౫. చూళయమకవగ్గో

౧. సాలేయ్యకసుత్తవణ్ణనా

౪౩౯. మహాజనకాయే సన్నిపతితేతి కేచి ‘‘పహంసనవిధిం దస్సేత్వా రాజకుమారం హాసేస్సామా’’తి, కేచి ‘‘తం కీళనం పస్సిస్సామా’’తి ఏవం మహాజనసమూహే సన్నిపతితే. దేవనటన్తి దిబ్బగన్ధబ్బం. కుసలం కుసలన్తి వచనం ఉపాదాయాతి ‘‘కచ్చి కుసలం? ఆమ కుసల’’న్తి వచనపటివచనవసేన పవత్తకుసలవాదితాయ తే మనుస్సా ఆదితో కుసలాతి సమఞ్ఞం లభింసు. తేసం కుసలానం ఇస్సరాతి రాజకుమారా కోసలా. కోసలే జాతా. తేసం నివాసోతి సబ్బం పుబ్బే వుత్తనయమేవ. తేనాహ ‘‘సో పదేసో కోసలాతి వుచ్చతీ’’తి.

చారికం చరమానోతి సామఞ్ఞవచనమ్పి ‘‘మహతా…పే… తదవసరీ’’తి వచనతో విసేసం నివిట్ఠమేవాతి ఆహ ‘‘అతురితచారికం చరమానో’’తి. మహతాతి గుణమహత్తేనపి సఙ్ఖ్యామహత్తేనపి మహతా. తస్మిఞ్హి భిక్ఖుసమూహే కేచి అధిసీలసిక్ఖావసేన సీలసమ్పన్నా, తథా కేచి సీలసమాధిసమ్పన్నా, కేచి సీలసమాధిపఞ్ఞాసమ్పన్నాతి గుణమహత్తేనపి సో భిక్ఖుసమూహో మహాతి. తం అనామసిత్వా సఙ్ఖ్యామహత్తమేవ దస్సేన్తో ‘‘సతం వా’’తిఆదిమాహ. అఞ్ఞగామపటిబద్ధజీవికావసేన సమోసరన్తి ఏత్థాతి సమోసరణం, గామో నివాసగామో. న్తి సాలం బ్రాహ్మణగామం. విహారోతి భగవతో విహరణట్ఠానం. ఏత్థాతి ఏతస్మిం సాలేయ్యకసుత్తే. అనియమితోతి అసుకస్మిం ఆరామే పబ్బతే రుక్ఖమూలే వాతి న నియమితో, సరూపగ్గహణవసేన న నియమిత్వా వుత్తో. తస్మాతి అనియమితత్తా. అత్థాపత్తిసిద్ధమత్థం పరికప్పనవసేన దస్సేన్తో ‘‘వనసణ్డో భవిస్సతీ’’తి ఆహ, అద్ధా భవేయ్యాతి అత్థో.

ఉపలభింసూతి (సారత్థ. టీ. ౧.౧.వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనా; దీ. ని. టీ. ౧.౨౫౫; అ. ని. టీ. ౨.౩.౬౪) సవనవసేన ఉపలభింసూతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘సోతద్వార…పే… జానింసూ’’తి ఆహ. అవధారణఫలత్తా సబ్బమ్పి వాక్యం అన్తోగధావధారణన్తి ఆహ ‘‘పదపూరణమత్తే వా నిపాతో’’తి. అవధారణత్థేతి పన ఇమినా ఇట్ఠత్థావధారణత్థం ఖో-సద్దగ్గహణన్తి దస్సేతి. ‘‘అస్సోసు’’న్తి పదం ఖో-సద్దే గహితే తేన ఫుల్లితమణ్డితవిభూసితం వియ హోన్తం పూరితం నామ హోతి, తేన చ పురిమపచ్ఛిమపదాని సంసిలిట్ఠాని హోన్తి, న తస్మిం అగ్గహితేతి ఆహ ‘‘పదపూరణేన బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతామత్తమేవా’’తి. మత్త-సద్దో విసేసనివత్తిఅత్థో. తేనస్స అనత్థన్తరదీపనతం దస్సేతి, ఏవ-సద్దేన పన బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతాయ ఏకన్తికతం. సాలాయం జాతా సంవడ్ఢకా సాలేయ్యకా యథా ‘‘కత్తేయ్యకా ఉబ్భేయ్యకా’’తి.

