఇదం కత్తబ్బన్తి వుత్తేపి ఏసేవ నయో’’తి. పరిభాసన్తి తజ్జనం. లభామీతి పచ్చాసీసతి.
సబ్బమేతన్తి సబ్బం ఏతం మయి లబ్భమానం సిక్ఖాకామతం. అభిఞ్ఞాయాతి జానిత్వా. సహాయోతి రట్ఠపాలత్థేరం సన్ధాయాహ. సో హి భగవతా సద్ధాపబ్బజితభావే ఏతదగ్గే ఠపితో. ధమ్మారక్ఖోతి సత్థు సద్ధమ్మరతనానుపాలకో ధమ్మభణ్డాగారికో. పేత్తియోతి చూళపితా. సబ్బం మే జినసాసనన్తి సబ్బమ్పి బుద్ధసాసనం మయ్హమేవ.
ఛన్దరాగం ఞత్వాతి ఛన్దరాగం మమ చిత్తే ఉప్పన్నం ఞత్వా. అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలేతి విహారపరియన్తే అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలట్ఠానే అనుచ్ఛవికే.
తదాతి అగ్గసావకేహి పసాదాపనకాలే. అఞ్ఞకమ్మట్ఠానాని చఙ్కమనఇరియాపథేపి పిట్ఠిపసారణకాలేపి సమిజ్ఝన్తి, న ఏవమిదన్తి ఆహ – ‘‘ఇదమస్స ఏతిస్సా నిసజ్జాయ కమ్మట్ఠానం అనుచ్ఛవిక’’న్తి. ఆనాపానస్సతిన్తి ఆనాపానస్సతికమ్మట్ఠానం.
సమసీసీ హోతీతి సచే సమసీసీ హుత్వా న పరినిబ్బాయతి. పచ్చేకబోధిం సచ్ఛికరోతి నో చే పచ్చేకబోధిం సచ్ఛికరోతి. ఖిప్పాభిఞ్ఞోతి ఖిప్పం లహుంయేవ పత్తబ్బఛళభిఞ్ఞో.
పరిపుణ్ణాతి సోళససు ఆకారేసు కస్సచిపి అతాపనేన సబ్బసో పుణ్ణా. సుభావితాతి సమథభావనాయ విపస్సనాభావనాయ చ అనుపుబ్బసమ్పాదనేన సుభావితా. గణనావిధానానుపుబ్బియా ఆసేవితత్తా అనుపుబ్బం పరిచితా.
ఓమానం వాతి అవజాననం ఉఞ్ఞాతన్తి ఏవంవిధం మానం వా. అతిమానం వాతి ‘‘కిం ఇమేహి, మమేవ ఆనుభావేన జీవిస్సామీ’’తి ఏవం అతిమానం వా కుతో జనేస్సతీతి.
౧౧౪. విసఙ్ఖరిత్వాతి విసంయుత్తే కత్వా, యథా సఙ్గాకారేన గహణం న గచ్ఛతి, ఏవం వినిభుఞ్జిత్వాతి అత్థో. మహాభూతాని తావ విత్థారేతు, సమ్మసనూపగత్తా, అసమ్మసనూపగం ఆకాసధాతుం అథ కస్మా విత్థారేసీతి ఆహ ‘‘ఉపాదారూపదస్సనత్థ’’న్తి. ఆపోధాతు సుఖుమరూపం. ఇతరాసు ఓళారికసుఖుమతాపి లబ్భతీతి ఆహ ‘‘ఉపాదారూపదస్సనత్థ’’న్తి. హేట్ఠా చత్తారి మహాభూతానేవ కథితాని, న ఉపాదారూపన్తి తస్స పనేత్థ లక్ఖణహారనయేన ఆకాసదస్సనేన దస్సితతా వేదితబ్బా. తేనాహ ‘‘ఇమినా ముఖేన తం దస్సేతు’’న్తి. న కేవలం ఉపాదారూపగ్గహణదస్సనత్థమేవ ఆకాసధాతు విత్థారితా, అథ ఖో పరిగ్గహసుఖతాయపీతి దస్సేన్తో ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. తత్థ పరిచ్ఛిన్దితబ్బస్స రూపస్స నిరవసేసపరియాదానత్థం ‘‘అజ్ఝత్తికేనా’’తి విసేసనమాహ. ఆకాసేనాతి ఆకాసధాతుయా గహితాయ. పరిచ్ఛిన్నరూపన్తి తాయ పరిచ్ఛిన్దితకలాపగతమ్పి పాకటం హోతి విభూతం హుత్వా ఉపట్ఠాతి.
ఇదాని వుత్తమేవత్థం సుఖగ్గహణత్థం గాథాయ దస్సేతి. తస్సాతి ఉపాదాయరూపస్స. ఏవం ఆవిభావత్థన్తి ఏవం పరిచ్ఛిన్నతాయ ఆకాసస్స వసేన విభూతభావత్థం. తన్తి ఆకాసధాతుం.
౧౧౮. ఆకాసభావం గతన్తి చతూహి మహాభూతేహి అసమ్ఫుట్ఠానం తేసం పరిచ్ఛేదకభావేన ఆకాసన్తి గహేతబ్బతం గతం, ఆకాసమేవ వా ఆకాసగతం యథా ‘‘దిట్ఠిగతం (ధ. స. ౩౮౧; మహాని. ౧౨), అత్థఙ్గత’’న్తి (అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౧౩౦) చ. ఆదిన్నన్తి ఇమన్తి తణ్హాదిట్ఠీహి ఆదిన్నం. తేనాహ ‘‘గహితం పరామట్ఠ’’న్తి. అఞ్ఞత్థ కమ్మజం ‘‘ఉపాదిన్న’’న్తి వుచ్చతి, న తథా ఇధాతి ఆహ ‘‘సరీరట్ఠకన్తి అత్థో’’తి. పథవీధాతుఆదీసు వుత్తనయేనేవాతి మహాహత్థిపదోపమే (మ. ని. ౧.౩౦౦ ఆదయో) వుత్తనయదస్సనం సన్ధాయ వదతి.
౧౧౯. తాదిభావో నామ నిట్ఠితకిచ్చస్స హోతి, అయఞ్చ విపస్సనం అనుయుఞ్జతి, అథ కిమత్థం తాదిభావతా వుత్తాతి? పథవీసమతాదిలక్ఖణాచిక్ఖణాహి విపస్సనాయ సుఖప్పవత్తిఅత్థం. తేనాహ ‘‘ఇట్ఠానిట్ఠేసూ’’తిఆది. గహేత్వాతి కుసలప్పవత్తియా ఓకాసదానవసేన పరిగ్గహేత్వా. న పతిట్ఠితోతి న నిస్సితో న లగ్గో.
౧౨౦. బ్రహ్మవిహారభావనా అసుభభావనా ఆనాపానస్సతిభావనా చ ఉపచారం వా అప్పనం వా పాపేన్తో విపస్సనాయ పాదకభావాయ అనిచ్చాదిసఞ్ఞాయ విపస్సనాభావేన ఉస్సక్కిత్వా మగ్గపటిపాటియా అరహత్తాధిగమాయ హోతీతి ‘‘మేత్తాదిభావనాయ పన హోతీ’’తి వుత్తం. యత్థ కత్థచి సత్తేసు సఙ్ఖారేసు చ పటిహఞ్ఞనకిలేసోతి ఆఘాతభావమేవ వదతి ఞాయభావతో అఞ్ఞేసమ్పి. అస్మిమానోతి రూపాదికే పచ్చేకం ఏకజ్ఝం గహేత్వా ‘‘అయమహమస్మీ’’తి ఏవం పవత్తమానో.
౧౨౧. ఇదం కమ్మట్ఠానన్తి ఏత్థ గణనాదివసేన ఆసేవియమానా అస్సాసపస్సాసా యోగకమ్మస్స పతిట్ఠానతాయ కమ్మట్ఠానం. తత్థ పన తథాపవత్తో మనసికారో భావనా. ఏత్థ చ తస్సేవ థేరస్స భగవతా బహూనం కమ్మట్ఠానానం దేసితత్తా చరితం అనాదియిత్వా కమ్మట్ఠానాని సబ్బేసం పుగ్గలానం సప్పాయానీతి అయమత్థో సిద్ధో, అతిసప్పాయవసేన పన కమ్మట్ఠానేసు విభాగకథా కథితాతి వేదితబ్బా.
మహారాహులోవాదసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౩. చూళమాలుక్యసుత్తవణ్ణనా
౧౨౨. ఏవం ఠపితానీతి ‘‘సస్సతో లోకో’’తిఆదినయప్పవత్తాని దిట్ఠిగతాని అనియ్యానికతాయ న బ్యాకాతబ్బాని న కథేతబ్బాని, ఏవం ఠపనీయపక్ఖే ఠపితాని చేవ నియ్యానికసాసనే ఛడ్డనీయతాయ పటిక్ఖిత్తాని చ, అపిచేత్థ అత్థతో పటిక్ఖేపో ఏవ బ్యాకాతబ్బతో. యథా ఏకో కమ్మకిలేసవసేన ఇత్థత్తం ఆగతో, తథా అపరోపి అపరోపీతి సత్తో తథాగతో వుచ్చతీతి ఆహ – ‘‘తథాగతోతి సత్తో’’తి. తం అబ్యాకరణం మయ్హం న రుచ్చతీతి యది సస్సతో లోకో, సస్సతో లోకోతి, అసస్సతో లోకో, అసస్సతో లోకోతి జానామాతి బ్యాకాతబ్బమేవ, యం పన ఉభయథా అబ్యాకరణం, తం మే చిత్తం న ఆరాధేతి అజాననహేతుకత్తా అబ్యాకరణస్స. తేనాహ – ‘‘అజానతో ఖో పన అపస్సతో ఏతదేవ ఉజుకం, యదిదం న జానామి న పస్సామీ’’తి. సస్సతోతిఆదీసు సస్సతోతి సబ్బకాలికో, నిచ్చో ధువో అవిపరిణామధమ్మోతి అత్థో. సో హి దిట్ఠిగతికేహి లోకీయన్తి ఏత్థ పుఞ్ఞపాపతబ్బిపాకా, సయం వా తబ్బిపాకాకరాదిభావేన అవియుత్తేహి లోకీయతీతి లోకోతి అధిప్పేతో. ఏతేన చత్తారోపి సస్సతవాదా దస్సితా హోన్తి. అసస్సతోతి న సస్సతో, అనిచ్చో అద్ధువో భేదనధమ్మోతి అత్థో, అసస్సతోతి చ సస్సతభావపటిక్ఖేపేన ఉచ్ఛేదో దీపితోతి సత్తపి ఉచ్ఛేదవాదా దస్సితా హోన్తి. అన్తవాతి పరివటుమో పరిచ్ఛిన్నపరిమాణో, అసబ్బగతోతి అత్థో. తేన ‘‘సరీరపరిమాణో, అఙ్గుట్ఠపరిమాణో, యవపరిమాణో పరమాణుపరిమాణో అత్తా’’తి (ఉదా. అట్ఠ. ౫౪; దీ. ని. టీ. ౧.౭౬-౭౭) ఏవమాదివాదా దస్సితా హోన్తి.
తథాగతో పరం మరణాతి తథాగతో జీవో అత్తా మరణతో ఇమస్స కాయస్స భేదతో పరం ఉద్ధం హోతి అత్థి సంవిజ్జతీతి అత్థో. ఏతేన సస్సతభావముఖేన సోళస సఞ్ఞీవాదా, అట్ఠ అసఞ్ఞీవాదా, అట్ఠ చ నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీవాదా దస్సితా హోన్తి. న హోతీతి నత్థి న ఉపలబ్భతి. ఏతేన ఉచ్ఛేదవాదో దస్సితో హోతి. అపిచ హోతి చ న చ హోతీతి అత్థి నత్థి చాతి. ఏతేన ఏకచ్చసస్సతవాదో దస్సితో. నేవ హోతి న న హోతీతి పన ఇమినా అమరావిక్ఖేపవాదో దస్సితోతి వేదితబ్బం. భగవతా పన అనియ్యానికత్తా అనత్థసంహితాని ఇమాని దస్సనానీతి తాని న బ్యాకతాని, తం అబ్యాకరణం సన్ధాయాహ అయం థేరో ‘‘తం మే న రుచ్చతీ’’తి. సిక్ఖం పటిక్ఖిపిత్వా యథాసమాదిన్నసిక్ఖం పహాయ.
