౧. గహపతివగ్గో

౧. కన్దరకసుత్తవణ్ణనా

౧. ఆరామపోక్ఖరణీఆదీసూతి ఆరామపోక్ఖరణీఉయ్యానచేతియట్ఠానాదీసు. ఉస్సన్నాతి బహులా. అసోకకణికారకోవిళారకుమ్భీరాజరుక్ఖేహి సమ్మిస్సతాయ తం చమ్పకవనం నీలాదిపఞ్చవణ్ణకుసుమపటిమణ్డితన్తి దట్ఠబ్బం, న చమ్పకరుక్ఖానంయేవ నీలాదిపఞ్చవణ్ణకుసుమతాయాతి వదన్తి. భగవా కుసుమగన్ధసుగన్ధే చమ్పకవనే విహరతీతి ఇమినా న మాపనకాలే ఏవ తస్మిం నగరే చమ్పకరుక్ఖా ఉస్సన్నా, అథ ఖో అపరభాగేపీతి దస్సేతి. ‘‘పఞ్చసతమత్తేహి అడ్ఢతేళసేహీ’’తి ఏవం అదస్సితపరిచ్ఛేదేన. హత్థినో చారేతి సిక్ఖాపేతీతి హత్థాచరియో హత్థీనం సిక్ఖాపకో, తస్స పుత్తోతి ఆహ ‘‘హత్థాచరియస్స పుత్తో’’తి. తదా భగవా తేసం పసాదజననత్థం అత్తనో బుద్ధానుభావం అనిగుహిత్వావ నిసిన్నోతి దస్సేన్తో ‘‘ఛబ్బణ్ణానం ఘనబుద్ధరస్మీన’’న్తిఆదిమాహ. భగవతో చేవ గారవేనాతి భగవతో గరుభావేన, భగవతి గారవేనాతి వా పాఠో.

నిచ్చం న హోతీతి అభిణ్హం న హోతి, కదాచిదేవ హోతీతి అత్థో. అభిణ్హనిచ్చతా హి ఇధ అధిప్పేతా, న కూటట్ఠనిచ్చతా. లోకే కిఞ్చి విమ్హయావహం దిస్వా హత్థవికారమ్పి కరోన్తి, అఙ్గులిం వా ఫోటయన్తి, తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘అచ్ఛరం పహరితుం యుత్త’’న్తి. అభూతపుబ్బం భూతన్తి అయం నిరుత్తినయో యేభుయ్యేన ఉపాదాయ రుళ్హీవసేన వుత్తోతి వేదితబ్బో. తథా హి పాళియం ‘‘యేపి తే, భో గోతమ, అహేసుం అతీతమద్ధాన’’న్తిఆది వుత్తం, కిఞ్చి అకత్తబ్బమ్పి కరియమానం దుక్కరభావేన విమ్హయావహం హోతి, తథా కిఞ్చి కత్తబ్బం, పురిమం గరహచ్ఛరియం, పచ్ఛిమం పసంసచ్ఛరియం, తదుభయం సుత్తపదసో దస్సేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆది వుత్తం.

సమ్మా పటిపాదితోతి సమ్మాపటిపదాయం ఠపితో. ఏసా పటిపదా పరమాతి ఏతపరమం, భావనపుంసకనిద్దేసోయం యథా ‘‘విసమం చన్దిమసూరియా పరివత్తన్తీ’’తి (అ. ని. ౪.౭౦). అయఞ్హేత్థ అత్థో – భగవా భిక్ఖుసఙ్ఘో పటిపదాయ తుమ్హేహి పటిపాదితో, అతీతేపి కాలే బుద్ధా ఏతపరమంయేవ భిక్ఖుసఙ్ఘం సమ్మా పటిపాదేసుం, అనాగతేపి కాలే ఏతపరమంయేవ భిక్ఖుసఙ్ఘం సమ్మా పటిపాదేస్సన్తీతి పరిబ్బాజకో నయగ్గాహేన దిట్ఠేన అదిట్ఠం అనుమినన్తో సబ్బేసమ్పి బుద్ధానం సాసనే సఙ్ఘసుప్పటిపత్తిం మజ్ఝే భిన్నసువణ్ణం వియ సమసమం కత్వా దస్సేతి, ఏవం దస్సేన్తో చ తేసం సుధమ్మతఞ్చ తథా దస్సేతి ఏవాతి వేదితబ్బో, బుద్ధసుబుద్ధతా పన నేసం సరూపేనేవ దస్సితాతి. న ఇతో భియ్యోతి ఇమినా పాళియం ఏతపరమంయేవాతి అవధారణేన నివత్తితం దస్సేతి సీలపదట్ఠానత్తా సమాధిస్స, సమాధిపదట్ఠానత్తా చ పఞ్ఞాయ సీలేపి చ అభిసమాచారికపుబ్బకత్తా ఆదిబ్రహ్మచరియకస్స వుత్తం ‘‘ఆభిసమాచారికవత్తం ఆదిం కత్వా’’తి.

౨. పుచ్ఛానుసన్ధిఆదీసు అనన్తోగధత్తా ‘‘పాటిఏక్కో అనుసన్ధీ’’తి వత్వా తమేవత్థం పాకటం కాతుం ‘‘భగవా కిరా’’తిఆది వుత్తం. ఉపసన్తకారణన్తి ఉపసన్తభావకారణం. తఞ్హి అరియానంయేవ విసయో, తత్థాపి చ బుద్ధానం ఏవ అనవసేసతో విసయోతి ఇమమత్థం బ్యతిరేకతో అన్వయతో చ దస్సేతుం న హి త్వన్తిఆది వుత్తం. తత్థ ఞాతత్థచరియా కాకజాతకాదివసేన వేదితబ్బా, లోకత్థచరియా తంతంపారమిపూరణవసేన, బుద్ధత్థచరియా మహాబోధిజాతకాదివసేన. అచ్ఛరియం భో గోతమాతిఆదినా కన్దరకేన కతం పసాదపవేదనం దస్సేతి.

యేపి తేతిఆదినా తేన వుత్తమత్థం పచ్చనుభాసన్తేన భగవతా సమ్పటిచ్ఛితన్తి చరితత్తా ఆహ – ‘‘సన్తి హి కన్దరకాతి అయమ్పి పాటియేక్కో అనుసన్ధీ’’తి. యో హి కన్దరకేన భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఉపసన్తభావో కిత్తితో, తం విభజిత్వా దస్సేన్తోపి తేన అపుచ్ఛితోయేవ అత్తనో అజ్ఝాసయేన భగవా ‘‘సన్తి హీ’’తిఆదినా దేసనం ఆరభి. తేనాహ ‘‘భగవతో కిర ఏతదహోసీ’’ తిఆది. కప్పేత్వాతి అఞ్ఞథా సన్తమేవ అత్తానం అఞ్ఞథా విధాయ. పకప్పేత్వాతి సనిదస్సనవసేన గహేత్వా. తేనాహ ‘‘కుహకభావేనా’’తిఆది. పటిపదం పూరయమానాతి కామం అవిసేసేన సేక్ఖా వుచ్చన్తి, తే పన అధిగతమగ్గవసేన ‘‘పూరయమానా’’తి న వత్తబ్బా కిచ్చస్స నిట్ఠితత్తా. మగ్గో హి ఏకచిత్తక్ఖణికోతి ఆహ ‘‘ఉపరిమగ్గస్స విపస్సనాయ ఉపసన్తా’’తి. ఇతో ముత్తాతి మగ్గేనాగతూపసమతో ముత్తా. కల్యాణపుథుజ్జనే సన్ధాయ వదతి. తేనాహ ‘‘చతూహి సతిపట్ఠానేహి ఉపసన్తా’’తి.

సతతసీలాతి అవిచ్ఛిన్నసీలా. సాతిసయో హి ఏతేసం సీలస్స అఖణ్డాదిభావో. సుపరిసుద్ధసీలతావసేన సన్తతా వుత్తి ఏతేసన్తి సన్తతవుత్తినోతి ఆహ ‘‘తస్సేవ వేవచన’’న్తి. ఏవం సీలవుత్తివసేన ‘‘సన్తతవుత్తినో’’తి పదస్స అత్థం వత్వా ఇదాని జీవితవుత్తివసేన దస్సేన్తో ‘‘సన్తతజీవికావాతి అత్థో’’తి ఆహ. సాసనస్స జీవితవుత్తి సీలసన్నిస్సితా ఏవాతి ఆహ ‘‘తస్మి’’న్తిఆది.

నిపయతి విసోసేతి రాగాదిసంకిలేసం, తతో వా అత్తానం నిపాతీతి నిపకో, పఞ్ఞవా. తేనాహ ‘‘పఞ్ఞవన్తో’’తి. పఞ్ఞాయ ఠత్వా జీవికాకప్పనం నామ బుద్ధపటికుట్ఠమిచ్ఛాజీవం పహాయ సమ్మాజీవేన జీవనన్తి తం దస్సేన్తో ‘‘యథా ఏకచ్చో’’తిఆదిమాహ. తత్థ యం వత్తబ్బం, తం విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౪) తంసంవణ్ణనాయఞ్చ (విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౧౪) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. రథవినీతపటిపదాదయో తేసు తేసు సుత్తేసు వుత్తనయేన వేదితబ్బా. ఇతో అఞ్ఞత్థ మహాగోపాలకసుత్తాదీసు (మ. ని. ౧.౩౪౬ ఆదయో) లోకుత్తరసతిపట్ఠానా కథితాతి ఆహ – ‘‘ఇధ పన లోకియలోకుత్తరమిస్సకా సతిపట్ఠానా కథితా’’తి, సతిపట్ఠానసుత్తేపి (దీ. ని. ౨.౩౭౩-౩౭౪; మ. ని. ౧.౧౦౬ ఆదయో) వోమిస్సకావ కథితాతి. ఏత్తకేనాతి ఏత్తకాయ దేసనాయ.

౩. కారకభావన్తి పటిపత్తియం పటిపజ్జనకభావం. మయమ్పి నామ గిహీ బహుకిచ్చా సమానా కాలేన కాలం సతిపట్ఠానేసు సుప్పతిట్ఠితచిత్తా విహరామ, కిమఙ్గం పన వివేకవాసినోతి అత్తనో కారకభావం పవేదేన్తో ఏవం భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ ఉక్ఖిపతి. తేనాహ ‘‘అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో’’తిఆది. నానారమ్మణేసు అపరాపరం ఉప్పజ్జమానానం రాగాదికిలేసానం ఘనజటితసఙ్ఖాతాకారేన పవత్తి కిలేసగహనేన గహనతా, తేనాహ ‘‘అన్తో జటా బహి జటా, జటాయ జటితా పజా’’తి (సం. ని. ౧.౨౩, ౧౯౨). మనుస్సానం అజ్ఝాసయగహణేన సాఠేయ్యమ్పీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కసటసాఠేయ్యేసుపి ఏసేవ నయో’’తి. యథా సప్పిమధుఫాణితాదీసు కచవరభావో, సో కసటోతి వుచ్చతి, ఏవం సన్తానే అపరిసుద్ధో సంకిలేసభావో కసటన్తి ఆహ ‘‘అపరిసుద్ధట్ఠేన కసటతా’’తి. అత్తని అసన్తగుణసమ్భావనం కేరాటియట్ఠో. జానాతీతి ‘‘ఇదం అహితం న సేవితబ్బం, ఇదం హితం సేవితబ్బ’’న్తి విచారేతి దేసేతి. విచారణత్థోపి హి హోతి జానాతి-సద్దో యథా ‘‘ఆయస్మా జానాతీ’’తి. సబ్బాపి…పే… అధిప్పేతా ‘‘పసుపాలకా’’తిఆదీసు వియ. ఇధ అన్తర-సద్దో ‘‘విజ్జన్తరికాయా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౪౯) వియ ఖణత్థోతి ఆహ ‘‘యత్తకేన ఖణేనా’’తి. తేనాతి హత్థినా. తానీతి సాఠేయ్యాదీని.

అత్థతో కాయచిత్తుజుకతాపటిపక్ఖభూతావ లోభసహగతచిత్తుప్పాదస్స పవత్తిఆకారవిసేసాతి తాని పవత్తిఆకారేన దస్సేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యస్సాతి పాణభూతస్స అస్సస్స వా హత్థినో వా. ఠస్సామీతి తత్థేవ సప్పటిభయే ఠానే గన్త్వా ఠస్సామీతి న హోతి. ఇమస్స సాఠేయ్యతాయ పాకటకరణం వఞ్చనాధిప్పాయభావతో. తథా హి చతూసు ఠానేసు ‘‘వఞ్చేత్వా’’ ఇచ్చేవ వుత్తం, నిగుహన్తో పన తత్థేవ గన్త్వా తిట్ఠేయ్య. ఏస నయో సేసేసుపి. పటిమగ్గం ఆరోహితుకామస్సాతి ఆగతమగ్గమేవ నివత్తిత్వా గన్తుకామస్స. లేణ్డవిస్సజ్జనాదీసు కాలన్తరాపేక్ఖాభావం ‘‘తథా’’తి ఇమినా ఉపసంహరతి.

అన్తోజాతకాతి అత్తనో దాసియా కుచ్ఛిమ్హి జాతా. ధనక్కీతాతి ధనం దత్వా దాసభావేన గహితా. కరమరానీతాతి దాసభావేన కరమరగ్గాహగహితా. దాసబ్యన్తి దాసభావం. పేస్సాతి అదాసా ఏవ హుత్వా వేయ్యావచ్చకరా. ఇమం విస్సజ్జేత్వాతి ఇమం అత్తనో హత్థగతం విస్సజ్జేత్వా. ఇమం గణ్హన్తాతి ఇమం తస్స హత్థగతం గణ్హన్తా. సమ్ముఖతో అఞ్ఞథా పరమ్ముఖకాలే కాయవాచాసముదాచారదస్సనేనేవ చిత్తస్స నేసం అఞ్ఞథా ఠితభావో నిద్దిట్ఠోతి వేదితబ్బో.

౪. అయమ్పి పాటియేక్కో అనుసన్ధీతి ఏత్థాపి అనన్తరే వుత్తనయేనేవ అనుసన్ధియోజనా వేదితబ్బా. తేనేవాహ ‘‘అయఞ్హీ’’తిఆది. చతుత్థో హితపటిపదం పటిపన్నోతి యోజనా. పుగ్గలసీసేన పుగ్గలపటిపత్తిం దస్సేన్తో ‘‘పుగ్గలే పహాయా’’తి ఆహ. పటిపత్తి హి ఇధ పహాతబ్బా, న పుగ్గలా. యథా అస్సద్ధాదిపుగ్గలపరివజ్జనేన సద్ధిన్ద్రియాదిభావనా ఇజ్ఝన్తి, ఏవం మిచ్ఛాపటిపన్నపుగ్గలపరివజ్జనేన మిచ్ఛాపటిపదా వజ్జితబ్బాతి ఆహ – ‘‘పురిమే తయో పుగ్గలే పహాయా’’తి. చతుత్థపుగ్గలస్సాతి ఇమస్మిం చతుక్కే వుత్తచతుత్థపుగ్గలస్స హితపటిపత్తియంయేవ పటిపాదేమి పవత్తేమీతి దస్సేన్తో. సన్తాతి సమం వినాసం నిరోధం పత్తాతి అయమేత్థ అత్థోతి ఆహ ‘‘నిరుద్ధా సన్తాతి వుత్తా’’తి. పున సన్తాతి భావనావసేన కిలేసపరిళాహవిగమతో సన్తాతి అయమేత్థ అత్థోతి ఆహ ‘‘నిబ్బుతా’’తి. సన్తాతి ఆనేత్వా యోజనా. సన్తో హవేతి ఏత్థ సమభావకరేన సాధుభావస్స విసేసపచ్చయభూతేన పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతా అరియా ‘‘సన్తో’’తి వుత్తాతి ఆహ – ‘‘సన్తో హవే…పే… పణ్డితా’’తి.

ఆహితో అహంమానో ఏత్థాతి అత్తా (అ. ని. టీ. ౨.౪.౧౯౮) అత్తభావో, ఇధ పన యో పరో న హోతి, సో అత్తా, తం అత్తానం. పరన్తి అత్తతో అఞ్ఞం. ఛాతం వుచ్చతి తణ్హా జిఘచ్ఛాహేతుతాయ. అన్తో తాపనకిలేసానన్తి అత్తనో సన్తానే అత్తపరిళాహజననసన్తప్పనకిలేసానం. చిత్తం ఆరాధేతీతి చిత్తం పసాదేతి, సమ్పహంసేతీతి అత్థో. యస్మా పన తథాభూతో చిత్తం సమ్పాదేన్తో అజ్ఝాసయం గణ్హన్తో నామ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘చిత్తం సమ్పాదేతీ’’తిఆది.