సమితపాపత్తాతి అచ్చన్తం అనవసేసతో సవాసనం సమితపాపత్తా. ఏవఞ్హి బాహిరకవీతరాగసేక్ఖాసేక్ఖపాపసమనతో భగవతో పాపసమనం విసేసితం హోతి. అనేకత్థత్తా నిపాతానం ఇధ అనుస్సవత్థో అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘ఖలూతి అనుస్సవనత్థే నిపాతో’’తి. ఆలపనమత్తన్తి పియాలాపవచనం. పియసముదాహారా హేతే ‘‘భో’’తి వా ‘‘ఆవుసో’’తి వా ‘‘దేవానంపియా’’తి వా. గోత్తవసేనాతి ఏత్థ తం తాయతీతి గోత్తం. గోతమోతి హి పవత్తమానం అభిధానం బుద్ధిఞ్చ ఏకంసికవిసయతాయ తాయతి రక్ఖతీతి గోతమగోత్తం. యథా హి బుద్ధి ఆరమ్మణభూతేన అత్థేన వినా న వత్తతి, ఏవం అభిధానం అభిధేయ్యభూతేన, తస్మా సో తాని తాయతి రక్ఖతీతి వుచ్చతి. సో పన అత్థతో అఞ్ఞకులపరమ్పరాసాధారణం తస్స కులస్స ఆదిపురిససముదాగతం తంకులపరియాపన్నసాధారణం సామఞ్ఞరూపన్తి దట్ఠబ్బం. ఉచ్చాకులపరిదీపనం ఉదితోదితవిపులఖత్తియకులవిభావనతో. సబ్బఖత్తియానఞ్హి ఆదిభూతమహాసమ్మతమహారాజతో పట్ఠాయ అసమ్భిన్నం ఉళారతమం సక్యరాజకులం. కేనచి పారిజుఞ్ఞేనాతి ఞాతిపారిజుఞ్ఞభోగపారిజుఞ్ఞాదినా కేనచిపి పారిజుఞ్ఞేన పరిహానియా అనభిభూతో అనజ్ఝోత్థటో. తథా హి కదాచిపి తస్స కులస్స తాదిసపారిజుఞ్ఞాభావో, అభినిక్ఖమనకాలే చ తతో సమిద్ధతమభావో లోకే పాకటో పఞ్ఞాతోతి. సక్యకులా పబ్బజితోతి ఇదం వచనం భగవతో సద్ధాపబ్బజితభావదీపనం వుత్తం మహన్తం ఞాతిపరివట్టం మహన్తఞ్చ భోగక్ఖన్ధం పహాయ పబ్బజితభావదీపనతో. ఏత్థ చ సమణోతి ఇమినా పరిక్ఖకజనేహి భగవతో బహుమతభావో దస్సితో సమితపాపతాదీపనతో, గోతమోతి ఇమినా లోకియజనేహి ఉళారతమకులీనతాదీపనతో.

అబ్భుగ్గతోతి ఏత్థ అభి-సద్దో ఇత్థమ్భూతాఖ్యానే, తంయోగతో పన ‘‘భవన్తం గోతమ’’న్తి ఉపయోగవచనం సామిఅత్థేపి సమానం ఇత్థమ్భూతయోగదీపనతో ‘‘ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థే’’తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘తస్స ఖో పన భోతో గోతమస్సాతి అత్థో’’తి. కల్యాణోతి భద్దకో. సా చస్స కల్యాణతా ఉళారవిసయతాయాతి ఆహ ‘‘కల్యాణగుణసమన్నాగతో’’తి. తంవిసయతా హేత్థ సమన్నాగమో. సేట్ఠోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో యథా ‘‘భగవాతి వచనం సేట్ఠ’’న్తి (పారా. అట్ఠ. ౧.వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనా; విసుద్ధి. ౧.౧౪౨; ఉదా. అట్ఠ. ౧; ఇతివు. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా; మహాని. అట్ఠ. ౫౦). ‘‘భగవా అరహ’’న్తిఆదినా గుణానం సంకిత్తనతో సంసద్దనతో చ కిత్తిసద్దో వణ్ణోతి ఆహ ‘‘కిత్తియేవా’’తి. కిత్తిపరియాయోపి హి సద్ద-సద్దో యథా తం ‘‘ఉళారసద్దా ఇసయో గుణవన్తో తపస్సినో’’తి. థుతిఘోసోతి అభిత్థవుదాహారో. అజ్ఝోత్థరిత్వాతి పటిపక్ఖాభావేన అనఞ్ఞసాధారణతాయ చ అభిభవిత్వా.

