౭. కుక్కురవతికసుత్తవణ్ణనా

౭౮. కోలియేసూతి బహువచనవసేనాయం పాళి ఆగతా. ఏవంనామకే జనపదేతి అత్థవచనం కస్మా వుత్తన్తి ఆహ ‘‘సో హీ’’తిఆది. న నియమితోతి ‘‘అసుకమ్హి నామ విహారే’’తి న నియమేత్వా వుత్తో. సేనాసనేయేవాతి ఆవాసేయేవ, న రుక్ఖమూలాదికే. వేసకిరియా ఘాసగ్గహణాదినా సమాదాతబ్బట్ఠేన గోవతం, తస్మిం నియుత్తో గోవతికో. తేనాహ ‘‘సమాదిన్నగోవతో’’తి. యం సన్ధాయాహు వేదవేదినో – ‘‘గచ్ఛం భక్ఖేతి, తిట్ఠం ముత్తేతి, ఉపాహా ఉదకం ధూపేతి, తిణాని ఛిన్దతీ’’తిఆది. అయం అచేలోతి అచేలకపబ్బజ్జావసేన అచేలో, పురిమో పన గోవతికో కుక్కురవతికోతి ఏత్థ వుత్తనయానుసారేన అత్థో వత్తబ్బో. పలికుణ్ఠిత్వాతి ఉభో హత్థే ఉభో పాదే చ సమిఞ్జిత్వా. ‘‘ఉక్కుటికో హుత్వా’’తిపి వదన్తి. గమనం నిప్ఫజ్జనం గతీతి ఆహ – ‘‘కా గతీతి కా నిప్ఫత్తీ’’తి. నిప్ఫత్తిపరియోసానా హి విపాకధమ్మప్పవత్తి. కతూపచితకమ్మవసేన అభిసమ్పరేతి ఏత్థాతి అభిసమ్పరాయో, పరలోకో. తత్థస్స చ నిప్ఫత్తిం పుచ్ఛతీతి ఆహ – ‘‘అభిసమ్పరాయమ్హి కత్థ నిబ్బత్తీ’’తి. కుక్కురవతసమాదానన్తి కుక్కురభావసమాదానం, ‘‘అజ్జ పట్ఠాయ అహం కుక్కురో’’తి కుక్కురభావాధిట్ఠానం.

౭౯. పరిపుణ్ణన్తి యత్తకా కుక్కురవికారా, తేహి పరిపుణ్ణం. తేనాహ ‘‘అనూన’’న్తి. అబ్బోకిణ్ణన్తి తేహి అవోమిస్సం. కుక్కురాచారన్తి కుక్కురానం గమనాకారోతిఆదిఆచారేన కుక్కురభావాధిట్ఠానచిత్తమాహ. తథా తథా ఆకప్పేతబ్బతో ఆకప్పో, పవత్తిఆకారో. సో పనేత్థ గమనాదికోతి ఆహ ‘‘కుక్కురానం గమనాకారో’’తిఆది. ఆచారేనాతి కుక్కురసీలాచారేన. వతసమాదానేనాతి కుక్కురవతాధిట్ఠానేన. కుక్కురచరియాదియేవ దుక్కరతపచరణం. తేన గతివిపరియేసాకారేన పవత్తా లద్ధి. అస్స కుక్కురవతికస్స అఞ్ఞా గతి నత్థీతి ఇతరగతిం పటిక్ఖిపతి, ఇతరాసం పన సమ్భవో ఏవ నత్థీతి. నిపజ్జమానన్తి వతసీలాదీనం సంగోపనవసేన సిజ్ఝమానం. యథా సకమ్మకధాతుసద్దా అత్థవిసేసవసేన అకమ్మకా హోన్తి ‘‘విబుద్ధో పురిసో విబుద్ధో కమలసణ్డో’’తి, ఏవం అత్థవిసేసవసేన అకమ్మకాపి సకమ్మకా హోన్తీతి దస్సేన్తో ‘‘న పరిదేవామి న అనుత్థునామీ’’తిఆదిమాహ. అనుత్థునసద్దో చ సకమ్మకవసేన పయుజ్జతి ‘‘పురాణాని అనుత్థున’’న్తిఆదీసు. అయఞ్చేత్థ పయోగోతి ఇమినా గాథాయఞ్చ అనుత్థుననరోదనం అధిప్పేతన్తి దస్సేతి.

