౧౦. అపణ్ణకసుత్తవణ్ణనా

౯౩. నానావిధాతి నానావిధదిట్ఠికా సమణబ్రాహ్మణాతి పబ్బజ్జామత్తేన సమణా, జాతిమత్తేన బ్రాహ్మణా చ. దస్సనన్తి దిట్ఠి. గహితన్తి అభినివిస్స గహితం. ఇతి తే అత్తనో దస్సనం గహేతుకామా పుచ్ఛన్తి. వినా దస్సనేన లోకో న నియ్యాతీతి విమోక్ఖభావనాయ ఏకేన దస్సనేన వినా లోకో సంసారదుక్ఖతో న నిగచ్ఛతి. ఏకదిట్ఠియమ్పి పతిట్ఠాతుం నాసక్ఖింసు సద్ధాకారాభావతో. తథా హి తే ఇమాయ దేసనాయ సరణేసు పతిట్ఠహింసు. యస్మా అవిపరీతే సద్ధేయ్యవత్థుస్మిం ఉప్పన్నసద్ధా ‘‘ఆకారవతీ’’తి అధిప్పేతా, తస్మా యో లోకే అవిపరీతధమ్మదేసనా, అయమేవేసాతి పవత్తా మగ్గసాధనగతాయ సద్ధాయ కారణభావతో తన్నిస్సయా సద్ధా, సా ఆకారవతీతి వుత్తా. అవత్థుస్మిఞ్హి సద్ధా అయుత్తకారణతాయ న ఆకారవతీ. ఆకారవతీతి ఏత్థ వతీ-సద్దో న కేవలం అత్థితామత్తదీపకో, అథ ఖో అతిసయత్థదీపకో పాసంసత్థదీపకో వా దట్ఠబ్బో. తేన ఆకారవతీతి సద్ధేయ్యవత్థువసేన అతిసయకారణవతీతి వా పాసంసకారణవతీతి వా అయమేత్థ అత్థో. అపణ్ణకోతి ఏత్థ యథా కఞ్చి అత్థం సాధేతుం ఆరద్ధస్స పయోగో విరద్ధో, తత్థ అకారకో వియ హోతి పునపి ఆరభితబ్బతాయ. అవిరద్ధో పన అత్థస్స సాధనతో అపణ్ణకో, ఏవం అయమ్పి ధమ్మో అభిభవిత్వా పవత్తనతో ఏకంసతో ‘‘అపణ్ణకో’’తి వుత్తో. తేనాహ ‘‘అవిరద్ధో అద్వేజ్ఝగామీ ఏకంసగాహికో’’తి.

౯౪. తబ్బిపచ్చనీకభూతాతి తస్సా మిచ్ఛాదిట్ఠియా పచ్చనీకభూతా.

౯౫. నేసన్తి కుసలానం ధమ్మానం. అకుసలతో నిక్ఖన్తభావేతి అసంకిలిట్ఠభావే. ఆనిసంసోతి సుద్ధవిపాకతా. విసుద్ధిపక్ఖోతి విసుద్ధిభావో పరియోదాతతా. అభూతధమ్మస్స దిట్ఠిభావస్స సఞ్ఞాపనా ఆచిక్ఖనా అభూతధమ్మసఞ్ఞాపనా. సావజ్జేసు పరమవజ్జే మిచ్ఛాదస్సనే పగ్గహణన్తి కుతో సుసీల్యస్స పగ్గహోతి ఆహ – ‘‘మిచ్ఛాదస్సనం గణ్హన్తస్సేవ సుసీల్యం పహీనం హోతీ’’తి. మిచ్ఛాదిట్ఠిఆదయోతి ఏత్థ మిచ్ఛాసఙ్కప్పో పరలోకాభావచిన్తా, మిచ్ఛావాచా పరలోకాభావవాదభూతో ముసావాదో, అరియానం పచ్చనీకతాదయో. అపరాపరం ఉప్పజ్జనవసేనాతి పునప్పునం చిత్తే ఉప్పజ్జనవసేన. పాపకా అకుసలా ధమ్మాతి పచ్చవేక్ఖణసఞ్ఞాపనాదికాలే ఉప్పజ్జనకా తథాపవత్తా అకుసలఖన్ధా.