౧౨౫. త్వం నేవ యాచకోతి అహం భన్తే భగవతి బ్రహ్మచరియం చరిస్సామీతిఆదినా. న యాచితకోతి త్వం మాలుక్యపుత్త మయి బ్రహ్మచరియం చరాతిఆదినా.
౧౨౬. పరసేనాయ ఠితేన పురిసేన. బహలలేపనేనాతి బహలవిలేపనేన. మహాసుపియాది సబ్బో ముదుహిదకో వేణువిసేసో సణ్హో. మరువాతి మకచి. ఖీరపణ్ణినోతి ఖీరపణ్ణియా, యస్సా ఛిన్దనమత్తే పణ్ణే ఖీరం పగ్ఘరతి. గచ్ఛన్తి గచ్ఛతో జాతం సయంజాతగుమ్బతో గహితన్తి అధిప్పాయో. సిథిలహను నామ దత్తా కణ్ణో పతఙ్గో. ఏతాయ దిట్ఠియా సతి న హోతీతి ‘‘సస్సతో లోకో’’తి ఏతాయ దిట్ఠియా సతి మగ్గబ్రహ్మచరియవాసో న హోతి, తం పహాయ ఏవ పత్తబ్బతో.
౧౨౭. అత్థేవ జాతీతిఆదినా ఏతా దిట్ఠియో పచ్చేకమ్పి సంసారపరిబ్రూహనా కటసివడ్ఢనా నిబ్బానవిబన్ధనాతి దస్సేతి.
౧౨౮. తస్మాతిహాతి ఇదం అట్ఠానే ఉద్ధటం, ఠానేయేవ పన ‘‘వుత్తపటిపక్ఖనయేన వేదితబ్బ’’న్తి ఇమస్స పరతో కత్వా సంవణ్ణేతబ్బం. అత్తనో ఫలేన అరణీయతో అనుగన్తబ్బతో కారణమ్పి ‘‘అత్థో’’తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘కారణనిస్సిత’’న్తి. తేనాహ ‘‘బ్రహ్మచరియస్స ఆదిమత్తమ్పీ’’తి. పుబ్బపదట్ఠానన్తి పఠమారమ్భో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
చూళమాలుక్యసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౪. మహామాలుక్యసుత్తవణ్ణనా
౧౨౯. ఓరం వుచ్చతి కామధాతు, తత్థ పవత్తియా సంవత్తనతో ఓరం భజన్తీతి ఓరమ్భాగియాని, హేట్ఠిమమగ్గవజ్ఝతాయ ఓరమ్భాగే హేట్ఠాకోట్ఠాసే భజన్తీతి ఓరమ్భాగియాని క-కారస్స య-కారం కత్వా. తేనాహ ‘‘హేట్ఠాకోట్ఠాసికానీ’’తిఆది. కమ్మునా హి వట్టేన చ దుక్ఖం సంయోజేన్తీతి సంయోజనాని, ఓరమ్భాగియసఞ్ఞితాని సంయోజనాని యస్స అప్పహీనాని, తస్సేవ వట్టదుక్ఖం. యస్స పన తాని పహీనాని, తస్స తం నత్థీతి. అప్పహీనతాయ అనుసేతీతి అరియమగ్గేన అసముచ్ఛిన్నతాయ కారణలాభే సతి ఉప్పజ్జతి, అప్పహీనభావేన అనుసేతి. అనుసయమానో సంయోజనం నామ హోతీతి అనుసయత్తం ఫరిత్వా పవత్తమానో పాపధమ్మో యథావుత్తేనత్థేన సంయోజనం నామ హోతి. ఏతేన యది పన అనుసయతో సంయోజనం పవత్తం, తథాపి యే తే కామరాగాదయో ‘‘అనుసయా’’తి వుచ్చన్తి, తేయేవ బన్ధనట్ఠేన సంయోజనానీతి దస్సేతి.
ఏవం సన్తేపీతి యదేవ ఓరమ్భాగియసంయోజనం భగవతా పుచ్ఛితం, తదేవ థేరేనపి విస్సజ్జితం, తథాపి అయం లద్ధి సన్నిస్సయా. తత్థ దోసారోపనాతి దస్సేతుం ‘‘తస్స వాదే’’తిఆది వుత్తం. సముదాచారక్ఖణేయేవాతి పవత్తిక్ఖణే ఏవ. న హి సబ్బే వత్తమానా కిలేసా సంయోజనత్థం ఫరన్తీతి అధిప్పాయో. తేనాతి తేన కారణేన, తథాలద్ధికత్తాతి అత్థో. చిన్తేసి ‘‘ధమ్మం దేసేస్సామీ’’తి యోజనా. అత్తనో ధమ్మతాయేవాతి అజ్ఝత్తాసయేనేవ. విసంవాదితాతి సత్థు చిత్తస్స అనారాధనేన వివేచితా. ఏవమకాసి ఏవం ధమ్మం దేసాపేసి.
౧౩౦. సక్కాయదిట్ఠిపరియుట్ఠితేనాతి పరియుట్ఠానసమత్థసక్కాయదిట్ఠికేన. తథాభూతఞ్చ చిత్తం తాయ దిట్ఠియా విగయ్హితం అజ్ఝోత్థటఞ్చ నామ హోతీతి ఆహ ‘‘గహితేన అభిభూతేనా’’తి. దిట్ఠినిస్సరణం నామ దస్సనమగ్గో తేన సముచ్ఛిన్దితబ్బతో, సో పన నిబ్బానం ఆగమ్మ తం సముచ్ఛిన్దతి, తస్మా వుత్తం ‘‘దిట్ఠినిస్సరణం నిబ్బాన’’న్తి. అవినోదితా అనీహటాతి పదద్వయేనపి సముచ్ఛేదవసేన అప్పహీనత్తంయేవ వదతి. అఞ్ఞం సంయోజనం అఞ్ఞో అనుసయోతి వదన్తి, సహభావో నామ అఞ్ఞేన హోతి. న హి తదేవ తేన సహాతి వుచ్చతీతి తేసం అధిప్పాయో. అఞ్ఞేనాతి అత్థతో అఞ్ఞేన. అవత్థామత్తతో యదిపి అవయవవినిముత్తో సముదాయో నత్థి, అవయవో పన సముదాయో న హోతీతి సో సముదాయతో అఞ్ఞో ఏవాతి సక్కా వత్తున్తి యథావుత్తస్స పరిహారస్స అప్పాటిహీరకతం ఆసఙ్కిత్వా పక్ఖన్తరం ఆసల్లితం ‘‘అథాపి సియా’’తిఆదినా. పక్ఖన్తరేహి పరిహారా హోన్తీతి యథావుత్తఞాయేనపి అఞ్ఞో పురిసో అథాపి సియా, అయం పనేత్థ అఞ్ఞో దోసోతి ఆహ ‘‘యది తదేవా’’తిఆది. అథాపి సియా తుయ్హం యది పరివితక్కో ఈదిసో యది తదేవ సంయోజనన్తిఆది. ఇమమత్థం సన్ధాయాతి పరమత్థతో సో ఏవ కిలేసో సంయోజనమనుసయో చ, బన్ధనత్థఅప్పహీనత్థానం పన అత్థేవ భేదోతి ఇమమత్థం సన్ధాయ.
౧౩౨. తచచ్ఛేదో వియ సమాపత్తి కిలేసానం సమాపత్తివిక్ఖమ్భనస్స సారచ్ఛేదస్స అనుసయస్స దూరభావతో. ఫేగ్గుచ్ఛేదో వియ విపస్సనా తస్స ఆసన్నభావతో. ఏవరూపా పుగ్గలాతి అభావితసద్ధాదిబలతాయ దుబ్బలనామకాయా పుగ్గలా, యేసం సక్కాయనిరోధాయ…పే… నాధిముచ్చతి. ఏవం దట్ఠబ్బాతి యథా సో దుబ్బలకో పురిసో, ఏవం దట్ఠబ్బో సో పురిసో గఙ్గాపారం వియ సక్కాయపారం గన్తుం అసమత్థత్తా. వుత్తవిపరియాయేన సుక్కపక్ఖస్స అత్థో వేదితబ్బో.
౧౩౩. ఉపధివివేకేనాతి ఇమినా ఉపధివివేకాతి కరణే నిస్సక్కనన్తి దస్సేతి, ఉపధివివేకాతి వా హేతుమ్హి నిస్సక్కవచనస్స ఉపధివివేకేనాతి హేతుమ్హి కరణవచనేన పఞ్చకామగుణవివేకో కథితో. కామగుణాపి హి ఉపధీయతి ఏత్థ దుక్ఖన్తి ఉపధీతి వుచ్చన్తీతి. థినమిద్ధపచ్చయా కాయవిజమ్భితాదిభేదం కాయాలసియం. తత్థాతి అన్తోసమాపత్తియం సమాపత్తిఅబ్భన్తరే జాతం. తం పన సమాపత్తిపరియాపన్నమ్పి అపరియాపన్నమ్పీతి తదుభయం దస్సేతుం ‘‘అన్తోసమాపత్తిక్ఖణేయేవా’’తిఆది వుత్తం. రూపాదయో ధమ్మేతి రూపవేదనాదికే పఞ్చక్ఖన్ధధమ్మే. న నిచ్చతోతి ఇమినా నిచ్చపటిక్ఖేపతో తేసం అనిచ్చతమాహ. తతో ఏవ ఉదయవయన్తతో విపరిణామతో తావకాలికతో చ తే అనిచ్చాతి జోతితం హోతి. యఞ్హి నిచ్చం న హోతి, తం ఉదయబ్బయపరిచ్ఛిన్నం జరాయ మరణేన చాతి ద్వేధా విపరిణతం ఇత్తరఖణమేవ చ హోతి. న సుఖతోతి ఇమినా సుఖపటిక్ఖేపతో తేసం దుక్ఖతమాహ, అతో ఏవ అభిణ్హం పటిపీళనతో దుక్ఖవత్థుతో చ తే దుక్ఖాతి జోతితం హోతి. ఉదయబ్బయవన్తతాయ హి తే అభిణ్హం పటిపీళనతో నిరన్తరదుక్ఖతాయ దుక్ఖస్సేవ చ అధిట్ఠానభూతాతి. పచ్చయయాపనీయతాయ రోగమూలతాయ చ రోగతో. దుక్ఖతాసూలయోగితాయ కిలేసాసుచిపగ్ఘరణతో ఉప్పాదజరాభఙ్గేహి ఉద్ధుమాతపక్కభిజ్జనతో చ గణ్డతో. పీళాజననతో అన్తోతుదనతో దున్నీహరణతో చ అవద్ధిఆవహతో అఘవత్థుతో చ అసేరీభావతో ఆబాధపదట్ఠానతాయ చ ఆబాధతో. అవసవత్తనతో అవిధేయ్యతాయ పరతో. బ్యాధిజరామరణేహి పలుజ్జనీయతాయ పలోకతో. సామీనివాసీకారకవేదకఅధిట్ఠాయకవిరహతో సుఞ్ఞతో. అత్తపటిక్ఖేపట్ఠేన అనత్తతో, రూపాదిధమ్మాపి న ఏత్థ అత్తా హోన్తీతి అనత్తా, ఏవం అయమ్పి న అత్తా హోతీతి అనత్తా. తేన అబ్యాపారతో నిరీహతో తుచ్ఛతో అనత్తాతి దీపితం హోతి. లక్ఖణత్తయమేవ అవబోధత్థం ఏకాదసహి పదేహి విభజిత్వా గహితన్తి దస్సేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆది వుత్తం.