౫. దుక్ఖం పటిక్కూలం జేగుచ్ఛం ఏతస్సాతి దుక్ఖపటిక్కూలో తం దుక్ఖపటిక్కూలం. విసేసనవిసేసితబ్బతా హి కామచారా. అట్ఠకథాయం పన దుక్ఖస్స విసేసితబ్బతం సన్ధాయ బాహిరత్థసమాసం అనాదియిత్వా ‘‘దుక్ఖస్స పటిక్కూల’’న్తి అత్థో వుత్తో. యేన హి భాగేన పురిసస్స దుక్ఖం పటిక్కూలం, తేన దుక్ఖస్స పురిసోపీతి. తేనాహ – ‘‘పచ్చనీకసణ్ఠిత’’న్తి.

౬. చతూహి కారణేహీతి ధాతుకుసలతాదీహి చతూహి కారణేహి. కమ్మం కరోతీతి యోగకమ్మం కరోతి. యస్మా సమ్బుద్ధా పరేసం మగ్గఫలాధిగమాయ ఉస్సాహజాతా, తత్థ నిరన్తరం యుత్తప్పయుత్తా ఏవ హోన్తి, తే పటిచ్చ తేసం అన్తరాయో న హోతియేవాతి ఆహ ‘‘న పన బుద్ధే పటిచ్చా’’తి. కిరియపరిహానియా దేసకస్స తస్సేవ వా పుగ్గలస్స తజ్జపయోగాభావతో. ‘‘దేసకస్స వా’’తి ఇదం సావకానం వసేన దట్ఠబ్బం. మహతా అత్థేనాతి ఏత్థ అత్థ-సద్దో ఆనిసంసపరియాయోతి ఆహ ‘‘ద్వీహి ఆనిసంసేహీ’’తి. పసాదం పటిలభతి ‘‘అరహన్తో’’తిఆదినా సఙ్ఘసుప్పటిపత్తియా సుతత్తా. అభినవో నయో ఉదపాది సన్తతసీలతాదివసేన అనత్తన్తపతాదివసేన, సోపి తం సుత్వా దాసాదీసు సవిసేసం లజ్జీ దయాపన్నో హితానుకమ్పీ హుత్వా సేక్ఖపటిపదం సీలం సాధేన్తో అనుక్కమేన సతిపట్ఠానభావనం పరిబ్రూహేతి. తేనాహ భగవా ‘‘మహతా అత్థేన సంయుత్తో’’తి.

౮. పరేసం హననఘాతనాదినా రోదాపనతో లుద్దో, తథా విఘాతకభావేన కాయచిత్తానం విదారణతో దారుణో, విరుద్ధవాదతాయ కక్ఖళో, బన్ధనాగారే నియుత్తో బన్ధనాగారికో.

౯. ఖత్తియాభిసేకేనాతి ఖత్తియానం కత్తబ్బఅభిసేకేన. సన్థాగారన్తి సన్థారవసేన కతం అగారం యఞ్ఞావాటం. సప్పితేలేనాతి సప్పిమయేన తేలేన, యమకస్నేహేన హి తదా కాయం అబ్భఞ్జతి. వచ్ఛభావం తరిత్వా ఠితో వచ్ఛతరో. పరిక్ఖేపకరణత్థాయాతి వనమాలాహి సద్ధిం దబ్భేహి వేదియా పరిక్ఖేపనత్థాయ. యఞ్ఞభూమియన్తి అవసేసయఞ్ఞట్ఠానే. యం పనేత్థ అత్థతో అవిభత్తం తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

కన్దరకసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౨. అట్ఠకనాగరసుత్తవణ్ణనా

౧౭. అవిదూరేతి ఇమినా పాళియం ‘‘వేసాలియ’’న్తి ఇదం సమీపే భుమ్మవచనన్తి దస్సేతి. సారప్పత్తకులగణనాయాతి (అ. ని. టీ. ౩.౧౧.౧౬) మహాసారమహప్పత్తకులగణనాయ. దసమే ఠానేతి అఞ్ఞే అఞ్ఞేతి దసగణనట్ఠానే. అట్ఠకనగరే జాతో భవో అట్ఠకనాగరో. కుక్కుటారామోతి పాటలిపుత్తే కుక్కుటారామో, న కోసమ్బియం.

౧౮. పకతత్థనిద్దేసో త-సద్దోతి తస్స ‘‘భగవతా’’తిఆదీహి పదేహి సమానాధికరణభావేన వుత్తస్స యేన అభిసమ్బుద్ధభావేన భగవా పకతో అధిగతో సుపాకటో చ, తం అభిసమ్బుద్ధభావం సద్ధిం ఆగమనీయపటిపదాయ అత్థభావేన దస్సేన్తో ‘‘యో సో…పే… అభిసమ్బుద్ధో’’తి ఆహ. సతిపి ఞాణదస్సన-సద్దానం ఇధ పఞ్ఞావేవచనభావే తేన తేన విసేసేన తేసం విసయవిసేసే పవత్తిదస్సనత్థం అసాధారణఞాణవిసేసవసేన విజ్జాత్తయవసేన విజ్జాఅభిఞ్ఞానావరణఞాణవసేన సబ్బఞ్ఞుతఞాణమంసచక్ఖువసేన పటివేధదేసనాఞాణవసేన చ తదత్థం యోజేత్వా దస్సేన్తో ‘‘తేసం తేస’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ఆసయానుసయం జానతా ఆసయానుసయఞాణేన సబ్బం ఞేయ్యధమ్మం పస్సతా సబ్బఞ్ఞుతానావరణఞాణేహి. పుబ్బేనివాసాదీహీతి పుబ్బేనివాసాసవక్ఖయఞాణేహి. పటివేధపఞ్ఞాయాతి అరియమగ్గపఞ్ఞాయ. దేసనాపఞ్ఞాయ పస్సతాతి దేసేతబ్బధమ్మానం దేసేతబ్బప్పకారం బోధనేయ్యపుగ్గలానఞ్చ ఆసయానుసయచరితాధిముత్తిఆదిభేదం ధమ్మదేసనాపఞ్ఞాయ యాథావతో పస్సతా. అరీనన్తి కిలేసారీనం, పఞ్చవిధమారానం వా, సాసనస్స వా పచ్చత్థికానం అఞ్ఞతిత్థియానం తేసం పన హననం పాటిహారియేహి అభిభవనం అప్పటిభానతాకరణం అజ్ఝుపేక్ఖనమేవ వా, కేసివినయసుత్తఞ్చేత్థ నిదస్సనం.

తథా ఠానాట్ఠానాదివిభాగం జానతా యథాకమ్మూపగసత్తే పస్సతా, సవాసనానం ఆసవానం ఖీణత్తా అరహతా, అభిఞ్ఞేయ్యాదిభేదే ధమ్మే అభిఞ్ఞేయ్యాదితో అవిపరీతావబోధతో సమ్మాసమ్బుద్ధేన. అథ వా తీసు కాలేసు అప్పటిహతఞాణతాయ జానతా, కాయకమ్మాదివసేన తిణ్ణం కమ్మానం ఞాణానుపరివత్తితో నిసమ్మకారితాయ పస్సతా, దవాదీనం అభావసాధికాయ పహానసమ్పదాయ అరహతా, ఛన్దాదీనం అహానిహేతుభూతాయ అక్ఖయపటిభానసాధికాయ సబ్బఞ్ఞుతాయ సమ్మాసమ్బుద్ధేనాతి ఏవం దసబలఅట్ఠారసఆవేణికబుద్ధధమ్మవసేనపి యోజనా కాతబ్బా.

౧౯. అభిసఙ్ఖతన్తి అత్తనో పచ్చయేహి అభిసమ్ముఖభావేన సమేచ్చ సమ్భూయ్య కతం, స్వస్స కతభావో ఉప్పాదనేన వేదితబ్బో, న ఉప్పన్నస్స పటిసఙ్ఖరణేనాతి ఆహ ‘‘ఉప్పాదిత’’న్తి. తే చస్స పచ్చయా చేతనాపధానాతి దస్సేతుం పాళియం ‘‘అభిసఙ్ఖతం అభిసఞ్చేతయిత’’న్తి వుత్తన్తి ‘‘చేతయితం పకప్పిత’’న్తి అత్థమాహ. అభిసఙ్ఖతం అభిసఞ్చేతయితన్తి చ ఝానస్స పాతుభావదస్సనముఖేన విద్ధంసనభావం ఉల్లిఙ్గేతి యఞ్హి అహుత్వా సమ్భవతి, తం హుత్వా పటివేతి. తేనాహ పాళియం ‘అభిసఙ్ఖత’న్తిఆది. సమథవిపస్సనాధమ్మే ఠితోతి సమథధమ్మే ఠితత్తా సమాహితో విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అనిచ్చానుపస్సనాదీహి నిచ్చసఞ్ఞాదయో పజహన్తో అనుక్కమేన తం అనులోమఞాణం పాపేతా హుత్వా విపస్సనాధమ్మే ఠితో. సమథవిపస్సనాసఙ్ఖాతేసు ధమ్మేసు రఞ్జనట్ఠేన రాగో, నన్దనట్ఠేన నన్దీతి. తత్థ సుఖుమా అపేక్ఖా వుత్తా, యా ‘‘నికన్తీ’’తి వుచ్చతి.

ఏవం సన్తేతి ఏవం యథారుతవసేన చ ఇమస్స సుత్తపదస్స అత్థే గహేతబ్బే సతి. సమథవిపస్సనాసు ఛన్దరాగో కత్తబ్బోతి అనాగామిఫలం నిబ్బత్తేత్వా తదత్థాయ సమథవిపస్సనాపి అనిబ్బత్తేత్వా కేవలం తత్థ ఛన్దరాగో కత్తబ్బో భవిస్సతి. కస్మా? తేసు సమథవిపస్సనాసఙ్ఖాతేసు ధమ్మేసు ఛన్దరాగమత్తేన అనాగామినా లద్ధబ్బస్స అలద్ధానాగామిఫలేన లద్ధబ్బత్తా తథా సతి తేన అనాగామిఫలమ్పి లద్ధబ్బమేవ నామ హోతి. తేనాహ – ‘‘అనాగామిఫలం పటివిద్ధం భవిస్సతీ’’తి. సభావతో రసితబ్బత్తా అవిపరీతో అత్థో ఏవ అత్థరసో. అఞ్ఞాపి కాచి సుగతియోతి వినిపాతికే సన్ధాయాహ. అఞ్ఞాపి కాచి దుగ్గతియోతి అసురకాయమాహ.

సమథధురమేవ ధురం సమథయానికస్స వసేన దేసనాయ ఆగతత్తా. మహామాలుక్యోవాదే ‘‘వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచార’’న్తి పాదకజ్ఝానం కత్వా ‘‘సో యదేవ తత్థ హోతి రూపగతం వేదనాగత’’న్తిఆదినా విపస్సనం విత్థారేత్వా ‘‘సో తత్థ ఠితో ఆసవానం ఖయం పాపుణాతీ’’తి (మ. ని. ౨.౧౩౩) ఆగతత్తా ‘‘మహామాలుక్యోవాదే విపస్సనావ ధుర’’న్తి ఆహ. మహాసతిపట్ఠానసుత్తే (దీ. ని. ౨.౩౭౩ ఆదయో; మ. ని. ౧.౧౦౬ ఆదయో) సబ్బత్థకమేవ తిక్ఖతరాయ విపస్సనాయ ఆగతత్తా వుత్తం ‘‘విపస్సనుత్తరం కథిత’’న్తి. కాయగతాసతిసుత్తే (మ. ని. ౩.౧౫౩-౧౫౪) ఆనాపానజ్ఝానాదివసేన సవిసేసం సమథవిపస్సనాయ ఆగతత్తా వుత్తం ‘‘సమథుత్తరం కథిత’’న్తి.

అప్పం యాచితేన బహుం దేన్తేన ఉళారపురిసేన వియ ఏకం ధమ్మం పుచ్ఛితేన ‘‘అయమ్పి ఏకధమ్మో’’తి కథితత్తా ఏకాదసపి ధమ్మా పుచ్ఛావసేన ఏకధమ్మో నామ జాతో పచ్చేకం వాక్యపరిసమాపనఞాయేన. ఏకవీసతి పబ్బాని తేహి బోధియమానాయ పటిపదాయ ఏకరూపత్తా పటిపదావసేన ఏకధమ్మో నామ జాతోతి. ఇధ ఇమస్మిం అట్ఠకనాగరసుత్తే. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనధమ్మానం సఙ్ఖారావసేససుఖుమభావప్పత్తతాయ తత్థ సావకానం దుక్కరన్తి న చతుత్థారుప్పవసేనేత్థ దేసనా ఆగతాతి చతున్నం బ్రహ్మవిహారానం, హేట్ఠిమానం తిణ్ణం ఆరుప్పానఞ్చ వసేన ఏకాదస. పుచ్ఛావసేనాతి ‘‘అత్థి ను ఖో, భన్తే ఆనన్ద, తేన…పే… సమ్మాసమ్బుద్ధేన ఏకధమ్మో అక్ఖాతో’’తి (మ. ని. ౨.౧౮) ఏవం పవత్తపుచ్ఛావసేన. అమతుప్పత్తియత్థేనాతి అమతభావస్స ఉప్పత్తిహేతుతాయ, సబ్బానిపి కమ్మట్ఠానాని ఏకరసమ్పి అమతాధిగమపటిపత్తియాతి అత్థో, ఏవమేత్థ అగ్గఫలభూమి అనాగామిఫలభూమీతి ద్వేవ భూమియో సరూపతో ఆగతా, నానన్తరియతాయ పన హేట్ఠిమాపి ద్వే భూమియో అత్థతో ఆగతా ఏవాతి దట్ఠబ్బా.

౨౧. పఞ్చ సతాని అగ్ఘో ఏతస్సాతి పఞ్చసతం. సేసం ఉత్తానమేవ.

అట్ఠకనాగరసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౩. సేఖసుత్తవణ్ణనా

౨౨. సన్థాగారన్తి అత్థానుసాసనాగారం. తేనాహ – ‘‘ఉయ్యోగకాలాదీసూ’’తిఆది. ఆది-సద్దేన మఙ్గలమహాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. సన్థమ్భన్తీతి విస్సమన్తి, పరిస్సమం వినోదేన్తీతి అత్థో. సహాతి సన్నివేసవసేన ఏకజ్ఝం. సహ అత్థానుసాసనం అగారన్తి ఏతస్మిం అత్థే త్థ-కారస్స న్థ-కారం కత్వా సన్థాగారన్తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. సన్థరన్తీతి సమ్మన్తనవసేన తిట్ఠన్తి.

తేపిటకం బుద్ధవచనం ఆగతమేవ భవిస్సతీతి బుద్ధవచనస్స ఆగమనసీసేన అరియఫలధమ్మానమ్పి ఆగమనం వుత్తమేవ, తియామరత్తిం తత్థ వసన్తానం ఫలసమాపత్తివళఞ్జనం హోతీతి. తస్మిఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘే కల్యాణపుథుజ్జనా విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేన్తా హోన్తీతి చే? అరియమగ్గధమ్మానం తత్థ ఆగమనం హోతియేవ.

అల్లగోమయేనాతి అచ్ఛేన అల్లగోమయరసేన. ఓపుఞ్ఛాపేత్వాతి విలిమ్పిత్వా. చతుజ్జాతియగన్ధేహీతి తగరకుఙ్కుమయవనపుప్ఫతమాలపత్తాని పిసిత్వా కతగన్ధేహి నానావణ్ణేతి నీలాదివసేన నానావణ్ణే, న భిత్తివిసేసవసేన. భిత్తివిసేసవసేన పన నానాసణ్ఠానరూపమేవ. మహాపిట్ఠికకోజవకేతి హత్థిపిట్ఠీసు అత్థరితబ్బతాయ మహాపిట్ఠికాతి లద్ధసమఞ్ఞే కోజవేతి వదన్తి. కుత్తకే పన సన్ధాయేతం వుత్తం హత్థత్థరణా హత్థిరూపవిచిత్తా. అస్సత్థరకసీహత్థరకాదయోపి అస్ససీహరూపాదివిచిత్తా ఏవ అత్థరకా, చిత్తత్థరకం నానారూపేహి చేవ నానావిధమాలాకమ్మాదీహి చ విచిత్తం అత్థరకం.

ఉపధానన్తి అపస్సయనం ఉపదహిత్వాతి అపస్సయయోగ్గభావేన ఠపేత్వా గన్ధేహి కతమాలా గన్ధదామం, తమాలపత్తాదీహి కతం పత్తదామం. ఆది-సద్దేన హిఙ్గులతక్కోలజాతిఫలజాతిపుప్ఫాదీహి కతదామం సఙ్గణ్హాతి. పల్లఙ్కాకారేన కతపీఠం పల్లఙ్కపీఠం, తీసు పస్సేసు, ఏకపస్సే ఏవ వా సఉపస్సయం అపస్సయపీఠం, అనపస్సయం ముణ్డపీఠం యోజనావట్టేతి యోజనపరిక్ఖేపే.

