౩. సేఖసుత్తవణ్ణనా

౨౨. సన్థాగారన్తి అత్థానుసాసనాగారం. తేనాహ – ‘‘ఉయ్యోగకాలాదీసూ’’తిఆది. ఆది-సద్దేన మఙ్గలమహాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. సన్థమ్భన్తీతి విస్సమన్తి, పరిస్సమం వినోదేన్తీతి అత్థో. సహాతి సన్నివేసవసేన ఏకజ్ఝం. సహ అత్థానుసాసనం అగారన్తి ఏతస్మిం అత్థే త్థ-కారస్స న్థ-కారం కత్వా సన్థాగారన్తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. సన్థరన్తీతి సమ్మన్తనవసేన తిట్ఠన్తి.

తేపిటకం బుద్ధవచనం ఆగతమేవ భవిస్సతీతి బుద్ధవచనస్స ఆగమనసీసేన అరియఫలధమ్మానమ్పి ఆగమనం వుత్తమేవ, తియామరత్తిం తత్థ వసన్తానం ఫలసమాపత్తివళఞ్జనం హోతీతి. తస్మిఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘే కల్యాణపుథుజ్జనా విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేన్తా హోన్తీతి చే? అరియమగ్గధమ్మానం తత్థ ఆగమనం హోతియేవ.

అల్లగోమయేనాతి అచ్ఛేన అల్లగోమయరసేన. ఓపుఞ్ఛాపేత్వాతి విలిమ్పిత్వా. చతుజ్జాతియగన్ధేహీతి తగరకుఙ్కుమయవనపుప్ఫతమాలపత్తాని పిసిత్వా కతగన్ధేహి నానావణ్ణేతి నీలాదివసేన నానావణ్ణే, న భిత్తివిసేసవసేన. భిత్తివిసేసవసేన పన నానాసణ్ఠానరూపమేవ. మహాపిట్ఠికకోజవకేతి హత్థిపిట్ఠీసు అత్థరితబ్బతాయ మహాపిట్ఠికాతి లద్ధసమఞ్ఞే కోజవేతి వదన్తి. కుత్తకే పన సన్ధాయేతం వుత్తం హత్థత్థరణా హత్థిరూపవిచిత్తా. అస్సత్థరకసీహత్థరకాదయోపి అస్ససీహరూపాదివిచిత్తా ఏవ అత్థరకా, చిత్తత్థరకం నానారూపేహి చేవ నానావిధమాలాకమ్మాదీహి చ విచిత్తం అత్థరకం.

ఉపధానన్తి అపస్సయనం ఉపదహిత్వాతి అపస్సయయోగ్గభావేన ఠపేత్వా గన్ధేహి కతమాలా గన్ధదామం, తమాలపత్తాదీహి కతం పత్తదామం. ఆది-సద్దేన హిఙ్గులతక్కోలజాతిఫలజాతిపుప్ఫాదీహి కతదామం సఙ్గణ్హాతి. పల్లఙ్కాకారేన కతపీఠం పల్లఙ్కపీఠం, తీసు పస్సేసు, ఏకపస్సే ఏవ వా సఉపస్సయం అపస్సయపీఠం, అనపస్సయం ముణ్డపీఠం యోజనావట్టేతి యోజనపరిక్ఖేపే.

సంవిధాయాతి అన్తరవాసకస్స కోణపదేసఞ్చ ఇతరపదేసఞ్చ సమం కత్వా విధాయ. తేనాహ – ‘‘కత్తరియా పదుమం కన్తన్తో వియా’’తి తిమణ్డలం పటిచ్ఛాదేన్తోతి ఏత్థ చ యస్మా బుద్ధానం రూపసమ్పదా వియ ఆకప్పసమ్పదాపి పరముక్కంసగతా, తస్మా తదా భగవా ఏవం సోభతీతి దస్సేన్తో ‘‘సువణ్ణపామఙ్గేనా’’తిఆదిమాహ, తత్థ అసమేన బుద్ధవేసేనాతిఆదినా తదా భగవా బుద్ధానుభావస్స నిగుహణే కారణాభావతో తత్థ సన్నిపతితదేవమనుస్సనాగయక్ఖగన్ధబ్బాదీనం పసాదజననత్థం అత్తనో సభావపకతికిరియాయేవ కపిలవత్థుం పావిసీతి దస్సేతి. బుద్ధానం కాయప్పభా నామ పకతియా అసీతిహత్థమత్తమేవ పదేసం ఫరతీతి ఆహ – ‘‘అసీతిహత్థట్ఠానం అగ్గహేసీ’’తి నీలపీతలోహితోదాతమఞ్జిట్ఠపభస్సరానం వసేన ఛబ్బణ్ణా బుద్ధరస్మియో.