౮౦. వుత్తనయేనేవాతి ఇమినా గోవతన్తి గోవతసమాదానం. గోసీలన్తి గవాచారం. గోచిత్తన్తి ‘‘అజ్జ పట్ఠాయ గోహి కాతబ్బం కరిస్సామీ’’తి ఉప్పన్నచిత్తన్తి ఇమమత్థం అతిదిసతి. గ్వాకప్పే పన వత్తబ్బం అవసిట్ఠం ‘‘కుక్కురాకప్పే వుత్తసదిసమేవా’’తి ఇమినావ అతిదిట్ఠం, విసిట్ఠఞ్చ యథా పన తత్థాతిఆదినా వుత్తమేవ. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం కుక్కురవతాదీసు వుత్తనయమేవ.

౮౧. ఏకచ్చకమ్మకిరియావసేనాతి ఏకచ్చస్స అకుసలకమ్మస్స కుసలకమ్మస్స కరణప్పసఙ్గేన. ఇమేసన్తి గోవతికకుక్కురవతికానం. కిరియాతి గోవతభావనాదివసేన పవత్తా కిరియా. పాకటా భవిస్సతీతి ‘‘ఇమస్మిం కమ్మచతుక్కే ఇదం నామ కమ్మం భజతీ’’తి పాకటా భవిస్సతి.

కాళకన్తి (అ. ని. టీ. ౨.౪.౨౩౨) మలీనం, చిత్తస్స అపభస్సరభావకరణన్తి అత్థో. తం పనేత్థ కమ్మపథసమ్పత్తమేవ అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘దసఅకుసలకమ్మపథ’’న్తి. కణ్హన్తి కణ్హాభిజాతిహేతుతో వా కణ్హం. తేనాహ ‘‘కణ్హవిపాక’’న్తి. అపాయూపపత్తి మనుస్సేసు చ దోభగ్గియం కణ్హవిపాకో, యథా తమభావో వుత్తో, ఏకత్తనిద్దేసేన పన ‘‘అపాయే నిబ్బత్తనతో’’తి వుత్తం, నిబ్బత్తాపనతోతి అత్థో. సుక్కన్తి ఓదాతం, చిత్తస్స పభస్సరభావకరణన్తి అత్థో, సుక్కాభిజాతిహేతుతో వా సుక్కం. తేనాహ ‘‘సుక్కవిపాక’’న్తి. సగ్గూపపత్తి మనుస్సలోకే సోభగ్గియఞ్చ సుక్కవిపాకో, యథా చ జోతిభావో వుత్తో, ఏకత్తనిద్దేసేన పన ‘‘సగ్గే నిబ్బత్తనతో’’తి వుత్తం, నిబ్బత్తాపనతోతి అత్థో, వోమిస్సకకమ్మన్తి కాలేన కణ్హం, కాలేన సుక్కన్తి ఏవం మిస్సకవసేన కతకమ్మం. ‘‘సుఖదుక్ఖవిపాక’’న్తి వత్వా సుఖదుక్ఖానం పవత్తిఆకారం దస్సేతుం ‘‘మిస్సకకమ్మఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం. కమ్మస్స కణ్హసుక్కసమఞ్ఞా కణ్హసుక్కాభిజాతిహేతుతాయాతి, అపచ్చయగామితాయ తదుభయవినిముత్తస్స కమ్మక్ఖయకరకమ్మస్స ఇధ సుక్కపరియాయోపి న ఇచ్ఛితోతి ఆహ – ‘‘ఉభయ…పే… అసుక్కన్తి వుత్త’’న్తి. తత్థ ఉభయవిపాకస్సాతి యథాధిగతస్స విపాకస్స. సమ్పత్తిభవపరియాపన్నో హి విపాకో ఇధ ‘‘సుక్కవిపాకో’’తి అధిప్పేతో, న అచ్చన్తపరిసుద్ధో.