కలిగ్గహోతి అనత్థపరిగ్గహో. సో పన యస్మా దిట్ఠేవ ధమ్మే అభిసమ్పరాయఞ్చ పరాజయో హోతీతి ఆహ ‘‘పరాజయగ్గాహో’’తి. దుస్సమత్తోతి ఏత్థ దు-సద్దో ‘‘సమాదిన్నో’’తి ఏత్థాపి ఆనేత్వా యోజేతబ్బోతి ఆహ ‘‘దుప్పరామట్ఠో’’తి. యథా దుప్పరామట్ఠో హోతి, ఏవం సమాదిన్నో దుస్సమత్తో దుసమాదిన్నో వుత్తో. సకవాదమేవ ఫరిత్వాతి అత్తనో నత్థికవాదమేవ ‘‘ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి (మ. ని. ౨.౧౮౭; ౩.౨౭-౨౮) అవధారేన్తో అఞ్ఞస్స ఓకాసఅదానవసేన ఫరిత్వా. తేనాహ ‘‘అధిముచ్చిత్వా’’తి. ‘‘సమ్బుద్ధో’’తిఆది అధిముచ్చనాకారదస్సనం. రిఞ్చతీతి వివేచేతి అపనేతి. తేనాహ ‘‘వజ్జేతీ’’తి.

౯౬. కటగ్గహోతి కతం సబ్బసో సిద్ధిమేవ కత్వా గహణం. సో పన జయలాభో హోతీతి వుత్తం ‘‘జయగ్గాహో’’తి. సుగ్గహితోతి సుట్ఠుకరణవసేన గహితో. సుపరామట్ఠోతి సుట్ఠు పరాపరం ఆసేవనవసేన ఆమట్ఠో. ఉభయేనపి తస్స కమ్మస్స కతూపచితభావం దస్సేతి, సోత్థిభావావహత్తఞ్చ సగ్గుపపత్తిసంవత్తనతో పాపసభావపహానతో చ.

౯౭. సహత్థా కరోన్తస్సాతి (దీ. ని. టీ. ౧.౧౬౬; సం. ని. టీ. ౨.౩.౨౧౧) సహత్థేనేవ కరోన్తస్స. నిస్సగ్గియథావరాదయోపి ఇధ సహత్థకరణేనేవ సఙ్గహితా. పచనం దహనం విబాధనన్తి ఆహ ‘‘దణ్డేన పీళేన్తస్సా’’తి. సోకం సయం కరోన్తస్సాతి పరస్స సోకకారణం సయం కరోన్తస్స, సోకం వా ఉప్పాదేన్తస్స. పరేహి అత్తనో వచనకరేహి. సయమ్పి ఫన్దతోతి పరస్స విబాధనపయోగేన సయమ్పి ఫన్దతో. అతిపాతయతోతి పదం సుద్ధకత్తుఅత్థే హేతుకత్తుఅత్థే చ వత్తతీతి ఆహ ‘‘హనన్తస్సపి హనాపేన్తస్సాపీ’’తి.

ఘరస్స భిత్తి అన్తో బహి చ సన్ధితా హుత్వా ఠితా ఘరసన్ధి. కిఞ్చిపి అసేసేత్వా నిరవసేసమేవ లోపోతి నిల్లోపో. ఏకాగారే నియుత్తో విలోపో ఏకాగారికో. పరితో సబ్బసో పన్థే హననం పరిపన్థో. పాపం న కరీయతి పుబ్బే అసతో ఉప్పాదేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా, తస్మా నత్థి పాపం. యది ఏవం కథం సత్తా పాపం పటిపజ్జన్తీతి ఆహ – ‘‘సత్తా పన కరోమాతి ఏవంసఞ్ఞినో హోన్తీ’’తి. ఏవం కిరస్స హోతి ‘‘ఇమేసఞ్హి సత్తానం హింసాదికిరియా న అత్తానం ఫుసతి తస్స నిచ్చతాయ నిబ్బికారత్తా, సరీరం పన అచేతనం కట్ఠకలిఙ్గరూపమం, తస్మిం వికోపితేపి న కిఞ్చి పాప’’న్తి. ఖురనేమినాతి నిసితఖురమయనేమినా. గఙ్గాయ దక్ఖిణదిసా అప్పతిరూపదేసో, ఉత్తరదిసా పతిరూపదేసోతి అధిప్పాయేన ‘‘దక్ఖిణఞ్చే’’తిఆది వుత్తన్తి ‘‘దక్ఖిణతీరే మనుస్సా కక్ఖళా’’తిఆదిమాహ.