అన్తోసమాపత్తియన్తి సమాపత్తీనం సహజాతతాయ సమాపత్తీనం అబ్భన్తరే. చిత్తం పటిసంహరతీతి తప్పటిబద్ధఛన్దరాగాదిఉపక్కిలేసవిక్ఖమ్భనేన విపస్సనాచిత్తం పటిసంహరతి. తేనాహ ‘‘మోచేతీ’’తి. సవనవసేనాతి ‘‘సబ్బసఙ్ఖారసమథో’’తిఆదినా సవనవసేన. థుతివసేనాతి తథేవ థోమనావసేన గుణతో సంకిత్తనవసేన. పరియత్తివసేనాతి తస్స ధమ్మస్స పరియాపుణనవసేన. పఞ్ఞత్తివసేనాతి తదత్థస్స పఞ్ఞాపనవసేన. ఆరమ్మణకరణవసేనేవ ఉపసంహరతి మగ్గచిత్తం. ఏతం సన్తన్తిఆది పన అవధారణనివత్తితత్థదస్సనం. యథా విపస్సనా ‘‘ఏతం సన్తం ఏతం పణీత’’న్తిఆదినా అసఙ్ఖతాయ ధాతుయా చిత్తం ఉపసంహరతి, ఏవం మగ్గో నిబ్బానం సచ్ఛికిరియాభిసమయవసేన అభిసమేన్తో తత్థ లబ్భమానే సబ్బే విసేసే అసమ్మోహతో పటివిజానన్తో తత్థ చిత్తం ఉపసంహరతి. తేనాహ ‘‘ఇమినా పన ఆకారేనా’’తిఆది. సో తత్థ ఠితోతి సో అదన్ధవిపస్సనో యోగీ తత్థ తాయ అనిచ్చాదిలక్ఖణత్తయారమ్మణాయ విపస్సనాయ ఠితో. సబ్బసోతి తస్స మగ్గస్స అధిగమాయ నిబ్బత్తితసమథవిపస్సనాసు. అసక్కోన్తో అనాగామీ హోతీతి హేట్ఠిమమగ్గవహాసు ఏవ సమథవిపస్సనాసు ఛన్దరాగం పహాయ అగ్గమగ్గవహాసు తాసు నికన్తిం పరియాదాతుం అసక్కోన్తో అనాగామితాయమేవ సణ్ఠాతి.
సమతిక్కన్తత్తాతి సమథవసేన విపస్సనావసేన చాతి సబ్బథాపి రూపస్స అతిక్కన్తత్తా. తేనాహ ‘‘అయఞ్హీ’’తిఆది. అనేనాతి యోగినా. తం అతిక్కమ్మాతి ఇదం యో వా పఠమం పఞ్చవోకారభవపరియాపన్నే ధమ్మే సమ్మదేవ సమ్మసిత్వా తే వివజ్జేత్వా తతో అరూపసమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా అరూపధమ్మే సమ్మసతి, తం సన్ధాయ వుత్తం. తేనాహ ‘‘ఇదాని అరూపం సమ్మసతీ’’తి.
సమథవసేన గచ్ఛతోతి సమథప్పధానం పుబ్బభాగపటిపదం అనుయుఞ్జన్తస్స. చిత్తేకగ్గతా ధురం హోతీతి తస్స విపస్సనాభావనాయ తథా పుబ్బే పవత్తత్తా వుట్ఠానగామినివిపస్సనా సమాధిప్పధానా హోతి, మగ్గేపి చిత్తేకగ్గతా ధురం హోతి, సమాధిన్ద్రియం పుబ్బఙ్గమం బలవం హోతి. సో చేతోవిముత్తో నామాతి సో అరియో చేతోవిముత్తో నామ హోతి. విపస్సనావసేన గచ్ఛతోతి ‘‘సమథవసేన గచ్ఛతో’’తి ఏత్థ వుత్తనయానుసారేన అత్థో వేదితబ్బో. అయఞ్చ పుగ్గలవిభాగో సుత్తన్తనయేన ఇధాభిహితో పరియాయో నామ, అభిధమ్మనయేన పరతో కీటాగిరిసుత్తవణ్ణనాయం దస్సయిస్సామ. అయం సభావధమ్మోయేవాతి పుబ్బభాగపటిపదా సమథప్పధానా చే సమాధి ధురం, విపస్సనాపధానా చే పఞ్ఞా ధురన్తి అయం ధమ్మసభావోయేవ, ఏత్థ కిఞ్చి న ఆసఙ్కితబ్బం.
ఇన్ద్రియపరోపరియత్తం ఇన్ద్రియవేమత్తతా. తేనాహ ‘‘ఇన్ద్రియనానత్తం వదామీ’’తి. ఇన్ద్రియనానత్తతా కారణన్తి ఇదం దస్సేతి – అనిచ్చాదివసేన విపస్సనాభినివేసో వియ సమథవసేన విపస్సనావసేన చ యం పుబ్బభాగగమనం, తం అప్పమాణం తం వుట్ఠానగామినివిపస్సనం, యస్స సమాధి ధురం పుబ్బఙ్గమం బలవం హోతి, సో అరియో చేతోవిముత్తి నామ హోతి. యస్స పఞ్ఞా ధురం పుబ్బఙ్గమం బలవం హోతి సో అరియో పఞ్ఞావిముత్తో నామ హోతి. ఇదాని తమత్థం బుద్ధివిసిట్ఠేన నిదస్సనేన దస్సేన్తో ‘‘ద్వే అగ్గసావకా’’తిఆదిమాహ, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
మహామాలుక్యసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౫. భద్దాలిసుత్తవణ్ణనా
౧౩౪. అసియతీతి అసనం, భుఞ్జనం భోజనం, అసనస్స భోజనం అసనభోజనం, ఆహారపరిభోగో, ఏకస్మిం కాలే అసనభోజనం ఏకాసనభోజనం. సో పన కాలో సబ్బబుద్ధానం సబ్బపచ్చేకబుద్ధానం ఆచిణ్ణసమాచిణ్ణవసేన పుబ్బణ్హో ఏవ ఇధాధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘ఏకస్మిం పురేభత్తే అసనభోజన’’న్తి. విప్పటిసారకుక్కుచ్చన్తి ‘‘అయుత్తం వత మయా కతం, యో అత్తనో సరీరపకతిం అజానన్తో ఏకాసనభోజనం భుఞ్జి, యేన మే ఇదం సరీరం కిసం జాతం బ్రహ్మచరియానుగ్గహో నాహోసీ’’తి ఏవం విప్పటిసారకుక్కుచ్చం భవేయ్య. ఏతం సన్ధాయ సత్థా ఆహ, న భద్దాలిమేవ తాదిసం కిరియం అనుజానన్తో. ఇతరథాతి యది ఏకంయేవ భత్తం ద్విధా కత్వా తతో ఏకస్స భాగస్స భుఞ్జనం ఏకదేసభుఞ్జనం అధిప్పేతం. కో సక్కోతీతి కో ఏవం యాపేతుం సక్కోతి. అతీతజాతిపరిచయోపి నామ ఇమేసం సత్తానంయేవ అనుబన్ధతీతి ఆహ ‘‘అతీతే’’తిఆది. విరవన్తస్సేవాతి అనాదరే సామివచనం. తం మద్దిత్వాతి ‘‘అయం సిక్ఖా సబ్బేసమ్పి బుద్ధానం సాసనే ఆచిణ్ణం, అయఞ్చ భిక్ఖు ఇమం సిక్ఖతేవా’’తి వత్వా తం భద్దాలిం తస్స వా అనుస్సాహపవేదనం అభిభవిత్వా. భిక్ఖాచారగమనత్థం న వితక్కమాళకం అగమాసి, విహారచారికం చరన్తో తస్స వసనట్ఠానం భగవా గచ్ఛతి.
౧౩౫. దూసయన్తి గరహన్తి ఏతేనాతి దోసో, అపరాధో, సో ఏవ కుచ్ఛితభావేన దోసకో. గరహాయ పవత్తిట్ఠానతో ఓకాసో. తేనాహ – ‘‘ఏతం ఓకాసం ఏతం అపరాధ’’న్తి. దుక్కరతరన్తి పతికారవసేన అతిసయేన దుక్కరం. అపరాధో హి న ఖమాపేన్తం యథాపచ్చయం విత్థారితో హుత్వా దుప్పతికారో హోతి. తేనాహ ‘‘వస్సఞ్హీ’’తిఆది.
అలగ్గిత్వాతి ఇమమ్పి నామ అపనీతం అకాసీతి ఏవం అవినేత్వా, తం తం తస్స హితపటిపత్తిం నివారణం కత్వాతి అత్థో. ఞాయపటిపత్తిం అతిచ్చ ఏతి పవత్తతీతి అచ్చయో, అపరాధో, పురిసేన మద్దిత్వా పవత్తితో అపరాధో అత్థతో పురిసం అతిచ్చ అభిభవిత్వా పవత్తో నామ హోతి. తేనాహ ‘‘అచ్చయో మం, భన్తే, అచ్చగమా’’తి. అవసేసపచ్చయానం సమాగమే ఏతి ఫలం ఏతస్మా ఉప్పజ్జతి పవత్తతి చాతి సమయో, హేతు యథా ‘‘సముదాయో’’తి ఆహ ‘‘ఏకం కారణ’’న్తి. యం పనేత్థ భద్దాలిత్థేరస్స అపరిపూరకారితాయ భిక్ఖుఆదీనం జాననం, తమ్పి కారణం కత్వా ‘‘అహం ఖో, భన్తే, న ఉస్సహామీ’’తిఆదినా వత్తబ్బన్తి దస్సేతి.
౧౩౬. ఏకచిత్తక్ఖణికాతి పఠమమగ్గచిత్తక్ఖణేన ఏకచిత్తక్ఖణికా. ఏవం ఆణాపేతుం న యుత్తన్తి సఙ్కమత్థాయ ఆణాపేతుం న యుత్తం పయోజనాభావతో. అనాచిణ్ణఞ్చేతం బుద్ధానం, యదిదం పదసా అక్కమనం. తథా హి –
‘‘అక్కమిత్వాన మం బుద్ధో, సహ సిస్సేహి గచ్ఛతు;
మా నం కలలం అక్కమిత్థ, హితాయ మే భవిస్సతీ’’తి. (బు. వం. ౨.౫౩);
సుమేధపణ్డితేన పచ్చాసీసితం న కతం. యథాహ –
‘‘దీపఙ్కరో లోకవిదూ, ఆహుతీనం పటిగ్గహో;
ఉస్సీసకే మం ఠత్వాన, ఇదం వచనమబ్రవీ’’తి. (బు. వం. ౨.౬౦);
భగవతా ఆణత్తే సతి తేసమ్పి ఏవం కాతుం న యుత్తన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఏతేసం పటిబాహితుం యుత్తన్తి ఇదం అట్ఠానపరికప్పనవసేనేవ వుత్తం. న హి బుద్ధానం కాతుం ఆరద్ధం నామ కిచ్చం కేహిచి పటిబాహితుం యుత్తం నామ అత్థి పటిబాహితుంయేవ అకరణతో. సమ్మత్తనియామస్స అనోక్కన్తత్తా వుత్తం ‘‘బాహిరకో’’తి.
౧౩౭. న కమ్మట్ఠానం అల్లీయతీతి చిత్తం కమ్మట్ఠానం న ఓతరతి.
౧౪౦. పునప్పునం కారేన్తీతి దణ్డకమ్మపణామనాదికారణం పునప్పునం కారేన్తి. సమ్మావత్తమ్హి న వత్తతీతి తస్సా తస్సా ఆపత్తియా వుట్ఠానత్థం భగవతా పఞ్ఞత్తసమ్మావత్తమ్హి న వత్తతి. అనులోమవత్తే న వత్తతీతి యేన యేన వత్తేన సఙ్ఘో అనులోమికో హోతి, తస్మిం తస్మిం అనులోమవత్తే న వత్తతి విలోమమేవ గణ్హాతి, పటిలోమేన హోతి. నిత్థారణకవత్తమ్హీతి యేన వత్తేన సఙ్ఘో అనులోమికో హోతి, సాపత్తికభావతో నిత్థిణ్ణో హోతి, తమ్హి నిత్థారణవత్తస్మిం న వత్తతి. తేనాహ ‘‘ఆపత్తీ’’తిఆది. దుబ్బచకరణేతి దుబ్బచస్స భిక్ఖునో కరణే.
౧౪౪. యాపేతీతి వత్తతి, సాసనే తిట్ఠతీతి అత్థో. అభిఞ్ఞాపత్తాతి ‘‘అసుకో అసుకో చ థేరో సీలవా కల్యాణధమ్మో బహుస్సుతో’’తిఆదినా అభిఞ్ఞాతభావం పత్తా అధిగతఅభిఞ్ఞాతా.
౧౪౫. సత్తేసు హాయమానేసూతి కిలేసబహులతాయ పటిపజ్జనకసత్తేసు పరిహాయన్తేసు పటిపథేసు జాయమానేసు. అన్తరధాయతి నామ తదాధారతాయ. దిట్ఠధమ్మికా పరూపవాదాదయో. సమ్పరాయికా అపాయదుక్ఖవిసేసా. ఆసవన్తి తేన తేన పచ్చయేన పవత్తన్తీతి ఆసవా. నేసన్తి పరూపవాదాదిఆసవానం. తేతి వీతిక్కమధమ్మా.