సంవిధాయాతి అన్తరవాసకస్స కోణపదేసఞ్చ ఇతరపదేసఞ్చ సమం కత్వా విధాయ. తేనాహ – ‘‘కత్తరియా పదుమం కన్తన్తో వియా’’తి తిమణ్డలం పటిచ్ఛాదేన్తోతి ఏత్థ చ యస్మా బుద్ధానం రూపసమ్పదా వియ ఆకప్పసమ్పదాపి పరముక్కంసగతా, తస్మా తదా భగవా ఏవం సోభతీతి దస్సేన్తో ‘‘సువణ్ణపామఙ్గేనా’’తిఆదిమాహ, తత్థ అసమేన బుద్ధవేసేనాతిఆదినా తదా భగవా బుద్ధానుభావస్స నిగుహణే కారణాభావతో తత్థ సన్నిపతితదేవమనుస్సనాగయక్ఖగన్ధబ్బాదీనం పసాదజననత్థం అత్తనో సభావపకతికిరియాయేవ కపిలవత్థుం పావిసీతి దస్సేతి. బుద్ధానం కాయప్పభా నామ పకతియా అసీతిహత్థమత్తమేవ పదేసం ఫరతీతి ఆహ – ‘‘అసీతిహత్థట్ఠానం అగ్గహేసీ’’తి నీలపీతలోహితోదాతమఞ్జిట్ఠపభస్సరానం వసేన ఛబ్బణ్ణా బుద్ధరస్మియో.

సబ్బపాలిఫుల్లోతి మూలతో పట్ఠాయ యావ అగ్గా ఫుల్లో వికసితో. పటిపాటియా ఠపితానన్తిఆది పరికప్పూపమా. యథా తం…పే… అలఙ్కతం అఞ్ఞో విరోచతి, ఏవం విరోచిత్థ, సమతింసాయ పారమితాహి అభిసఙ్ఖతత్తా ఏవం విరోచిత్థాతి వుత్తం హోతి. పఞ్చవీసతియా నదీనన్తి గఙ్గాదీనం చన్దభాగాపరియోసానానం పఞ్చవీసతియా మహానదీనం. సమ్భిజ్జాతి సమ్భేదం మిస్సీభావం పత్వా ముఖద్వారేతి సముద్దం పవిట్ఠట్ఠానే.

దేవమనుస్సనాగసుపణ్ణగన్ధబ్బయక్ఖాదీనం అక్ఖీనీతి చేతం పరికప్పనవసేన వుత్తం. సహస్సేనాతి పదసహస్సేన, భాణవారప్పమాణేన గన్థేనాతి అత్థో.

కమ్పయన్తో వసున్ధరన్తి అత్తనో గుణవిసేసేహి పథవీకమ్పం ఉప్పాదేన్తో, ఏవంభూతోపి అహేఠయన్తో పాణాని. సబ్బదక్ఖిణత్తా బుద్ధానం దక్ఖిణం పఠమం పాదం ఉద్ధరన్తో. సమం సమ్ఫుసతే భూమిం సుప్పతిట్ఠితపాదతాయ. యదిపి భూమిం సమం ఫుసతి, రజసానుపలిప్పతి సుఖుమత్తా ఛవియా. నిన్నట్ఠానం ఉన్నమతీతిఆది బుద్ధానం సుప్పతిట్ఠితపాదసఙ్ఖాతస్స మహాపురిసలక్ఖణపటిలాభస్స నిస్సన్దఫలం. నాతిదూరే ఉద్ధరతీతి అతిదూరే ఠపేతుం న ఉద్ధరతి. నచ్చాసన్నే చ నిక్ఖిపన్తి అచ్చాసన్నే చ ఠానే అనిక్ఖిపన్తో నియ్యాతి. హాసయన్తో సదేవకే లోకే తోసయన్తో. చతూహి పాదేహి చరతీతి చతుచారీ.

బుద్ధానుభావస్స పకాసనవసేన గతత్తా వణ్ణకాలో నామ కిరేస. సరీరవణ్ణే వా గుణవణ్ణే వా కథియమానే దుక్కథితన్తి న వత్తబ్బం. కస్మా? అపరిమాణవణ్ణా హి బుద్ధా భగవన్తో, బుద్ధగుణసంవణ్ణనా జానన్తస్స యథాధమ్మసంవణ్ణనంయేవ అనుపవిసతీతి.

దుకూలచుమ్బటకేనాతి గన్థిత్వా గహితదుకూలవత్థేన, నాగవిక్కన్తచరణోతి హత్థినాగసదిసపదనిక్ఖేపో. సతపుఞ్ఞలక్ఖణోతి అనేకసతపుఞ్ఞనిమ్మితమహాపురిసలక్ఖణో మణివేరోచనో యథాతి అతివియ విరోచమానో మణి వియ వేరోచనో నామ ఏకో మణివిసేసోతి కేచి మహాసాలోవాతి మహన్తో సాలరుక్ఖో వియ, కోవిళారాదిమహారుక్ఖో వియ వా పదుమో కోకనదో యథాతి కోకనదసఙ్ఖాతం మహాపదుమం వియ, వికసమానపదుమం వియ వా.

ఆకాసగఙ్గం ఓతారేన్తో వియాతిఆది తస్సా పకిణ్ణకకథాయ అఞ్ఞేసం దుక్కరభావదస్సనఞ్చేవ సుణన్తానం అచ్చన్తసుఖావహభావదస్సనఞ్చ పథవీజం ఆకడ్ఢేన్తో వియాతి నాళియన్తం యోజేత్వా మహాపథవియా హేట్ఠిమతలే పప్పటకోజం ఉద్ధంముఖం కత్వా ఆకడ్ఢేన్తో వియ యోజనికన్తి యోజనప్పమాణం మధుభణ్డన్తి మధుపటలం.

మహన్తన్తి ఉళారం. సబ్బదానం దిన్నమేవ హోతీతి సబ్బమేవ పచ్చయజాతం ఆవాసదాయకేన దిన్నమేవ హోతి. తథాహి ద్వే తయో గామే పిణ్డాయ చరిత్వా కిఞ్చి అలద్ధా ఆగతస్సపి ఛాయూదకసమ్పన్నం ఆరామం పవిసిత్వా న్హాయిత్వా పటిస్సయే ముహుత్తం నిపజ్జిత్వా ఉట్ఠాయ నిసిన్నస్స కాయే బలం ఆహరిత్వా పక్ఖిత్తం వియ హోతి. బహి విచరన్తస్స చ కాయే వణ్ణధాతు వాతాతపేహి కిలమతి, పటిస్సయం పవిసిత్వా ద్వారం పిధాయ ముహుత్తం నిసిన్నస్స విసభాగసన్తతి వూపసమ్మతి, సభాగసన్తతి పతిట్ఠాతి, వణ్ణధాతు ఆహరిత్వా పక్ఖిత్తా వియ హోతి, బహి విచరన్తస్స చ పాదే కణ్టకో విజ్ఝతి, ఖాణు పహరతి, సరీసపాదిపరిస్సయో చేవ చోరభయఞ్చ ఉప్పజ్జతి, పటిస్సయం పవిసిత్వా ద్వారం పిధాయ నిపన్నస్స పన సబ్బే పరిస్సయా న హోన్తి, అజ్ఝయన్తస్స ధమ్మపీతిసుఖం, కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తస్స ఉపసమసుఖం ఉప్పజ్జతి బహిద్ధా విక్ఖేపాభావతో, బహి విచరన్తస్స చ కాయే సేదా ముచ్చన్తి, అక్ఖీని ఫన్దన్తి, సేనాసనం పవిసనక్ఖణే మఞ్చపీఠాదీని న పఞ్ఞాయన్తి, ముహుత్తం నిసిన్నస్స పన అక్ఖిపసాదో ఆహరిత్వా పక్ఖిత్తో వియ హోతి, ద్వారవాతపానమఞ్చపీఠాదీని పఞ్ఞాయన్తి, ఏతస్మిమ్పి చ ఆవాసే వసన్తం దిస్వా మనుస్సా చతూహి పచ్చయేహి సక్కచ్చం ఉపట్ఠహన్తి. తేన వుత్తం – ‘‘ఆవాసదానస్మిం దిన్నే సబ్బం దానం దిన్నమేవ హోతీ’’తి. భూమట్ఠక…పే… న సక్కాతి అయమత్థో మహాసుదస్సనవత్థునా (దీ. ని. ౨.౨౪౧ ఆదయో) దీపేతబ్బో.

సీతన్తి (సారత్థ. టీ. చూళవగ్గ ౩.౨౯౫; సం. ని. టీ. ౨.౪.౨౪౩) అజ్ఝత్తధాతుక్ఖోభవసేన వా బహిద్ధఉతువిపరిణామవసేన వా ఉప్పజ్జనకసీతం. ఉణ్హన్తి అగ్గిసన్తాపం. తస్స పన దవదాహాదీసు సమ్భవో దట్ఠబ్బో. పటిహన్తీతి పటిబాహతి. యథా తదుభయవసేన కాయచిత్తానం బాధనాని న హోన్తి, ఏవం కరోతి. సీతుణ్హబ్భాహతే హి సరీరే విక్ఖిత్తచిత్తో భిక్ఖు యోనిసో పదహితుం న సక్కోతి. వాళమిగానీతి సీహబ్యగ్ఘాదివాళమిగే. గుత్తసేనాసనఞ్హి పవిసిత్వా ద్వారం పిధాయ నిసిన్నస్స తే పరిస్సయా న హోన్తి. సరీసపేతి యే కేచి సరన్తా గచ్ఛన్తే దీఘజాతికే. మకసేతి నిదస్సనమేతం, డంసాదీనం ఏతేనేవ సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. సిసిరేతి సీతకాలవసేన సత్తాహవద్దలికాదివసేన చ ఉప్పన్నే సిసిరసమ్ఫస్సే. వుట్ఠియోతి యదా తదా ఉప్పన్నా వస్సవుట్ఠియో పటిహనతీతి యోజనా.

వాతాతపో ఘోరోతి రుక్ఖగచ్ఛాదీనం ఉమ్మూలభఞ్జనవసేన పవత్తియా ఘోరో సరజఅరజాదిభేదో వాతో చేవ గిమ్హపరిళాహసమయేసు ఉప్పత్తియా ఘోరో సూరియాతపో చ. పటిహఞ్ఞతీతి పటిబాహీయతి. లేణత్థన్తి నానారమ్మణతో చిత్తం నివత్తేత్వా పటిసల్లానారామత్థం. సుఖత్థన్తి వుత్తపరిస్సయాభావేన ఫాసువిహారత్థం. ఝాయితున్తి అట్ఠతింసారమ్మణేసు యత్థ కత్థచి చిత్తం ఉపనిజ్ఝాయితుం. విపస్సితున్తి అనిచ్చాదితో సబ్బసఙ్ఖారే సమ్మసితుం.

విహారేతి పటిస్సయే. కారయేతి కారాపేయ్య. రమ్మేతి మనోరమే నివాససుఖే. వాసయేత్థ బహుస్సుతేతి కారేత్వా పన ఏత్థ విహారేసు బహుస్సుతే సీలవన్తే కల్యాణధమ్మే నివాసేయ్య. తే నివాసేన్తో పన తేసం బహుస్సుతానం యథా పచ్చయేహి కిలమథో న హోతి, ఏవం అన్నఞ్చ పానఞ్చ వత్థసేనాసనాని చ దదేయ్య ఉజుభూతేసు అజ్ఝాసయసమ్పన్నేసు కమ్మఫలానం రతనత్తయగుణానఞ్చ సద్దహనేన విప్పసన్నేన చేతసా.

ఇదాని గహట్ఠపబ్బజితానం అఞ్ఞమఞ్ఞూపకారతం దస్సేతుం ‘‘తే తస్సా’’తి గాథమాహ. తత్థ తేతి బహుస్సుతా తస్సాతి ఉపాసకస్స. ధమ్మం దేసేన్తీతి సకలవట్టదుక్ఖపనుదనం ధమ్మం దేసేన్తి. యం సో ధమ్మం ఇధఞ్ఞాయాతి సో పుగ్గలో యం సద్ధమ్మం ఇమస్మిం సాసనే సమ్మాపటిపజ్జనేన జానిత్వా అగ్గమగ్గాధిగమేన అనాసవో హుత్వా పరినిబ్బాయతి.

పూజాసక్కారవసేనేవ పఠమయామో ఖేపితో, భగవతో దేసనాయ అప్పావసేసో మజ్ఝిమయామో గతోతి పాళియం ‘‘బహుదేవ రత్తి’’న్తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘అతిరేకతరం దియడ్ఢయామ’’న్తి. సన్దస్సేసీతి ఆనిసంసం దస్సేసి, ఆవాసదానపటిసంయుత్తం ధమ్మిం కథం సుత్వా తతో పరం, ‘‘మహారాజ, ఇతిపి సీలం, ఇతిపి సమాధి, ఇతిపి పఞ్ఞా’’తి సీలాదిగుణే తేసం సమ్మా దస్సేసి, హత్థేన గహేత్వా వియ పచ్చక్ఖతో పకాసేసి. సమాదపేసీతి ‘‘ఏవం సీలం సమాదాతబ్బం, సీలే పతిట్ఠితేన ఏవం సమాధి, ఏవం పఞ్ఞా భావేతబ్బా’’తి యథా తే సీలాదిగుణే ఆదియన్తి, తథా గణ్హాపేసి. సముత్తేజేసీతి యథా సమాదిన్నం సీలం సువిసుద్ధం హోతి, సమథవిపస్సనా చ భావియమానా యథా సుట్ఠు విసోధితా ఉపరివిసేసావహా హోన్తి, ఏవం చిత్తం సముత్తేజేసి నిసామనవసేన వోదాపేసి. సమ్పహంసేసీతి యథానుసిట్ఠం ఠితసీలాదిగుణేహి సమ్పతి లద్ధగుణానిసంసేహి చేవ ఉపరి లద్ధబ్బఫలవిసేసేహి చ ఉపరిచిత్తం సమ్మా పహంసేసి, లద్ధస్సాసవసేన సుట్ఠు తోసేసి. ఏవమేతేసం పదానం అత్థో వేదితబ్బో.

సముదాయవచనోపి అసీతిమహాథేర-సద్దో తదేకదేసేపి నిరుళ్హోతి ఆహ ‘‘అసీతిమహాథేరేసు విజ్జమానేసూ’’తి. ఆనన్దత్థేరోపి హి అన్తోగధో ఏవాతి. సాకియమణ్డలేతి సాకియరాజసమూహే.

పటిపదాయ నియుత్తత్తా పాటిపదో. తేనాహ – ‘‘పటిపన్నకో’’తి. సిక్ఖనసీలతాదినా సేఖో, ఓధిసో సమితపాపతాయ సమణో. సేఖో పాటిపదో పటిపజ్జనపుగ్గలాధిట్ఠానేన పటిపదాదేసనం నియమేన్తో పటిపదాయ పుగ్గలం నియమేతి నామాతి ‘‘పటిపదాయ పుగ్గలం నియమేత్వా దస్సేతీ’’తి. సేఖప్పటిపదా సాసనే మఙ్గలపటిపదా సమ్మదేవ అసేవితబ్బపరివజ్జనేన సేవితబ్బసమాదానేన ఉక్కంసవత్థూసు చ భావతో అసేఖధమ్మపారిపూరియా ఆవహత్తా చ వడ్ఢమానకపటిపదా. అకిలమన్తావ సల్లక్ఖేస్సన్తీతి ఇదం తదా తేసం అసేఖభూమిఅధిగమాయ అయోగ్యతాయ వుత్తం. అకిలమన్తావాతి ఇమినా పటిసమ్భిదాప్పత్తస్సపి అనధిగతమగ్గసఞ్ఞాపనా భారియాతి దస్సేతి. ఓసటాతి అనుప్పవిట్ఠా. సకలం వినయపిటకం కథితమేవ హోతి తస్స సీలకథాబాహుల్లతో సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో. తీహి పిటకేహీతి కరణత్థే కరణవచనం. తేన తంతంపిటకానం తస్సా తస్సా సిక్ఖాయ సాధకతమభావం దస్సేతి.

పిట్ఠివాతో ఉప్పజ్జతి ఉపాదిన్నకసరీరస్స తథారూపత్తా సఙ్ఖారానఞ్చ అనిచ్చతాయ దుక్ఖానుబన్ధత్తా. అకారణం వా ఏతన్తి యేనాధిప్పాయేన వుత్తం, తమేవ అధిప్పాయం వివరితుం ‘‘పహోతీ’’తిఆది వుత్తం. చతూహి ఇరియాపథేహి పరిభుఞ్జితుకామో అహోసి సక్యరాజూనం అజ్ఝాసయవసేన. తథా హి వక్ఖతి ‘‘సత్థాపి తదేవ సన్ధాయ తత్థ సఙ్ఘాటిం పఞ్ఞపేత్వా నిపజ్జీతీ’’తి. యది ఏవం ‘‘పిట్ఠి మే ఆగిలాయతీ’’తి ఇదం కథన్తి ఆహ ‘‘ఉపాదిన్నకసరీరఞ్చ నామా’’తిఆది.