సబ్బపాలిఫుల్లోతి మూలతో పట్ఠాయ యావ అగ్గా ఫుల్లో వికసితో. పటిపాటియా ఠపితానన్తిఆది పరికప్పూపమా. యథా తం…పే… అలఙ్కతం అఞ్ఞో విరోచతి, ఏవం విరోచిత్థ, సమతింసాయ పారమితాహి అభిసఙ్ఖతత్తా ఏవం విరోచిత్థాతి వుత్తం హోతి. పఞ్చవీసతియా నదీనన్తి గఙ్గాదీనం చన్దభాగాపరియోసానానం పఞ్చవీసతియా మహానదీనం. సమ్భిజ్జాతి సమ్భేదం మిస్సీభావం పత్వా ముఖద్వారేతి సముద్దం పవిట్ఠట్ఠానే.

దేవమనుస్సనాగసుపణ్ణగన్ధబ్బయక్ఖాదీనం అక్ఖీనీతి చేతం పరికప్పనవసేన వుత్తం. సహస్సేనాతి పదసహస్సేన, భాణవారప్పమాణేన గన్థేనాతి అత్థో.

కమ్పయన్తో వసున్ధరన్తి అత్తనో గుణవిసేసేహి పథవీకమ్పం ఉప్పాదేన్తో, ఏవంభూతోపి అహేఠయన్తో పాణాని. సబ్బదక్ఖిణత్తా బుద్ధానం దక్ఖిణం పఠమం పాదం ఉద్ధరన్తో. సమం సమ్ఫుసతే భూమిం సుప్పతిట్ఠితపాదతాయ. యదిపి భూమిం సమం ఫుసతి, రజసానుపలిప్పతి సుఖుమత్తా ఛవియా. నిన్నట్ఠానం ఉన్నమతీతిఆది బుద్ధానం సుప్పతిట్ఠితపాదసఙ్ఖాతస్స మహాపురిసలక్ఖణపటిలాభస్స నిస్సన్దఫలం. నాతిదూరే ఉద్ధరతీతి అతిదూరే ఠపేతుం న ఉద్ధరతి. నచ్చాసన్నే చ నిక్ఖిపన్తి అచ్చాసన్నే చ ఠానే అనిక్ఖిపన్తో నియ్యాతి. హాసయన్తో సదేవకే లోకే తోసయన్తో. చతూహి పాదేహి చరతీతి చతుచారీ.

బుద్ధానుభావస్స పకాసనవసేన గతత్తా వణ్ణకాలో నామ కిరేస. సరీరవణ్ణే వా గుణవణ్ణే వా కథియమానే దుక్కథితన్తి న వత్తబ్బం. కస్మా? అపరిమాణవణ్ణా హి బుద్ధా భగవన్తో, బుద్ధగుణసంవణ్ణనా జానన్తస్స యథాధమ్మసంవణ్ణనంయేవ అనుపవిసతీతి.

దుకూలచుమ్బటకేనాతి గన్థిత్వా గహితదుకూలవత్థేన, నాగవిక్కన్తచరణోతి హత్థినాగసదిసపదనిక్ఖేపో. సతపుఞ్ఞలక్ఖణోతి అనేకసతపుఞ్ఞనిమ్మితమహాపురిసలక్ఖణో మణివేరోచనో యథాతి అతివియ విరోచమానో మణి వియ వేరోచనో నామ ఏకో మణివిసేసోతి కేచి మహాసాలోవాతి మహన్తో సాలరుక్ఖో వియ, కోవిళారాదిమహారుక్ఖో వియ వా పదుమో కోకనదో యథాతి కోకనదసఙ్ఖాతం మహాపదుమం వియ, వికసమానపదుమం వియ వా.

ఆకాసగఙ్గం ఓతారేన్తో వియాతిఆది తస్సా పకిణ్ణకకథాయ అఞ్ఞేసం దుక్కరభావదస్సనఞ్చేవ సుణన్తానం అచ్చన్తసుఖావహభావదస్సనఞ్చ పథవీజం ఆకడ్ఢేన్తో వియాతి నాళియన్తం యోజేత్వా మహాపథవియా హేట్ఠిమతలే పప్పటకోజం ఉద్ధంముఖం కత్వా ఆకడ్ఢేన్తో వియ యోజనికన్తి యోజనప్పమాణం మధుభణ్డన్తి మధుపటలం.