సదుక్ఖన్తి అత్తనా ఉప్పాదేతబ్బేన దుక్ఖేన సదుక్ఖం, దుక్ఖసంవత్తనికన్తి అత్థో. ‘‘ఇమస్మిం సుత్తే చేతనా ధురం, ఉపాలిసుత్తే (మ. ని. ౨.౫౬) కమ్మ’’న్తి హేట్ఠా వుత్తమ్పి అత్థం ఇధ సాధయతి విజాననత్థం. అభిసఙ్ఖరిత్వాతి ఆయూహిత్వా. తం పన పచ్చయసమవాయసిద్ధితో సంకడ్ఢనం పిణ్డనం వియ హోతీతి ఆహ – ‘‘సఙ్కడ్ఢిత్వా, పిణ్డం కత్వాతి అత్థో’’తి, సదుక్ఖం లోకన్తి అపాయలోకమాహ. విపాకఫస్సాతి ఫస్ససీసేన తత్థ విపాకపవత్తమాహ. భూతకమ్మతోతి నిబ్బత్తకమ్మతో అత్తనా కతూపచితకమ్మతో. యథాభూతన్తి యాదిసం. కమ్మసభాగవసేనాతి కమ్మసరిక్ఖకవసేన. ఉపపత్తి హోతీతి అపదాదిభేదా ఉపపత్తి. కమ్మేన వియ వుత్తాతి యం కరోతి, తేన ఉపపజ్జతీతి ఏకకమ్మేనేవ జాయమానా వియ వుత్తా అపదాదిభేదా. ఉపపత్తి చ నామ విపాకేన హోతి విపాకే సమ్భవన్తే ఏకంసేన తే ఉపపత్తివిసేసా సమ్భవన్తి. యది ఏవం కస్మా ‘‘తేన ఉపపజ్జతీ’’తి ఉపపత్తికమ్మహేతుకా వుత్తాతి ఆహ ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది. యేన కమ్మవిపాకేన నిబ్బత్తోతి యేన కమ్మవిపాకేన విపచ్చమానేన అయం సత్తో నిబ్బత్తోతి వుచ్చతి. తంకమ్మవిపాకఫస్సాతి తస్స తస్స కమ్మస్స విపాకభూతా ఫస్సా. కమ్మేన దాతబ్బం దాయం తబ్బిపాకం ఆదియన్తీతి కమ్మదాయాదా, ఫస్సా. కమ్మస్స దాయజ్జతా కమ్మఫలస్స దాయజ్జం, తస్మా వుత్తం ‘‘కమ్మదాయజ్జా’’తి. తేనాహ ‘‘కమ్మమేవ నేసం దాయజ్జం సన్తక’’న్తి.

