౬. మహాధమ్మసమాదానసుత్తవణ్ణనా

౪౭౩. ఏవం ఇదాని వుచ్చమానాకారో కామో కామనం ఇచ్ఛా ఏతేసన్తి ఏవంకామా. ఏవం ఛన్దో ఛన్దనం రోచనం అజ్ఝాసయో ఏతేసన్తి ఏవంఛన్దా. అభిముఖం, అభినివిస్స వా పకారేహి ఏతి ఉపగచ్ఛతీతి అధిప్పాయో, లద్ధి. సా హి లద్ధబ్బవత్థుం అభిముఖం ‘‘ఏవమేత’’న్తి అభినివిసన్తీ తేన తేన పకారేన ఉపగచ్ఛతి, హత్థగతం కత్వా తిట్ఠతి న విస్సజ్జేతి. ఏవం వుచ్చమానాకారో అధిప్పాయో ఏతేసన్తి ఏవంఅధిప్పాయా. భగవా మూలం కారణం ఏతేసం యాథావతో అధిగమాయాతి భగవంమూలకా. తేనాహ ‘‘భగవన్తఞ్హి నిస్సాయ మయం ఇమే ధమ్మే ఆజానామ పటివిజ్ఝామా’’తి. అమ్హాకంధమ్మాతి తేహి అత్తనా అధిగన్తబ్బతాయ వుత్తం. సేవితబ్బానఞ్హి యాథావతో అధిగమఞాణాని అధిగచ్ఛనకసమ్బన్ధీని, తాని చ సమ్మాసమ్బుద్ధమూలకాని అనఞ్ఞవిసయత్తా. తేనాహ ‘‘పుబ్బే కస్సపసమ్బుద్ధేనా’’తిఆది. భగవా నేతా తేసన్తి భగవంనేత్తికా. నేతాతి సేవితబ్బధమ్మే వినేయ్యసన్తానం పాపేతా. వినేతాతి అసేవితబ్బధమ్మే వినేయ్యసన్తానతో అపనేతా. తదఙ్గవినయాదివసేన వా వినేతా. అనునేతాతి ఇమే ధమ్మా సేవితబ్బా, ఇమే న సేవితబ్బాతి ఉభయసమ్పాపనాపనయనత్థం పఞ్ఞపేతా. తేనాహ ‘‘యథాసభావతో’’తిఆది.

పటిసరన్తి ఏత్థాతి పటిసరణం, భగవా పటిసరణం ఏతేసన్తి భగవంపటిసరణా. పటిసరతి సభావసమ్పటివేధవసేన పచ్చేకముపగచ్ఛతీతి వా పటిసరణం, భగవా పటిసరణం ఏతేసన్తి భగవంపటిసరణా. పటివేధవసేనాతి పటివిజ్ఝితబ్బతావసేన. అసతిపి ముఖే అత్థతో ఏవం వదన్తో వియ హోతీతి ఆహ ‘‘ఫస్సో ఆగచ్ఛతి, అహం భగవా కిం నామో’’తి. పటిభాతూతి ఏత్థ పటి-సద్దాపేక్ఖాయ ‘‘భగవన్త’’న్తి ఉపయోగవచనం, అత్థో పన సామివచనవసేనేవ వేదితబ్బోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘భగవతో’’తి పటిభాతూతి చ భగవతో భాగో హోతు. భగవతో హి ఏస భాగో, యదిదం ధమ్మస్స దేసనా, అమ్హాకం పన భాగో సవనన్తి అధిప్పాయో. కేచి పన పటిభాతూతి పదిస్సతూతి అత్థం వదన్తి, ఞాణేన దిస్సతు, దేసీయతూతి వా అత్థో. ఉపట్ఠాతూతి చ ఞాణస్స పచ్చుపట్ఠాతు.

౪౭౪. నిస్సయితబ్బేతి అత్తనో సన్తానే ఉప్పాదనవసేన అపస్సయితబ్బే. తతియచతుత్థధమ్మసమాదానాని హి అపస్సాయ సత్తానం ఏతరహి ఆయతిఞ్చ సమ్పత్తియో అభివడ్ఢన్తి. భజితబ్బేతి తస్సేవ వేవచనం. సేవితబ్బేతి వా సప్పురిసుపస్సయసద్ధమ్మస్సవనయోనిసోమనసికారే సన్ధాయాహ. భజితబ్బేతి తప్పచ్చయే దానాదిపుఞ్ఞధమ్మే.