మహన్తన్తి ఉళారం. సబ్బదానం దిన్నమేవ హోతీతి సబ్బమేవ పచ్చయజాతం ఆవాసదాయకేన దిన్నమేవ హోతి. తథాహి ద్వే తయో గామే పిణ్డాయ చరిత్వా కిఞ్చి అలద్ధా ఆగతస్సపి ఛాయూదకసమ్పన్నం ఆరామం పవిసిత్వా న్హాయిత్వా పటిస్సయే ముహుత్తం నిపజ్జిత్వా ఉట్ఠాయ నిసిన్నస్స కాయే బలం ఆహరిత్వా పక్ఖిత్తం వియ హోతి. బహి విచరన్తస్స చ కాయే వణ్ణధాతు వాతాతపేహి కిలమతి, పటిస్సయం పవిసిత్వా ద్వారం పిధాయ ముహుత్తం నిసిన్నస్స విసభాగసన్తతి వూపసమ్మతి, సభాగసన్తతి పతిట్ఠాతి, వణ్ణధాతు ఆహరిత్వా పక్ఖిత్తా వియ హోతి, బహి విచరన్తస్స చ పాదే కణ్టకో విజ్ఝతి, ఖాణు పహరతి, సరీసపాదిపరిస్సయో చేవ చోరభయఞ్చ ఉప్పజ్జతి, పటిస్సయం పవిసిత్వా ద్వారం పిధాయ నిపన్నస్స పన సబ్బే పరిస్సయా న హోన్తి, అజ్ఝయన్తస్స ధమ్మపీతిసుఖం, కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తస్స ఉపసమసుఖం ఉప్పజ్జతి బహిద్ధా విక్ఖేపాభావతో, బహి విచరన్తస్స చ కాయే సేదా ముచ్చన్తి, అక్ఖీని ఫన్దన్తి, సేనాసనం పవిసనక్ఖణే మఞ్చపీఠాదీని న పఞ్ఞాయన్తి, ముహుత్తం నిసిన్నస్స పన అక్ఖిపసాదో ఆహరిత్వా పక్ఖిత్తో వియ హోతి, ద్వారవాతపానమఞ్చపీఠాదీని పఞ్ఞాయన్తి, ఏతస్మిమ్పి చ ఆవాసే వసన్తం దిస్వా మనుస్సా చతూహి పచ్చయేహి సక్కచ్చం ఉపట్ఠహన్తి. తేన వుత్తం – ‘‘ఆవాసదానస్మిం దిన్నే సబ్బం దానం దిన్నమేవ హోతీ’’తి. భూమట్ఠక…పే… న సక్కాతి అయమత్థో మహాసుదస్సనవత్థునా (దీ. ని. ౨.౨౪౧ ఆదయో) దీపేతబ్బో.

సీతన్తి (సారత్థ. టీ. చూళవగ్గ ౩.౨౯౫; సం. ని. టీ. ౨.౪.౨౪౩) అజ్ఝత్తధాతుక్ఖోభవసేన వా బహిద్ధఉతువిపరిణామవసేన వా ఉప్పజ్జనకసీతం. ఉణ్హన్తి అగ్గిసన్తాపం. తస్స పన దవదాహాదీసు సమ్భవో దట్ఠబ్బో. పటిహన్తీతి పటిబాహతి. యథా తదుభయవసేన కాయచిత్తానం బాధనాని న హోన్తి, ఏవం కరోతి. సీతుణ్హబ్భాహతే హి సరీరే విక్ఖిత్తచిత్తో భిక్ఖు యోనిసో పదహితుం న సక్కోతి. వాళమిగానీతి సీహబ్యగ్ఘాదివాళమిగే. గుత్తసేనాసనఞ్హి పవిసిత్వా ద్వారం పిధాయ నిసిన్నస్స తే పరిస్సయా న హోన్తి. సరీసపేతి యే కేచి సరన్తా గచ్ఛన్తే దీఘజాతికే. మకసేతి నిదస్సనమేతం, డంసాదీనం ఏతేనేవ సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. సిసిరేతి సీతకాలవసేన సత్తాహవద్దలికాదివసేన చ ఉప్పన్నే సిసిరసమ్ఫస్సే. వుట్ఠియోతి యదా తదా ఉప్పన్నా వస్సవుట్ఠియో పటిహనతీతి యోజనా.

వాతాతపో ఘోరోతి రుక్ఖగచ్ఛాదీనం ఉమ్మూలభఞ్జనవసేన పవత్తియా ఘోరో సరజఅరజాదిభేదో వాతో చేవ గిమ్హపరిళాహసమయేసు ఉప్పత్తియా ఘోరో సూరియాతపో చ. పటిహఞ్ఞతీతి పటిబాహీయతి. లేణత్థన్తి నానారమ్మణతో చిత్తం నివత్తేత్వా పటిసల్లానారామత్థం. సుఖత్థన్తి వుత్తపరిస్సయాభావేన ఫాసువిహారత్థం. ఝాయితున్తి అట్ఠతింసారమ్మణేసు యత్థ కత్థచి చిత్తం ఉపనిజ్ఝాయితుం. విపస్సితున్తి అనిచ్చాదితో సబ్బసఙ్ఖారే సమ్మసితుం.