మహాయాగన్తి మహావిజితయఞ్ఞసదిసం మహాయాగం. సీలసంయమేనాతి కాయికవాచసికసంవరేన. సచ్చవచనేనాతి సచ్చవాచాయ. తస్స విసుం వచనం లోకే గరుతరపుఞ్ఞసమ్మతభావతో. యథా హి పాపధమ్మేసు ముసావాదో గరు, ఏవం పుఞ్ఞధమ్మేసు సచ్చవాచా. తేనాహ భగవా – ‘‘ఏకం ధమ్మమతీతస్సా’’తిఆది (ధ. ప. ౧౭౬). వుత్తనయేనేవాతి కణ్హపక్ఖే వుత్తనయేన. తత్థ హి – ‘‘నత్థి పాపం, నత్థి పాపస్స ఆగమో’’తి ఆగతం, ఇధ ‘‘అత్థి పుఞ్ఞం, అత్థి పుఞ్ఞస్స ఆగమో’’తి ఆగతం, అయమేవ విసేసో. సేసం వుత్తసదిసమేవాతి ‘‘తేసమేతం పాటికఙ్ఖ’’న్తి ఏవమాదిం సన్ధాయ వదతి, తం హేట్ఠా పురిమవారసదిసం.

౧౦౦. ఉభయేనాతి హేతుపచ్చయపటిసేధవచనేన. సంకిలేసపచ్చయన్తి సంసారే పరిబ్భమనేన కిలిన్నస్స మలినభావస్స కారణం. వుత్తవిపరియాయేన విసుద్ధిపచ్చయన్తి సద్దత్థో వేదితబ్బో. బలన్తిఆదీసు సత్తానం సంకిలేసావహం వోదానావహఞ్చ ఉస్సాహసఙ్ఖాతం బలం వా, సూరవీరభావసఙ్ఖాతం వీరియం వా, పురిసేన కత్తబ్బో పురిసథామో వా, సో ఏవ పరం పరం ఠానం అక్కమనప్పత్తియా పురిసపరక్కమో వా నత్థి న ఉపలబ్భతి.

సత్వయోగతో, రూపాదీసు సత్తవిసత్తతాయ చ సత్తా. పాణనతో అస్సాసపస్సాసవసేన పవత్తియా పాణా. తే పన సో ఏకిన్ద్రియాదివసేన విభజిత్వా వదతీతి ఆహ ‘‘ఏకిన్ద్రియో’’తిఆది. అణ్డకోసాదీసు భవనతో భూతాతి వుచ్చన్తీతి ఆహ ‘‘అణ్డకోస…పే… వదన్తీ’’తి. జీవనతో పాణం ధారేన్తో వియ వడ్ఢనతో జీవాతి ఏవం సత్తపాణభూతజీవేసు సద్దత్థో వేదితబ్బో. నత్థి ఏతేసం సంకిలేసవిసుద్ధీసు వసోతి అవసా. నత్థి నేసం బలం వీరియఞ్చాతి అబలా అవీరియా. నియతతాతి అచ్ఛేజ్జసుత్తావుతాభేజ్జమణి వియ నియతపవత్తనతాయ గతిజాతిబన్ధపజహవసేన నియామో. తత్థ తత్థ గమనన్తి ఛన్నం అభిజాతీనం తాసు తాసు గతీసు ఉపగమనం సమవాయేన సమాగమో. సభావోయేవాతి యథా కణ్టకస్స తిక్ఖతా, కబిట్ఠఫలానం పరిమణ్డలతా, మిగపక్ఖీనం విచిత్తాకారతా, ఏవం సబ్బస్సపి లోకస్స హేతుపచ్చయేన వినా తథా తథా పరిణామో, అయం సభావోయేవ అకిత్తిమోయేవ. తేనాహ ‘‘యేన హీ’’తిఆది.