౪౭౫. ఉప్పటిపాటిఆకారేనాతి పఠమం సంకిలేసధమ్మే దస్సేత్వా పచ్ఛా వోదానధమ్మదస్సనం సత్థు దేసనాపటిపాటి, యథా – ‘‘వామం ముఞ్చ, దక్ఖిణం గణ్హా’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౪౯౮; విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౧౪), తథా ఉప్పటిపాటిపకారేన, సా చ ఖో పురిమేసు ద్వీసు ధమ్మసమాదానేసు, పచ్ఛిమేసు పన పటిపాటియావ మాతికా పట్ఠపితా. యథాధమ్మరసేనేవాతి పహాతబ్బపహాయకధమ్మానం యథాసభావేనేవ. సభావో హి యాథావతో రసితబ్బతో జానితబ్బతో ‘‘రసో’’తి వుచ్చతి. పఠమం పహాతబ్బధమ్మే దస్సేత్వా తదనన్తరం ‘‘ఇమే ధమ్మా ఏతేహి పహీయన్తీ’’తి పహాయకధమ్మదస్సనం దేసనానుపుబ్బీ. గహణం ఆదియనం అత్తనో సన్తానే ఉప్పాదనం.

౪౭౮. వధదణ్డాదీహి భీతస్స ఉపసఙ్కమనే, మిచ్ఛా చరిత్వా తథా అపగమనే చ పుబ్బాపరచేతనానం వసేన మిచ్ఛాచారో దుక్ఖవేదనో హోతి, తథా ఇస్సానిన్దాదీహి ఉపద్దుతస్స అపరచేతనావసేన, ఏవం అభిజ్ఝామిచ్ఛాదిట్ఠీసుపి యథారహం వేదితబ్బం. తిస్సన్నమ్పి చేతనానన్తి పుబ్బాపరసన్నిట్ఠాపకచేతనానం. అదిన్నాదానం ముసావాదో పిసుణవాచా సమ్ఫప్పలాపోతి ఇమేసం చతున్నం సన్నిట్ఠాపకచేతనానం సుఖసమ్పయుత్తా వా ఉపేక్ఖాసమ్పయుత్తా వాతి అయం నయో ఇధ అధికతత్తా న ఉద్ధటో. దోమనస్సమేవ చేత్థ దుక్ఖన్తి ఇదం పుబ్బభాగాపరభాగచేతనాపి చేత్థ ఆసన్నా దోమనస్ససహగతా ఏవ హోన్తీతి కత్వా వుత్తం. అనాసన్నా పన సన్ధాయ ‘‘పరియేట్ఠిం వా ఆపజ్జన్తస్సా’’తిఆది వుత్తం. తేనేవ మిచ్ఛాచారాభిజ్ఝామిచ్ఛాదిట్ఠీనం పుబ్బభాగాపరభాగచేతనా ఆసన్నా సన్నిట్ఠాపకచేతనాగతికావాతి దస్సితం హోతీతి దట్ఠబ్బం. పరియేట్ఠిన్తి మిచ్ఛాచారాదీసు వీతిక్కమితబ్బవత్థుమాలాగన్ధాదిపరియేసనం. పాణాతిపాతాదీసు మారేతబ్బవత్థుఆవుధాదిపరియేసనం ఆపజ్జన్తస్స. అకిచ్ఛేనపి తేసం పరియేసనం సమ్భవతీతి ‘‘వట్టతియేవా’’తి సాసఙ్కం వదతి.