విహారేతి పటిస్సయే. కారయేతి కారాపేయ్య. రమ్మేతి మనోరమే నివాససుఖే. వాసయేత్థ బహుస్సుతేతి కారేత్వా పన ఏత్థ విహారేసు బహుస్సుతే సీలవన్తే కల్యాణధమ్మే నివాసేయ్య. తే నివాసేన్తో పన తేసం బహుస్సుతానం యథా పచ్చయేహి కిలమథో న హోతి, ఏవం అన్నఞ్చ పానఞ్చ వత్థసేనాసనాని చ దదేయ్య ఉజుభూతేసు అజ్ఝాసయసమ్పన్నేసు కమ్మఫలానం రతనత్తయగుణానఞ్చ సద్దహనేన విప్పసన్నేన చేతసా.

ఇదాని గహట్ఠపబ్బజితానం అఞ్ఞమఞ్ఞూపకారతం దస్సేతుం ‘‘తే తస్సా’’తి గాథమాహ. తత్థ తేతి బహుస్సుతా తస్సాతి ఉపాసకస్స. ధమ్మం దేసేన్తీతి సకలవట్టదుక్ఖపనుదనం ధమ్మం దేసేన్తి. యం సో ధమ్మం ఇధఞ్ఞాయాతి సో పుగ్గలో యం సద్ధమ్మం ఇమస్మిం సాసనే సమ్మాపటిపజ్జనేన జానిత్వా అగ్గమగ్గాధిగమేన అనాసవో హుత్వా పరినిబ్బాయతి.

పూజాసక్కారవసేనేవ పఠమయామో ఖేపితో, భగవతో దేసనాయ అప్పావసేసో మజ్ఝిమయామో గతోతి పాళియం ‘‘బహుదేవ రత్తి’’న్తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘అతిరేకతరం దియడ్ఢయామ’’న్తి. సన్దస్సేసీతి ఆనిసంసం దస్సేసి, ఆవాసదానపటిసంయుత్తం ధమ్మిం కథం సుత్వా తతో పరం, ‘‘మహారాజ, ఇతిపి సీలం, ఇతిపి సమాధి, ఇతిపి పఞ్ఞా’’తి సీలాదిగుణే తేసం సమ్మా దస్సేసి, హత్థేన గహేత్వా వియ పచ్చక్ఖతో పకాసేసి. సమాదపేసీతి ‘‘ఏవం సీలం సమాదాతబ్బం, సీలే పతిట్ఠితేన ఏవం సమాధి, ఏవం పఞ్ఞా భావేతబ్బా’’తి యథా తే సీలాదిగుణే ఆదియన్తి, తథా గణ్హాపేసి. సముత్తేజేసీతి యథా సమాదిన్నం సీలం సువిసుద్ధం హోతి, సమథవిపస్సనా చ భావియమానా యథా సుట్ఠు విసోధితా ఉపరివిసేసావహా హోన్తి, ఏవం చిత్తం సముత్తేజేసి నిసామనవసేన వోదాపేసి. సమ్పహంసేసీతి యథానుసిట్ఠం ఠితసీలాదిగుణేహి సమ్పతి లద్ధగుణానిసంసేహి చేవ ఉపరి లద్ధబ్బఫలవిసేసేహి చ ఉపరిచిత్తం సమ్మా పహంసేసి, లద్ధస్సాసవసేన సుట్ఠు తోసేసి. ఏవమేతేసం పదానం అత్థో వేదితబ్బో.

సముదాయవచనోపి అసీతిమహాథేర-సద్దో తదేకదేసేపి నిరుళ్హోతి ఆహ ‘‘అసీతిమహాథేరేసు విజ్జమానేసూ’’తి. ఆనన్దత్థేరోపి హి అన్తోగధో ఏవాతి. సాకియమణ్డలేతి సాకియరాజసమూహే.

పటిపదాయ నియుత్తత్తా పాటిపదో. తేనాహ – ‘‘పటిపన్నకో’’తి. సిక్ఖనసీలతాదినా సేఖో, ఓధిసో సమితపాపతాయ సమణో. సేఖో పాటిపదో పటిపజ్జనపుగ్గలాధిట్ఠానేన పటిపదాదేసనం నియమేన్తో పటిపదాయ పుగ్గలం నియమేతి నామాతి ‘‘పటిపదాయ పుగ్గలం నియమేత్వా దస్సేతీ’’తి. సేఖప్పటిపదా సాసనే మఙ్గలపటిపదా సమ్మదేవ అసేవితబ్బపరివజ్జనేన సేవితబ్బసమాదానేన ఉక్కంసవత్థూసు చ భావతో అసేఖధమ్మపారిపూరియా ఆవహత్తా చ వడ్ఢమానకపటిపదా. అకిలమన్తావ సల్లక్ఖేస్సన్తీతి ఇదం తదా తేసం అసేఖభూమిఅధిగమాయ అయోగ్యతాయ వుత్తం. అకిలమన్తావాతి ఇమినా పటిసమ్భిదాప్పత్తస్సపి అనధిగతమగ్గసఞ్ఞాపనా భారియాతి దస్సేతి. ఓసటాతి అనుప్పవిట్ఠా. సకలం వినయపిటకం కథితమేవ హోతి తస్స సీలకథాబాహుల్లతో సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో. తీహి పిటకేహీతి కరణత్థే కరణవచనం. తేన తంతంపిటకానం తస్సా తస్సా సిక్ఖాయ సాధకతమభావం దస్సేతి.

