౨. అట్ఠకనాగరసుత్తవణ్ణనా

౧౭. అవిదూరేతి ఇమినా పాళియం ‘‘వేసాలియ’’న్తి ఇదం సమీపే భుమ్మవచనన్తి దస్సేతి. సారప్పత్తకులగణనాయాతి (అ. ని. టీ. ౩.౧౧.౧౬) మహాసారమహప్పత్తకులగణనాయ. దసమే ఠానేతి అఞ్ఞే అఞ్ఞేతి దసగణనట్ఠానే. అట్ఠకనగరే జాతో భవో అట్ఠకనాగరో. కుక్కుటారామోతి పాటలిపుత్తే కుక్కుటారామో, న కోసమ్బియం.

౧౮. పకతత్థనిద్దేసో త-సద్దోతి తస్స ‘‘భగవతా’’తిఆదీహి పదేహి సమానాధికరణభావేన వుత్తస్స యేన అభిసమ్బుద్ధభావేన భగవా పకతో అధిగతో సుపాకటో చ, తం అభిసమ్బుద్ధభావం సద్ధిం ఆగమనీయపటిపదాయ అత్థభావేన దస్సేన్తో ‘‘యో సో…పే… అభిసమ్బుద్ధో’’తి ఆహ. సతిపి ఞాణదస్సన-సద్దానం ఇధ పఞ్ఞావేవచనభావే తేన తేన విసేసేన తేసం విసయవిసేసే పవత్తిదస్సనత్థం అసాధారణఞాణవిసేసవసేన విజ్జాత్తయవసేన విజ్జాఅభిఞ్ఞానావరణఞాణవసేన సబ్బఞ్ఞుతఞాణమంసచక్ఖువసేన పటివేధదేసనాఞాణవసేన చ తదత్థం యోజేత్వా దస్సేన్తో ‘‘తేసం తేస’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ఆసయానుసయం జానతా ఆసయానుసయఞాణేన సబ్బం ఞేయ్యధమ్మం పస్సతా సబ్బఞ్ఞుతానావరణఞాణేహి. పుబ్బేనివాసాదీహీతి పుబ్బేనివాసాసవక్ఖయఞాణేహి. పటివేధపఞ్ఞాయాతి అరియమగ్గపఞ్ఞాయ. దేసనాపఞ్ఞాయ పస్సతాతి దేసేతబ్బధమ్మానం దేసేతబ్బప్పకారం బోధనేయ్యపుగ్గలానఞ్చ ఆసయానుసయచరితాధిముత్తిఆదిభేదం ధమ్మదేసనాపఞ్ఞాయ యాథావతో పస్సతా. అరీనన్తి కిలేసారీనం, పఞ్చవిధమారానం వా, సాసనస్స వా పచ్చత్థికానం అఞ్ఞతిత్థియానం తేసం పన హననం పాటిహారియేహి అభిభవనం అప్పటిభానతాకరణం అజ్ఝుపేక్ఖనమేవ వా, కేసివినయసుత్తఞ్చేత్థ నిదస్సనం.

తథా ఠానాట్ఠానాదివిభాగం జానతా యథాకమ్మూపగసత్తే పస్సతా, సవాసనానం ఆసవానం ఖీణత్తా అరహతా, అభిఞ్ఞేయ్యాదిభేదే ధమ్మే అభిఞ్ఞేయ్యాదితో అవిపరీతావబోధతో సమ్మాసమ్బుద్ధేన. అథ వా తీసు కాలేసు అప్పటిహతఞాణతాయ జానతా, కాయకమ్మాదివసేన తిణ్ణం కమ్మానం ఞాణానుపరివత్తితో నిసమ్మకారితాయ పస్సతా, దవాదీనం అభావసాధికాయ పహానసమ్పదాయ అరహతా, ఛన్దాదీనం అహానిహేతుభూతాయ అక్ఖయపటిభానసాధికాయ సబ్బఞ్ఞుతాయ సమ్మాసమ్బుద్ధేనాతి ఏవం దసబలఅట్ఠారసఆవేణికబుద్ధధమ్మవసేనపి యోజనా కాతబ్బా.

౧౯. అభిసఙ్ఖతన్తి అత్తనో పచ్చయేహి అభిసమ్ముఖభావేన సమేచ్చ సమ్భూయ్య కతం, స్వస్స కతభావో ఉప్పాదనేన వేదితబ్బో, న ఉప్పన్నస్స పటిసఙ్ఖరణేనాతి ఆహ ‘‘ఉప్పాదిత’’న్తి. తే చస్స పచ్చయా చేతనాపధానాతి దస్సేతుం పాళియం ‘‘అభిసఙ్ఖతం అభిసఞ్చేతయిత’’న్తి వుత్తన్తి ‘‘చేతయితం పకప్పిత’’న్తి అత్థమాహ. అభిసఙ్ఖతం అభిసఞ్చేతయితన్తి చ ఝానస్స పాతుభావదస్సనముఖేన విద్ధంసనభావం ఉల్లిఙ్గేతి యఞ్హి అహుత్వా సమ్భవతి, తం హుత్వా పటివేతి. తేనాహ పాళియం ‘అభిసఙ్ఖత’న్తిఆది. సమథవిపస్సనాధమ్మే ఠితోతి సమథధమ్మే ఠితత్తా సమాహితో విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అనిచ్చానుపస్సనాదీహి నిచ్చసఞ్ఞాదయో పజహన్తో అనుక్కమేన తం అనులోమఞాణం పాపేతా హుత్వా విపస్సనాధమ్మే ఠితో. సమథవిపస్సనాసఙ్ఖాతేసు ధమ్మేసు రఞ్జనట్ఠేన రాగో, నన్దనట్ఠేన నన్దీతి. తత్థ సుఖుమా అపేక్ఖా వుత్తా, యా ‘‘నికన్తీ’’తి వుచ్చతి.