౨౩. ‘‘ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరేన…పే… సమ్పన్నో’’తిఆదీసు (విభ. ౫౧౧) సమన్నాగతత్థో సమ్పన్న-సద్దో, ఇధ పన పారిపూరిఅత్థోతి దస్సేతుం ‘‘పరిపుణ్ణసీలోతి అత్థో’’తి వుత్తం. యో పన సమ్పన్నసీలోయేవ, సో పరిపుణ్ణసీలో. పరిసుద్ధఞ్హి సీలం ‘‘పరిపుణ్ణ’’న్తి వుచ్చతి, న సబలం కమ్మాసం వా. సున్దరధమ్మేహీతి సోభనధమ్మేహి. యస్మిం సన్తానే ఉప్పన్నా తస్స సోభనభావతో. తేహి సప్పురిసభావసాధనతో సప్పురిసానం ధమ్మేహి.

౨౪. ఇమినా ఏత్తకేన ఠానేనాతి ‘‘ఇధ, మహానామ, అరియసావకో’’తి ఆరభిత్వా యావ ‘‘అకసిరలాభీ’’తి పదం ఇమినా ఏత్తకేన ఉద్దేసపదేన మాతికం ఠపేత్వా. పటిపాటియాతి ఉద్దేసపటిపాటియా. ఏవమాహాతి ‘‘ఏవం కథఞ్చ, మహానామా’’తిఆదినా ఇదాని వుచ్చమానేన దస్సితాకారేన ఆహ.

౨౫. హిరీయతీతి లజ్జీయతి పీళీయతి. యస్మా హిరీ పాపజిగుచ్ఛనలక్ఖణా, తస్మా ‘‘జిగుచ్ఛతీతి అత్థో’’తి వుత్తం. ఓత్తప్పతీతి ఉత్తప్పతి. పాపుత్రాసలక్ఖణఞ్హి ఓత్తప్పం. పగ్గహితవీరియోతి సఙ్కోచం అనాపన్నవీరియో. తేనాహ ‘‘అనోసక్కితమానసో’’తి. పహానత్థాయాతి సముచ్ఛిన్దనత్థాయ. కుసలానం ధమ్మానం ఉపసమ్పదా నామ అధిగమో ఏవాతి ఆహ ‘‘పటిలాభత్థాయా’’తి. సతినేపక్కేనాతి సతియా నేపక్కేన తిక్ఖవిసదసూరభావేన. అట్ఠకథాయం పన నేపక్కం నామ పఞ్ఞాతి అధిప్పాయేన ‘‘సతియా చ నిపకభావేన చా’’తి అత్థో వుత్తో, ఏవం సతి అఞ్ఞో నిద్దిట్ఠో నామ హోతి. సతిమాతి చ ఇమినావ విసేసా సతి గహితా, పరతో ‘‘చిరకతమ్పి చిరభాసితమ్పి సరితా అనుస్సరితా’’తి సతికిచ్చమేవ నిద్దిట్ఠం, న పఞ్ఞాకిచ్చం, తస్మా సతినేపక్కేనాతి సతియా నేపక్కభావేనాతి సక్కా విఞ్ఞాతుం. తేనేవ హి పచ్చయవిసేసవసేన అఞ్ఞధమ్మనిరపేక్ఖో సతియా బలవభావో. తథా హి ఞాణవిప్పయుత్తచిత్తేనపి అజ్ఝయనసమ్మసనాని సమ్భవన్తి.

చేతియఙ్గణవత్తాదీతి ఆది-సద్దేన బోధియఙ్గణవత్తాదీని సఙ్గణ్హాతి. అసీతిమహావత్తపటిపత్తిపూరణన్తి ఏత్థ అసీతివత్తపటిపత్తిపూరణం మహావత్తపటిపత్తిపూరణన్తి వత్తపటిపత్తిపూరణ-సద్దో పచ్చేకం యోజేతబ్బో. తత్థ మహావత్తాని (విభ. మూలటీ. ౪౦౬) నామ వత్తఖన్ధకే (చూళవ. ౩౫౬ ఆదయో) వుత్తాని ఆగన్తుకవత్తం ఆవాసికం గమికం అనుమోదనం భత్తగ్గం పిణ్డచారికం ఆరఞ్ఞికం సేనాసనం జన్తాఘరం వచ్చకుటి ఉపజ్ఝాయం సద్ధివిహారికం ఆచరియం అన్తేవాసికవత్తన్తి చుద్దస. తతో అఞ్ఞాని పన కదాచి తజ్జనీయకమ్మకతాదికాలే పారివాసికాదికాలే చ చరితబ్బాని అసీతి ఖుద్దకవత్తాని సబ్బాసు అవత్థాసు న చరితబ్బాని, తస్మా మహావత్తేసు, అగ్గహితాని. తత్థ ‘‘పారివాసికానం భిక్ఖూనం వత్తం పఞ్ఞపేస్సామీ’’తి ఆరభిత్వా ‘‘న ఉపసమ్పాదేతబ్బం…పే… న ఛమాయం చఙ్కమన్తే చఙ్కమే చఙ్కమితబ్బ’’న్తి (చూళవ. ౮౧) వుత్తాని పకభత్తే చరితబ్బవత్తావసానాని ఛసట్ఠి, తతో పరం ‘‘న, భిక్ఖవే, పారివాసికేన భిక్ఖునా పారివాసికవుడ్ఢతరేన భిక్ఖునా సద్ధిం మూలాయపటికస్సనారహేన మానత్తారహేన మానత్తచారికేన అబ్భానారహేన భిక్ఖునా సద్ధిం ఏకచ్ఛన్నే ఆవాసే వత్తబ్బ’’న్తిఆదీని (చూళవ. ౮౨) పకతత్తే చరితబ్బేహి అనఞ్ఞత్తా విసుం విసుం అగణేత్వా పారివాసికవుడ్ఢతరాదీసు పుగ్గలన్తరేసు చరితబ్బత్తా తేసం వసేన సమ్పిణ్డేత్వా ఏకేకం కత్వా గణితబ్బాని పఞ్చాతి ఏకసత్తతివత్తాని, ఉక్ఖేపనియకమ్మకతవత్తేసు వత్తపఞ్ఞాపనవసేన వుత్తం – ‘‘న పకతత్తస్స భిక్ఖునో అభివాదనం పచ్చుట్ఠానం…పే… న్హానే పిట్ఠిపరికమ్మం సాదితబ్బ’’న్తి (చూళవ. ౫౧) ఇదం అభివాదనాదీనం అసాదియనం ఏకం, ‘‘న పకతత్తో భిక్ఖు సీలవిపత్తియా అనుద్ధంసితబ్బో’’తిఆదీని చ దసాతి ఏవమేతాని ద్వాసీతి. ఏతేస్వేవ పన కానిచి తజ్జనీయకమ్మాదివత్తాని కానిచి పారివాసికాదివత్తానీతి అగ్గహితగ్గహణేన ద్వాసీతి, ఏవం అప్పకం పన ఊనమధికం వా గణనుపగం న హోతీతి ఇధ ‘‘అసీతి’’చ్చేవ వుత్తం. అఞ్ఞత్థ పన అట్ఠకథాపదేసే ‘‘ద్వాసీతి ఖన్ధకవత్తానీ’’తి వుచ్చతి.

సక్కచ్చం ఉద్దిసనం సక్కచ్చం ఉద్దిసాపనన్తి పచ్చేకం సక్కచ్చం-సద్దో యోజేతబ్బో. ఉద్దిసనం ఉద్దేసగ్గహణం. ధమ్మోసారణం ధమ్మస్స ఉచ్చారణం. ధమ్మదేసనా –

‘‘ఆదిమ్హి సీలం దేసేయ్య, మజ్ఝే ఝానం విపస్సనం;

పరియోసానే చ నిబ్బానం, ఏసా కథికసణ్ఠితీ’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౯౦; సం. ని. అట్ఠ. ౩.౪.౨౪౬) –

ఏవం కథితలక్ఖణా ధమ్మకథా. ఉపగన్త్వా నిసిన్నస్స యస్స కస్సచి గహట్ఠస్స పబ్బజితస్స వా తఙ్ఖణానురూపా ధమ్మీ కథా ఉపనిసిన్నకథా. భత్తానుమోదనకథా అనుమోదనియా. సరితాతి ఏత్థ న కేవలం చిరకతచిరభాసితానం సరణమనుస్సరణమత్తం అధిప్పేతం, అథ ఖో తథాపవత్తరూపారూపధమ్మానం పరిగ్గహముఖేన పవత్తవిపస్సనాచారే సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గసముట్ఠాపనన్తి దస్సేతుం ‘‘తస్మిం కాయేన చిరకతే’’తిఆది వుత్తం. సకిమ్పి సరణేనాతి ఏకవారం సరణేన. పునప్పునం సరణేనాతి అను అను సరణేన. సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గమ్పి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోసగ్గపరిణామిఞ్చ కత్వా సరన్తో తత్థ తత్థ జవనవారే సరణజవనవారే పరిత్తజవనవసేన అనుస్సరితాతి వేదితబ్బా.

గతిఅత్థా ధాతుసద్దా బుద్ధిఅత్థా హోన్తీతి ఆహ – ‘‘ఉదయఞ్చ వయఞ్చ పటివిజ్ఝితుం సమత్థాయా’’తి. మిస్సకనయేనాయం దేసనా ఆగతాతి ఆహ – ‘‘విక్ఖమ్భనవసేన చ సముచ్ఛేదవసేన చా’’తి. తేనాహ ‘‘విపస్సనాపఞ్ఞాయ చేవా’’తిఆది. విపస్సనాపఞ్ఞాయ నిబ్బేధికపరియాయతో. సా చ ఖో పదేసికాతి నిప్పదేసికం కత్వా దస్సేతుం ‘‘మగ్గపఞ్ఞాయ పటిలాభసంవత్తనతో చా’’తి వుత్తం. దుక్ఖక్ఖయగామినిభావేపి ఏసేవ నయో. సమ్మాతి యాథావతో. అకుప్పధమ్మతాయ హి మగ్గపఞ్ఞా ఖేపితఖేపనాయ న పున కిచ్చం అత్థీతి ఉపాయేన ఞాయేన యా పవత్తి సా ఏవాతి ఆహ – ‘‘హేతునా నయేనా’’తి.

౨౬. అధికం చేతో అభిచేతో, మహగ్గతచిత్తం, తస్స పన అధికతా కామచ్ఛన్దాదిపటిపక్ఖవిగమేన విసిట్ఠభావప్పత్తి, తన్నిస్సితాని ఆభిచేతసికాని. తేనాహ ‘‘అభిచిత్తం సేట్ఠచిత్తం సితాన’’న్తి. దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారానన్తి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే ఫాసువిహారభూతానం. తేహి పన సమఙ్గితక్ఖణే యస్మా వివేకజం పీతిసుఖం సమాధిజం పీతిసుఖం అపీతిజం సతిపారిసుద్ధిఞాణసుఖఞ్చ పటిలభతి విన్దతి, తస్మా ఆహ – ‘‘అప్పితప్పితక్ఖణే సుఖపటిలాభహేతూన’’న్తి. ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే సమాపజ్జితాతి ఇమినా తేసు ఝానేసు సమాపజ్జనవసీభావమాహ, ‘‘నికామలాభీ’’తి పన వచనతో ఆవజ్జనాధిట్ఠానా పచ్చవేక్ఖణవసియో చ వుత్తా ఏవాతి వేదితబ్బా. నిదుక్ఖలాభీతి ఇమినా తేసం ఝానానం సుఖపటిపదాఖిప్పాభిఞ్ఞతం దస్సేతి, విపులలాభీతి ఇమినా పగుణతం తప్పమాణదస్సితభావదీపనతో. తేనాహ ‘‘పగుణభావేనా’’తిఆది. సమాపజ్జితుం సక్కోతి సమాపజ్జనవసీభావతాయ సాధితత్తా. సమాధిపారిపన్థికధమ్మేతి వసీభావస్స పచ్చనీకధమ్మే. ఝానాధిగమస్స పన పచ్చనీకధమ్మా పగేవ విక్ఖమ్భితా, అఞ్ఞథా ఝానాధిగమో ఏవ న సియా. అకిలమన్తో విక్ఖమ్భేతుం న సక్కోతీతి కిచ్ఛేన విక్ఖమ్భేతి విసోధేతి, కామాదీనవపచ్చవేక్ఖణాదీహి కామచ్ఛన్దాదీనం అఞ్ఞేసం సమాధిపారిపన్థికానం దూరసముస్సారణం ఇధ విక్ఖమ్భనం విసోధనన్తి వేదితబ్బం.

౨౭. విపస్సనాహితాయ ఉపరూపరివిసేసావహత్తా వడ్ఢమానాయ పుబ్బభాగసీలాదిపటిపదాయ. సా ఏవ పుబ్బభాగపటిపదా యథాభావితతాయ అవస్సం భావినం విసేసం పరిగ్గహితత్తా అణ్డం వియాతి అణ్డం, కిలేసేహి అదూసితతాయ అపూతి అణ్డం ఏతస్సాతి అపుచ్చణ్డో, విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా ఠితపుగ్గలో, తస్స భావో అపుచ్చణ్డతా. విపస్సనాదిఞాణప్పభేదాయాతి పుబ్బేనివాసఞాణాదిఞాణపభేదాయ. తత్థాతి చేతోఖిలసుత్తే (మ. ని. ౧.౧౮౫) ‘‘స ఖో సో, భిక్ఖవే, ఏవం ఉస్సోళ్హిపన్నరసఙ్గసమన్నాగతో భిక్ఖు భబ్బో అభినిబ్బిదాయా’’తి ఆగతత్తా ఉస్సోళ్హిపన్నరసేహి అఙ్గేహి సమన్నాగతభావోతి ఏవం యం ఓపమ్మసంసన్దనం ఆగతం, తం ఓపమ్మసంసన్దనం ఇధ ఇమస్మిం సేఖసుత్తే యోజేత్వా వేదితబ్బన్తి సమ్బన్ధో.

౨౮. మహగ్గతాదిభావేన హేట్ఠిమానం ఝానానం అనురూపమ్పి అత్తనో విసేసేన తే ఉత్తరిత్వా అతిక్కమిత్వాన ఠితన్తి అనుత్తరం, తేనాహ – ‘‘పఠమాదిజ్ఝానేహి అసదిసం ఉత్తమ’’న్తి. దుతియాదీసుపి అభినిబ్భిదాసు. పుబ్బేనివాసఞాణం ఉప్పజ్జమానం యథా అత్తనో విసయపటిచ్ఛాదకం కిలేసన్ధకారం విధమన్తమేవ ఉప్పజ్జతి, ఏవం అత్తనో విసయే కఞ్చి విసేసం కరోన్తమేవ ఉప్పజ్జతీతి ఆహ – ‘‘పుబ్బేనివాసఞాణేన పఠమం జాయతీ’’తి, సేసఞాణద్వయేపి ఏసేవ నయో.

౨౯. చరణస్మిన్తి పచ్చత్తే భుమ్మవచనన్తి ఆహ ‘‘చరణం నామ హోతీతి అత్థో’’తి. తేనాతి కరణత్థే కరణవచనం అగతపుబ్బదిసాగమనే తేసం సాధకతమభావతో.

అట్ఠ ఞాణానీతి ఇధ ఆగతాని చ అనాగతాని చ అమ్బట్ఠసుత్తాదీసు (దీ. ని. ౧.౨౫౪ ఆదయో) ఆగతాని గహేత్వా వదతి. వినివిజ్ఝిత్వాతి పుబ్బేనివాసపటిచ్ఛాదకాదికిలేసతమం భిన్దిత్వా పదాలేత్వా.

౩౦. సనఙ్కుమారేనాతి సనన్తనకుమారేన. తదేవ హి తస్స సనన్తనకుమారతం దస్సేతుం ‘‘చిరకాలతో పట్ఠాయా’’తి వుత్తం. సో అత్తభావోతి యేన అత్తభావేన మనుస్సపథే ఝానం నిబ్బత్తేసి, సో కుమారత్తభావో, తస్మా బ్రహ్మభూతోపి తాదిసేన కుమారత్తభావేన చరతి.

జనితస్మిం-సద్దో ఏవ ఇ-కారస్స ఏ-కారం కత్వా ‘‘జనేతస్మి’’న్తి వుత్తో, జనితస్మిన్తి చ జనస్మిన్తి అత్థో వేదితబ్బో. జనితస్మిన్తి సామఞ్ఞగ్గహణేపి యత్థ చతువణ్ణసమఞ్ఞా, తత్థేవ మనుస్సలోకే. ఖత్తియో సేట్ఠోతి లోకసమఞ్ఞాపి మనుస్సలోకేయేవ, న దేవకాయే బ్రహ్మకాయే వాతి దస్సేతుం ‘‘యే గోత్తపటిసారినో’’తి వుత్తం. పటిసరన్తీతి ‘‘అహం గోతమో, అహం కస్సపో’’తి పతి పతి అత్తనో గోత్తం అనుసరన్తి పటిజానన్తి వాతి అత్థో.

