౧. కన్దరకసుత్తవణ్ణనా

౧. ఆరామపోక్ఖరణీఆదీసూతి ఆరామపోక్ఖరణీఉయ్యానచేతియట్ఠానాదీసు. ఉస్సన్నాతి బహులా. అసోకకణికారకోవిళారకుమ్భీరాజరుక్ఖేహి సమ్మిస్సతాయ తం చమ్పకవనం నీలాదిపఞ్చవణ్ణకుసుమపటిమణ్డితన్తి దట్ఠబ్బం, న చమ్పకరుక్ఖానంయేవ నీలాదిపఞ్చవణ్ణకుసుమతాయాతి వదన్తి. భగవా కుసుమగన్ధసుగన్ధే చమ్పకవనే విహరతీతి ఇమినా న మాపనకాలే ఏవ తస్మిం నగరే చమ్పకరుక్ఖా ఉస్సన్నా, అథ ఖో అపరభాగేపీతి దస్సేతి. ‘‘పఞ్చసతమత్తేహి అడ్ఢతేళసేహీ’’తి ఏవం అదస్సితపరిచ్ఛేదేన. హత్థినో చారేతి సిక్ఖాపేతీతి హత్థాచరియో హత్థీనం సిక్ఖాపకో, తస్స పుత్తోతి ఆహ ‘‘హత్థాచరియస్స పుత్తో’’తి. తదా భగవా తేసం పసాదజననత్థం అత్తనో బుద్ధానుభావం అనిగుహిత్వావ నిసిన్నోతి దస్సేన్తో ‘‘ఛబ్బణ్ణానం ఘనబుద్ధరస్మీన’’న్తిఆదిమాహ. భగవతో చేవ గారవేనాతి భగవతో గరుభావేన, భగవతి గారవేనాతి వా పాఠో.

నిచ్చం న హోతీతి అభిణ్హం న హోతి, కదాచిదేవ హోతీతి అత్థో. అభిణ్హనిచ్చతా హి ఇధ అధిప్పేతా, న కూటట్ఠనిచ్చతా. లోకే కిఞ్చి విమ్హయావహం దిస్వా హత్థవికారమ్పి కరోన్తి, అఙ్గులిం వా ఫోటయన్తి, తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘అచ్ఛరం పహరితుం యుత్త’’న్తి. అభూతపుబ్బం భూతన్తి అయం నిరుత్తినయో యేభుయ్యేన ఉపాదాయ రుళ్హీవసేన వుత్తోతి వేదితబ్బో. తథా హి పాళియం ‘‘యేపి తే, భో గోతమ, అహేసుం అతీతమద్ధాన’’న్తిఆది వుత్తం, కిఞ్చి అకత్తబ్బమ్పి కరియమానం దుక్కరభావేన విమ్హయావహం హోతి, తథా కిఞ్చి కత్తబ్బం, పురిమం గరహచ్ఛరియం, పచ్ఛిమం పసంసచ్ఛరియం, తదుభయం సుత్తపదసో దస్సేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆది వుత్తం.

సమ్మా పటిపాదితోతి సమ్మాపటిపదాయం ఠపితో. ఏసా పటిపదా పరమాతి ఏతపరమం, భావనపుంసకనిద్దేసోయం యథా ‘‘విసమం చన్దిమసూరియా పరివత్తన్తీ’’తి (అ. ని. ౪.౭౦). అయఞ్హేత్థ అత్థో – భగవా భిక్ఖుసఙ్ఘో పటిపదాయ తుమ్హేహి పటిపాదితో, అతీతేపి కాలే బుద్ధా ఏతపరమంయేవ భిక్ఖుసఙ్ఘం సమ్మా పటిపాదేసుం, అనాగతేపి కాలే ఏతపరమంయేవ భిక్ఖుసఙ్ఘం సమ్మా పటిపాదేస్సన్తీతి పరిబ్బాజకో నయగ్గాహేన దిట్ఠేన అదిట్ఠం అనుమినన్తో సబ్బేసమ్పి బుద్ధానం సాసనే సఙ్ఘసుప్పటిపత్తిం మజ్ఝే భిన్నసువణ్ణం వియ సమసమం కత్వా దస్సేతి, ఏవం దస్సేన్తో చ తేసం సుధమ్మతఞ్చ తథా దస్సేతి ఏవాతి వేదితబ్బో, బుద్ధసుబుద్ధతా పన నేసం సరూపేనేవ దస్సితాతి. న ఇతో భియ్యోతి ఇమినా పాళియం ఏతపరమంయేవాతి అవధారణేన నివత్తితం దస్సేతి సీలపదట్ఠానత్తా సమాధిస్స, సమాధిపదట్ఠానత్తా చ పఞ్ఞాయ సీలేపి చ అభిసమాచారికపుబ్బకత్తా ఆదిబ్రహ్మచరియకస్స వుత్తం ‘‘ఆభిసమాచారికవత్తం ఆదిం కత్వా’’తి.