సకుణే హనతీతి సాకుణికో, తథా సూకరికో. లుద్దోతి అఞ్ఞోపి యో కోచి మాగవికో నేసాదో. పాపకమ్మపసుతతాయ కణ్హాభిజాతి నామ. భిక్ఖూతి సాకియా భిక్ఖూ, మచ్ఛమంసఖాదనతో నీలాభిజాతీతి వదన్తి. ఞాయలద్ధేపి పచ్చయే భుఞ్జమానా ఆజీవకసమయస్స విలోమగాహితాయ ‘‘పచ్చయేసు కణ్టకే పక్ఖిపిత్వా ఖాదన్తీ’’తి వదన్తి. ఏకే పబ్బజితా, యే సవిసేసం అత్తకిలమథానుయోగమనుయుత్తా. తథా హి తే కణ్టకే వత్తేన్తా వియ హోన్తీతి కణ్టకవుత్తికాతి వుత్తా. ఠత్వా భుఞ్జనదానపటిక్ఖేపాదివతసమాయోగేన పణ్డరతరా. అచేలకసావకాతి ఆజీవకసావకే వదతి. తే కిర ఆజీవకలద్ధియా విసుద్ధచిత్తతాయ నిగణ్ఠేహిపి పణ్డరతరా. నన్దాదయో హి తథారూపాయ పటిపత్తియా పత్తబ్బా, తస్మా నన్దాదయో నిగణ్ఠేహి ఆజీవకసావకేహి చ పణ్డరతరాతి వుత్తా ‘‘సుక్కాభిజాతీ’’తి.

అయమేతేసం లద్ధీతి సాకుణికాదిభావూపగమనేన కణ్హాభిజాతిఆదీసు దుక్ఖం సుఖఞ్చ పటిసంవేదేన్తా అనుక్కమేన మహాకప్పానం చుల్లాసీతిసహస్సాని ఖేపేత్వా ఆజీవకభావూపగమనేన పరమసుక్కాభిజాతియం ఠత్వా సంసారతో సుజ్ఝన్తీతి అయం తేసం నియతి ఆజీవకానం లద్ధి.

‘‘నత్థి దిన్న’’న్తి వదన్తో నత్థికో దానస్స ఫలం పటిక్ఖిపతీతి ఆహ – ‘‘నత్థికదిట్ఠి విపాకం పటిబాహతీ’’తి. తథా చేవ హేట్ఠా సంవణ్ణితం ‘‘నత్థికదిట్ఠి హి నత్థితమాహా’’తి. అహేతుకదిట్ఠి ఉభయన్తి కమ్మం విపాకఞ్చ ఉభయం. సో హి ‘‘అహేతూ అపచ్చయా సత్తా సంకిలిస్సన్తి విసుజ్ఝన్తీ’’తి వదన్తో కమ్మస్స వియ విపాకస్సపి సంకిలేసవిసుద్ధీనం పచ్చయత్తాభావవచనతో తదుభయం పటిబాహతి నామ. విపాకో పటిబాహితో హోతి అసతి కమ్మే విపాకాభావతో. కమ్మం పటిబాహితం హోతి అసతి విపాకే కమ్మస్స నిరత్థకభావాపత్తితో. అత్థతోతి సరూపేన. ఉభయపటిబాహకాతి విసుం విసుం తంతందిట్ఠితా వుత్తాపి సబ్బే తే నత్థికాదయో నత్థికదిట్ఠిఆదివసేన పచ్చేకం తివిధదిట్ఠికా ఏవ ఉభయపటిబాహకత్తా. ‘‘ఉభయపటిబాహకా’’తి హి హేతువచనం. అహేతుకవాదా చాతిఆది పటిఞ్ఞావచనం. యో హి విపాకపటిబాహనేన నత్థికదిట్ఠికో, సో అత్థతో కమ్మపటిబాహనేన అకిరియదిట్ఠికో, ఉభయపటిబాహనేన అహేతుకదిట్ఠికో చ హోతి. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో.