౪౭౯. సుఖవేదనా హోన్తీతి సుఖవేదనాపి హోన్తీతి అధిప్పాయో. తాసం చేతనానం అసుఖవేదనతాపి లబ్భతీతి ‘‘సుఖవేదనాపి హోన్తియేవా’’తి సాసఙ్కవచనం. సోమనస్సమేవ చేత్థ సుఖన్తి ఇదం పుబ్బభాగాపరభాగచేతనాపి సోమనస్ససహగతా ఏవ హోన్తీతి కత్వా వుత్తం. తఞ్చ ఖో మిచ్ఛాచారవజ్జానం ఛన్నం వసేన. మిచ్ఛాచారస్స పన పుబ్బాపరభాగస్స వసేన ‘‘కాయికం సుఖమ్పి వట్టతియేవాతి సాసఙ్కవచనం.

౪౮౦. దోసజపరిళాహవసేనస్స సియా కాయికమ్పి దుక్ఖన్తి అధిప్పాయేన ‘‘సో గణ్హన్తోపి దుక్ఖితో’’తి వుత్తం. చేతోదుక్ఖమేవ వా సన్ధాయ తస్స అపరాపరుప్పత్తిదస్సనత్థం ‘‘దుక్ఖితో దోమనస్సితో’’తి వుత్తం.

౪౮౧. దససుపి పదేసూతి దససుపి కోట్ఠాసేసు, వాక్యేసు వా. ఉపేక్ఖాసమ్పయుత్తతాపి సమ్భవతీతి ‘‘సుఖసమ్పయుత్తా హోన్తియేవా’’తి ఇధ సాసఙ్కవచనం. పాణాతిపాతా పటివిరతస్స కాయోపి సియా విగతదరథపరిళాహోతి పాణాతిపాతావేరమణిఆదిపచ్చయా కాయికపటిసంవేదనాపి సమ్భవతీతి సహాపి సుఖేనాతి ఏత్థ కాయియసుఖమ్పి వట్టతియేవ.

౪౮౨. తిత్తకాలాబూతి ఉపభుత్తస్స ఉమ్మాదాదిపాపనేన కుచ్ఛితతిత్తకరసో అలాబు. న రుచ్చిస్సతి అనిట్ఠరసతాయ అనిట్ఠఫలతాయ చ.

౪౮౩. రసం దేతీతి రసం దస్సేతి విభావేతి.

౪౮౪. పూతిముత్తన్తి పూతిసభావముత్తం. తరుణన్తి ధారావసేన నిపతన్తం హుత్వా ఉణ్హం. తేనస్స ఉపరిముత్తతమాహ. ముత్తఞ్హి పస్సావమగ్గతో ముచ్చమానం కాయుస్మావసేన ఉణ్హం హోతి.

౪౮౫. యం భగన్దరసంసట్ఠం లోహితం పక్ఖన్దతీతి భగన్దరబ్యాధిసహితాయ లోహితపక్ఖన్దతాయ వసేన యం లోహితం విస్సవతి. పిత్తసంసట్ఠం లోహితం పక్ఖన్దతీతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో.

౪౮౬. ఉబ్బిద్ధేతి దూరే. అబ్భమహికాదిఉపక్కిలేసవిగమేన హి ఆకాసం ఉత్తుఙ్గం వియ దూరం వియ చ ఖాయతి. తేనాహ ‘‘దూరీభూతే’’తి. తమంయేవ తమగతం ‘‘గూథగతం ముత్తగత’’న్తి (మ. ని. ౨.౧౧౯; అ. ని. ౯.౧౧) యథా. భాసతే చ తపతే చ విరోచతే చ ఇదం చతుత్థం ధమ్మసమాదానం విభజన్తేన కుసలకమ్మపథస్స విభజిత్వా దస్సితత్తా.

సఙ్గరరుక్ఖో కన్దమాదసపోవ. సరభఞ్ఞవసేనాతి అత్థం అవిభజిత్వా పదసో సరభఞ్ఞవసేన. ఓసారేన్తస్సాతి ఉచ్చారేన్తస్స. సద్దేతి ఓసారణసద్దే. అధిగతవిసేసం అనారోచేతుకామా దేవతా తత్థేవ అన్తరధాయి. తం దివసన్తి సత్థారా దేసితదివసే. ఇతి అత్తనో విసేసాధిగమనిమిత్తతాయ అయం దేవతా ఇమం సుత్తం పియాయతి. సేసం ఉత్తానమేవ.

మహాధమ్మసమాదానసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.