పిట్ఠివాతో ఉప్పజ్జతి ఉపాదిన్నకసరీరస్స తథారూపత్తా సఙ్ఖారానఞ్చ అనిచ్చతాయ దుక్ఖానుబన్ధత్తా. అకారణం వా ఏతన్తి యేనాధిప్పాయేన వుత్తం, తమేవ అధిప్పాయం వివరితుం ‘‘పహోతీ’’తిఆది వుత్తం. చతూహి ఇరియాపథేహి పరిభుఞ్జితుకామో అహోసి సక్యరాజూనం అజ్ఝాసయవసేన. తథా హి వక్ఖతి ‘‘సత్థాపి తదేవ సన్ధాయ తత్థ సఙ్ఘాటిం పఞ్ఞపేత్వా నిపజ్జీతీ’’తి. యది ఏవం ‘‘పిట్ఠి మే ఆగిలాయతీ’’తి ఇదం కథన్తి ఆహ ‘‘ఉపాదిన్నకసరీరఞ్చ నామా’’తిఆది.

౨౩. ‘‘ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరేన…పే… సమ్పన్నో’’తిఆదీసు (విభ. ౫౧౧) సమన్నాగతత్థో సమ్పన్న-సద్దో, ఇధ పన పారిపూరిఅత్థోతి దస్సేతుం ‘‘పరిపుణ్ణసీలోతి అత్థో’’తి వుత్తం. యో పన సమ్పన్నసీలోయేవ, సో పరిపుణ్ణసీలో. పరిసుద్ధఞ్హి సీలం ‘‘పరిపుణ్ణ’’న్తి వుచ్చతి, న సబలం కమ్మాసం వా. సున్దరధమ్మేహీతి సోభనధమ్మేహి. యస్మిం సన్తానే ఉప్పన్నా తస్స సోభనభావతో. తేహి సప్పురిసభావసాధనతో సప్పురిసానం ధమ్మేహి.

౨౪. ఇమినా ఏత్తకేన ఠానేనాతి ‘‘ఇధ, మహానామ, అరియసావకో’’తి ఆరభిత్వా యావ ‘‘అకసిరలాభీ’’తి పదం ఇమినా ఏత్తకేన ఉద్దేసపదేన మాతికం ఠపేత్వా. పటిపాటియాతి ఉద్దేసపటిపాటియా. ఏవమాహాతి ‘‘ఏవం కథఞ్చ, మహానామా’’తిఆదినా ఇదాని వుచ్చమానేన దస్సితాకారేన ఆహ.

౨౫. హిరీయతీతి లజ్జీయతి పీళీయతి. యస్మా హిరీ పాపజిగుచ్ఛనలక్ఖణా, తస్మా ‘‘జిగుచ్ఛతీతి అత్థో’’తి వుత్తం. ఓత్తప్పతీతి ఉత్తప్పతి. పాపుత్రాసలక్ఖణఞ్హి ఓత్తప్పం. పగ్గహితవీరియోతి సఙ్కోచం అనాపన్నవీరియో. తేనాహ ‘‘అనోసక్కితమానసో’’తి. పహానత్థాయాతి సముచ్ఛిన్దనత్థాయ. కుసలానం ధమ్మానం ఉపసమ్పదా నామ అధిగమో ఏవాతి ఆహ ‘‘పటిలాభత్థాయా’’తి. సతినేపక్కేనాతి సతియా నేపక్కేన తిక్ఖవిసదసూరభావేన. అట్ఠకథాయం పన నేపక్కం నామ పఞ్ఞాతి అధిప్పాయేన ‘‘సతియా చ నిపకభావేన చా’’తి అత్థో వుత్తో, ఏవం సతి అఞ్ఞో నిద్దిట్ఠో నామ హోతి. సతిమాతి చ ఇమినావ విసేసా సతి గహితా, పరతో ‘‘చిరకతమ్పి చిరభాసితమ్పి సరితా అనుస్సరితా’’తి సతికిచ్చమేవ నిద్దిట్ఠం, న పఞ్ఞాకిచ్చం, తస్మా సతినేపక్కేనాతి సతియా నేపక్కభావేనాతి సక్కా విఞ్ఞాతుం. తేనేవ హి పచ్చయవిసేసవసేన అఞ్ఞధమ్మనిరపేక్ఖో సతియా బలవభావో. తథా హి ఞాణవిప్పయుత్తచిత్తేనపి అజ్ఝయనసమ్మసనాని సమ్భవన్తి.