సజ్ఝాయన్తీతి తం దిట్ఠిదీపకం గన్థం ఉగ్గహేత్వా పఠన్తి. వీమంసన్తీతి తస్స అత్థం విచారేన్తి. తేసన్తిఆది వీమంసనాకారదస్సనం. తస్మిం ఆరమ్మణేతి యథాపరికప్పితకమ్మఫలాభావదీపకే ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదినయప్పవత్తాయ లద్ధియా ఆరమ్మణే. మిచ్ఛాసతి సన్తిట్ఠతీతి ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదివసేన అనుస్సవూపలద్ధే అత్థే తదాకారపరివితక్కనేహి సవిగ్గహే వియ సరూపతో చిత్తస్స పచ్చుపట్ఠితే చిరకాలపరిచయేన ‘‘ఏవమేత’’న్తి నిజ్ఝానక్ఖమభావూపగమనేన నిజ్ఝానక్ఖన్తియా తథా గహితే పునప్పునం తథేవ ఆసేవన్తస్స బహులీకరోన్తస్స మిచ్ఛావితక్కేన సమాదియమానా మిచ్ఛావాయాముపత్థమ్భితా అతంసభావం ‘‘తంసభావ’’న్తి గణ్హన్తీ మిచ్ఛాసతీతి లద్ధనామా తంలద్ధిసహగతా తణ్హా సన్తిట్ఠతి. చిత్తం ఏకగ్గం హోతీతి యథావుత్తవితక్కాదిపచ్చయలాభేన తస్మిం ఆరమ్మణే అవట్ఠితతాయ అనేకగ్గం పహాయ ఏకగ్గం అప్పితం వియ హోతి. మిచ్ఛాసమాధిపి హి పచ్చయవిసేసేహి లద్ధభావనాబలేహి కదాచి సమాధానపతిరూపకిచ్చకరో హోతియేవ వాలవిజ్ఝనాదీసు వియాతి దట్ఠబ్బం. జవనాని జవన్తీతి అనేకక్ఖత్తుం తేనాకారేన పుబ్బభాగియేసు జవనవారేసు పవత్తేసు సబ్బపచ్ఛిమే జవనవారే సత్త జవనాని జవన్తి. పఠమజవనే పన సతేకిచ్ఛా హోన్తి, తథా దుతియాదీసూతి ధమ్మసభావదస్సనమేతం, న పన తస్మిం ఖణే తేసం సతేకిచ్ఛభావాపాదనం కేనచి సక్కా కాతుం.