ఏత్తావతాతి ‘‘సాధు సాధు ఆనన్దా’’తి ఏత్తకేన సాధుకారదానేన. జినభాసితం నామ జాతన్తిఆదితో పట్ఠాయ యావ పరియోసానా థేరభాసితం బుద్ధభాసితమేవ నామ జాతం. ‘‘కిమ్పనిదం సుత్తం సత్థుదేసనానువిధానతో జినభాసితం, ఉదాహు సాధుకారదానమత్తేనా’’తి ఏవరూపా చోదనా ఇధ అనోకాసా థేరస్స దేసనాయ భగవతో దేసనానువిధానహేతుకత్తా సాధుకారదానస్సాతి. యం పనేత్థ అత్థతో అవిభత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

సేఖసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౪. పోతలియసుత్తవణ్ణనా

౩౧. అఙ్గా నామ జనపదినో రాజకుమారా, తేసం నివాసో ఏకోపి జనపదో రుళ్హివసేన అఙ్గాత్వేవ వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘అఙ్గాయేవ సో జనపదో’’తి. మహియా పనస్స ఉత్తరేన యా ఆపోతి మహియా నదియా యా ఆపో తస్స జనపదస్స ఉత్తరేన హోన్తి. తాసం అవిదూరత్తా సో జనపదో ఉత్తరాపోతి వుచ్చతి. సా పన మహీ కత్థచి కత్థచి భిజ్జిత్వా గతాతి ఆహ ‘‘కతరమహియా ఉత్తరేన యా ఆపో’’తి. తత్థాతి తస్సా మహియా ఆగమనతో పట్ఠాయ అయం ఆవిభావకథా. యస్మా (అ. ని. టీ. ౩.౮.౧౯) లోకియా జమ్బుదీపో హిమవా తత్థ పతిట్ఠితసముద్దదహపబ్బతనదియోతి ఏతేసు యం యం న మనుస్సగోచరం, తత్థ సయం సమ్మూళ్హా అఞ్ఞేపి సమ్మోహయన్తి, తత్థ తత్థ సమ్మోహవిధమనత్థం ‘‘అయం కిర జమ్బుదీపో’’తిఆదిమారద్ధం. దససహస్సయోజనపరిమాణో ఆయామతో చ విత్థారతో చాతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. ఉదకేన అజ్ఝోత్థటో తదుపభోగిసత్తానం పుఞ్ఞక్ఖయేన.

సున్దరదస్సనం కూటన్తి సుదస్సనకూటం, యం లోకే ‘‘హేమకూట’’న్తి వుచ్చతి. మూలగన్ధో కాళానుసారియాది. సారగన్ధో చన్దనాది. ఫేగ్గుగన్ధో సలలాది. తచగన్ధో లవఙ్గాది. పపటికగన్ధో కబిత్థాది. రసగన్ధో సజ్జాది, పత్తగన్ధో తమాలహిరివేరాది. పుప్ఫగన్ధో నాగకుఙ్కుమాది. ఫలగన్ధో జాతిఫలాది. గన్ధగన్ధో సబ్బేసం గన్ధానం గన్ధో. యస్స హి రుక్ఖస్స సబ్బేసమ్పి మూలాదీనం గన్ధో అత్థి, సో ఇధ గన్ధో నామ. తస్స గన్ధస్స గన్ధో గన్ధగన్ధో. సబ్బాని పుథులతో పఞ్ఞాసయోజనాని, ఆయామతో పన ఉబ్బేధతో వియ ద్వియోజనసతానేవాతి వదన్తి.

మనోహరసిలాతలానీతి ఓతరణత్థాయ మనుఞ్ఞసోపానసిలాతలాని. సుపటియత్తానీతి తదుపభోగిసత్తానం సాధారణకమ్మానుభావేన సుట్ఠు పటియత్తాని సుప్పవత్తితాని హోన్తి. మచ్ఛకచ్ఛపాదయో ఉదకం మలినం కరోన్తి, తదభావతో ఫలికసదిసనిమ్మలుదకాని. తిరియతో దీఘం ఉగ్గతకూటన్తి ‘‘తిరచ్ఛానపబ్బత’’న్తి ఆహ.

ఆపణాని ఏవ వోహారస్స ముఖభూతానీతి ఆహ ‘‘ఆపణముఖసహస్సానీ’’తి. విభత్తానీతి వవత్థితాని అఞ్ఞమఞ్ఞాసమ్భిన్నాని. వసనట్ఠానన్తి అత్తనో యథాఫాసుకం వసితబ్బట్ఠానం. ఆసతి ఏత్థాతి ఆసనం, నిసీదితబ్బట్ఠానాని.

అసారుప్పం పటిచ్చ ఉప్పజ్జనకస్స ఛాదనతో ఛన్నం అనుచ్ఛవికం, తదేవ అజ్ఝాసయసమ్పత్తిం పతిరూపేతి పకాసేతీతి పతిరూపం. తేనాహ ‘‘నప్పతిరూప’’న్తి. కారణవేవచనానీతి ఞాపకకారణవేవచనాని. ఞాపకఞ్హి కారణం అధిప్పేతం. అత్థం ఆకరోతి పకాసేతీతి ఆకారో, తమేవ లీనం గుళ్హం అత్థం గమేతీతి లిఙ్గం, సో తేన నిమీయతీతి నిమిత్తన్తి వుచ్చతి. ఇదాని తమేవత్థం వివరితుం ‘‘దీఘదసవత్థ…పే… నిమిత్తాతి వుత్తా’’తి ఆహ. తేతి ఆకారాదయో. తథా హి పన మేతిఆదినా పోతలియో గహపతి ‘‘పరిబ్బాజకనియామేన అహం జీవామి, తస్మా గహపతి న హోమీతి వదతి. ఓవదన్తోతి అనుసాసన్తో. ఉపవదన్తోతి పరిభాసన్తో.

౩౨. గేధభూతో లోభోతి గిజ్ఝనసభావో లోభో. అగిజ్ఝనలక్ఖణో న లోభో, అనిన్దాభూతం అఘట్టనన్తి నిన్దాయ పటిపక్ఖభూతం పరేసం అఘట్టనం. నిన్దాఘట్టనాతి నిన్దావసేన పరేసం ఘట్టనా అక్కోసనా. బ్యవహారవోహారోపీతి కయవిక్కయలక్ఖణో సబ్యోహారోపి దానగ్గహణం వోహారో. ‘‘దత్తో తిస్సో’’ తిఆదినా వోహరణం పఞ్ఞాపనన్తి పఞ్ఞత్తి వోహారో. యథాధిప్పేతస్స అత్థస్స వోహరణం కథనం బోధనన్తి వచనం వోహారో. యాథావతో అయాథావతో చ వోహరతి ఏతేనాతి వోహారో, చేతనా. అయమిధాధిప్పేతోతి అయం చేతనాలక్ఖణో వోహారో ఇధ ఇమస్మిం అత్థే అధిప్పేతో, సో చ ఖో సావజ్జోవ సముచ్ఛేదస్స ఇచ్ఛితత్తా. ఇదాని చతుబ్బిధస్సపి వోహారస్స ఇధ సమ్భవం దస్సేతుం ‘‘యస్మా వా’’తిఆది వుత్తం. గిహీతి చేతనా నత్థీతి అహం గిహీతి చేతనాపవత్తి నత్థి. గిహీతి వచనం నత్థీతి గిహీతి అత్తనో పరేసఞ్చ వచనప్పవత్తి నత్థి. గిహీతి పణ్ణత్తి నత్థీతి గిహీతి సమఞ్ఞా నత్థి. గిహీతి బ్యవహారో నత్థీతి సముదాచారో నత్థి.

౩౩. పాణాతిపాతోవ సంయోజనం. కస్మా? బన్ధనభావేన పవత్తనతో నిస్సరితుం అప్పదానతో. పాణాతిపాతస్స అత్థితాయ సో పుగ్గలో ‘‘పాణాతిపాతీ’’తి వుచ్చతీతి ఆహ – ‘‘పాణాతిపాతస్స…పే… హోతీ’’తి. యఞ్హి యస్స అత్థి, తేన సో అపదిస్సతీతి. బహుతాయాతి అచక్ఖుకాదిభేదేన బహుభావతో. పాణాతిపాతస్స పటిపక్ఖో అపాణాతిపాతో. సో పన అత్థతో కాయద్వారికో సీలసంవరోతి ఆహ ‘‘కాయికసీలసంవరేనా’’తి. అత్తాపి మం ఉపవదేయ్యాతిఆది పాణాతిపాతే ఆదీనవదస్సనం. ఆదీనవదస్సినో హి తతో ఓరమణం. దేసనావసేనాతి అఞ్ఞత్థ సుత్తే అభిధమ్మే చ దససు సంయోజనేసు పఞ్చసు నీవరణేసు దేసనావసేన అపరియాపన్నమ్పి సంయోజనన్తిపి నీవరణన్తిపి ఇధ వుత్తం. కస్మా? తదత్థసమ్భవతో. తేనాహ – ‘‘వట్టబన్ధనట్ఠేన హితప్పటిచ్ఛాదనట్ఠేన చా’’తి, పాణాతిపాతో హి అపాణాతిపాతపచ్చయం హితం పటిచ్ఛాదేన్తోవ ఉప్పజ్జతీతి. ఏకో అవిజ్జాసవోతి ఇదం సహజాతవసేన వుత్తం, ఉపనిస్సయవసేన పన ఇతరేసమ్పి ఆసవానం యథారహం సమ్భవో వేదితబ్బో. పాణాతిపాతీ హి పుగ్గలో ‘‘తప్పచ్చయం అత్థం కరిస్సామీ’’తి కామే పత్థేతి. దిట్ఠిం గణ్హాతి, భవవిసేసం పచ్చాసీసతి. తత్థ ఉప్పన్నం విహనతి బాధతీతి విఘాతో, దుక్ఖం, పరిళాహనం అనత్థుప్పాదవసేన ఉపతాపనం పరిళాహో, అయమేతేసం విసేసో. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు వారేసు. ఇమినా ఉపాయేనాతి అతిదేసేన పన పరిగ్గహితో అత్థో పరతో ఆగమిస్సతీతి.

౩౪-౪౦. ఇమస్మిం పదేతి ఏతేన సత్తసుపి వారేసు తథా ఆగతం పదం సామఞ్ఞతో గహితం. తేనాహ ‘‘ఇమినా’’తిఆది. రోసనం కాయికం వాచసికఞ్చాతి తప్పటిపక్ఖో అరోసోపి తథా దువిధోతి ఆహ ‘‘కాయికవాచసికసంవరేనా’’తి. యథా అభిజ్ఝా లోభో, అనభిజ్ఝా అలోభో, ఏవం అకోధూపాయాసో అబ్యాపాదో, సంవరే సుఖన్తి సంవరోతి దట్ఠబ్బో, అనతిలోభో పన సతిసంవరే, అనతిమానో ఞాణసంవరే సఙ్గహం గచ్ఛతీతి దట్ఠబ్బం. ఇమేసు పన పదేసు ఏవం సబ్బవారేసు యోజనా కాతబ్బాతి సమ్బన్ధో.

ఏవం ఆసవుప్పత్తి వేదితబ్బాతి ఏత్థ వుత్తస్సపి ఏకజ్ఝం వుచ్చమానత్తా ‘‘పున అయం సఙ్ఖేపవినిచ్ఛయో’’తి వుత్తం. అసమ్మోహత్థం ఆరమ్మణస్స. పురిమేసు తావ చతూసు వారేసు విరమితుం న సక్కోమీతి వత్తబ్బం. ‘‘అత్తాపి మం ఉపవదేయ్యా’’తి ఏతస్స పదస్స అత్థవణ్ణనాయం ‘‘న సక్కోమీ’’తి, ‘‘అనువిజ్జాపి మం విఞ్ఞూ గరహేయ్యు’’న్తి ఏతస్స పదస్స అత్థవణ్ణనాయం ‘‘న సక్కోతీ’’తి వత్తబ్బం, ఇమినా నయేన పచ్ఛిమేసుపి చతూసు యథారహం యోజనా వేదితబ్బా. అతిమానే భవాసవఅవిజ్జాసవాతి వుత్తం మానేన సహ దిట్ఠియా అనుప్పజ్జనతో, అతిమానో పన కామరాగేనపి ఉప్పజ్జతేవాతి ‘‘అతిమానే కామాసవఅవిజ్జాసవా’’తి వత్తబ్బం సియా, స్వాయం నయో వుత్తనయత్తా సువిఞ్ఞేయ్యోతి న దస్సితో. పాతిమోక్ఖసంవరసీలం కథితం ఆదితో చతూహి ఛట్ఠేన వాతి పఞ్చహి వారేహి, సేసేహి తీహి పాతిమోక్ఖసంవరసీలే ఠితస్స భిక్ఖునో పటిసఙ్ఖాపహానం, సబ్బేహిపి పన భిక్ఖుభావే ఠితస్స గిహివోహారసముచ్ఛేదో కథితో. తత్థ సబ్బత్థ వత్తం ‘‘ఇదఞ్చిదఞ్చ మయ్హం కాతుం నప్పతిరూప’’న్తి పటిసఙ్ఖానవసేన అకరణం పజహనఞ్చ పటిసఙ్ఖాపహానం.

కామాదీనవకథావణ్ణనా

౪౨. ఉపసుమ్భేయ్యాతి ఏత్థ ఉప-సద్దో సమీపత్థో, సుమ్భనం విక్ఖేపనం. తేనేవ తమేనన్తి భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ – ‘‘తస్స సమీపే ఖిపేయ్యా’’తి, తస్స కుక్కురస్స సమీపే అట్ఠికఙ్కలం ఖిపేయ్యాతి అత్థో. నిమ్మంసత్తా కఙ్కలన్తి వుచ్చతీతి ఇమినా విగతమంసాయ అట్ఠికఙ్కలికాయ ఉరట్ఠిమ్హి వా పిట్ఠికణ్టకే వా సీసట్ఠిమ్హి వా కఙ్కల-సద్దో నిరుళ్హోతి దస్సేతి. సునిక్కన్తన్తి నిల్లిఖితం కత్వావ నిబ్బిసేసం లిఖితం.

ఏకత్తుపట్ఠానస్స అజ్ఝుపేక్ఖనవసేన పవత్తియా ఏకత్తా. తేనాహ ‘‘చతుత్థఝానుపేక్ఖా’’తి. యస్మా పనస్స ఆరమ్మణమ్పి ఏకసభావమేవ, తస్మా ఆహ ‘‘సా హీ’’తిఆది. లోకామిససఙ్ఖాతాతి అపరిఞ్ఞాతవత్థునా లోకేన ఆమసితబ్బతో, లోకే వా ఆమిసోతి సఙ్ఖం గతాయ వసేన కామగుణానం కామభావో చ ఆమిసభావో చ, సో ఏవ నిప్పరియాయతో ఆమిసన్తి వత్తబ్బతం అరహతి. కామగుణామిసాతి కామగుణే ఛన్దరాగా. గహణట్ఠేన భుసం ఆదానట్ఠేన.

౪౩. డయనం ఆకాసేన గమనన్తి ఆహ ‘‘ఉప్పతిత్వా గచ్ఛేయ్యా’’తి. గిజ్ఝాదీనం వాసిఫరసు న హోతీతి ఆహ – ‘‘ముఖతుణ్డకేన డసన్తా తచ్ఛేయ్యు’’న్తి. విస్సజ్జేయ్యున్తి ఏత్థ ‘‘విస్సజ్జన’’న్తి ఆకడ్ఢనం అధిప్పేతం అనేకత్థత్తా ధాతూనం, ఆకడ్ఢనఞ్చ అనుబన్ధిత్వా పాతనన్తి ఆహ ‘‘మంసపేసిం నఖేహి కడ్ఢిత్వా పాతేయ్యు’’న్తి.

౪౭. పురిసస్స ఆరోహనయోగ్యం పోరిసేయ్యం.

౪౮. సమ్పన్నం సున్దరం ఫలమస్సాతి సమ్పన్నఫలం. ఫలూపపన్నన్తి ఫలేహి ఉపేతన్తి ఆహ ‘‘బహుఫల’’న్తి.

౫౦. సువిదూరవిదూరేతి అరియస్స వినయే వోహారసముచ్ఛేదతో సుట్ఠు విదూరభూతే ఏవ విదూరే అహం ఠితో. కస్సచి నామ అత్థస్సపి అజాననతో న ఆజానన్తీతి అనాజానీయాతి కత్తుసాధనమస్స దస్సేన్తో అజాననకేతి అజానన్తభోజనసీసేన తేసం దాతబ్బపచ్చయే వదతి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

పోతలియసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౫. జీవకసుత్తవణ్ణనా

౫౧. కుమారేన భతో పోసాపితోతి కుమారభతో, కుమారభతో ఏవ కోమారభచ్చో యథా ‘‘భిసక్కమేవ భేసజ్జ’’న్తి.