౨. పుచ్ఛానుసన్ధిఆదీసు అనన్తోగధత్తా ‘‘పాటిఏక్కో అనుసన్ధీ’’తి వత్వా తమేవత్థం పాకటం కాతుం ‘‘భగవా కిరా’’తిఆది వుత్తం. ఉపసన్తకారణన్తి ఉపసన్తభావకారణం. తఞ్హి అరియానంయేవ విసయో, తత్థాపి చ బుద్ధానం ఏవ అనవసేసతో విసయోతి ఇమమత్థం బ్యతిరేకతో అన్వయతో చ దస్సేతుం న హి త్వన్తిఆది వుత్తం. తత్థ ఞాతత్థచరియా కాకజాతకాదివసేన వేదితబ్బా, లోకత్థచరియా తంతంపారమిపూరణవసేన, బుద్ధత్థచరియా మహాబోధిజాతకాదివసేన. అచ్ఛరియం భో గోతమాతిఆదినా కన్దరకేన కతం పసాదపవేదనం దస్సేతి.

యేపి తేతిఆదినా తేన వుత్తమత్థం పచ్చనుభాసన్తేన భగవతా సమ్పటిచ్ఛితన్తి చరితత్తా ఆహ – ‘‘సన్తి హి కన్దరకాతి అయమ్పి పాటియేక్కో అనుసన్ధీ’’తి. యో హి కన్దరకేన భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఉపసన్తభావో కిత్తితో, తం విభజిత్వా దస్సేన్తోపి తేన అపుచ్ఛితోయేవ అత్తనో అజ్ఝాసయేన భగవా ‘‘సన్తి హీ’’తిఆదినా దేసనం ఆరభి. తేనాహ ‘‘భగవతో కిర ఏతదహోసీ’’ తిఆది. కప్పేత్వాతి అఞ్ఞథా సన్తమేవ అత్తానం అఞ్ఞథా విధాయ. పకప్పేత్వాతి సనిదస్సనవసేన గహేత్వా. తేనాహ ‘‘కుహకభావేనా’’తిఆది. పటిపదం పూరయమానాతి కామం అవిసేసేన సేక్ఖా వుచ్చన్తి, తే పన అధిగతమగ్గవసేన ‘‘పూరయమానా’’తి న వత్తబ్బా కిచ్చస్స నిట్ఠితత్తా. మగ్గో హి ఏకచిత్తక్ఖణికోతి ఆహ ‘‘ఉపరిమగ్గస్స విపస్సనాయ ఉపసన్తా’’తి. ఇతో ముత్తాతి మగ్గేనాగతూపసమతో ముత్తా. కల్యాణపుథుజ్జనే సన్ధాయ వదతి. తేనాహ ‘‘చతూహి సతిపట్ఠానేహి ఉపసన్తా’’తి.

సతతసీలాతి అవిచ్ఛిన్నసీలా. సాతిసయో హి ఏతేసం సీలస్స అఖణ్డాదిభావో. సుపరిసుద్ధసీలతావసేన సన్తతా వుత్తి ఏతేసన్తి సన్తతవుత్తినోతి ఆహ ‘‘తస్సేవ వేవచన’’న్తి. ఏవం సీలవుత్తివసేన ‘‘సన్తతవుత్తినో’’తి పదస్స అత్థం వత్వా ఇదాని జీవితవుత్తివసేన దస్సేన్తో ‘‘సన్తతజీవికావాతి అత్థో’’తి ఆహ. సాసనస్స జీవితవుత్తి సీలసన్నిస్సితా ఏవాతి ఆహ ‘‘తస్మి’’న్తిఆది.