తత్థాతి తేసు తీసు మిచ్ఛాదస్సనేసు. కోచి ఏకం దస్సనం ఓక్కమతీతి యస్స ఏకస్మింయేవ అభినివేసో ఆసేవనా చ పవత్తా, సో ఏకంయేవ దస్సనం ఓక్కమతి. యస్స పన ద్వీసు, తీసుపి వా అభినివేసనా పవత్తా, సో ద్వే తీణి ఓక్కమతి. ఏతేన యా పుబ్బే ఉభయపటిబాహనతాముఖేన వుత్తా అత్థసిద్ధా సబ్బదిట్ఠికతా, సా పుబ్బభాగియా. యా పన మిచ్ఛత్తనియామోక్కన్తి భూతా, సా యథాసకం పచ్చయసముదాగమసిద్ధితో భిన్నారమ్మణానం వియ విసేసాధిగమానం అఞ్ఞమఞ్ఞం ఏకజ్ఝం అనుప్పత్తియా అసంకిణ్ణా ఏవాతి దస్సేతి. ఏకస్మిం ఓక్కన్తేపీతిఆదినా తిస్సన్నమ్పి దిట్ఠీనం సమానబలతం సమానఫలతఞ్చ దస్సేతి, తస్మా తిస్సోపి చేతా ఏకస్స ఉప్పన్నా అఞ్ఞమఞ్ఞం అబ్బోకిణ్ణా ఏవ, ఏకాయ విపాకే దిన్నే ఇతరా అనుబలప్పదాయికా హోన్తి. వట్టఖాణు నామాతి ఇదం వచనం నేయ్యత్థం, న నీతత్థన్తి తం వివరిత్వా దస్సేతుం కిం పనేసాతిఆది వుత్తం, అకుసలం నామేతం అబలం దుబ్బలం, న కుసలం వియ మహాబలన్తి ఆహ – ‘‘ఏకస్మింయేవ అత్తభావే నియతో’’తి. అఞ్ఞథా సమ్మత్తనియామో వియ మిచ్ఛత్తనియామోపి అచ్చన్తికో సియా. యది ఏవం వట్టఖాణుకజోతనా కథన్తి ఆహ ‘‘ఆసేవనవసేన పనా’’తిఆది, తస్మా యథా ‘‘సకిం నిముగ్గో నిముగ్గోవ హోతీ’’తి (అ. ని. ౭.౧౫) వుత్తం, ఏవం వట్టఖాణుకజోతనా. యాదిసే హి పచ్చయే పటిచ్చ అయం తంతందస్సనం ఓక్కన్తో పున కదాచి తప్పటిపక్ఖే పచ్చయే పటిచ్చ తతో సీసుక్ఖిపనమస్స న హోతీతి న వత్తబ్బం. తేన వుత్తం ‘‘యేభుయ్యేనా’’తి.

తస్మాతి యస్మా ఏవం సంసారఖాణుభావస్సపి పచ్చయో అకల్యాణజనో, తస్మా. భూతికామోతి దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థానం వసేన అత్తనో గుణేహి వడ్ఢికామో. యం పనేత్థ కేచి వదన్తి ‘‘యథా చిరకాలభావనాయ పరిపాకూపగమలద్ధబలత్తా ఉపనిస్సయకుసలా అకుసలే సబ్బసో సముచ్ఛిన్దన్తి, ఏవం అకుసలధమ్మా తతోపి చిరకాలభావనాసమ్భవతో లద్ధబలా హుత్వా కదాచి కుసలధమ్మేపి సముచ్ఛిన్దన్తి. ఏవఞ్చ కత్వా దళ్హమిచ్ఛాభినివేసస్స మిచ్ఛాదిట్ఠికస్స వట్టఖాణుకభావజోతనాపి సమత్థితా హోతీ’’తి యథా తం ‘‘వస్సభఞ్ఞానం దిట్ఠీ’’తి, తం న, మిచ్ఛత్తనియతధమ్మానం చిరకాలభావనామత్తేన న పటిపక్ఖస్స పజహనసమత్థతా, అథ ఖో ధమ్మతాసిద్ధేన పచ్చయవిసేసాహితసామత్థియేన అత్తనో పహాయకసభావేన పహాయకభావో భావనాకుసలానంయేవ వుత్తో, అకుసలానంయేవ చ పహాతబ్బభావో ‘‘దస్సనేన పహాతబ్బా’’తిఆదినా నయేన, అకుసలానంయేవ దుబ్బలభావో ‘‘అబలానం బలీయన్తీ’’తిఆదినా (సు. ని. ౭౭౬; మహాని. ౫) (యుత్తినాపి నామతో వా అధిగమనియో ఆలోకో ఆలోకభావతో బాహిరారణేకా వియ న చేత్థ పటిఞ్ఞత్తే భావేసతా సోతునో ఆసంకితబ్బా విసేసవస్స సాధేతబ్బతో సామఞ్ఞస్స చ సోతుభావేన అధిప్పేతత్తా వేద-సద్దస్స లోపో దీపే సభావే సాధనే యథా తం సద్దయభావస్స నాపి విసుద్ధకఅనుమానాదివిరోధసమ్భావతో. న హి సక్కా అన్తరాలోకస్స బాహిరాలోకస్స వియ రూపకాయం ఉపాదాయ రూపతా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యత్తాదికే పతిట్ఠాపేతుం సక్కాతి వుత్తం, ననుపి అన్తరాలోకో అవిగ్గహత్తా వేదనా వియాతి సద్ధేవ ఞాణాలోకస్స అవిజ్జన్ధకారా వియ విధమనియభావే సబ్బేసమ్పి కుసలధమ్మానం కేనచిపి అకుసలధమ్మేన సముచ్ఛిన్దనియతా సిద్ధావ హోతి). వట్టఖాణుకచోదనాయ యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవాతి తిట్ఠతేసా బాలజనవికత్థనా.