చేతియఙ్గణవత్తాదీతి ఆది-సద్దేన బోధియఙ్గణవత్తాదీని సఙ్గణ్హాతి. అసీతిమహావత్తపటిపత్తిపూరణన్తి ఏత్థ అసీతివత్తపటిపత్తిపూరణం మహావత్తపటిపత్తిపూరణన్తి వత్తపటిపత్తిపూరణ-సద్దో పచ్చేకం యోజేతబ్బో. తత్థ మహావత్తాని (విభ. మూలటీ. ౪౦౬) నామ వత్తఖన్ధకే (చూళవ. ౩౫౬ ఆదయో) వుత్తాని ఆగన్తుకవత్తం ఆవాసికం గమికం అనుమోదనం భత్తగ్గం పిణ్డచారికం ఆరఞ్ఞికం సేనాసనం జన్తాఘరం వచ్చకుటి ఉపజ్ఝాయం సద్ధివిహారికం ఆచరియం అన్తేవాసికవత్తన్తి చుద్దస. తతో అఞ్ఞాని పన కదాచి తజ్జనీయకమ్మకతాదికాలే పారివాసికాదికాలే చ చరితబ్బాని అసీతి ఖుద్దకవత్తాని సబ్బాసు అవత్థాసు న చరితబ్బాని, తస్మా మహావత్తేసు, అగ్గహితాని. తత్థ ‘‘పారివాసికానం భిక్ఖూనం వత్తం పఞ్ఞపేస్సామీ’’తి ఆరభిత్వా ‘‘న ఉపసమ్పాదేతబ్బం…పే… న ఛమాయం చఙ్కమన్తే చఙ్కమే చఙ్కమితబ్బ’’న్తి (చూళవ. ౮౧) వుత్తాని పకభత్తే చరితబ్బవత్తావసానాని ఛసట్ఠి, తతో పరం ‘‘న, భిక్ఖవే, పారివాసికేన భిక్ఖునా పారివాసికవుడ్ఢతరేన భిక్ఖునా సద్ధిం మూలాయపటికస్సనారహేన మానత్తారహేన మానత్తచారికేన అబ్భానారహేన భిక్ఖునా సద్ధిం ఏకచ్ఛన్నే ఆవాసే వత్తబ్బ’’న్తిఆదీని (చూళవ. ౮౨) పకతత్తే చరితబ్బేహి అనఞ్ఞత్తా విసుం విసుం అగణేత్వా పారివాసికవుడ్ఢతరాదీసు పుగ్గలన్తరేసు చరితబ్బత్తా తేసం వసేన సమ్పిణ్డేత్వా ఏకేకం కత్వా గణితబ్బాని పఞ్చాతి ఏకసత్తతివత్తాని, ఉక్ఖేపనియకమ్మకతవత్తేసు వత్తపఞ్ఞాపనవసేన వుత్తం – ‘‘న పకతత్తస్స భిక్ఖునో అభివాదనం పచ్చుట్ఠానం…పే… న్హానే పిట్ఠిపరికమ్మం సాదితబ్బ’’న్తి (చూళవ. ౫౧) ఇదం అభివాదనాదీనం అసాదియనం ఏకం, ‘‘న పకతత్తో భిక్ఖు సీలవిపత్తియా అనుద్ధంసితబ్బో’’తిఆదీని చ దసాతి ఏవమేతాని ద్వాసీతి. ఏతేస్వేవ పన కానిచి తజ్జనీయకమ్మాదివత్తాని కానిచి పారివాసికాదివత్తానీతి అగ్గహితగ్గహణేన ద్వాసీతి, ఏవం అప్పకం పన ఊనమధికం వా గణనుపగం న హోతీతి ఇధ ‘‘అసీతి’’చ్చేవ వుత్తం. అఞ్ఞత్థ పన అట్ఠకథాపదేసే ‘‘ద్వాసీతి ఖన్ధకవత్తానీ’’తి వుచ్చతి.

సక్కచ్చం ఉద్దిసనం సక్కచ్చం ఉద్దిసాపనన్తి పచ్చేకం సక్కచ్చం-సద్దో యోజేతబ్బో. ఉద్దిసనం ఉద్దేసగ్గహణం. ధమ్మోసారణం ధమ్మస్స ఉచ్చారణం. ధమ్మదేసనా –

‘‘ఆదిమ్హి సీలం దేసేయ్య, మజ్ఝే ఝానం విపస్సనం;

పరియోసానే చ నిబ్బానం, ఏసా కథికసణ్ఠితీ’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౯౦; సం. ని. అట్ఠ. ౩.౪.౨౪౬) –

ఏవం కథితలక్ఖణా ధమ్మకథా. ఉపగన్త్వా నిసిన్నస్స యస్స కస్సచి గహట్ఠస్స పబ్బజితస్స వా తఙ్ఖణానురూపా ధమ్మీ కథా ఉపనిసిన్నకథా. భత్తానుమోదనకథా అనుమోదనియా. సరితాతి ఏత్థ న కేవలం చిరకతచిరభాసితానం సరణమనుస్సరణమత్తం అధిప్పేతం, అథ ఖో తథాపవత్తరూపారూపధమ్మానం పరిగ్గహముఖేన పవత్తవిపస్సనాచారే సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గసముట్ఠాపనన్తి దస్సేతుం ‘‘తస్మిం కాయేన చిరకతే’’తిఆది వుత్తం. సకిమ్పి సరణేనాతి ఏకవారం సరణేన. పునప్పునం సరణేనాతి అను అను సరణేన. సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గమ్పి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోసగ్గపరిణామిఞ్చ కత్వా సరన్తో తత్థ తత్థ జవనవారే సరణజవనవారే పరిత్తజవనవసేన అనుస్సరితాతి వేదితబ్బా.