అకాలం దస్సేత్వాతి సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా అకాలం దస్సేత్వా. ఉప్పత్తిన్తి ఆసవట్ఠానియానం ధమ్మానముప్పత్తిం. సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా కాలం, తావ సేనాసనాని పహోన్తి, తేన ఆవాసమచ్ఛరియాదిహేతునా సాసనే ఏకచ్చే ఆసవట్ఠానియా ధమ్మా న ఉప్పజ్జన్తి. ఇమినా నయేనాతి ఇమినా పన హేతునా పదసోధమ్మసిక్ఖాపదానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.
యసన్తి కిత్తిసద్దం పరివారఞ్చ. సాగతత్థేరస్స నాగదమనకిత్తియసాదివసేన సురాపానసఙ్ఖాతో ఆసవట్ఠానియో ధమ్మో ఉప్పజ్జి.
రసేన రసం సంసన్దేత్వాతి ఉపాదిన్నకఫస్సరసేన అనుపాదిన్నకఫస్సరసం సంసన్దేత్వా.
౧౪౬. న ఖో, భద్దాలి, ఏసేవ హేతు, అథ ఖో అఞ్ఞమ్పి అత్థీతి దస్సేన్తో భగవా ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. తేన ధమ్మస్స సక్కచ్చసవనే థేరం నియోజేతి.
౧౪౭. విసేవనాచారన్తి అదన్తకిరియం. పరినిబ్బాయతీతి వూపసమ్మతి. తత్థ అదన్తకిరియం పహాయ దన్తో హోతి. యుగస్సాతి రథధురస్స.
అనుక్కమేతి అనురూపపరిగమే. తదవత్థానురూపం పాదానం ఉక్ఖిపనే నిక్ఖిపనే చ. తేనాహ ‘‘చత్తారో పాదే’’తిఆది. రజ్జుబన్ధనవిధానేనాతి పాదతో భూమియా మోచనవిధానేన. ఏవం కరణత్థన్తి యథా అస్సే నిసిన్నస్సేవ భూమిం గహేతుం సక్కా, ఏవం చత్తారో పాదే తథా కత్వా అత్తనో నిచ్చలభావకరణత్థం. మణ్డలేతి మణ్డలధావికాయం. పథవీకమనేతి పథవిం ఫుట్ఠమత్తేన గమనే. తేనాహ ‘‘అగ్గగ్గఖురేహీ’’తి. ఓక్కన్తకరణస్మిన్తి ఓక్కన్తేత్వా పరసేనాసమ్మద్దన ఓక్కన్తకరణే. ఏకస్మిం ఠానేతి చతూసు పాదేసు యత్థ కత్థచి ఏకస్మిం ఠానే గమనం చోదేన్తీతి అత్థో, సో పనేత్థ సీఘతరో అధిప్పేతో. దవత్తేతి మరియాదాకోపనేహి నానప్పయోజనే, పరసేనాయ పవత్తమహానాదపహరణేహి అత్థో. తేనాహ ‘‘యుద్ధకాలస్మి’’న్తిఆది.
రఞ్ఞా జానితబ్బగుణేతి యథా రాజా అస్సస్స గుణే జానాతి, ఏవం తేన జానితబ్బగుణకారణం కారేతి. అస్సరాజవంసేతి దుస్సహం దుక్ఖం పత్వాపి యథా అయం రాజవంసానురూపకిరియం న జహిస్సతి, ఏవం సిక్ఖాపనే. సిక్ఖాపనమేవ హి సన్ధాయ సబ్బత్థ ‘‘కారణం కారేతీ’’తి వుత్తం తస్స కరణకారాపనపరియాయత్తా.
యథా ఉత్తమజవో హోతీతి జవదస్సనట్ఠానే యథా హయో ఉత్తమజవం న హాపేసి, ఏవం సిక్ఖాపేతి. ఉత్తమహయభావే, యథా ఉత్తమహయో హోతీతి కమ్మకరణకాలే అత్తనో ఉత్తమసభావం అనిగుహిత్వా అవజ్జేత్వా యథా అత్థసిద్ధి హోతి, ఏవం పరమజవేన సిక్ఖాపేతి. యథా కిరియా వినా దబ్బమ్పి వినా కిరియం న భవతి, ఏవం దట్ఠబ్బన్తి దస్సేతుం ‘‘తత్థ పకతియా’’తిఆది వుత్తం.
తత్రాతి తస్మిం పకతియా ఉత్తమహయస్సేవ ఉత్తమహయకారణారహత్తా ఉత్తమజవపటిపజ్జనే. మాసఖాదకఘోటకానన్తి మాసం ఖాదిత్వా యథా తథా విగుణఖలుఙ్గకానం. వలఞ్జకదణ్డన్తి రఞ్ఞా గహేతబ్బసువణ్ణదణ్డం. ధాతుపత్థద్ధోతి అత్తనావ సముప్పాదితధాతుయా ఉపత్థమ్భితో హుత్వా.
ఉత్తమే సాఖల్యేతి పరమసఖిలభావే సఖిలవాచాయ ఏవ దమేతబ్బతాయ. తేనాహ ‘‘ముదువాచాయ హీ’’తిఆది.
అరహత్తఫలసమ్మాదిట్ఠియాతి ఫలసమాపత్తికాలే పవత్తసమ్మాఞాణం. సమ్మాఞాణం పుబ్బే వుత్తసమ్మాదిట్ఠియేవాతి పన ఇదం ఫలసమ్మాదిట్ఠిభావసామఞ్ఞేన వుత్తం. కేచి పన ‘‘పచ్చవేక్ఖణఞాణ’’న్తి వదన్తి, తం న యుజ్జతి ‘‘అసేక్ఖేనా’’తి విసేసితత్తా. తమ్పి అసేక్ఖఞాణన్తి చే? ఏవమ్పి నిప్పరియాయ సేక్ఖగ్గహణే పరియాయసేక్ఖగ్గహణం న యుత్తమేవ, కిచ్చభేదేన వా వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఏకా ఏవ హి సా పఞ్ఞా నిబ్బానస్స పచ్చక్ఖకిరియాయ సమ్మాదస్సనకిచ్చం ఉపాదాయ ‘‘సమ్మాదిట్ఠీ’’తి వుత్తా, సమ్మాజాననకిచ్చం ఉపాదాయ ‘‘సమ్మాఞాణ’’న్తి. అఞ్ఞాతావిన్ద్రియవసేన వా సమ్మాదిట్ఠి, పఞ్ఞిన్ద్రియవసేన సమ్మాఞాణన్తి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. మగ్గఫలావహాయ దేసనాయ సఙ్ఖేపతోవ ఆగతత్తా వుత్తం ‘‘ఉగ్ఘటితఞ్ఞుపుగ్గలస్స వసేనా’’తి.
భద్దాలిసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౬. లటుకికోపమసుత్తవణ్ణనా
౧౪౮. మహాఉదాయిత్థేరోతి కాళుదాయిలాళుదాయిత్థేరేహి అఞ్ఞో మహాదేహతాయ మహాఉదాయీతి సాసనే పఞ్ఞాతో థేరో. అపహరి అపహరతి అపహరిస్సతీతి అపహత్తా. తేకాలికో హి అయం సద్దో. ఉపహత్తాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. అపహారకోతి అపనేతా. ఉపహారకోతి ఉపనేతా.
౧౪౯. యన్తి భుమ్మత్థే పచ్చత్తవచనం, తేన చ అనన్తరనిద్దిట్ఠసమయో పచ్చామట్ఠోతి ఆహ ‘‘యస్మిం సమయే’’తి. న భగవన్తం పటిచ్చాతి న భగవన్తం ఆరమ్మణం కత్వా.
కమ్మనిప్ఫన్నత్థన్తి అత్తనా ఆయాచియమానకమ్మసిద్ధిఅత్థం. భవతీతి భూ, న భూతి అభూ, భయవసేన పన సా ఇత్థీ ‘‘అభు’’న్తి ఆహ. ఆతు మాతూతి ఏత్థ యథా –
‘‘అఙ్గా అఙ్గా సమ్భవసి, హదయా అధిజాయసే;
అత్తా ఏవ పుత్త నామాసి, స జీవ సరదోసత’’న్తి. –
ఆదీసు పుత్తో ‘‘అత్తా’’తి వుచ్చతి కులవసేన సన్తానే పవత్తనతో. ఏవం పితాపి ‘‘పుత్తస్స అత్తా’’తి వుచ్చతి. యస్మా ‘‘భిక్ఖుస్స అత్తా మాతా’’తి వత్థుకామా భయవసేన ‘‘ఆతు మాతూ’’తి ఆహ. తేనాహ ‘‘ఆతూతి పితా’’తిఆది.
౧౫౦. ఏవమేవన్తి ఇదం గరహత్థజోతననిపాతపదన్తి వుత్తం ‘‘గరహన్తో ఆహా’’తి. తథా హి నం వాచకసద్దేనేవ దస్సేన్తో ‘‘ఇధేకచ్చే మోఘపురిసా’’తి ఆహ. ఆహంసూతి తేసం తథా వచనస్స అవిచ్ఛేదేన పవత్తిదీపనన్తి ఆహ ‘‘వదన్తీ’’తి. కిం పనిమస్స అప్పమత్తకస్సాతి పహాతబ్బవత్థుం అవమఞ్ఞమానేహి వుత్తం. తేనాహ ‘‘కిం పనా’’తి. హేతుమ్హి జోతేతబ్బే చేతం సామివచనం యథా ‘‘అనుస్సవస్స హేతు, అజ్ఝేనస్స హేతూ’’తి. తేనాహ ‘‘అప్పమత్తకస్స హేతూ’’తి. నను అపస్సన్తేన వియ అసుణన్తేన వియ భవితబ్బన్తి? సత్థారా నామ అప్పమత్తకేసు దోసేసు అపస్సన్తేన వియ చ అసుణన్తేన వియ చ భవితబ్బన్తి తేసం అధిప్పాయేన వివరణం. తేసు చాతి సిక్ఖాకామేసు చ. అప్పచ్చయం ఉపట్ఠాపేన్తీతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బన్తి దస్సేతి. తేసన్తి యే ‘‘మోఘపురిసా’’తి వుత్తా పుగ్గలా, తేసం. గలే బద్ధం మహాకట్ఠన్తి గలే ఓలమ్బేత్వా బద్ధం రుక్ఖదణ్డమాహ. పూతిలతాయాతి గలోచియా. పారాజికవత్థు వియ దుప్పజహం హోతీతి ఛన్దకప్పహానవసేన తం పజహితుం న సక్కోతి.
౧౫౧. అనుస్సుక్కాతి తస్స పహాతబ్బస్స పహానే ఉస్సుక్కరహితా. అపచ్చాసీసనపక్ఖేతి తాయ పరదత్తవుత్తితాయ కస్సచి పచ్చయస్స కుతోచి అపచ్చాసీసకపక్ఖే ఠితా హుత్వా సుప్పజహం హోతి, న తస్స పహానే భారియం అత్థి.
౧౫౨. దలిద్దో దుగ్గతో. అస్సకోతి అసాపతేయ్యో. గేహయట్ఠియోతి గేహఛదనస్స ఆధారా, తా ఉజుకం తిరియం ఠపేతబ్బదణ్డా. సమన్తతో భిత్తిపాదేసు ఠపేతబ్బదణ్డా మణ్డలా. కాకాతిదాయిన్తి ఇతో చితో కాకేహి అతిపాతవసేన ఉడ్డేతబ్బం. తేనాహ ‘‘యత్థ కిఞ్చిదేవా’’తిఆది. సూరకాకాతి కాకానం ఉడ్డేపనాకారమాహ. నపరమరూపన్తి హీనరూపం. విలీవమఞ్చకోతి తాలవేత్తకాదీహి వీతమఞ్చకో. సా పనస్స సన్తానానం ఛిన్నభిన్నతాయ ఓలుగ్గవిలుగ్గతా, తథా సతి సా విసమరూపా హోతీతి ఆహ ‘‘ఓణతా’’తిఆది. సో పుగ్గలో లూఖభోజీ హోతీతి ఆహ ‘‘ధఞ్ఞం నామ కుద్రూసకో’’తి. సమకాలం వపితబ్బతాయ సమవాపకం, యథాఉతు వపితబ్బబీజం. జాయికాతి కుచ్ఛితా భరియా, సబ్బత్థ గరహాయం క-సద్దో. సో వతాహం పబ్బజేయ్యన్తి సోహం కేసమస్సుం ఓహారేత్వా పబ్బజేయ్యం, యోహం పురిసో నామ అస్సం వతాతి పబ్బజ్జావసేన అత్తనో పురిసం బోధేయ్య. తంసభావే ఠితస్స బోధా న తు దుక్కరా, సా ఖటోపికా. సా కుమ్భీ. మేణ్డకసేట్ఠినో అడ్ఢతేళసాని కోట్ఠాగారసతాని వియ.