౧౦౩. ఝానచిత్తమయాతి రూపావచరజ్ఝానచిత్తేన నిబ్బత్తా. తథా హి తేసం విసేసేన ఝానమనసా నిబ్బత్తత్తా ‘‘మనోమయా’’తి వుత్తా, అవిసేసేన పన అభిసఙ్ఖారమనసా సబ్బేపి సత్తా మనోమయా ఏవ. సఞ్ఞామయాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తేనాహ ‘‘అరూపజ్ఝానసఞ్ఞాయా’’తి. అయన్తి రూపితాభావపటిపజ్జనకపుగ్గలో. అప్పటిలద్ధజ్ఝానోతి అనధిగతరూపజ్ఝానో. తస్సపీతి తక్కినోపి. రూపజ్ఝానే కఙ్ఖా నత్థి అనుస్సవవసేన లద్ధవినిచ్ఛయత్తా.

౧౦౪. సారాగాయాతి సరాగభావాయ. సన్తికేతి సమీపే, న థామగతా దిట్ఠినాతిదూరత్తా సరాగా, న సమ్పయుత్తత్తా. సా హి న థామగతా వట్టపరియాపన్నేసు ధమ్మేసు రజ్జతీతి విఞ్ఞాయతీతి ఆహ – ‘‘రాగవసేన వట్టే రజ్జనస్సా’’తి. సబ్బేపి సంయోజనా తణ్హావసేనేవ సమ్భవన్తీతి ఆహ – ‘‘తణ్హావసేన సంయోజనత్థాయా’’తి. ఆరుప్పే పనస్స కఙ్ఖా నత్థీతి అనుస్సవవసేన లద్ధనిచ్ఛయం సన్ధాయ వుత్తం. కామం దుగ్గతిదుక్ఖానం ఏకన్తసంవత్తనేన నత్థికదిట్ఠిఆదీనం అపణ్ణకతా పాకటా ఏవ, నిప్పరియాయేన పన అనవజ్జస్స అత్థస్స ఏకన్తసాధకం అపణ్ణకన్తి కత్వా చోదనా, సావజ్జస్సపి అత్థస్స సాధనే ఏకంసికభావం గహేత్వా పరిహారో. తేనాహ ‘‘గహణవసేనా’’తిఆది. తేన రుళ్హీవసేన ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదీని అపణ్ణకఙ్గాని జాతానీతి దస్సేతి.

౧౦౫. హేట్ఠా తయో పుగ్గలావ హోన్తీతి అత్తన్తపో పరన్తపోతి ఇమస్మిం చతుక్కే హేట్ఠా తయో పుగ్గలా హోన్తి. యథావుత్తా పఞ్చపి పుగ్గలా దుప్పటిపన్నావ, తతో అత్థికవాదాదయో పఞ్చపుగ్గలా సమ్మాపటిపన్నతాయ ఇమస్మిం చతుక్కే ఏకో చతుత్థపుగ్గలోవ హోతి. ఏతమత్థం దస్సేతున్తి ఇధ హేట్ఠా వుత్తపుగ్గలపఞ్చకద్వయం ఇమస్మిం చతుక్కే ఏవ సఙ్గహం గచ్ఛతీతి విభాగేన దుప్పటిపత్తిసుప్పటిపత్తియో దస్సేతుం భగవా ఇమం దేసనం ఆరభీతి. యం పనేత్థ అత్థతో అవిభత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

అపణ్ణకసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

నిట్ఠితా చ గహపతివగ్గవణ్ణనా.