గతిఅత్థా ధాతుసద్దా బుద్ధిఅత్థా హోన్తీతి ఆహ – ‘‘ఉదయఞ్చ వయఞ్చ పటివిజ్ఝితుం సమత్థాయా’’తి. మిస్సకనయేనాయం దేసనా ఆగతాతి ఆహ – ‘‘విక్ఖమ్భనవసేన చ సముచ్ఛేదవసేన చా’’తి. తేనాహ ‘‘విపస్సనాపఞ్ఞాయ చేవా’’తిఆది. విపస్సనాపఞ్ఞాయ నిబ్బేధికపరియాయతో. సా చ ఖో పదేసికాతి నిప్పదేసికం కత్వా దస్సేతుం ‘‘మగ్గపఞ్ఞాయ పటిలాభసంవత్తనతో చా’’తి వుత్తం. దుక్ఖక్ఖయగామినిభావేపి ఏసేవ నయో. సమ్మాతి యాథావతో. అకుప్పధమ్మతాయ హి మగ్గపఞ్ఞా ఖేపితఖేపనాయ న పున కిచ్చం అత్థీతి ఉపాయేన ఞాయేన యా పవత్తి సా ఏవాతి ఆహ – ‘‘హేతునా నయేనా’’తి.

౨౬. అధికం చేతో అభిచేతో, మహగ్గతచిత్తం, తస్స పన అధికతా కామచ్ఛన్దాదిపటిపక్ఖవిగమేన విసిట్ఠభావప్పత్తి, తన్నిస్సితాని ఆభిచేతసికాని. తేనాహ ‘‘అభిచిత్తం సేట్ఠచిత్తం సితాన’’న్తి. దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారానన్తి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే ఫాసువిహారభూతానం. తేహి పన సమఙ్గితక్ఖణే యస్మా వివేకజం పీతిసుఖం సమాధిజం పీతిసుఖం అపీతిజం సతిపారిసుద్ధిఞాణసుఖఞ్చ పటిలభతి విన్దతి, తస్మా ఆహ – ‘‘అప్పితప్పితక్ఖణే సుఖపటిలాభహేతూన’’న్తి. ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే సమాపజ్జితాతి ఇమినా తేసు ఝానేసు సమాపజ్జనవసీభావమాహ, ‘‘నికామలాభీ’’తి పన వచనతో ఆవజ్జనాధిట్ఠానా పచ్చవేక్ఖణవసియో చ వుత్తా ఏవాతి వేదితబ్బా. నిదుక్ఖలాభీతి ఇమినా తేసం ఝానానం సుఖపటిపదాఖిప్పాభిఞ్ఞతం దస్సేతి, విపులలాభీతి ఇమినా పగుణతం తప్పమాణదస్సితభావదీపనతో. తేనాహ ‘‘పగుణభావేనా’’తిఆది. సమాపజ్జితుం సక్కోతి సమాపజ్జనవసీభావతాయ సాధితత్తా. సమాధిపారిపన్థికధమ్మేతి వసీభావస్స పచ్చనీకధమ్మే. ఝానాధిగమస్స పన పచ్చనీకధమ్మా పగేవ విక్ఖమ్భితా, అఞ్ఞథా ఝానాధిగమో ఏవ న సియా. అకిలమన్తో విక్ఖమ్భేతుం న సక్కోతీతి కిచ్ఛేన విక్ఖమ్భేతి విసోధేతి, కామాదీనవపచ్చవేక్ఖణాదీహి కామచ్ఛన్దాదీనం అఞ్ఞేసం సమాధిపారిపన్థికానం దూరసముస్సారణం ఇధ విక్ఖమ్భనం విసోధనన్తి వేదితబ్బం.