నిపయతి విసోసేతి రాగాదిసంకిలేసం, తతో వా అత్తానం నిపాతీతి నిపకో, పఞ్ఞవా. తేనాహ ‘‘పఞ్ఞవన్తో’’తి. పఞ్ఞాయ ఠత్వా జీవికాకప్పనం నామ బుద్ధపటికుట్ఠమిచ్ఛాజీవం పహాయ సమ్మాజీవేన జీవనన్తి తం దస్సేన్తో ‘‘యథా ఏకచ్చో’’తిఆదిమాహ. తత్థ యం వత్తబ్బం, తం విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౪) తంసంవణ్ణనాయఞ్చ (విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౧౪) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. రథవినీతపటిపదాదయో తేసు తేసు సుత్తేసు వుత్తనయేన వేదితబ్బా. ఇతో అఞ్ఞత్థ మహాగోపాలకసుత్తాదీసు (మ. ని. ౧.౩౪౬ ఆదయో) లోకుత్తరసతిపట్ఠానా కథితాతి ఆహ – ‘‘ఇధ పన లోకియలోకుత్తరమిస్సకా సతిపట్ఠానా కథితా’’తి, సతిపట్ఠానసుత్తేపి (దీ. ని. ౨.౩౭౩-౩౭౪; మ. ని. ౧.౧౦౬ ఆదయో) వోమిస్సకావ కథితాతి. ఏత్తకేనాతి ఏత్తకాయ దేసనాయ.

౩. కారకభావన్తి పటిపత్తియం పటిపజ్జనకభావం. మయమ్పి నామ గిహీ బహుకిచ్చా సమానా కాలేన కాలం సతిపట్ఠానేసు సుప్పతిట్ఠితచిత్తా విహరామ, కిమఙ్గం పన వివేకవాసినోతి అత్తనో కారకభావం పవేదేన్తో ఏవం భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ ఉక్ఖిపతి. తేనాహ ‘‘అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో’’తిఆది. నానారమ్మణేసు అపరాపరం ఉప్పజ్జమానానం రాగాదికిలేసానం ఘనజటితసఙ్ఖాతాకారేన పవత్తి కిలేసగహనేన గహనతా, తేనాహ ‘‘అన్తో జటా బహి జటా, జటాయ జటితా పజా’’తి (సం. ని. ౧.౨౩, ౧౯౨). మనుస్సానం అజ్ఝాసయగహణేన సాఠేయ్యమ్పీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కసటసాఠేయ్యేసుపి ఏసేవ నయో’’తి. యథా సప్పిమధుఫాణితాదీసు కచవరభావో, సో కసటోతి వుచ్చతి, ఏవం సన్తానే అపరిసుద్ధో సంకిలేసభావో కసటన్తి ఆహ ‘‘అపరిసుద్ధట్ఠేన కసటతా’’తి. అత్తని అసన్తగుణసమ్భావనం కేరాటియట్ఠో. జానాతీతి ‘‘ఇదం అహితం న సేవితబ్బం, ఇదం హితం సేవితబ్బ’’న్తి విచారేతి దేసేతి. విచారణత్థోపి హి హోతి జానాతి-సద్దో యథా ‘‘ఆయస్మా జానాతీ’’తి. సబ్బాపి…పే… అధిప్పేతా ‘‘పసుపాలకా’’తిఆదీసు వియ. ఇధ అన్తర-సద్దో ‘‘విజ్జన్తరికాయా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౪౯) వియ ఖణత్థోతి ఆహ ‘‘యత్తకేన ఖణేనా’’తి. తేనాతి హత్థినా. తానీతి సాఠేయ్యాదీని.