౧౫౩. సువణ్ణనిక్ఖసతానన్తి అనేకేసం సువణ్ణనిక్ఖసతానం. చయోతి సన్తానేహి నిచయో అవీచి నిచ్చప్పబన్ధనిచయో. తేనాహ ‘‘సన్తానతో కతసన్నిచయో’’తి.
౧౫౪. హేట్ఠా కిఞ్చాపి అప్పజహనకా పఠమం దస్సితా, పజహనకా పధానా, తేసఞ్చ వసేనేత్థ పుగ్గలచతుక్కం దస్సితం. తే తఞ్చేవ పజహన్తీతి పజహనకా పఠమం గహితా. రాసివసేనాతి ‘‘ఇధుదాయి ఏకచ్చో పుగ్గలో’’తిఆదినా చతుక్కే ఆగతవిభాగం అనామసిత్వా ‘‘తే తే’’తి పచురవసేన వుత్తం. తేనాహ ‘‘న పాటియేక్కం విభత్తా’’తి. అవిభాగేన గహితవత్థూసు విభాగతో గహణం లోకసిద్ధమేతన్తి దస్సేతుం ‘‘యథా నామా’’తిఆది వుత్తం. పజహనకపుగ్గలాతి ‘‘తే తఞ్చేవ పజహన్తీ’’తి ఏవం పజహనకపుగ్గలా ఏవ.
ఉపధిఅనుధావనకాతి ఉపధీసు అనుఅనుధావనకా ఉపధియో ఆరబ్భ పవత్తనకా. వితక్కాయేవాతి కామసఙ్కప్పాదివితక్కాయేవ. ఇన్ద్రియనానత్తతాతి విముత్తిపరిపాచకానం ఇన్ద్రియానం పరోపరియత్తం. తస్స హి వసేనేవ తే చత్తారో పుగ్గలా జాతా. అగ్గమగ్గత్థాయ విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా యావ న తం మగ్గేన సముగ్ఘాతేన్తి, తావ నప్పజహన్తి నామ. ఇతి హేట్ఠిమా తయోపి అరియా అప్పహీనస్స కిలేసస్స వసేన ‘‘నప్పజహన్తీ’’తి వుత్తా, పగేవ పుథుజ్జనా. వుత్తనయేన పన విపస్సనం మగ్గేన ఘటేన్తా తే చత్తారో జనా అగ్గమగ్గక్ఖణే పజహన్తి నామ. తే ఏవ తత్థ సీఘకారినో ఖిప్పం పజహన్తి నామ, తేనాహ ‘‘తత్థా’’తిఆది.
సంవేగం కత్వా అగ్గిం అక్కన్తపురిసో వియ. మగ్గేనాతి అనుక్కమాగతేన అగ్గమగ్గేన. మహాహత్థిపదోపమేతి మహాహత్థిపదోపమసుత్తే (మ. ని. ౧.౩౦౦ ఆదయో). తత్థ హి ‘‘తస్స ధాతారమ్మణమేవ చిత్తం పక్ఖన్దతి పసీదతి సన్తిట్ఠతి అధిముచ్చతీ’’తి (మ. ని. ౧.౩౦౨) ఏత్థ అతితిక్ఖనాతితిక్ఖ-నాతిమన్దఅతిమన్ద-పుగ్గలవసేన అట్ఠకథాయం (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౦౨) తయో వారా ఉద్ధటా, తత్థ మజ్ఝిమవసేనేవ పఞ్హో కథితో. ఇన్ద్రియభావనేతి ఇన్ద్రియభావనాసుత్తే, తత్థాపి మజ్ఝిమనయేనేవ పఞ్హో కథితో. తేనాహ ‘‘ఇమేసూ’’తిఆది.
తన్తి ‘‘ఉపధీ’’తి వుత్తం ఖన్ధపఞ్చకం. దుక్ఖస్స మూలన్తి సబ్బస్సపి వట్టదుక్ఖస్స కారణం. నిగ్గహణోతి నిరుపాదానో. తేనాహ ‘‘నిత్తణ్హో’’తి.
౧౫౫. యే పజహన్తీతి ‘‘తే తఞ్చేవ పజహన్తీ’’తి ఏవం వుత్తపుగ్గలా. తే ఇమే నామ ఏత్తకే కిలేసే పజహన్తీతి యే తే పుథుజ్జనా లాభినో చ పఞ్చ కామగుణే ఏత్తకే తంతంఝానాదివత్థుకే చ తంతంమగ్గవజ్ఝతాయ పరిచ్ఛిన్నత్తా ఏత్తకే కిలేసే పజహన్తి. యే నప్పజహన్తీతి ఏత్థ వుత్తనయానుసారేన అత్థో వేదితబ్బో. అసుచిసుఖం కాయాసుచిసన్నిస్సితత్తా. అనరియేహీతి అపరిసుద్ధేహి. పటిలాభతో భాయితబ్బం కిలేసదుక్ఖగతికత్తా. విపాకతో భాయితబ్బం అపాయదుక్ఖగతికత్తా. గణతోపి కిలేసతోపి వివిత్తసుఖన్తి గణసఙ్గణికతో చ కిలేససఙ్గణికతో చ వివిత్తసుఖం. రాగాదివూపసమత్థాయాతి రాగాదివూపసమావహం సుఖం. న భాయితబ్బం సమ్పతి ఆయతిఞ్చ ఏకన్తహితభావతో.
౧౫౬. ఇఞ్జితస్మిన్తి పచ్చత్తే భుమ్మవచనన్తి ఆహ ‘‘ఇఞ్జన’’న్తిఆది. ఇఞ్జతి తేనాతి ఇఞ్జితం, తస్స తస్స ఝానస్స ఖోభకరం ఓళారికం ఝానఙ్గం. చతుత్థజ్ఝానం అనిఞ్జనం సన్నిసిన్నాభావతో. తథా హి వుత్తం ‘‘ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే’’తి (దీ. ని. ౧.౨౪౪-౨౪౫; మ. ని. ౧.౩౮౪-౩౮౬; పారా. ౧౨-౧౩).
అలం-సద్దో యుత్తత్థోపి హోతి – ‘‘అలమేవ నిబ్బిన్దితుం, అలం విముచ్చితు’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౨౭౨; సం. ని. ౨.౧౨౪, ౧౨౮, ౧౩౪, ౧౪౩), తస్మా అనలం అనుసఙ్గం కాతుం అయుత్తన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘అకత్తబ్బఆలయన్తి వదామీ’’తి. సన్నిట్ఠానన్తి సమ్మాపటిపత్తియం అలం ఏత్తావతాతి ఉస్సాహపటిప్పస్సమ్భనవసేన సన్నిట్ఠానం న కాతబ్బన్తి యోజనా. ఉద్ధమ్భాగియసఞ్ఞితం అణుం వా ఓరమ్భాగియసఞ్ఞితం థూలం వా, రూపరాగోతి ఏవరూపం అణుం వా కామాసవో పటిఘన్తి ఏవరూపం థూలం వా, ముదునా పవత్తిఆకారవిసేసేన అప్పసావజ్జం, కమ్మబన్ధనట్ఠేన వా అప్పసావజ్జం, తబ్బిపరియాయతో మహాసావజ్జం వేదితబ్బం. నాతితిక్ఖపఞ్ఞస్స వసేన దేసనాయ పవత్తత్తా ‘‘నేయ్యపుగ్గలస్స వసేనా’’తి వుత్తం. సబ్బసో హి పరియాదిన్ననికన్తికస్స అరియపుగ్గలస్స వసేన సఞ్ఞావేదయితనిరోధస్స ఆగతత్తా ‘‘అరహత్తనికూటేనేవ నిట్ఠాపితా’’తి వుత్తం. యం పనేత్థ అత్థతో న విభత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
లటుకికోపమసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౭. చాతుమసుత్తవణ్ణనా
౧౫౭. యథాఉపనిస్సయేనాతి యో యో ఉపనిస్సయో యథాఉపనిస్సయో, తేన యథాఉపనిస్సయేన సమ్మాపయోగేన. పతిట్ఠహిస్సన్తి సాసనే పతిట్ఠం పటిలభిస్సన్తి. వసనట్ఠానానీతి వస్సగ్గాదివసేన వసనట్ఠానాని. సణ్ఠాపయమానాతి సువిభత్తభావేన ఠపేన్తా.
అవినిబ్భోగసద్దన్తి వినిభుఞ్జిత్వా గహేతుం అసక్కుణేయ్యసద్దం. వచీఘోసోపి హి బహూహి ఏకచ్చం పవత్తితో ఠానతో చ దూరతరో కేవలం మహానిగ్ఘోసో ఏవ హుత్వా సోతపథమాగచ్ఛతి. మచ్ఛవిలోపేతి మచ్ఛే విలుమ్పిత్వా వియ గహణే, మచ్ఛానం వా నయనే.
౧౫౮. వవస్సగ్గత్థేతి నిచ్ఛయత్థే, ఇదం తావ అమ్హేహి వుచ్చమానవచనం ఏకన్తసోతబ్బం, పచ్ఛా తుమ్హేహి కాతబ్బం కరోథాతి అధిప్పాయో. వచనపరిహారోతి తేహి సక్యరాజూహి వుత్తవచనస్స పరిహారో. లేసకప్పన్తి కప్పియలేసం. ధురవహాతి ధురవాహినో, ధోరయ్హాతి అత్థో. పాదమూలన్తి ఉపచారం వదతి. విగచ్ఛిస్సతీతి హాయిస్సతి. పటిప్ఫరితోతి న భగవతో సమ్ముఖావ, సక్యరాజూనం పురతోపి విప్ఫరితోవ హోతి.
౧౫౯. అభినన్దతూతి అభిముఖో హుత్వా పమోదతు. అభివదతూతి అభిరూపవసేన వదతు. పసాదఞ్ఞథత్తన్తి అప్పసాదస్స విపరిణామో హీనాయావత్తనసఙ్ఖాతం పరివత్తనం, తేనాహ ‘‘విబ్భమన్తానం. విపరిణామఞ్ఞథత్త’’న్తి. కారణూపచారేన సస్సేసు బీజపరియాయోతి ఆహ ‘‘బీజానం తరుణానన్తి తరుణసస్సాన’’న్తి. తరుణభావేనేవ తస్స భావినో ఫలస్స అభావేన విపరిణామో.
౧౬౦. కత్తబ్బస్స సరసేనేవ కరణం చిత్తరుచియం, న తథా పరస్స ఉస్సాదనేనాతి ఆహ – ‘‘పక్కోసియమానానం గమనం నామ న ఫాసుక’’న్తి. మయమ్పి భగవా వియ దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారేనేవ విహరిస్సామాతి దీపేతి పకతియా వివేకజ్ఝాసయభావతో విరద్ధో ఆగతస్స భారస్స అవహనతోయేవ. తేనాహ ‘‘అత్తనో భారభావం న అఞ్ఞాసీ’’తి.
౧౬౧. కస్మా ఆరభీతి? సప్పాయతో. పఞ్చసతా హి భిక్ఖూ అభినవా, తస్మా తేసం ఓవాదదానత్థం భగవా ఇమం దేసనం ఆరభీతి.
౧౬౨. కోధుపాయాసస్సాతి ఏత్థ కుజ్ఝనట్ఠేన కోధో, స్వేవ చిత్తస్స కాయస్స చ అతిప్పమద్దనమథనుప్పాదనేహి దళ్హం ఆయాసట్ఠేన ఉపాయాసో. అనేకవారం పవత్తిత్వా అత్తనా సమవేతం సత్తం అజ్ఝోత్థరిత్వా సీసం ఉక్ఖిపితుం అదత్వా అనయబ్యసనపాపనేన కోధుపాయాసస్స ఊమిసదిసతా దట్ఠబ్బా. తేనాహ ‘‘కోధుపాయాసే’’తిఆది.
౧౬౩. ఓదరికత్తేన ఖాదితోతి ఓదరికభావేన ఆమిసగేధేన మిచ్ఛాజీవేన జీవికాకప్పనేన నాసితసీలాదిగుణతాయ ఖాదితధమ్మసరీరో.