తిస్సో చ హేట్ఠిమజ్ఝానచేతనాతి ఇదం అబ్యాబజ్ఝవేదనం వేదియనఏకన్తసుఖుప్పత్తియా హేతుభావసాధనం. యది ఏవం యథావుత్తా ఝానచేతనా తావ హోతు ఏకన్తసుఖుప్పత్తిహేతుభావతో. కామావచరా కిన్తీతి కామావచరా పన కుసలచేతనా తంసభావాభావతో కిన్తి కేన పకారేన అబ్యాబజ్ఝమనోసఙ్ఖారో నామ జాతోతి చోదేతి, ఇతరో పన న సబ్బా కామావచరకుసలచేతనా తథా గహితా, అథ ఖో ఏకచ్చా ఝానచేతనానుకూలాతి దస్సేన్తో ‘‘కసిణసజ్జనకాలే కసిణాసేవనకాలే లబ్భన్తీ’’తి ఆహ. తత్థ కసిణాసేవనచేతనా గహేతబ్బా, సా ఉపచారజ్ఝానస్స సాధికా. తేన కామావచరచేతనా పఠమజ్ఝానచేతనాయ ఘటితాతి కసిణసజ్జనచేతనాపి కదాచి తాదిసా హోతీతి గహితా. పరికమ్మాదివసేన హి పవత్తా భావనామయా కామావచరకుసలచేతనా పఠమజ్ఝానస్స ఆసన్నతాయ వుత్తా. చతుత్థజ్ఝానచేతనా తతియజ్ఝానచేతనాయ ఘటితాతి ఇదం ఏకత్తకాయఏకత్తసఞ్ఞీసత్తావాసవతాయ తంసరిక్ఖకా ఉపేక్ఖాపి ఈదిసేసు ఠానేసు సుఖసరిక్ఖతా, ఏవం సన్తసభావతా ఞాణసహితతా చ. కేచి పన చతుత్థజ్ఝానచేతనానుగుణాతి నిదస్సేన్తా కసిణసజ్జనకాలే కసిణజ్ఝానకాలే కసిణాసేవనకాలే లబ్భతీతి తతియజ్ఝానచేతనాయ ఆసన్నఘటితతా వుత్తాతి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తం, వుత్తనయేనేవ తాసం ఘటితతా వేదితబ్బా. ఉభయమిస్సకవసేనాతి ఉభయేసం కుసలాకుసలసఙ్ఖారానం సుఖదుక్ఖానఞ్చ మిస్సకభావవసేన. వేమానికపేతానన్తి ఇదం బాహుల్లతో వుత్తం, ఇతరేసమ్పి వినిపాతికానం కాలేన దుక్ఖం హోతియేవ.

తస్స పహానాయాతి తస్స యథావుత్తస్స కమ్మస్స అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనాయ. యా చేతనాతి యా అపచయగామినిచేతనా. కమ్మం పత్వాతి సుఖకమ్మన్తి వుచ్చమానే మగ్గచేతనాయ అఞ్ఞో పణ్డరతరో ధమ్మో నామ నత్థి అచ్చన్తపారిసుద్ధిభావతో. అకణ్హా అసుక్కాతి ఆగతాతి ఏత్థ సుక్కభావపటిక్ఖేపకారణం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. తేనాహ ‘‘ఇదం పన కమ్మచతుక్కం పత్వా’’తిఆది.

౮౨. అనియ్యానికపక్ఖేతి అచేళకపబ్బజ్జాయ కుక్కురవతే చ. యోగేతి ఞాయధమ్మపటిపత్తియన్తి అత్థో. యోనేనాతి యో తిత్థియపరివాసో తేన భగవతా పఞ్ఞత్తో. యం తిత్థియపరివాసం సమాదియిత్వాతి అయమేత్థ యోజనా. ఘంసిత్వా సువణ్ణం వియ నిఘంసోప్పలే. కోట్టేత్వా హత్థేన వియ కులాలభాజనం.

వూపకట్ఠోతి వివిత్తో ఏకీభూతో. పేసితత్తోతి నిబ్బానం పతి పేసితత్తో. కామం తదనుత్తరం బ్రహ్మచరియపరియోసానం…పే… విహాసీతి ఇమినావ అరహత్తనికూటేన దేసనా నిట్ఠాపితా హోతి, ఆయస్మతో పన సేనియస్స పటిపత్తికిత్తనపరమేతం ఉజుకం ఆపన్నఅరహత్తభావదీపనం, యదిదం ‘‘అఞ్ఞతరో ఖో పనా’’తిఆదివచనన్తి ఆహ ‘‘అరహత్తనికూటేనేవా’’తి. అరహత్తాధిగమోయేవ తస్స తేసం అబ్భన్తరతా. సేసం సబ్బం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

కుక్కురవతికసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.