౨౭. విపస్సనాహితాయ ఉపరూపరివిసేసావహత్తా వడ్ఢమానాయ పుబ్బభాగసీలాదిపటిపదాయ. సా ఏవ పుబ్బభాగపటిపదా యథాభావితతాయ అవస్సం భావినం విసేసం పరిగ్గహితత్తా అణ్డం వియాతి అణ్డం, కిలేసేహి అదూసితతాయ అపూతి అణ్డం ఏతస్సాతి అపుచ్చణ్డో, విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా ఠితపుగ్గలో, తస్స భావో అపుచ్చణ్డతా. విపస్సనాదిఞాణప్పభేదాయాతి పుబ్బేనివాసఞాణాదిఞాణపభేదాయ. తత్థాతి చేతోఖిలసుత్తే (మ. ని. ౧.౧౮౫) ‘‘స ఖో సో, భిక్ఖవే, ఏవం ఉస్సోళ్హిపన్నరసఙ్గసమన్నాగతో భిక్ఖు భబ్బో అభినిబ్బిదాయా’’తి ఆగతత్తా ఉస్సోళ్హిపన్నరసేహి అఙ్గేహి సమన్నాగతభావోతి ఏవం యం ఓపమ్మసంసన్దనం ఆగతం, తం ఓపమ్మసంసన్దనం ఇధ ఇమస్మిం సేఖసుత్తే యోజేత్వా వేదితబ్బన్తి సమ్బన్ధో.

౨౮. మహగ్గతాదిభావేన హేట్ఠిమానం ఝానానం అనురూపమ్పి అత్తనో విసేసేన తే ఉత్తరిత్వా అతిక్కమిత్వాన ఠితన్తి అనుత్తరం, తేనాహ – ‘‘పఠమాదిజ్ఝానేహి అసదిసం ఉత్తమ’’న్తి. దుతియాదీసుపి అభినిబ్భిదాసు. పుబ్బేనివాసఞాణం ఉప్పజ్జమానం యథా అత్తనో విసయపటిచ్ఛాదకం కిలేసన్ధకారం విధమన్తమేవ ఉప్పజ్జతి, ఏవం అత్తనో విసయే కఞ్చి విసేసం కరోన్తమేవ ఉప్పజ్జతీతి ఆహ – ‘‘పుబ్బేనివాసఞాణేన పఠమం జాయతీ’’తి, సేసఞాణద్వయేపి ఏసేవ నయో.

౨౯. చరణస్మిన్తి పచ్చత్తే భుమ్మవచనన్తి ఆహ ‘‘చరణం నామ హోతీతి అత్థో’’తి. తేనాతి కరణత్థే కరణవచనం అగతపుబ్బదిసాగమనే తేసం సాధకతమభావతో.

అట్ఠ ఞాణానీతి ఇధ ఆగతాని చ అనాగతాని చ అమ్బట్ఠసుత్తాదీసు (దీ. ని. ౧.౨౫౪ ఆదయో) ఆగతాని గహేత్వా వదతి. వినివిజ్ఝిత్వాతి పుబ్బేనివాసపటిచ్ఛాదకాదికిలేసతమం భిన్దిత్వా పదాలేత్వా.

౩౦. సనఙ్కుమారేనాతి సనన్తనకుమారేన. తదేవ హి తస్స సనన్తనకుమారతం దస్సేతుం ‘‘చిరకాలతో పట్ఠాయా’’తి వుత్తం. సో అత్తభావోతి యేన అత్తభావేన మనుస్సపథే ఝానం నిబ్బత్తేసి, సో కుమారత్తభావో, తస్మా బ్రహ్మభూతోపి తాదిసేన కుమారత్తభావేన చరతి.

జనితస్మిం-సద్దో ఏవ ఇ-కారస్స ఏ-కారం కత్వా ‘‘జనేతస్మి’’న్తి వుత్తో, జనితస్మిన్తి చ జనస్మిన్తి అత్థో వేదితబ్బో. జనితస్మిన్తి సామఞ్ఞగ్గహణేపి యత్థ చతువణ్ణసమఞ్ఞా, తత్థేవ మనుస్సలోకే. ఖత్తియో సేట్ఠోతి లోకసమఞ్ఞాపి మనుస్సలోకేయేవ, న దేవకాయే బ్రహ్మకాయే వాతి దస్సేతుం ‘‘యే గోత్తపటిసారినో’’తి వుత్తం. పటిసరన్తీతి ‘‘అహం గోతమో, అహం కస్సపో’’తి పతి పతి అత్తనో గోత్తం అనుసరన్తి పటిజానన్తి వాతి అత్థో.

ఏత్తావతాతి ‘‘సాధు సాధు ఆనన్దా’’తి ఏత్తకేన సాధుకారదానేన. జినభాసితం నామ జాతన్తిఆదితో పట్ఠాయ యావ పరియోసానా థేరభాసితం బుద్ధభాసితమేవ నామ జాతం. ‘‘కిమ్పనిదం సుత్తం సత్థుదేసనానువిధానతో జినభాసితం, ఉదాహు సాధుకారదానమత్తేనా’’తి ఏవరూపా చోదనా ఇధ అనోకాసా థేరస్స దేసనాయ భగవతో దేసనానువిధానహేతుకత్తా సాధుకారదానస్సాతి. యం పనేత్థ అత్థతో అవిభత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

సేఖసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.