౧౬౪. పఞ్చకామగుణావట్టే నిముజ్జిత్వాతి ఏత్థ కామరాగాభిభూతే సత్తే ఇతో చ ఏత్తో, ఏత్తో చ ఇతోతి ఏవం మనాపియరూపాదివిసయసఙ్ఖాతే ఆవట్టే అత్తానం సంసారేత్వా యథా తతో బహిభూతే నేక్ఖమ్మే చిత్తమ్పి న ఉప్పాదేతి, ఏవం ఆవట్టేత్వా బ్యసనాపాదనేన కామగుణానం ఆవట్టసదిసతా దట్ఠబ్బా. తేనాహ ‘‘యథా హీ’’తిఆది.
౧౬౫. రాగానుద్ధంసితేనాతి రాగేన అనుద్ధంసితేన. చణ్డమచ్ఛం ఆగమ్మాతి సుసుకాదిచణ్డమచ్ఛం ఆగమ్మ. మాతుగామం ఆగమ్మాతి మాతుగామో హి యోనిసోమనసికారరహితం అధీరపురిసం ఇత్థికుత్తభూతేహి అత్తనో హావభావవిలాసేహి అభిభుయ్య గహేత్వా ధీరజాతియమ్పి అత్తనో రూపాదీహి పలోభనవసేన అనవసేసం అత్తనో ఉపకారధమ్మే సీలాదికే సమ్పాదేతుం అసమత్థం కరోన్తో అనయబ్యసనం పాపేతి. తేనాహ – ‘‘మాతుగామం ఆగమ్మ ఉప్పన్నకామరాగో విబ్భమతీ’’తి.
భయం నామ యత్థ భాయితబ్బవత్థు, తత్థ ఓతరన్తస్సేవ హోతి, న అనోతరన్తస్స, తం ఓతరిత్వా భయం వినోదేత్వా తత్థ కిచ్చం సాధేతబ్బం, ఇతరథా చత్థసిద్ధి న హోతీతి ఇమమత్థం ఉపమోపమితబ్బసరూపవసేన దస్సేతుం ‘‘యథా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఉదకం నిస్సాయ ఆనిసంసో పిపాసవినయనం సరీరసుద్ధి పరిళాహూపసమో కాయఉతుగ్గాహాపనన్తి ఏవమాది. సాసనం నిస్సాయ ఆనిసంసో పన సఙ్ఖేపతో వట్టదుక్ఖూపసమో, విత్థారతో పన సీలానిసంసాదివసేన అనేకవిధో, సో విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౯) వుత్తనయేన వేదితబ్బో. వుత్తప్పకారో ఆనిసంసో హోతి తాని భయాని అభిభుయ్య పవత్తస్సాతి అధిప్పాయో. ఇమాని అభాయిత్వాతి ఇమాని కోధూపాయాసాదిభయాని అభిభుయ్య పవత్తిత్వా అభాయిత్వా. కోధూపాయాసాదయో హి భాయతి ఏతస్మాతి భయన్తి వుత్తా. థేరోతి మహాధమ్మరక్ఖితత్థేరో. కామం పహానాభిసమయకాలో ఏవ సచ్ఛికిరియాభిసమయో, సమ్మాదిట్ఠియా పన సంకిలేసవోదానధమ్మేసు కిచ్చం అసంకిణ్ణం కత్వా దస్సేతుం సమానకాలికమ్పి అసమానకాలికం వియ వుత్తం ‘‘తణ్హాసోతం ఛిన్దిత్వా నిబ్బానపారం దట్ఠుం న సక్కోతీ’’తి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
చాతుమసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౮. నళకపానసుత్తవణ్ణనా
౧౬౬. యత్థ బోధిసత్తపముఖో వానరో నళకేన పానీయం పివి, సా పోక్ఖరణీ, తస్సామన్తో భూమిప్పదేసో, తత్థ నివిట్ఠగామో చ ‘‘నళకపాన’’న్తేవ పఞ్ఞాయిత్థ, ఇధ పన గామో అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘నళకపానేతి ఏవంనామకే గామే’’తి. ఇదాని తమత్థం ఆగమనతో పట్ఠాయ దస్సేతుం ‘‘పుబ్బే కిరా’’తి ఆరద్ధం. పఞ్ఞవాతి ఇతికత్తబ్బతాయ పఞ్ఞాయ పఞ్ఞవా.
థూలదీఘబహులభావేన మహతీహి దాఠికాహి సమన్నాగతత్తా మహాదాఠికో. ‘‘ఉదకరక్ఖసో అహ’’న్తి వత్వా వానరానం కఞ్చి అముఞ్చిత్వా ‘‘సబ్బే తుమ్హే మమ హత్థగతా’’తి దస్సేన్తో ‘‘తుమ్హే పన సబ్బే ఖాదిస్సామీ’’తి ఆహ. ధమి…పే… పివింసూతి బోధిసత్తేన గహితనళో అనవసేసో అబ్భన్తరే సబ్బసన్ధీనం నిబ్బాధేన ఏకచ్ఛిద్దో అహోసి. నేవ మం త్వం వధిస్ససీతి ఉదకరక్ఖస త్వం వధితుకామోపి మమ పురిసథామేన న వధిస్ససి.
ఏవం పన వత్వా మహాసత్తో ‘‘అయం పాపో ఏత్థ పానీయం పివన్తే అఞ్ఞేపి సత్తే మా బాధయిత్థా’’తి కరుణాయమానో ‘‘ఏత్థ జాయన్తా నళా సబ్బే అపబ్బబన్ధా ఏకచ్ఛిద్దావ హోన్తూ’’తి అధిట్ఠాయ గతో. తేనాహ ‘‘తతో పట్ఠాయా’’తిఆది.
౧౬౭. అనురుద్ధప్పముఖా భిక్ఖూ భగవతా ‘‘కచ్చి తుమ్హే అనురుద్ధా’’తి పుచ్ఛితాతి థేరో ‘‘తగ్ఘ మయం, భన్తే’’తి ఆహ.
సచే పబ్బజతి, జీవితం లభిస్సతి, నో అఞ్ఞథాతి రఞ్ఞా పబ్బజ్జాయ అభినీతాతి రాజాభినీతా. చోరాభినీతాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. చోరానం మూలం ఛిన్దన్తో ‘‘కణ్టకసోధనం కరిస్సామీ’’తి. ఆజీవికాయాతి ఆజీవేన జీవితవుత్తియా. ఇమేసు పన అనురుద్ధత్థేరాదీసు.
వివేకన్తి పుబ్బకాలికకిరియప్పధానం ‘‘అబ్యాపజ్జం ఉపేత’’న్తిఆదీసు వియాతి ఆహ – ‘‘వివిచ్చా’’తి, వివిచ్చిత్వా వివిత్తో హుత్వా వినా హుత్వాతి అత్థో. పబ్బజితకిచ్చన్తి పబ్బజితస్స సారుప్పకిచ్చం. సమణకిచ్చన్తి సమణభావకరణకిచ్చం. యదగ్గేన హి పబ్బజితకిచ్చం కాతుం న సక్కోతి తదగ్గేన సమణభావకరమ్పి కిచ్చం కాతుం న సక్కోతి. తేనాహ ‘‘సో యేవా’’తిఆది.
౧౬౮. అప్పటిసన్ధికే తావ బ్యాకరోన్తో పవత్తీసు ఠానం అతీతోతి కత్వా ఉపపత్తీసు బ్యాకరోతి నామ తత్థ పటిసన్ధియా అభావకిత్తనతో. మహన్తతుట్ఠినోతి విపులపమోదా.
౧౬౯. ఇమస్సాతి ‘‘అస్సా’’తి పదస్స అత్థవచనం. ఇమస్స ఠితస్స ఆయస్మతో సామం దిట్ఠో వా హోతి అనుస్సవసుతో వాతి యోజనా. సమాధిపక్ఖికా ధమ్మా ధమ్మాతి అధిప్పేతా, సమాధి పన ఏవంవిహారీతి ఏత్థ విహారసద్దేన గహితో. ఏవంవిముత్తాతి ఏత్థ పన విముత్తిసద్దేన ఫలవిముత్తి గహితా. చరతోపీతి సమథవిపస్సనాచారేన చరతోపి విహరన్తస్సపి. ఉపాసకఉపాసికాఠానేసు లబ్భమానమ్పి అరహత్తం అప్పకభావతో పాళియం అనుద్ధటన్తి దట్ఠబ్బం. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
నళకపానసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౯. గోలియానిసుత్తవణ్ణనా
౧౭౩. పదసమాచారోతి తంతంపచ్చయభేదదస్సనాయ విగతత్తా పకారేహి దలిద్దసమాచారో సిథిలసమాచారోతి అత్థో. యస్మా పన తాదిసో సమాచారో థిరో దళ్హో నామ న హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘దుబ్బలసమాచారో’’తి. ‘‘సాఖసమాచారో’’తి వా పాఠో, తత్థ తత్థ లగ్గనట్ఠేన సాఖాసదిససీలోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఓళారికాచారో’’తి. పచ్చయేసు సాపేక్ఖోతి పచ్చయేసు సాపేక్ఖతాయ ఏవ హిస్స ఓళారికాచారతా వేదితబ్బా. గరునా కిస్మిఞ్చి వుత్తే గారవవసేన పతిస్సవనం పతిస్సో, పతిస్సవచనభూతం తంసభాగఞ్చ యం కిఞ్చి గారవన్తి అత్థో. సహ పతిస్సేనాతి సప్పతిస్సేన, సప్పతిస్సవేన ఓవాదసమ్పటిచ్ఛనేన. పతిస్సీయతీతి వా పతిస్సో, గరుకాతబ్బో, తేన సహ పతిస్సేనాతి సబ్బం పుబ్బే వియ. తేనాహ ‘‘సజేట్ఠకేనా’’తి. సేరివిహారో నామ అత్తప్పధానవాసో. తేనాహ ‘‘నిరఙ్కుసవిహారేనా’’తి.
అనుపఖజ్జాతి అనుపకడ్ఢిత్వా. గరుట్ఠానియానం అన్తరం అనాపుచ్ఛా అనుపవిసిత్వాతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘తత్థ యో’’తిఆది వుత్తం.
ఆభిసమాచారికన్తి అభిసమాచారే భవం. కిం పన తన్తి ఆహ ‘‘వత్తపటిపత్తిమత్తమ్పీ’’తి. నాతికాలస్సేవ సఙ్ఘస్స పురతో పవిసితబ్బం, న పచ్ఛా పటిక్కమితబ్బన్తి అధిప్పాయేన అతికాలే చ గామప్పవేసో అతిదివా పటిక్కమనఞ్చ నివారితం, తం దస్సేతుం ‘‘న అతిపాతో’’తిఆది వుత్తం. ఉద్ధచ్చపకతికోతి విబ్భన్తచిత్తో. అవచాపల్యేనాతి దళ్హవాతాపహతపల్లవసదిసేన లోలభావేన.
పఞ్ఞవతాతి ఇమినా భిక్ఖుసారుప్పేసు ఇతికత్తబ్బేసు ఉపాయపఞ్ఞా అధిప్పేతా, న సుతమయపఞ్ఞా. అభిధమ్మే అభివినయే యోగోతి ఇమినా భావనాపఞ్ఞాఉత్తరిమనుస్సధమ్మే యోగో పకాసితో. యోగోతి చ పరిచయో ఉగ్గణ్హవసేన.
ఆరుప్పాతి ఇమినా చతస్సోపి అరూపసమాపత్తియో గహితా, తా పన చతూహి రూపసమాపత్తీహి వినా న సమ్పజ్జన్తీతి ఆహ – ‘‘ఆరుప్పాతి ఏత్తావతా అట్ఠపి సమాపత్తియో వుత్తా హోన్తీ’’తి. కసిణేతి దసవిధే కసిణే. ఏకం పరికమ్మకమ్మట్ఠానన్తి యం కిఞ్చి ఏకభావనా పరికమ్మదీపనం ఖన్ధకమ్మట్ఠానం. తేనాహ ‘‘పగుణం కత్వా’’తి. కసిణపరికమ్మం పన తగ్గహణేనేవ గహితం హోతి, లోకియా ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా హేట్ఠా గహితాతి ఆహ ‘‘ఉత్తరిమనుస్సధమ్మేతి ఇమినా సబ్బేపి లోకుత్తరధమ్మే దస్సేతీ’’తి. నేయ్యపుగ్గలస్స వసేనాతి జానిత్వా విత్థారేత్వా ఞాతబ్బపుగ్గలస్స వసేనాతి.
గోలియానిసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౧౦. కీటాగిరిసుత్తవణ్ణనా
౧౭౪. పఞ్చ ఆనిసంసేతి అప్పాబాధతాదికే పఞ్చ గుణే. తత్థ అక్ఖిరోగకుచ్ఛిరోగాదీనం అభావో అప్పాబాధతా. సరీరే తేసం కుప్పనదుక్ఖస్స అభావో అప్పాతఙ్కం. సరీరస్స ఉట్ఠానసుఖతా లహుట్ఠానం. బలం నామ కాయబలం. ఫాసువిహారో ఇరియాపథసుఖతా. అనుపక్ఖన్దానీతి దుచ్చజనవసేన సత్తానం అనుపవిట్ఠాని. సఞ్జానిస్సథాతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో, తస్మా ఇతి ఏవం ఆనిసంసన్తి అత్థో.
౧౭౫. ఆవాసే నియుత్తాతి ఆవాసికా తస్స అనతివత్తనతో. తేనాహ ‘‘నిబద్ధవాసినో’’తి, నియతవాసినోతి అత్థో. తన్నిబన్ధాతి నిబన్ధం వుచ్చతి బ్యాపారో, తత్థ బన్ధా పసుతా ఉస్సుకాతి తన్నిబన్ధా. కథం తే తత్థ నిబన్ధాతి ఆహ ‘‘అకతం సేనాసన’’న్తిఆది. ఉప్పజ్జనకేన కాలేన పత్తబ్బం కాలికం సో పన కాలో అనాగతో ఏవ హోతీతి ఆహ ‘‘అనాగతే కాలే పత్తబ్బ’’న్తి.
౧౭౮. ఏత్తకా వేదనా సేవితబ్బాతి అట్ఠారసపి నేక్ఖమ్మనిస్సితా వేదనా సేవితబ్బా, గేహస్సితా న సేవిత్బ్బా.
౧౮౧. తం కతం సోళసవిధస్సపి కిచ్చస్స నిట్ఠితత్తా. అనులోమికానీతి ఉతుసుఖభావేన అనురూపాని. తేనాహ ‘‘కమ్మట్ఠానసప్పాయానీ’’తి. సమానం కురుమానాతి ఓమత్తతం అధిమత్తతఞ్చ పహాయ సమకిచ్చతం సమ్పాదేన్తా.
౧౮౨. తే ద్వే హోన్తీతి తే ఆదితో వుత్తా ద్వే.
ఉభతో (అ. ని. టీ. ౩.౭.౧౪) ఉభయథా ఉభోహి భాగేహి విముత్తోతి ఉభతోభాగవిముత్తో ఏకదేససరూపేకసేసనయేన. తథా హి వుత్తం అభిధమ్మట్ఠకథాయం (పు. ప. అట్ఠ. ౨౪) ‘‘ద్వీహి భాగేహి ద్వే వారే విముత్తోతి ఉభతోభాగవిముత్తో’’తి. తత్థ కేచి తావ థేరా – ‘‘సమాపత్తియా విక్ఖమ్భనవిమోక్ఖేన, మగ్గేన సముచ్ఛేదవిమోక్ఖేన విముత్తోతి ఉభతోభాగవిముత్తో’’తి వదన్తి. అఞ్ఞే థేరా – ‘‘అయం ఉభతోభాగవిముత్తో రూపతో ముచ్చిత్వా నామం నిస్సాయ ఠితో పున తతో ముచ్చనతో నామనిస్సితకో’’తి వత్వా తస్స చ సాధకం –
‘‘అచ్చి యథా వాతవేగేన ఖిత్తా, (ఉపసివాతి భగవా,)
అత్థం పలేతి న ఉపేతి సఙ్ఖం;
ఏవం ముని నామకాయా విముత్తో,
అత్థం పలేతి న ఉపేతి సఙ్ఖ’’న్తి. (సు. ని. ౧౦౮౦; చూళని. ఉపసీవమాణవపుచ్ఛా ౧౧; ఉపసీవమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౪౩) –
ఇమం సుత్తపదం వత్వా ‘‘నామకాయతో చ రూపకాయతో చ సువిముత్తత్తా ఉభతోభాగవిముత్తో’’తి వదన్తి. సుత్తే హి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనలాభినో ఉపసివబ్రాహ్మణస్స భగవతా నామకాయా విముత్తోతి ఉభతోభాగవిముత్తోతి అక్ఖాతోతి. అపరే పన ‘‘సమాపత్తియా విక్ఖమ్భనవిమోక్ఖేన ఏకవారం విముత్తో, మగ్గేన సముచ్ఛేదవిమోక్ఖేన ఏకవారం విముత్తోతి ఏవం ఉభతోభాగవిముత్తో’’తి వదన్తి. ఏత్థ పఠమవాదే ద్వీహి భాగేహి విముత్తోతి ఉభతోభాగవిముత్తో. దుతియవాదే ఉభతోభాగతో విముత్తోతి ఉభతోభాగవిముత్తో. తతియవాదే పన ద్వీహి భాగేహి ద్వే వారే విముత్తోతి అయమేతేసం విసేసో. కిలేసేహి విముత్తో కిలేసా వా విక్ఖమ్భనసముచ్ఛేదేహి కాయద్వయతో విముత్తా అస్సాతి అయమత్థో దట్ఠబ్బో. తేనాహ ‘‘ద్వీహి భాగేహీ’’తిఆది.
సోతి ఉభతోభాగవిముత్తో. కామఞ్చేత్థ రూపావచరచతుత్థజ్ఝానమ్పి అరూపావచరజ్ఝానం వియ దువఙ్గికం ఆనేఞ్జప్పత్తన్తి వుచ్చతి. తం పన పదట్ఠానం కత్వా అరహత్తం పత్తో ఉభతోభాగవిముత్తో నామ న హోతి రూపకాయతో అవిముత్తత్తా. తఞ్హి కిలేసకాయతోవ విముత్తం, న రూపకాయతో, తస్మా తతో వుట్ఠాయ అరహత్తం పత్తో ఉభతోభాగవిముత్తో న హోతీతి ఆహ – ‘‘చతున్నం అరూప…పే… పఞ్చవిధో హోతీ’’తి. ‘‘రూపీ రూపాని పస్సతీ’’తిఆదికే నిరోధసమాపత్తిఅన్తే అట్ఠ విమోక్ఖే వత్వా – ‘‘యతో చ ఖో, ఆనన్ద, భిక్ఖు ఇమే అట్ఠ విమోక్ఖే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి, అయం వుచ్చతి, ఆనన్ద, భిక్ఖు ఉభతోభాగవిముత్తో’’తి యదిపి మహానిదానే (దీ. ని. ౨.౧౨౯-౧౩౦) వుత్తం, తం పన ఉభతోభాగవిముత్తసేట్ఠవసేన వుత్తన్తి ఇధ సబ్బఉభతోభాగవిముత్తసఙ్గహణత్థం ‘‘పఞ్చవిధో హోతీ’’తి వత్వా ‘‘పాళి పనేత్థ…పే… అభిధమ్మే అట్ఠవిమోక్ఖలాభినో వసేన ఆగతా’’తి ఆహ. ఇధాపి హి కీటాగిరిసుత్తే ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో…పే… ఉభతోభాగవిముత్తో’’తి అరూపసమాపత్తివసేన చత్తారో ఉభతోభాగవిముత్తా, సేట్ఠో చ వుత్తో వుత్తలక్ఖణూపపత్తితో. యథావుత్తేసు హి పఞ్చసు పురిమా చత్తారో నిరోధం న సమాపజ్జన్తీతి పరియాయేన ఉభతోభాగవిముత్తా నామ. అట్ఠసమాపత్తిలాభీ అనాగామీ తం సమాపజ్జిత్వా తతో వుట్ఠాయ విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పత్తోతి నిప్పరియాయేన ఉభతోభాగవిముత్తసేట్ఠో నామ.
కతమో చ పుగ్గలోతిఆదీసు కతమోతి పుచ్ఛావచనం, పుగ్గలోతి అసాధారణతో పుచ్ఛితబ్బవచనం. ఇధాతి ఇమస్మిం సాసనే. ఏకచ్చోతి ఏకో. అట్ఠ విమోక్ఖే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతీతి అట్ఠ సమాపత్తియో సహజాతనామకాయేన పటిలభిత్వా విహరతి. పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తీతి విపస్సనాపఞ్ఞాయ సఙ్ఖారగతం, మగ్గపఞ్ఞాయ చత్తారి సచ్చాని పస్సిత్వా చత్తారోపి ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తీతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో.
పఞ్ఞావిముత్తోతి విసేసతో పఞ్ఞాయ ఏవ విముత్తో, న తస్సా పతిట్ఠానభూతేన అట్ఠవిమోక్ఖసఙ్ఖాతేన సాతిసయేన సమాధినాతి పఞ్ఞావిముత్తో. యో అరియో అనధిగతఅట్ఠవిమోక్ఖేన సబ్బసో ఆసవేహి విముత్తో, తస్సేతం అధివచనం. అధిగతేపి హి రూపజ్ఝానవిమోక్ఖే న సో సాతిసయసమాధినిస్సితోతి న తస్స వసేన ఉభతోభాగవిముత్తో హోతీతి వుత్తోవాయమత్థో. అరూపజ్ఝానేసు పన ఏకస్మిమ్పి సతి ఉభతోభాగవిముత్తోయేవ నామ హోతి. తేన హి అట్ఠవిమోక్ఖేకదేసేన తంనామదానసమత్థేన అట్ఠవిమోక్ఖలాభీత్వేవ వుచ్చతి. సముదాయే హి పవత్తో వోహారో అవయవేపి దిస్సతి యథా ‘‘సత్తిసయో’’తి. పాళీతి అభిధమ్మపాళి. ఏత్థాతి ఏతిస్సం పఞ్ఞావిముత్తికథాయం. అట్ఠవిమోక్ఖపటిక్ఖేపవసేనేవాతి అవధారణేన ఇధాపి పటిక్ఖేపవసేనేవ ఆగతభావం దస్సేతి. తేనాహ ‘‘కాయేన ఫుసిత్వా విహరతీ’’తి.
ఫుట్ఠన్తం సచ్ఛికరోతీతి ఫుట్ఠానం అన్తో ఫుట్ఠన్తో, ఫుట్ఠానం అరూపజ్ఝానానం అనన్తరో కాలోతి అధిప్పాయో. అచ్చన్తసంయోగే చేతం ఉపయోగవచనం, ఫుట్ఠానన్తరకాలమేవ సచ్ఛికరోతి సచ్ఛికాతబ్బోపాయేనాతి వుత్తం హోతి. భావనపుంసకం వా ఏతం ‘‘ఏకమన్తం నిసీదీ’’తిఆదీసు (పారా. ౨) వియ. యో హి అరూపజ్ఝానేన రూపకాయతో నామకాయేకదేసతో చ విక్ఖమ్భనవిమోక్ఖేన విముత్తో, తేన నిరోధసఙ్ఖాతో విమోక్ఖో ఆలోచితో పకాసితో వియ హోతి, న పన కాయేన సచ్ఛికతో, నిరోధం పన ఆరమ్మణం కత్వా ఏకచ్చేసు ఆసవేసు ఖేపితేసు తేన సో సచ్ఛికతో హోతి, తస్మా సో సచ్ఛికాతబ్బం నిరోధం యథాఆలోచితం నామకాయేన సచ్ఛికరోతీతి ‘‘కాయసక్ఖీ’’తి వుచ్చతి, న తు ‘‘విముత్తో’’తి ఏకచ్చానం ఆసవానం అపరిక్ఖీణత్తా. తేనాహ – ‘‘ఝానఫస్సం పఠమం ఫుసతి, పచ్ఛా నిరోధం నిబ్బానం సచ్ఛికరోతీ’’తి. అయం చతున్నం అరూపసమాపత్తీనం ఏకేకతో వుట్ఠాయ సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా కాయసక్ఖిభావం పత్తానం చతున్నం, నిరోధా వుట్ఠాయ అగ్గమగ్గప్పత్తఅనాగామినో చ వసేన ఉభతోభాగవిముత్తో వియ పఞ్చవిధో నామ హోతి. తేన వుత్తం అభిధమ్మటీకాయం ‘‘కాయసక్ఖిమ్హిపి ఏసేవ నయో’’తి.