ఆరభన్తీతి ఏత్థ ఆరభ-సద్దో కామం కామాయూహనయఞ్ఞుట్ఠాపనఆపత్తిఆపజ్జనవిఞ్ఞాపనాదీసుపి ఆగతో, ఇధ పన హింసనే ఇచ్ఛితబ్బోతి ఆహ – ‘‘ఆరభన్తీతి ఘాతేన్తీ’’తి. ఉద్దిసిత్వా కతన్తి (అ. ని. టీ. ౩.౮.౧౨; సారత్థ. టీ. మహావగ్గ ౩.౨౯౪) అత్తానం ఉద్దిసిత్వా మారణవసేన కతం నిబ్బత్తితం. పటిచ్చకమ్మన్తి ఏత్థ కమ్మ-సద్దో కమ్మసాధనో అతీతకాలికోతి ఆహ – ‘‘అత్తానం పటిచ్చ కత’’న్తి. నిమిత్తకమ్మస్సేతం అధివచనం ‘‘పటిచ్చ కమ్మం ఫుసతీ’’తిఆదీసు (జా. ౧.౪.౭౫) వియ. నిమిత్తకమ్మస్సాతి నిమిత్తభావేన లద్ధబ్బకమ్మస్స, న కరణకారాపనవసేన. పటిచ్చకమ్మం ఏత్థ అత్థీతి మంసం పటిచ్చకమ్మం యథా ‘‘బుద్ధం ఏతస్స అత్థీతి బుద్ధో’’తి. తేసన్తి నిగణ్ఠానం. అఞ్ఞేపి బ్రాహ్మణాదయో తంలద్ధికా అత్థేవ.

కారణన్తి ఏత్థ యుత్తి అధిప్పేతా, సా ఏవ చ ధమ్మతో అనపేతత్తా ‘‘ధమ్మో’’తి వుత్తాతి ఆహ – ‘‘కారణం నామ తికోటిపరిసుద్ధమచ్ఛమంసపరిభోగో’’తి. అనుకారణం నామ మహాజనస్స తథా బ్యాకరణం యుత్తియా ధమ్మస్స అనురూపభావతో మంసం పరిభుఞ్జితబ్బన్తి అనుఞ్ఞాతం తథేవ కథనన్తి కత్వా. తన్తి ‘‘జానం ఉద్దిస్సకతం మంసం పరిభుఞ్జతీ’’తి ఏవం వుత్తం పరిభుఞ్జనం నేవ కారణం హోతి సబ్బేన సబ్బం అభావతో సతి చ అయుత్తియం అధమ్మోతి కత్వా. తథా బ్యాకరణన్తి ‘‘జానం ఉద్దిస్సకతం మంసం పరిభుఞ్జతీ’’తి కథనం యుత్తియా ధమ్మస్స అననురూపభావతో న అనుకారణం హోతి. పరేహి వుత్తకారణేన సకారణో హుత్వాతి పరే తిత్థియా ‘జాన’న్తిఆదినా ధమ్మం కథేన్తి వదన్తి, తేన కారణభూతేన సకారణో హుత్వా. తేహి తథా వత్తబ్బో ఏవ హుత్వా తుమ్హాకం వాదో వా అనువాదో వా ‘‘మంసం పరిభుఞ్జితబ్బ’’న్తి పవత్తా తుమ్హాకం కథా వా పరతో పరేహి తథా పవత్తితా తస్సా అనుకథా వా. విఞ్ఞూహి గరహితబ్బకారణన్తి తిత్థియా తావ తిట్ఠన్తు, తతో అఞ్ఞేహి పణ్డితేహి గరహితబ్బకారణం. కోచి న ఆగచ్ఛతీతి గరహితబ్బతం న ఆపజ్జతీతి అత్థో. అభిభవిత్వా ఆచిక్ఖన్తీతి అభిభుయ్య మద్దిత్వా కథేన్తి, అభిభూతేన అక్కోసన్తీతి అత్థో.

౫౨. కారణేహీతి పరిభోగచిత్తస్స అవిసుద్ధతాహేతూహి. భిక్ఖూ ఉద్దిస్సకతం దిట్ఠం. తాదిసమంసఞ్హి పరిభోగానారహత్తా చిత్తఅవిసుద్ధియా కారణం చిత్తసంకిలేసావహతో. ఇదాని దిట్ఠసుతపరిసఙ్కితాని సరూపతో దస్సేతుం ‘‘దిట్ఠాదీసూ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తదుభయవిముత్తపరిసఙ్కితన్తి ‘‘దిట్ఠం సుత’’న్తి ఇమం ఉభయం అనిస్సాయ – ‘‘కిం ను ఖో ఇమం భిక్ఖుం ఉద్దిస్స వధిత్వా సమ్పాదిత’’న్తి కేవలమేవ పరిసఙ్కితం. సబ్బసఙ్గాహకోతి సబ్బేసం తిణ్ణం పరిసఙ్కితానం సఙ్గణ్హనకో.

మఙ్గలాదీనన్తి ఆది-సద్దేన ఆహునపాహునాదికం సఙ్గణ్హాతి. నిబ్బేమతికా హోన్తీతి సబ్బేన సబ్బం పరిసఙ్కితాభావమాహ. ఇతరేసన్తి అజానన్తానం వట్టతి, జానతో ఏవేత్థ ఆపత్తి హోతి. తేయేవాతి యే ఉద్దిస్స కతం, తేయేవ.

ఉద్దిస్సకతమంసపరిభోగతో అకప్పియమంసపరిభోగస్స విసేసం దస్సేతుం ‘‘అకప్పియమంసం పనా’’తిఆది వుత్తం. పురిమస్మిం సచిత్తకా ఆపత్తి, ఇతరస్మిం అచిత్తకా. తేనాహ – ‘‘అకప్పియమంసం అజానిత్వా భుత్తస్సపి ఆపత్తియేవా’’తి. పరిభోగన్తి పరిభుఞ్జితబ్బన్తి వదామీతి అత్థో.

౫౩. తాదిసస్సాతి తికోటిపరిసుద్ధస్స మచ్ఛమంసస్స పరిభోగే. మేత్తావిహారినోపీతి అపి-సద్దేన అమేత్తావిహారినోపి. మేత్తావిహారినో పరిభోగే సిఖాప్పత్తా అనవజ్జతాతి దస్సేతుం ‘‘ఇధ, జీవక, భిక్ఖూ’’తిఆది వుత్తం. అనియమేత్వాతి అవిసేసేత్వా సామఞ్ఞతో. యస్మా భగవతా – ‘‘యతో ఖో, వచ్ఛ, భిక్ఖునో తణ్హా పహీనా హోతీ’’తిఆదినా మహావచ్ఛగోత్తసుత్తే (మ. ని. ౨.౧౯౪) అత్తా అనియమేత్వా వుత్తో. తథా హి వచ్ఛగోత్తో – ‘‘తిట్ఠతు భవం గోతమో, అత్థి పన భోతో గోతమస్స ఏకభిక్ఖుపి సావకో ఆసవానం ఖయా…పే… ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి ఆహ, ‘‘ఇధ, భారద్వాజ, భిక్ఖు అఞ్ఞతరం గామం వా నిగమం వా ఉపనిస్సాయ విహరతీ’’తిఆదినా చఙ్కీసుత్తే (మ. ని. ౨.౪౩౦) అత్తా అనియమేత్వా వుత్తో. తథా హి తత్థ పరతో – ‘‘యం ఖో పన అయమాయస్మా ధమ్మం దేసేతి, గమ్భీరో సో ధమ్మో దుద్దసో దురనుబోధో సన్తో పణీతో అతక్కావచరో నిపుణో పణ్డితవేదనీయో, న సో ధమ్మో సుదేసనీయో లుద్దేనా’’తిఆదినా దేసనా ఆగతా, తస్మా వుత్తం ‘‘భగవతా హి మహావచ్ఛగోత్తసుత్తే, చఙ్కీసుత్తే ఇమస్మిం సుత్తేతి తీసు ఠానేసు అత్తానంయేవ సన్ధాయ దేసనా కతా’’తి. మంసూపసేచనోవ అధిప్పేతో మచ్ఛమంససహితస్స ఆహారస్స పరిభోగభావతో మచ్ఛమంసస్స చ ఇధ అధిప్పేతత్తా.

అగథితో అప్పటిబద్ధో. తణ్హాముచ్ఛనాయాతి తణ్హాయనవసేన ముచ్ఛాపత్తియా. అనజ్ఝోపన్నో తణ్హాయ అభిభవిత్వా న అజ్ఝోత్థటో, గిలిత్వా పరినిట్ఠపేత్వా న సణ్ఠితోతి అత్థో. తేనాహ – ‘‘సబ్బం ఆలుమ్పిత్వా’’తిఆది. ఇధ ఆదీనవో ఆహారస్స పటికూలభావోతి ఆహ ‘‘ఏకరత్తివాసేనా’’తిఆది. అయమత్థో ఆహారపరిభోగోతి అత్థసంయోజనపరిచ్ఛేదికా ‘‘యావదేవ ఇమస్స కాయస్స ఠితియా’’తిఆదినా (దీ. ని. ౩.౧౮౨; మ. ని. ౧.౨౩; ౨.౨౪; ౩.౭౫; సం. ని. ౪.౧౨౦) పవత్తా ఆహారపటిబద్ధఛన్దరాగనిస్సరణభూతా పఞ్ఞా అస్స అత్థీతి నిస్సరణపఞ్ఞో. ఇదమత్థన్తి ఏతమత్థాయ. ఏవం సన్తేతి ‘‘బ్రహ్మాతి చ మేత్తావిహారినో సమఞ్ఞా’’తి అవత్వా యే ధమ్మా మేత్తావిహారస్స పటిపక్ఖభూతా, తత్థ సావసేసం పహాసి బ్రహ్మా, అనవసేసం పహాసి భగవాతి సచే తే ఇదం సన్ధాయ భాసితం, ఏవం సన్తే తవ ఇదం యథావుత్తవచనం అనుజానామి, న మేత్తావిహారితాసామఞ్ఞమత్తతోతి అత్థో.

౫౫. ‘‘పాటియేక్కో అనుసన్ధీ’’తి వత్వా విసుం అనుసన్ధిభావం దస్సేతుం ‘‘ఇమస్మిం హీ’’తిఆది వుత్తం. ద్వారం థకేతీతి మచ్ఛమంసపరిభోగానుఞ్ఞాయ అఞ్ఞేసం వచనద్వారం పిదహతి, చోదనాపథం నిరున్ధతి. కథం సత్తానుద్దయం దస్సేతి? సత్తానుద్దయముఖేన బాహిరకానం మచ్ఛమంసపరిభోగపటిక్ఖేపో తయిదం మిచ్ఛా, తికోటిపరిసుద్ధస్సేవ మచ్ఛమంసస్స పరిభోగో భగవతా అనుఞ్ఞాతో. తథా హి వుత్తం – ‘తీహి ఖో అహం, జీవక, ఠానేహి మంసం పరిభోగన్తి వదామీ’తిఆది (మ. ని. ౨.౫౨). వినయేపి (పారా. ౪౦౯; చూళవ. ౩౪౩) వుత్తం – ‘‘తికోటిపరిసుద్ధం, దేవదత్త, మచ్ఛమంసం మయా అనుఞ్ఞాత’’న్తి. తికోటిపరిసుద్ధఞ్చ భుఞ్జన్తానం సత్తేసు అనుద్దయా నిచ్చలా. ‘‘సత్తానుద్దయం దస్సేతీ’’తి సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరన్తో ‘‘సచే హీ’’తిఆదిమాహ.

పఠమేన కారణేనాతి దేసనావసేనపి పయోగవసేనపి పఠమేన పరూపఘాతహేతునా. కడ్ఢితో సో పాణో. గలేన పవేధేన్తేనాతి యోత్తగలేన కరణేన అసయ్హమానేన. బహుపుఞ్ఞమేవ హోతి ఆసాదనాపేక్ఖాయ అభావతో, హితజ్ఝాసయత్తా వాతి అధిప్పాయో. ఏసాహం, భన్తేతిఆది కస్మా వుత్తం, సరణగమనవసేనేవ గహితసరణోతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘అయ’’న్తిఆది. ఓగాహన్తోతిఆదితో పట్ఠాయ యావ పరియోసానా సుత్తం అనుస్సరన్తో అత్థం ఉపధారేన్తో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

జీవకసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౬. ఉపాలిసుత్తవణ్ణనా

౫౬. పావారం పారుపతీతి పావారికో, ఇదం తస్స కులసముదాగతం నామం, సో పన మహద్ధనో మహాభోగో నగరే సేట్ఠిట్ఠానే ఠితో. తేనాహ ‘‘దుస్సపావారికసేట్ఠినో’’తి. దీఘత్తా దీఘతమత్తా. సో కిర పమాణతో ఉపవచ్ఛయతో దియడ్ఢరతనం అతిక్కమ్మ ఠితో. ఏవంలద్ధనామోతి ‘‘దీఘతపస్సీ’’తి లద్ధసమఞ్ఞో. బాహిరాయతనేతి తిత్థియసమయే పిణ్డపాతోతి వోహారో నత్థి, తస్మా సాసనవోహారేన ‘‘పిణ్డపాతప్పటిక్కన్తో’’తి వుత్తన్తి అధిప్పాయో.

దస్సేతీతి దేసేతి. ఠపేతీతి అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్కరతో వవత్థపేతి. కిరియాయాతి కరణేన. పవత్తియాతి పవత్తనేన. దణ్డాని పఞ్ఞపేతీతి ఏత్థ కస్మా భగవతా ఆదితోవ తథా న పుచ్ఛితన్తి? యస్మా సా తస్మిం అత్థే సభావనిరుత్తి న హోతి, సాసనే లోకే సమయన్తరేసు చ తాదిసో సముదాచారో నత్థి, కేవలం పన తస్సేవ నిగణ్ఠస్సాయం కోట్ఠాలకసదిసో సముదాచారోతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘కమ్మాని పఞ్ఞపేతి’’ ఇచ్చేవాహ. అచిత్తకన్తి చిత్తరహితం, చిత్తేన అసముట్ఠాపితన్తి అత్థో. కథం పన తదుభయస్స చిత్తేన వినా సమ్భవోతి చోదనం సన్ధాయ తత్థ నిదస్సనమాహ ‘‘యథా కిరా’’తిఆది. పటివిభత్తానన్తి అత్థతో భిన్నానం. పటివిసిట్ఠానన్తి విసేసనపదవసేన సద్దతోపి భిన్నానం. వచనం పతిట్ఠపేతుకామోతి దీఘతపస్సినో యథావుత్తవచనం పతిట్ఠపేతుకామో. తస్మిఞ్హి పతిట్ఠాపితే తేనప్పసఙ్గేన ఆగతో, ఉపాలి గహపతి తస్మిం పదేసే ధమ్మం దిస్వా సాసనే అభిప్పసీదిస్సతి.

కథా ఏవ ఉపరి వాదారోపనస్స వత్థుభావతో కథావత్థు. కథాయం పతిట్ఠపేసీతి కథావత్థుస్మిం, తదత్థే వా పతిట్ఠపేసి. యథా తం వాదారోపనభయేన న అవజానాతి, ఏవం తస్సం కథాయం, తస్మిం వా అత్థే దీఘతపస్సిం యావతతియం వాదే పతిట్ఠపేసి. వాదన్తి దోసం.

౫౭. ఇదాని చేతనాసమ్పయుత్తధమ్మమ్పి గహేత్వా కాయకమ్మాదివసేన సఙ్గహేత్వా దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తివిధం కాయదుచ్చరితం కాయకమ్మం నామాతిఆది ‘‘కమ్మస్స కిరియాయా’’తి పాళియం అకుసలకమ్మస్స అధిగతత్తా వుత్తం, పుబ్బే పన అట్ఠకామావచరకుసలచేతనాతిఆది సావజ్జం అనవజ్జఞ్చ సామఞ్ఞతో ఏకజ్ఝం కత్వా దస్సితం. కస్మా పనేత్థ చేతనా న గహితాతి ఆహ ‘‘ఇమస్మిం సుత్తే కమ్మం ధుర’’న్తి. కాయకమ్మాదిభేదం కమ్మమేవ ధురం జేట్ఠకం పుబ్బఙ్గమం, న చేతనామత్తమేవ. ఏవమాగతేపీతి కమ్మానీతి ఏవం నామేన ఆగతేపి చేతనా ధురం, తత్థ చేతనం జేట్ఠకం పుబ్బఙ్గమం కత్వా వుత్తన్తి అధిప్పాయో. కథం పన తత్థ కమ్మన్తి వా కమ్మానీతి వా ఆగతే తేసం చేతనాయ ధురభావోతి ఆహ ‘‘యత్థ కత్థచి…పే… లభతీ’’తి. తత్థ యత్థ కత్థచీతి యస్మిం కిస్మిఞ్చి ద్వారే. సా వుత్తావాతి సా చేతనా వుత్తావ, యా కాయసఙ్ఖారాదిపరియాయేన (యస్స కస్సచి కమ్మస్స కాయద్వారాదీసు పవత్తాపనచేతనా) సమ్పయుత్తధమ్మాపి తదగ్గేన లోకియాపి లోకుత్తరాపి కమ్మమేవ, అభిజ్ఝాదయో పన చేతనాపక్ఖికాతి దట్ఠబ్బం.