అత్థతో కాయచిత్తుజుకతాపటిపక్ఖభూతావ లోభసహగతచిత్తుప్పాదస్స పవత్తిఆకారవిసేసాతి తాని పవత్తిఆకారేన దస్సేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యస్సాతి పాణభూతస్స అస్సస్స వా హత్థినో వా. ఠస్సామీతి తత్థేవ సప్పటిభయే ఠానే గన్త్వా ఠస్సామీతి న హోతి. ఇమస్స సాఠేయ్యతాయ పాకటకరణం వఞ్చనాధిప్పాయభావతో. తథా హి చతూసు ఠానేసు ‘‘వఞ్చేత్వా’’ ఇచ్చేవ వుత్తం, నిగుహన్తో పన తత్థేవ గన్త్వా తిట్ఠేయ్య. ఏస నయో సేసేసుపి. పటిమగ్గం ఆరోహితుకామస్సాతి ఆగతమగ్గమేవ నివత్తిత్వా గన్తుకామస్స. లేణ్డవిస్సజ్జనాదీసు కాలన్తరాపేక్ఖాభావం ‘‘తథా’’తి ఇమినా ఉపసంహరతి.

అన్తోజాతకాతి అత్తనో దాసియా కుచ్ఛిమ్హి జాతా. ధనక్కీతాతి ధనం దత్వా దాసభావేన గహితా. కరమరానీతాతి దాసభావేన కరమరగ్గాహగహితా. దాసబ్యన్తి దాసభావం. పేస్సాతి అదాసా ఏవ హుత్వా వేయ్యావచ్చకరా. ఇమం విస్సజ్జేత్వాతి ఇమం అత్తనో హత్థగతం విస్సజ్జేత్వా. ఇమం గణ్హన్తాతి ఇమం తస్స హత్థగతం గణ్హన్తా. సమ్ముఖతో అఞ్ఞథా పరమ్ముఖకాలే కాయవాచాసముదాచారదస్సనేనేవ చిత్తస్స నేసం అఞ్ఞథా ఠితభావో నిద్దిట్ఠోతి వేదితబ్బో.

౪. అయమ్పి పాటియేక్కో అనుసన్ధీతి ఏత్థాపి అనన్తరే వుత్తనయేనేవ అనుసన్ధియోజనా వేదితబ్బా. తేనేవాహ ‘‘అయఞ్హీ’’తిఆది. చతుత్థో హితపటిపదం పటిపన్నోతి యోజనా. పుగ్గలసీసేన పుగ్గలపటిపత్తిం దస్సేన్తో ‘‘పుగ్గలే పహాయా’’తి ఆహ. పటిపత్తి హి ఇధ పహాతబ్బా, న పుగ్గలా. యథా అస్సద్ధాదిపుగ్గలపరివజ్జనేన సద్ధిన్ద్రియాదిభావనా ఇజ్ఝన్తి, ఏవం మిచ్ఛాపటిపన్నపుగ్గలపరివజ్జనేన మిచ్ఛాపటిపదా వజ్జితబ్బాతి ఆహ – ‘‘పురిమే తయో పుగ్గలే పహాయా’’తి. చతుత్థపుగ్గలస్సాతి ఇమస్మిం చతుక్కే వుత్తచతుత్థపుగ్గలస్స హితపటిపత్తియంయేవ పటిపాదేమి పవత్తేమీతి దస్సేన్తో. సన్తాతి సమం వినాసం నిరోధం పత్తాతి అయమేత్థ అత్థోతి ఆహ ‘‘నిరుద్ధా సన్తాతి వుత్తా’’తి. పున సన్తాతి భావనావసేన కిలేసపరిళాహవిగమతో సన్తాతి అయమేత్థ అత్థోతి ఆహ ‘‘నిబ్బుతా’’తి. సన్తాతి ఆనేత్వా యోజనా. సన్తో హవేతి ఏత్థ సమభావకరేన సాధుభావస్స విసేసపచ్చయభూతేన పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతా అరియా ‘‘సన్తో’’తి వుత్తాతి ఆహ – ‘‘సన్తో హవే…పే… పణ్డితా’’తి.