దిట్ఠన్తం పత్తోతి దస్సనసఙ్ఖాతస్స సోతాపత్తిమగ్గఞాణస్స అనన్తరం పత్తోతి వుత్తం హోతి. ‘‘దిట్ఠత్తా పత్తో’’తిపి పాఠో. ఏతేన చతుసచ్చదస్సనసఙ్ఖాతాయ దిట్ఠియా నిరోధస్స పత్తతం దీపేతి. తేనాహ ‘‘దుక్ఖా సఙ్ఖారా, సుఖో నిరోధోతి ఞాతం హోతీ’’తి. తత్థ పఞ్ఞాయాతి మగ్గపఞ్ఞాయ. పఠమఫలట్ఠతో యావ అగ్గమగ్గట్ఠా, తావ దిట్ఠిప్పత్తో. తేనాహ ‘‘సోపి కాయసక్ఖి వియ ఛబ్బిధో హోతీ’’తి. యథా పన పఞ్ఞావిముత్తో పఞ్చవిధో వుత్తో, ఏవం అయమ్పి సుక్ఖవిపస్సకో, చతూహి రూపజ్ఝానేహి వుట్ఠాయ దిట్ఠిప్పత్తభావప్పత్తా చత్తారో చాతి పఞ్చవిధో హోతీతి వేదితబ్బో. సద్ధావిముత్తేపి ఏసేవ నయో. ఇదం దుక్ఖన్తి ఏత్తకం దుక్ఖం, న ఇతో ఉద్ధం దుక్ఖన్తి. యథాభూతం పజానాతీతి ఠపేత్వా తణ్హం ఉపాదానక్ఖన్ధపఞ్చకం దుక్ఖసచ్చన్తి యాథావతో పజానాతి. యస్మా పన తణ్హా దుక్ఖం జనేతి నిబ్బత్తేతి, తతో తం దుక్ఖం సముదేతి, తస్మా నం ‘‘అయం దుక్ఖసముదయో’’తి యథాభూతం పజానాతి యస్మా పన ఇదం దుక్ఖం సముదయో చ నిబ్బానం పత్వా నిరుజ్ఝతి అప్పవత్తిం గచ్ఛతి, తస్మా ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధో’’తి యథాభూతం పజానాతి. అరియో పన అట్ఠఙ్గికో మగ్గో తం దుక్ఖనిరోధం గచ్ఛతి, తేన ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినిపటిపదా’’తి యథాభూతం పజానాతి. ఏత్తావతా నానక్ఖణే సచ్చవవత్థానం దస్సితం. ఇదాని తం ఏకక్ఖణే దస్సేతుం ‘‘తథాగతప్పవేదితా’’తిఆది వుత్తం, తస్సత్థో ఆగమిస్సతి.
సద్ధాయ విముత్తోతి ఏతేన సబ్బథా అవిముత్తస్సపి సద్ధామత్తేన విముత్తభావో దీపితో హోతి. సద్ధావిముత్తోతి వా సద్ధాయ అధిముత్తోతి అత్థో. వుత్తనయేనేవాతి ‘‘సోతాపత్తిఫల’’న్తిఆదినా వుత్తనయేన. సద్దహన్తస్సాతి ‘‘ఏకంసతో అయం పటిపదా కిలేసక్ఖయం ఆవహతి సమ్మాసమ్బుద్ధేన భాసితత్తా’’తి ఏవం సద్దహన్తస్స. యస్మా పనస్స అనిచ్చానుపస్సనాదీహి నిచ్చసఞ్ఞాపహానవసేన భావనాయ పుబ్బేనాపరం విసేసం పస్సతో తత్థ తత్థ పచ్చక్ఖతాపి అత్థి, తస్మా వుత్తం ‘‘సద్దహన్తస్స వియా’’తి. సేసపదద్వయం తస్సేవ వేవచనం. ఏత్థ చ పుబ్బభాగమగ్గభావనాతి వచనేన ఆగమనీయపటిపదానానత్తేన సద్ధావిముత్తదిట్ఠిప్పత్తానం పఞ్ఞానానత్తం హోతీతి దస్సితం. అభిధమ్మట్ఠకథాయమ్పి (పు. ప. అట్ఠ. ౨౮) ‘‘నేసం కిలేసప్పహానే నానత్తం నత్థి, పఞ్ఞాయ నానత్తం అత్థియేవా’’తి వత్వా – ‘‘ఆగమనీయనానత్తేనేవ సద్ధావిముత్తో దిట్ఠిప్పత్తం న పాపుణాతీతి సన్నిట్ఠానం కత’’న్తి వుత్తం.
పఞ్ఞాసఙ్ఖాతం ధమ్మం అధిమత్తతాయ పుబ్బఙ్గమం హుత్వా పవత్తం అనుస్సరతీతి ధమ్మానుసారీ. తేనాహ ‘‘ధమ్మో’’తిఆది. సద్ధం అనుస్సరతి సద్ధాపుబ్బఙ్గమం మగ్గం భావేతీతి ఇమమత్థం ‘‘ఏసేవ నయో’’తి అతిదిసతి. పఞ్ఞం వాహేతీతి పఞ్ఞావాహీ, పఞ్ఞం సాతిసయం పవత్తేతీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమం అరియమగ్గం భావేతీ’’తి. సద్ధావాహిన్తి ఏత్థ వుత్తనయేన అత్థో వేదితబ్బో. ఉభతోభాగవిముత్తాదికథాతి ఉభతోభాగవిముత్తాదీసు ఆగమనతో పట్ఠాయ వత్తబ్బకథా. ఏతేసన్తి యథావుత్తానం ఉభతోభాగవిముత్తాదీనం. ఇధాతి ఇమస్మిం కీటాగిరిసుత్తే. నను చ అట్ఠసమాపత్తిలాభివసేన ఉభతోభాగవిముత్తో కాయసక్ఖీఆదయో చ అభిధమ్మే ఆగతా, కథమిధ అరూపజ్ఝానలాభీవసేనేవ ఉద్ధటాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘యస్మా’’తిఆది.
ఫుసిత్వా పత్వా. పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తీతి న ఆసవా పఞ్ఞాయ పస్సీయన్తి, దస్సనకారణా పఞ్ఞాయ పరిక్ఖీణా ‘‘దిస్వా పఞ్ఞాయ పరిక్ఖీణా’’తి వుత్తా. దస్సనాయత్తపరిక్ఖయత్తా ఏవ హి దస్సనం ఆసవానం ఖయస్స పురిమకిరియా హోతీతి. తథాగతేన పవేదితాతి బోధిమణ్డే నిసీదిత్వా తథాగతేన పటివిద్ధా విదితా పచ్ఛా పరేసం పాకటీకతా. ‘‘చతుసచ్చధమ్మా’’తి వత్వా తదన్తోగధత్తా సీలాదీనం ‘‘ఇమస్మిం ఠానే సీలం కథిత’’న్తిఆది వుత్తం. అత్థేనాతి అవిప్పటిసారాదిపయోజనేన తస్మిం తస్మిం పీతిఆదికేన అత్థేన. కారణేనాతి సప్పురిసూపనిస్సయాదినా కారణేన తస్మిం తస్మిం సమాధిఆదిపదట్ఠానతాయ సీలాది కారణే. చిణ్ణచరితత్తాతి సద్ధాచిణ్ణభావేన సమ్బోధావహభావే. తత్థ తత్థ విచరితా విసేసేన చరితా, తేసు తేన పఞ్ఞా సుట్ఠు చరాపితాతి అత్థో. పతిట్ఠితా హోతి మగ్గేన ఆగతత్తా. మత్తాయ పరిత్తప్పమాణేన. ఓలోకనం ఖమన్తి, పఞ్ఞాయ గహేతబ్బతం ఉపేన్తి.
తయోతి కాయసక్ఖిదిట్ఠిప్పత్తసద్ధావిముత్తా. యథాఠితోవ పాళిఅత్థో, న తత్థ కిఞ్చి నిద్ధారేత్వా వత్తబ్బం అత్థీతి సుత్తన్తపరియాయేన అవుత్తం వదతి. తస్స మగ్గస్సాతి సోతాపత్తిమగ్గస్స యం కాతబ్బం, తస్స అధిగతత్తా. ఉపరి పన తిణ్ణం మగ్గానం అత్థాయ సేవమానా అనులోమసేనాసనం, భజమానా కల్యాణమిత్తే, సమన్నానయమానా ఇన్ద్రియాని అనుపుబ్బేన భావనామగ్గప్పటిపాటియా అరహత్తం పాపుణిస్సన్తి మగ్గస్స అనేకచిత్తక్ఖణికతాయాతి అయమేత్థ సుత్తపదేసే పాళియా అత్థో.
ఇమమేవ పాళిం గహేత్వాతి ‘‘కతమో చ పుగ్గలో సద్ధానుసారీ’’తి మగ్గట్ఠే పుగ్గలే వత్వా ‘‘ఇమస్స ఖో అహం, భిక్ఖవే’’తిఆదినా తేసం వసేన అనులోమసేనాసనసేవనాదీనం వుత్తత్తా ఇమమేవ యథావుత్తం పాళిపదేసం గహేత్వా ‘‘లోకుత్తరధమ్మో బహుచిత్తక్ఖణికో’’తి వదతి. సో వత్తబ్బోతి సో వితణ్డవాదీ ఏవం వత్తబ్బో. యది మగ్గట్ఠపుగ్గలే వత్వా అనులోమికసేనాసనసేవనాది పాళియం వుత్తన్తి మగ్గసమఙ్గినో ఏవ హుత్వా తే తథా పటిపజ్జన్తి, ఏవం సన్తే సేనాసనపటిసంయుత్తరూపాదివిపస్సనగ్గహణస్మిం తవ మతేన మగ్గసమఙ్గినో ఏవ ఆపజ్జేయ్యుం, న చేతం ఏవం హోతి, తస్మా సుత్తం మే లద్ధన్తి యం కిఞ్చి మా కథేహీతి వారేతబ్బో. తేనాహ ‘‘యది అఞ్ఞేన చిత్తేనా’’తిఆది. తత్థ ఏవం సన్తేతి నానాచిత్తేనేవ సేనాసనపటిసేవనాదికే సతి. తత్థ పాళియం యది లోకుత్తరధమ్మసమఙ్గినో ఏవ పఞ్చవిఞ్ఞాణసమఙ్గికాలేపి లోకుత్తరసమఙ్గితం సచే సమ్పటిచ్ఛసి, సత్థారా సద్ధిం పటివిరుజ్ఝసి సుత్తవిరోధదీపనతో. తేనాహ ‘‘సత్థారా హీ’’తిఆది. ధమ్మవిచారణా నామ తుయ్హం అవిసయో, తస్మా యాగుం పివాహీతి ఉయ్యోజేతబ్బో.
౧౮౩. ఆదికేనేవాతి పఠమేనేవ. అనుపుబ్బసిక్ఖాతి అనుపుబ్బేనేవ పవత్తసిక్ఖాయ. తేనాహ ‘‘కరణత్థే పచ్చత్తవచన’’న్తి. సద్ధా జాతా ఏతస్సాతి సద్ధాజాతో, అగ్యాహితాతిపక్ఖేపేన జాత-సద్దస్స పచ్ఛావచనం. ఏవమేతన్తి అధిముచ్చనం ఓకప్పనియసద్ధా. సన్తికే నిసీదతి ఉపట్ఠానవసేన. సాధుకం కత్వా ధారేతీతి యథాసుతం ధమ్మం వాచుగ్గతకరణవసేన తం పగుణం కత్వా సారవసేన ధారేతి. ఛన్దో జాయతీతి ధమ్మేసు నిజ్ఝానక్ఖమేసు ఇమే ధమ్మే భావనాపఞ్ఞాయ పచ్చక్ఖతో ఉస్సామీతి కత్తుకమ్యతాకుసలచ్ఛన్దో జాయతి. ఉస్సహతీతి ఛన్దో ఉప్పాదమత్తే అట్ఠత్వా తతో భావనారమ్భవసేన ఉస్సహతి. తులయతితి సమ్మసనవసేన సఙ్ఖారే. తీరణవిపస్సనాయ తులయన్తోతి తీరణపరిఞ్ఞాయ జానిత్వా ఉపరి పహానపరిఞ్ఞాయ వసేన పరితులయన్తో పటిజానన్తో. మగ్గపధానం పదహతీతి మగ్గలక్ఖణం పధానికం మగ్గం పదహతి. పేసితచిత్తోతి నిబ్బానం పతి పేసితచిత్తో. నామకాయేనాతి మగ్గప్పటిపాటియా తంతంమగ్గసమ్పయుత్తనామకాయేన. న పన కిఞ్చి ఆహాతి దూరతాయ సమానం న కిఞ్చి వచనం భగవా ఆహ తే దళ్హతరం నిగ్గణ్హితుం.