ఏవం సన్తేతి ఏవం యథారుతవసేన చ ఇమస్స సుత్తపదస్స అత్థే గహేతబ్బే సతి. సమథవిపస్సనాసు ఛన్దరాగో కత్తబ్బోతి అనాగామిఫలం నిబ్బత్తేత్వా తదత్థాయ సమథవిపస్సనాపి అనిబ్బత్తేత్వా కేవలం తత్థ ఛన్దరాగో కత్తబ్బో భవిస్సతి. కస్మా? తేసు సమథవిపస్సనాసఙ్ఖాతేసు ధమ్మేసు ఛన్దరాగమత్తేన అనాగామినా లద్ధబ్బస్స అలద్ధానాగామిఫలేన లద్ధబ్బత్తా తథా సతి తేన అనాగామిఫలమ్పి లద్ధబ్బమేవ నామ హోతి. తేనాహ – ‘‘అనాగామిఫలం పటివిద్ధం భవిస్సతీ’’తి. సభావతో రసితబ్బత్తా అవిపరీతో అత్థో ఏవ అత్థరసో. అఞ్ఞాపి కాచి సుగతియోతి వినిపాతికే సన్ధాయాహ. అఞ్ఞాపి కాచి దుగ్గతియోతి అసురకాయమాహ.

సమథధురమేవ ధురం సమథయానికస్స వసేన దేసనాయ ఆగతత్తా. మహామాలుక్యోవాదే ‘‘వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచార’’న్తి పాదకజ్ఝానం కత్వా ‘‘సో యదేవ తత్థ హోతి రూపగతం వేదనాగత’’న్తిఆదినా విపస్సనం విత్థారేత్వా ‘‘సో తత్థ ఠితో ఆసవానం ఖయం పాపుణాతీ’’తి (మ. ని. ౨.౧౩౩) ఆగతత్తా ‘‘మహామాలుక్యోవాదే విపస్సనావ ధుర’’న్తి ఆహ. మహాసతిపట్ఠానసుత్తే (దీ. ని. ౨.౩౭౩ ఆదయో; మ. ని. ౧.౧౦౬ ఆదయో) సబ్బత్థకమేవ తిక్ఖతరాయ విపస్సనాయ ఆగతత్తా వుత్తం ‘‘విపస్సనుత్తరం కథిత’’న్తి. కాయగతాసతిసుత్తే (మ. ని. ౩.౧౫౩-౧౫౪) ఆనాపానజ్ఝానాదివసేన సవిసేసం సమథవిపస్సనాయ ఆగతత్తా వుత్తం ‘‘సమథుత్తరం కథిత’’న్తి.

అప్పం యాచితేన బహుం దేన్తేన ఉళారపురిసేన వియ ఏకం ధమ్మం పుచ్ఛితేన ‘‘అయమ్పి ఏకధమ్మో’’తి కథితత్తా ఏకాదసపి ధమ్మా పుచ్ఛావసేన ఏకధమ్మో నామ జాతో పచ్చేకం వాక్యపరిసమాపనఞాయేన. ఏకవీసతి పబ్బాని తేహి బోధియమానాయ పటిపదాయ ఏకరూపత్తా పటిపదావసేన ఏకధమ్మో నామ జాతోతి. ఇధ ఇమస్మిం అట్ఠకనాగరసుత్తే. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనధమ్మానం సఙ్ఖారావసేససుఖుమభావప్పత్తతాయ తత్థ సావకానం దుక్కరన్తి న చతుత్థారుప్పవసేనేత్థ దేసనా ఆగతాతి చతున్నం బ్రహ్మవిహారానం, హేట్ఠిమానం తిణ్ణం ఆరుప్పానఞ్చ వసేన ఏకాదస. పుచ్ఛావసేనాతి ‘‘అత్థి ను ఖో, భన్తే ఆనన్ద, తేన…పే… సమ్మాసమ్బుద్ధేన ఏకధమ్మో అక్ఖాతో’’తి (మ. ని. ౨.౧౮) ఏవం పవత్తపుచ్ఛావసేన. అమతుప్పత్తియత్థేనాతి అమతభావస్స ఉప్పత్తిహేతుతాయ, సబ్బానిపి కమ్మట్ఠానాని ఏకరసమ్పి అమతాధిగమపటిపత్తియాతి అత్థో, ఏవమేత్థ అగ్గఫలభూమి అనాగామిఫలభూమీతి ద్వేవ భూమియో సరూపతో ఆగతా, నానన్తరియతాయ పన హేట్ఠిమాపి ద్వే భూమియో అత్థతో ఆగతా ఏవాతి దట్ఠబ్బా.

౨౧. పఞ్చ సతాని అగ్ఘో ఏతస్సాతి పఞ్చసతం. సేసం ఉత్తానమేవ.

అట్ఠకనాగరసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.