మహన్తన్తి కటుకఫలం. న కిలమతి సప్పాటిహారియత్తా పటిఞ్ఞాయ. ఇదాని తేసం సప్పాటిహారియతం దస్సేతుం ‘‘తథా హీ’’తిఆది వుత్తం. యది అకుసలం పత్వా కాయకమ్మం వచీకమ్మం మహన్తన్తి వదన్తో న కిలమతి, అథ కస్మా భగవా ఇధ అకుసలం మనోకమ్మం మహాసావజ్జం కథేసీతి ఆహ ‘‘ఇమస్మిం పన ఠానే’’తిఆది. యావతతియం పతిట్ఠాపనమత్తేన గతమగ్గం పటిపజ్జన్తో. తేనాహ ‘‘కిఞ్చి అత్థనిప్ఫత్తిం అపస్సన్తోపీ’’తి.

౫౮. నివాసట్ఠానభూతో బాలకో ఏతిస్సా అత్థీతి బాలకినీ. సత్థుపటిఞ్ఞాతతాయ నిగణ్ఠానం మహాతి సమ్భావితత్తా మహానిగణ్ఠో.

౬౦. ఆవట్టేతి పురిమాకారతో నివత్తేతి అత్తనో వసే వత్తేతి ఏతాయాతి ఆవట్టనీ, మాయా. తేనాహ ‘‘ఆవట్టేత్వా గహణమాయ’’న్తి. సత్థుపటిఞ్ఞానం బుద్ధదస్సనే చిత్తమేవ న ఉప్పజ్జతి, అయమేత్థ ధమ్మతా. సచే పన సో తం పటిఞ్ఞం అప్పహాయ బుద్ధానం సమ్ముఖీభావం ఉపగచ్ఛేయ్య, సత్తధా ముద్ధా ఫలేయ్య, తస్మా భగవా ‘‘మా అయం బాలో వినస్సీ’’తిఆదితోవ యథా సమ్ముఖీభావం న లభతి, తథా కరోతి. స్వాయమత్థో పాథికపుత్తసమాగమేన దీపేతబ్బో. దస్సనసమ్పత్తినియామమాహ ‘‘తథాగతం హీ’’తిఆది. ఆగమా ను ఖో ఇధ తుమ్హాకం సన్తికం.

౬౧. వచీసచ్చే పతిట్ఠహిత్వాతి యథాపటిఞ్ఞాతాయ పటిఞ్ఞాయ ఠత్వా.

౬౨. సీతోదకే అమతా పాణా పానకాలే పన మరన్తి, తేపి తేన సీతోదకపరిభోగేన మారితా హోన్తి, తస్మా తపస్సినా నామ సబ్బేన సబ్బం సీతోదకం న పరిభుఞ్జితబ్బన్తి తేసం లద్ధి. పాకతికం వా ఉదకం సత్తోతి పురాతనానం నిగణ్ఠానం లద్ధి. తేనాహ ‘‘సత్తసఞ్ఞాయ సీతోదకం పటిక్ఖిపన్తీ’’తి. తేసం తం అధునాతననిగణ్ఠానం వాదేన విరుజ్ఝతి. తే హి పథవీఆదినవపదత్థతో అఞ్ఞమేవ జీవితం పటిజానన్తి. చిత్తేన సీతోదకం పాతుకామో పరిభుఞ్జితుకామో హోతి రోగే ఠత్వాపి సత్తానం చిత్తస్స తథా న వితతతా. తేనాహ – ‘‘తేనస్స మనోదణ్డో తత్థేవ భిజ్జతీ’’తి. తేనాతి సీతోదకం పాతుం పరిభుఞ్జితుఞ్చ ఇచ్ఛనేన. అస్సాతి యథావుత్తస్స నిగణ్ఠస్స. తత్థేవాతి తథాచిత్తుప్పాదనే ఏవ. భిజ్జతి సంవరస్స వికోపితత్తా. తథాభూతో సో నిగణ్ఠో సీతోదకం చే లభేయ్య, కతిపయం కాలం జీవేయ్య, అలాభేన పన పరిసుస్సమానకణ్ఠోట్ఠతాలుజివ్హాఆదికో సబ్బసో పరిదాహాభిభూతో మరేయ్య. తేనాహ – ‘‘సీతోదకం అలభమానో కాలం కరేయ్యా’’తి. కస్మా? యస్మా సీతోదకం పివాయ సన్నిస్సితచిత్తస్స మరణం హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘మనోదణ్డో పన భిన్నోపి చుతిమ్పి ఆకడ్ఢతీ’’తి. యస్మా పన తథాభూతచిత్తస్స నిగణ్ఠస్స మనోసత్తేసు నామ దేవేసు ఉపపత్తి హోతీతి తిత్థియానం లద్ధి, తస్మా వుత్తం ‘‘మనోదణ్డో పన భిన్నోపి పటిసన్ధిమ్పి ఆకడ్ఢతీ’’తి. ఇతీతి ఏవం ‘‘ఇధాస్స నిగణ్ఠో’’తిఆదిఆకారేన. నన్తి ఉపాలిం గహపతిం. మహన్తోతి వదాపేసి ‘‘మనోపటిబద్ధో కాలఙ్కరోతీ’’తి వదన్తోతి అధిప్పాయో.

ఉపాసకస్సాతి ఉపాలిస్స గహపతిస్స. ముచ్ఛావసేనాతిఆదినా అన్వయతో బ్యతిరేకతో చ మనోదణ్డస్స మహన్తతం విభావేతి. చిత్తసన్తతిప్పవత్తిమత్తేనేవాతి వినా కాయదణ్డేన వచీదణ్డేన చ కేవలం చిత్తసన్తతిప్పవత్తిమత్తేన. భిజ్జిత్వాపీతి ఏత్థ పి-సద్దేన అభిజ్జిత్వాపి. అనియ్యానికాతి అప్పాటిహీరా, అయుత్తాతి అత్థో. సల్లక్ఖేసి ఉపాసకోతి విభత్తిం విపరిణామేత్వా యోజనా. పఞ్హపటిభానానీతి ఞాతుం ఇచ్ఛితే అత్థే ఉప్పజ్జనకపటిభానాని.

‘‘మనోపటిబద్ధో కాలం కరోతీ’’తి వదన్తేన అత్థతో మనోదణ్డస్స తదుత్తరభావో పటిఞ్ఞాతో హోతీతి ఆహ ‘‘ఇదాని మనోదణ్డో మహన్తోతి ఇదం వచన’’న్తి. తథా చేవ వుత్తం – ‘‘మనోదణ్డోవ బలవా మహన్తోతి వదాపేసీ’’తి.

౬౩. పాణాతిపాతాదితో యమనం యామో, చతుబ్బిధో యామో చతుయామో, చతుయామసఙ్ఖాతేన సంవరేన సంవుతో చాతుయామసంవరసంవుతో. అట్ఠకథాయం పన యామ-సద్దో కోట్ఠాసపరియాయోతి ‘‘ఇమినా చతుకోట్ఠాసేనా’’తి వుత్తం. పియజాతికం రూపాదిఆరమ్మణం రాగవసేన బాలేహి భావనీయత్తా ‘‘భావిత’’న్తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘భావితన్తి పఞ్చ కామగుణా’’తి.

యో సబ్బం పాపం ఆసవఞ్చ వారేతీతి సబ్బవారీ, తస్స నవసు పదత్థేసు సత్తమో పదత్థో, తేన సబ్బవారినా పాపం వారిత్వా ఠితోతి సబ్బవారివారితో. తేనాహ ‘‘సబ్బేన పాపవారణేన వారితపాపో’’తి. తతో ఏవ సబ్బస్స వారితబ్బస్స ఆసవస్స ధుననతో సబ్బవారిధుతో. వారితబ్బస్స నివారణవసేన సబ్బవారినో ఫుటో ఫుసితోతి సబ్బవారిఫుటో. సఙ్ఘాతన్తి సహసా హననం, అసఞ్చేతనికవధన్తి అత్థో. కతరస్మిం కోట్ఠాసేతి తీసు దణ్డకోట్ఠాసేసు కతరకోట్ఠాసే.

౬౪. ఖలియతి సమాదియతీతి ఖలం, రాసీతి ఆహ – ‘‘ఏకం మంసఖలన్తి ఏకం మంసరాసి’’న్తి. విజ్జాధరఇద్ధియా ఇద్ధిమా. సా పన ఇద్ధి యస్మా ఆనుభావసమ్పన్నస్సేవ ఇజ్ఝతి, న యస్స కస్సచి. తస్మా ఆహ ‘‘ఆనుభావసమ్పన్నో’’తి. విజ్జానుభావవసేనేవ ఆనుభావసమ్పన్నో. చిత్తే వసీభావప్పత్తో ఆనుభావాయ ఏవ విజ్జాయ పగుణభావాపాదనేన. ఏతేన వసీభావం లోకియసమఞ్ఞావసేన భగవా ఉపాలిం గహపతిం పఞ్ఞపేతుకామో ఏవమాహ. లోకికా హి ‘‘భావనామయఇద్ధియా ఇద్ధిమా చేతోవసీభావప్పత్తో పరూపఘాతం కరోతీ’’తి మఞ్ఞన్తి. తథా హి తే ఇసయో పరేసం సంవణ్ణేన్తి, ఇసీనం ఆనుభావం కిత్తేన్తి. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం పరతో ఆగమిస్సతీతి.

౬౫. అరఞ్ఞమేవ హుత్వాతి సబ్బసో అరఞ్ఞమేవ హుత్వా. అరఞ్ఞభావేన అరఞ్ఞం జాతం, న నామమత్తేన. ఇసీనం అత్థాయాతి ఇసీనం ఆసాదనత్థాయ.

గోధావరీతీరతో నాతిదూరే. ఉసూయమానోతి ‘‘న మం ఏస జనో పరివారేతీ’’తి ఉసూయం కరోన్తో. కిలిట్ఠో వతాతి పఙ్కదన్తరజసిరతాదీహి కిలిట్ఠసరీరో. అనఞ్జితమణ్డితోతి అనఞ్జితక్ఖికో సబ్బేన, సబ్బం అమణ్డితో చ. తస్మిం కాలే ‘‘కాలస్సేవ అక్ఖీనం అఞ్జనం మఙ్గల’’న్తి మనుస్సానం లద్ధి, తస్మా అనఞ్జనం విసుం గహితం.

రాజా తస్స వచనం గహేత్వాతి ‘‘వేదేసు ఈదిసం ఆగతం భవిస్సతీతి ఏవం, భన్తే’’తి రాజా తస్స పురోహితస్స వచనం గహేత్వా. ఉసుమజాతహదయోతి ఉత్తత్తహదయో. నాసికానం అప్పహోన్తే ముఖేన అస్ససన్తో.

విజితజయేహి ఆగన్త్వా నక్ఖత్తయుత్తం ఆగమేన్తేహి నిసీదితబ్బట్ఠానం జయఖన్ధావారట్ఠానం. ఉదకవుట్ఠిపాతనాది తస్మిం పాపకమ్మే అసమఙ్గిభూతానమ్పి సమనుఞ్ఞతాయ అన్తోకరణత్థం కతం. కతభణ్డవుట్ఠీతి ఆభరణవస్సం. మహాజనో సమనుఞ్ఞో జాతోతి యోజనా. మాతుపోసకరామోతి మాతరి సమ్మాపటిపన్నో రామో నామ ఏకో పురిసో. అసమఙ్గిభూతానన్తి అసమనుఞ్ఞానం.

అవకిరియాతి అసుస్సూసతం పటిచ్చ. ఫులిఙ్గానీతి అగ్గికణాని. పతన్తి కాయేతి కాయే ఇతో చితో నిపతన్తి. ఏతే కిర నిరయం వివరిత్వా మహాజనస్స దస్సేన్తి.

యథాఫాసుకట్ఠానన్తి మయం కఞ్చిపి దేసం ఉద్దిస్స న గచ్ఛామ, యత్థ పన వసన్తస్స పబ్బజితస్స ఫాసు హోతి, తం యథాఫాసుకట్ఠానం గచ్ఛామాతి అధిప్పాయో. సఙ్ఘాతి సంహతా. గణాతి తంతంసేణిభావేన గణితబ్బతాయ గణా. గణీభూతాతి ఏకజ్ఝాసయా హుత్వా రాసిభూతా. అదిన్నాదానన్తిఆదీసుపి నిరయే పచ్చిత్వా మనుస్సలోకం ఆగతస్స విపాకావసేసేనాతి ఆనేత్వా యోజేతబ్బం.

పగ్గణ్హిస్సామీతి సమ్భావనం ఉప్పాదేస్సామి. నేసం కత్తబ్బన్తి చిన్తేసీతి యోజనా. కిం చిన్తేసి? ఆఘాతం ఉప్పాదేత్వా అనత్థకరణూపాయం. తేనాహ ‘‘సో ధమ్మకథాపరియోసానే’’తిఆది. నాగబలపిచ్ఛిల్లాదీనన్తి నాగబలసాసపఅఙ్కోలతేలకణికారనియ్యాసాదీనం చిక్ఖల్లానం. విహేఠయింసు నిరయాదికథాహి ఘట్టేన్తా. ఛద్వారారమ్మణేతి చక్ఖాదీనం ఛన్నం ద్వారానం ఆరమ్మణభూతే రూపాదివిసయే.

నవ వుట్ఠియోతి ఉదకవుట్ఠి సుమనపుప్ఫవుట్ఠి మాసకవుట్ఠి కహాపణవుట్ఠి ఆభరణవుట్ఠి ఆవుధవుట్ఠి అఙ్గారవుట్ఠి పాసాణవుట్ఠి వాలికావుట్ఠీతి ఇమా నవ వుట్ఠియో. అవఞ్చయీతి సక్కారం కరోన్తో వియ హుత్వా అసక్కారం కరోన్తో అనత్థచరణేన వఞ్చయి. అదూసకేతి అనపరాధే.

‘‘దిట్ఠమఙ్గలికా బ్రాహ్మణకఞ్ఞా’’తి జాతకట్ఠకథాదీసు (జా. అట్ఠ. ౪.౧౫.మాతఙ్గజాతకవణ్ణనా) ఆగతం, ఇధ పన ‘‘సేట్ఠిధీతా’’తి. వారేయ్యత్థాయాతి ఆవాహత్థాయ, అస్సాతి పేసితపుగ్గలస్స. తాదిసేన నీచకులసంవత్తనియేన కమ్మునా లద్ధోకాసేన చణ్డాలయోనియం నిబ్బత్తో.

చమ్మగేహేతి చమ్మేన ఛాదితే గేహే. మాతఙ్గోత్వేవస్స నామం అహోసి జాతిసముదాగతం. తన్తి ఘణ్టం. వాదేన్తో తాలనేన సద్దం కరోన్తో. మహాపథం పటిపజ్జి దిట్ఠమఙ్గలికాయ గేహద్వారసమీపేన.

తస్సా వేయ్యావచ్చకరా చేవ ఉపట్ఠాకమనుస్సా పటిబద్ధా చ సురాసోణ్డాదయో జాణుకప్పరాదీహి సుకోట్టితం కోట్టితభావేన ముచ్ఛం ఆపన్నత్తా మతోతి సఞ్ఞాయ ఛడ్డేసుం.

అథ బోధిసత్తో ఆయుఅవసేసస్స అత్థితాయ మన్దమన్దే వాతే వాయన్తే చిరేన సఞ్ఞం పటిలభతి. తేనాహ ‘‘మహాపురిసో’’తిఆది. గేహఙ్గణేతి గేహస్స మహాద్వారతో బహి వివటఙ్గణే. పతితోతి పాతం కత్వా ఇచ్ఛితత్థనిప్ఫత్తిం అన్తరం కత్వా అనుప్పవేసేన నిపన్నో. దిట్ఠమఙ్గలికాయాతి దిట్ఠమఙ్గలికాకారణేన.

యసన్తి విభవం కిత్తిసద్దఞ్చ. చన్దన్తి చన్దమణ్డలం, చన్దవిమానన్తి అత్థో. ఉచ్ఛిట్ఠగేహేతి పరేహి పరిభుత్తగేహే. మణ్డపేతి నగరమజ్ఝే మహామణ్డపే.

ఖీరమణిమూలన్తి ఖీరమూలం, పాదేసు బద్ధమణిమూలఞ్చ. యావతా వాచుగ్గతా పరియత్తీతి యత్తకో మనుస్సవచీద్వారతో ఉగ్గతో నిక్ఖన్తో పవత్తో, యంకిఞ్చి వచీమయన్తి అత్థో. ఆకాసఙ్గణేతి వివటఙ్గణే.

దుమ్మవాసీతి ధూమో ధూసరో, అనఞ్జితామణ్డితోతి అధిప్పాయో. ఓతల్లకోతి నిహీనజ్ఝాసయో, అప్పానుభావోతి అత్థో. పటిముఞ్చ కణ్ఠేతి యావ గలవాటకా పారుపిత్వా. కో రే తువన్తి అరే కో నామ త్వం.