ఆహితో అహంమానో ఏత్థాతి అత్తా (అ. ని. టీ. ౨.౪.౧౯౮) అత్తభావో, ఇధ పన యో పరో న హోతి, సో అత్తా, తం అత్తానం. పరన్తి అత్తతో అఞ్ఞం. ఛాతం వుచ్చతి తణ్హా జిఘచ్ఛాహేతుతాయ. అన్తో తాపనకిలేసానన్తి అత్తనో సన్తానే అత్తపరిళాహజననసన్తప్పనకిలేసానం. చిత్తం ఆరాధేతీతి చిత్తం పసాదేతి, సమ్పహంసేతీతి అత్థో. యస్మా పన తథాభూతో చిత్తం సమ్పాదేన్తో అజ్ఝాసయం గణ్హన్తో నామ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘చిత్తం సమ్పాదేతీ’’తిఆది.

౫. దుక్ఖం పటిక్కూలం జేగుచ్ఛం ఏతస్సాతి దుక్ఖపటిక్కూలో తం దుక్ఖపటిక్కూలం. విసేసనవిసేసితబ్బతా హి కామచారా. అట్ఠకథాయం పన దుక్ఖస్స విసేసితబ్బతం సన్ధాయ బాహిరత్థసమాసం అనాదియిత్వా ‘‘దుక్ఖస్స పటిక్కూల’’న్తి అత్థో వుత్తో. యేన హి భాగేన పురిసస్స దుక్ఖం పటిక్కూలం, తేన దుక్ఖస్స పురిసోపీతి. తేనాహ – ‘‘పచ్చనీకసణ్ఠిత’’న్తి.

౬. చతూహి కారణేహీతి ధాతుకుసలతాదీహి చతూహి కారణేహి. కమ్మం కరోతీతి యోగకమ్మం కరోతి. యస్మా సమ్బుద్ధా పరేసం మగ్గఫలాధిగమాయ ఉస్సాహజాతా, తత్థ నిరన్తరం యుత్తప్పయుత్తా ఏవ హోన్తి, తే పటిచ్చ తేసం అన్తరాయో న హోతియేవాతి ఆహ ‘‘న పన బుద్ధే పటిచ్చా’’తి. కిరియపరిహానియా దేసకస్స తస్సేవ వా పుగ్గలస్స తజ్జపయోగాభావతో. ‘‘దేసకస్స వా’’తి ఇదం సావకానం వసేన దట్ఠబ్బం. మహతా అత్థేనాతి ఏత్థ అత్థ-సద్దో ఆనిసంసపరియాయోతి ఆహ ‘‘ద్వీహి ఆనిసంసేహీ’’తి. పసాదం పటిలభతి ‘‘అరహన్తో’’తిఆదినా సఙ్ఘసుప్పటిపత్తియా సుతత్తా. అభినవో నయో ఉదపాది సన్తతసీలతాదివసేన అనత్తన్తపతాదివసేన, సోపి తం సుత్వా దాసాదీసు సవిసేసం లజ్జీ దయాపన్నో హితానుకమ్పీ హుత్వా సేక్ఖపటిపదం సీలం సాధేన్తో అనుక్కమేన సతిపట్ఠానభావనం పరిబ్రూహేతి. తేనాహ భగవా ‘‘మహతా అత్థేన సంయుత్తో’’తి.

౮. పరేసం హననఘాతనాదినా రోదాపనతో లుద్దో, తథా విఘాతకభావేన కాయచిత్తానం విదారణతో దారుణో, విరుద్ధవాదతాయ కక్ఖళో, బన్ధనాగారే నియుత్తో బన్ధనాగారికో.

౯. ఖత్తియాభిసేకేనాతి ఖత్తియానం కత్తబ్బఅభిసేకేన. సన్థాగారన్తి సన్థారవసేన కతం అగారం యఞ్ఞావాటం. సప్పితేలేనాతి సప్పిమయేన తేలేన, యమకస్నేహేన హి తదా కాయం అబ్భఞ్జతి. వచ్ఛభావం తరిత్వా ఠితో వచ్ఛతరో. పరిక్ఖేపకరణత్థాయాతి వనమాలాహి సద్ధిం దబ్భేహి వేదియా పరిక్ఖేపనత్థాయ. యఞ్ఞభూమియన్తి అవసేసయఞ్ఞట్ఠానే. యం పనేత్థ అత్థతో అవిభత్తం తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

కన్దరకసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.