పకతన్తి పటియత్తం నానప్పకారతో అభిసఙ్ఖతం. ఉత్తిట్ఠపిణ్డన్తి అన్తరఘరం ఉపగమ్మ ఠత్వా లద్ధబ్బపిణ్డం, భిక్ఖాహారన్తి అత్థో. లభతన్తి లచ్ఛతు. సపాకోతి మహాసత్తో జాతివసేన యథాభూతం అత్తానం ఆవికరోతి.

అత్థత్థితం సద్దహతోతి సమ్పరాయికస్స అత్థస్స అత్థిభావం సద్దహన్తస్స. అపేహీతి అపగచ్ఛ. ఏత్తోతి ఇమస్మా ఠానా. జమ్మాతి లామక.

అనూపఖేత్తేతి అజఙ్గలే ఉదకసమ్పన్నే ఖేత్తే ఫలవిసేసం పచ్చాసీసన్తా. ఏతాయ సద్ధాయ దదాహి దానన్తి నిన్నం థలఞ్చ పూరేన్తో మేఘో వియ గుణవన్తే నిగ్గుణే చ దానం దేహి, ఏవం దేన్తో చ అప్పేవ ఆరాధయే దక్ఖిణేయ్యేతి. దక్ఖిణేయ్యేతి సీలాదిగుణసమన్నాగతే.

తానీతి తే బ్రాహ్మణా. వేణుపదరేనాతి వేళువిలీవేన.

గిరిం నఖేన ఖణసీతి పబ్బతం అత్తనో నఖేన ఖణన్తో వియ అహోసి. అయోతి కాలలోహం. పదహసీతి అభిభవసి, అత్తనో సరీరేన అభిభవన్తో వియ అహోసి.

ఆవేధితన్తి చలితం విపరివత్తేత్వా ఠితం. పిట్ఠితోతి పిట్ఠిపస్సేన. బాహుం పసారేతి అకమ్మనేయ్యన్తి అకమ్మక్ఖమం బాహుద్వయం థద్ధం సుక్ఖదణ్డకం వియ కేవలం పసారేతి, న సమిఞ్జేతి, సేతాని అక్ఖీని పరివత్తనేన కణ్హమణ్డలస్స అదిస్సనతో.

జీవితన్తి జీవనం.

వేహాయసన్తి ఆకాసే. పథద్ధునోతి పథభూతద్ధునో వియ.

సఞ్ఞమ్పి న కరోతీతి ‘‘ఇమే కులప్పసుతా’’తి సఞ్ఞామత్తమ్పి న కరోతి. దన్తకట్ఠకుచ్ఛిట్ఠకన్తి ఖాదితదన్తకట్ఠత్తా వుత్తం. ఏతస్సేవ ఉపరి పతిస్సతి అప్పదుట్ఠపదోసభావతో, మహాసత్తస్స తదా ఉక్కంసగతఖేత్తభావతో. ఇద్ధివిసయో నామ అచిన్తేయ్యో, తస్మా కథం సూరియస్స ఉగ్గన్తుం నాదాసీతి న చిన్తేతబ్బం. అరుణుగ్గం న పఞ్ఞాయతీతి తస్మిం పదేసే అరుణపభా న పఞ్ఞాయతి, అన్ధకారో ఏవ హోతి.

యక్ఖావట్టో ను ఖో అయం కాలవిపరియాయో. మహాపఞ్ఞన్తి మహన్తానం పఞ్ఞానం అధిట్ఠానభూతం. జనపదస్స ముఖం పస్సథాతి ఇమస్స జనపదవాసినో జనస్స ఉపద్దవేన మఙ్కుభూతం ముఖం పస్సథ.

ఏతస్స కథా ఏతస్సేవ ఉపరి పతిస్సతీతి యాహి తేన పారమితాపరిభావనసమిద్ధాహి నానాసమాపత్తివిహారపరిపూరితాహి సీలదిట్ఠిసమ్పదాహి సుసఙ్ఖతసన్తానే మహాకరుణాధివాసే మహాసత్తే అరియూపవాదకమ్మఅభిసపసఙ్ఖాతా ఫరుసవాచా పవత్తితా, సా అభిసపి తస్స ఖేత్తవిసేసభావతో తస్స చ అజ్ఝాసయఫరుసతాయ దిట్ఠధమ్మవేదనియకమ్మం హుత్వా సచే సో మహాసత్తం న ఖమాపేతి, సత్తమే దివసే విపచ్చనసభావం జాతం, ఖమాపితే పన మహాసత్తే పయోగసమ్పత్తి పటిబాహితత్తా అవిపాకధమ్మతం ఆపజ్జతి అహోసికమ్మభావతో. అయఞ్హి అరియూపవాదపాపస్స దిట్ఠధమ్మవేదనియస్స ధమ్మతా, తేన వుత్తం ‘ఏతస్స కథా ఏతస్సేవ ఉపరి పతిస్సతీ’తిఆది. మహాసత్తో పన తం తస్స ఉపరి పతితుం న అదాసి, ఉపాయేన మోచేసి. తేన వుత్తం చరియాపిటకే (చరియా. ౨.౬౪) –

‘‘యం సో తదా మం అభిసపి, కుపితో దుట్ఠమానసో;

తస్సేవ మత్థకే నిపతి, యోగేన తం పమోచయి’’న్తి.

యఞ్హి తత్థ సత్తమే దివసే బోధిసత్తేన సూరియుగ్గమననివారణం కతం, అయమేత్థ యోగోతి అధిప్పేతో. యోగేన హి ఉబ్బళ్హా సరాజికా పరిసా నగరవాసినో నేగమా చేవ జానపదా చ బోధిసత్తస్స సన్తికం తాపసం ఆనేత్వా ఖమాపేసుం. సో చ బోధిసత్తస్స గుణే జానిత్వా తస్మిం చిత్తం పసాదేసి. యం పనస్స మత్థకే మత్తికాపిణ్డస్స ఠపనం, తస్స చ సత్తధా ఫాలనం కతం, తం మనుస్సానం చిత్తానురక్ఖణత్థం. అఞ్ఞథా హి – ‘‘ఇమే పబ్బజితా సమానా చిత్తస్స వసే వత్తన్తి, న పన చిత్తం అత్తనో వసే వత్తాపేన్తీ’’తి మహాసత్తమ్పి తేన సదిసం కత్వా గణ్హేయ్యుం, తదస్స తేసం దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయాతి. తేనాహ ‘‘అథస్సా’’తిఆది.

లోహకూటవస్సన్తి అయగుళవస్సం. తదా హి రతనమత్తాని దియడ్ఢరతనమత్తానిపి తిఖిణంసాని అయగుళమణ్డలాని ఇతో చితో చ నిపతన్తా మనుస్సానం సరీరాని ఖణ్డఖణ్డకాని అకంసు. కలలవస్సన్తి తనుకకద్దమపటలకద్దమం. ఉపహచ్చాతి ఆఘాటేత్వా. తదేవ మజ్ఝారఞ్ఞం.

౬౭. అనువిచ్చకారన్తి అనువిచ్చకరణం. కారణేహి ద్వీహి అనియ్యానికసాసనే ఠితానం అత్తనో సావకత్తం ఉపగతే పగ్గహనిగ్గహాని దస్సేతుం ‘‘కస్మా’’తిఆది వుత్తం.

౬౯. అనుపుబ్బిం కథన్తి (దీ. ని. టీ. ౨.౭౫-౭౬; అ. ని. టీ. ౩.౮.౧౨) అనుపుబ్బియా అనుపుబ్బం కథేతబ్బకథం, కా పన సా? దానాదికథా. దానకథా తావ పచురజనేసుపి పవత్తియా సబ్బసాధారణత్తా సుకరత్తా సీలే పతిట్ఠానస్స ఉపాయభావతో చ ఆదితోవ కథితా. పరిచ్చాగసీలో హి పుగ్గలో పరిగ్గహవత్థూసు నిస్సఙ్గభావతో సుఖేనేవ సీలాని సమాదియతి, తత్థ చ సుప్పతిట్ఠితో హోతి. సీలేన దాయకపటిగ్గహణవిసుద్ధితో పరానుగ్గహం వత్వా పరపీళానివత్తివచనతో, కిరియధమ్మం వత్వా అకిరియధమ్మవచనతో, భోగయససమ్పత్తిహేతుం వత్వా భవసమ్పత్తిహేతువచనతో చ దానకథానన్తరం సీలకథా కథితా. తఞ్చ సీలం వట్టనిస్సితం, అయం భవసమ్పత్తి తస్స ఫలన్తి దస్సనత్థం, ఇమేహి చ దానసీలమయేహి పణీతచరియభేదభిన్నేహి పుఞ్ఞకిరియవత్థూహి ఏతా చాతుమహారాజికాదీసు పణీతతరాదిభేదభిన్నా అపరిమేయ్యా భోగభవసమ్పత్తియోతి దస్సనత్థం తదనన్తరం సగ్గకథా. స్వాయం సగ్గో రాగాదీహి ఉపక్కిలిట్ఠో సబ్బదా అనుపక్కిలిట్ఠో అరియమగ్గోతి దస్సనత్థం సగ్గానన్తరం మగ్గో, మగ్గఞ్చ కథేన్తేన తదధిగమూపాయసన్దస్సనత్థం సగ్గపరియాపన్నాపి పగేవ ఇతరే సబ్బేపి కామా నామ బహ్వాదీనవా అనిచ్చా అద్ధువా విపరిణామధమ్మాతి కామానం ఆదీనవో. హీనా గమ్మా పోథుజ్జనికా అనరియా అనత్థసఞ్హితాతి తేసం ఓకారో లామకభావో, సబ్బేపి భవా కిలేసానం వత్థుభూతాతి తత్థ సంకిలేసో. సబ్బసో కిలేసవిప్పముత్తం నిబ్బానన్తి నేక్ఖమ్మే ఆనిసంసో చ కథేతబ్బోతి అయమత్థో మగ్గన్తీతి ఏత్థ ఇతి-సద్దేన దస్సితోతి వేదితబ్బం.

సుఖానం నిదానన్తి దిట్ఠధమ్మికానం సమ్పరాయికానం నిబ్బానసఞ్హితానఞ్చాతి సబ్బేసమ్పి సుఖానం కారణం. యఞ్హి కిఞ్చి లోకే భోగసుఖం నామ, తం సబ్బం దాననిదానన్తి పాకటో అయమత్థో. యం పన ఝానవిపస్సనామగ్గఫలనిబ్బానపటిసంయుత్తం సుఖం, తస్సపి దానం ఉపనిస్సయపచ్చయో హోతియేవ. సమ్పత్తీనం మూలన్తి యా ఇమా లోకే పదేసరజ్జసిరిస్సరియసత్తరతనసముజ్జలచక్కవత్తిసమ్పదాతి ఏవంపభేదా మానుసికా సమ్పత్తియో, యా చ చాతుమహారాజాదిగతా దిబ్బా సమ్పత్తియో, యా వా పనఞ్ఞాపి సమ్పత్తియో, తాసం సబ్బాసం ఇదం మూలకారణం. భోగానన్తి భుఞ్జితబ్బట్ఠేన ‘‘భోగో’’న్తి లద్ధనామానం మనాపియరూపాదీనం, తన్నిస్సయానం వా ఉపభోగసుఖానం, పతిట్ఠా నిచ్చలాధిట్ఠానతాయ. విసమగతస్సాతి బ్యసనప్పత్తస్స. తాణన్తి రక్ఖా తతో పరిపాలనతో. లేణన్తి బ్యసనేహి పరిపాతియమానస్స ఓలీయనపదేసో. గతీతి గన్తబ్బట్ఠానం. పరాయణన్తి పటిసరణం. అవస్సయోతి వినిపతితుం అదేన్తో నిస్సయో. ఆరమ్మణన్తి ఓలుబ్భారమ్మణం.

రతనమయసీహాసనసదిసన్తి సబ్బరతనమయసత్తఙ్గమహాసీహాసనసదిసం, మహగ్ఘం హుత్వా సబ్బసో వినిపతితుం అప్పదానతో. మహాపథవిసదిసం గతగతట్ఠానే పతిట్ఠాసమ్భవతో. యథా దుబ్బలస్స పురిసస్స ఆలమ్బనరజ్జు ఉత్తిట్ఠతో తిట్ఠతో చ ఉపత్థమ్భో, ఏవం దానం సత్తానం సమ్పత్తిభవే ఉపపత్తియా ఠితియా చ పచ్చయో హోతీతి ఆహ ‘‘ఆలమ్బనట్ఠేన ఆలమ్బనరజ్జుసదిస’’న్తి. దుక్ఖనిత్థరణట్ఠేనాతి దుగ్గతిదుక్ఖనిత్థరణట్ఠేన. సమస్సాసనట్ఠేనాతి లోభమచ్ఛరియాదిపటిసత్తుపద్దవతో సమ్మదేవ అస్సాసనట్ఠేన. భయపరిత్తాణట్ఠేనాతి దాలిద్దియభయతో పరిపాలనట్ఠేన. మచ్ఛేరమలాదీహీతి మచ్ఛేరలోభదోసఇస్సామిచ్ఛాదిట్ఠివిచికిచ్ఛాది చిత్తమలేహి. అనుపలిత్తట్ఠేనాతి అనుపక్కిలిట్ఠతాయ. తేసన్తి మచ్ఛేరమలాదీనం. ఏతేసం ఏవ దురాసదట్ఠేన. అసన్తాసనట్ఠేనాతి అసన్తాసహేతుభావేన. యో హి దాయకో దానపతి, సో సమ్పతిపి న కుతోచి సన్తసతి, పగేవ ఆయతిం. బలవన్తట్ఠేనాతి మహాబలవతాయ. దాయకో హి దానపతి సమ్పతి పక్ఖబలేన బలవా హోతి, ఆయతిం పన కాయబలాదీహి. అభిమఙ్గలసమ్మతట్ఠేనాతి ‘‘వుడ్ఢికారణ’’న్తి అభిసమ్మతభావేన. విపత్తితో సమ్పత్తియా నయనం ఖేమన్తభూమిసమ్పాపనం.

ఇదాని మహాబోధిచరియభావేనపి దానగుణం దస్సేతుం దానం నామేతన్తిఆది వుత్తం. తత్థ అత్తానం నియ్యాదేన్తేనాతి ఏతేన దానఫలం సమ్మదేవ పస్సన్తా మహాపురిసా అత్తనో జీవితమ్పి పరిచ్చజన్తి, తస్మా కో నామ విఞ్ఞుజాతికో బాహిరే వత్థుమ్హి సఙ్గం కరేయ్యాతి ఓవాదం దేతి. ఇదాని యా లోకియా లోకుత్తరా చ ఉక్కంసగతా సమ్పత్తియో, తా సబ్బా దానతోయేవ పవత్తన్తీతి దస్సేన్తో ‘‘దానఞ్హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ సక్కమారబ్రహ్మసమ్పత్తియో అత్తహితాయ ఏవ, చక్కవత్తిసమ్పత్తి పన అత్తహితాయ చ పరహితాయ చాతి దస్సేతుం సా తాసం పరతో వుత్తా. ఏతా లోకియా, ఇమా పన లోకుత్తరాతి దస్సేతుం ‘‘సావకపారమీఞాణ’’న్తిఆది వుత్తం. తాసుపి ఉక్కట్ఠుక్కట్ఠతరుక్కట్ఠతమమేవ దస్సేతుం కమేన ఞాణత్తయం వుత్తం. తేసం పన దానస్స పచ్చయభావో హేట్ఠా వుత్తోయేవ. ఏతేనేవ తస్స బ్రహ్మసమ్పత్తియాపి పచ్చయభావో దీపితోతి వేదితబ్బో.

దానఞ్చ నామ హితజ్ఝాసయేన, పూజావసేన వా అత్తనో సన్తకస్స పరేసం పరిచ్చజనం, తస్మా దాయకో పురిసపుగ్గలో పరేసం సన్తకం హరిస్సతీతి అట్ఠానమేతన్తి ఆహ – ‘‘దానం దదన్తో సీలం సమాదాతుం సక్కోతీ’’తి. సీలాలఙ్కారసదిసో అలఙ్కారో నత్థి సోభావిసేసావహత్తా సీలస్స. సీలపుప్ఫసదిసం పుప్ఫం నత్థీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సీలగన్ధసదిసో గన్ధో నత్థీతి ఏత్థ ‘‘చన్దనం తగరం వాపీ’’తిఆదికా (ధ. ప. ౫౫; మి. ప. ౪.౧.౧) గాథా – ‘‘గన్ధో ఇసీనం చిరదిక్ఖితానం, కాయా చుతో గచ్ఛతి మాలుతేనా’’తిఆదికా (జా. ౨.౧౭.౫౫) జాతకగాథాయో చ ఆహరిత్వా వత్తబ్బా, సీలఞ్హి సత్తానం ఆభరణఞ్చేవ అలఙ్కారో చ గన్ధవిలేపనఞ్చ దస్సనీయభావావహఞ్చ. తేనాహ ‘‘సీలాలఙ్కారేన హీ’’తిఆది.

అయం సగ్గో లబ్భతీతి ఇదం మజ్ఝిమేహి ఛన్దాదీహి సమాదానసీలం సన్ధాయాహ. తేనాహ సక్కో దేవరాజా –