సో భగవాతి యో సో సమతింస పారమియో పూరేత్వా సబ్బకిలేసే భఞ్జిత్వా అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో దేవానం అతిదేవో సక్కానం అతిసక్కో బ్రహ్మానం అతిబ్రహ్మా లోకనాథో భాగ్యవన్తతాదీహి కారణేహి భగవాతి లద్ధనామో, సో భగవా. ‘‘భగవా’’తి హి ఇదం సత్థు నామకిత్తనం. తథా హి వుత్తం ‘‘భగవాతి నేతం నామం మాతరా కత’’న్తిఆది (మహాని. ౧౪౯, ౧౯౮, ౨౧౦; చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౨). పరతో పన ‘‘భగవా’’తి గుణకిత్తనమేవ. ఏవం ‘‘అరహ’’న్తిఆదీహి పదేహి యే సదేవకే లోకే అతివియ పఞ్ఞాతా బుద్ధగుణా, తే నానప్పకారతో విభావితాతి దస్సేతుం పచ్చేకం ఇతిపి-సద్దో యోజేతబ్బోతి ఆహ ‘‘ఇతిపి అరహం, ఇతిపి సమాసమ్బుద్ధో…పే… ఇతిపి భగవా’’తి. ‘‘ఇతిపేతం భూతం, ఇతిపేతం తచ్ఛ’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౬) వియ హి ఇధ ఇతి-సద్దో ఆసన్నపచ్చక్ఖకారణత్థో, పి-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో తేన తేసం గుణానం బహుభావదీపనతో. తాని గుణసల్లక్ఖణకారణాని సద్ధాసమ్పన్నానం విఞ్ఞుజాతికానం పచ్చక్ఖాని ఏవాతి దస్సేన్తో ‘‘ఇమినా చ ఇమినా చ కారణేనాతి వుత్తం హోతీ’’తిఆది. తతో విసుద్ధిమగ్గతో. తేసన్తి ‘‘అరహ’’న్తిఆదీనం. విత్థారో అత్థనిద్దేసో గహేతబ్బో. తతో ఏవ తంసంవణ్ణనాయం (విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౧౩౦) వుత్తో ‘‘ఆరకాతి అరహం సువిదూరభావతో, ఆరకాతి అరహం ఆసన్నభావతో, రహితబ్బస్స అభావతో, సయఞ్చ అరహితబ్బతో, నత్థి ఏతస్స రహోగమనం గతీసు పచ్చాజాతి, పాసంసభావతో వా అరహ’’న్తిఆదినా ‘‘అరహ’’న్తిఆదీనం పదానం అత్థో విత్థారతో వేదితబ్బో.

భవన్తి చేత్థ (విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౧౩౦; సారత్థ. టీ. ౧.వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనా) –

‘‘సమ్మా నప్పటిపజ్జన్తి, యే నిహీనాసయా నరా;

ఆరకా తేహి భగవా, దూరే తేనారహం మతో.

యే సమ్మా పటిపజ్జన్తి, సుప్పణీతాధిముత్తికా;

భగవా తేహి ఆసన్నో, తేనాపి అరహం జినో.

పాపధమ్మా రహా నామ, సాధూహి రహితబ్బతో;

తేసం సుట్ఠు పహీనత్తా, భగవా అరహం మతో.

యే సచ్ఛికతసద్ధమ్మా, అరియా సుద్ధగోచరా;

న తేహి రహితో హోతి, నాథో తేనారహం మతో.

రహో వా గమనం యస్స, సంసారే నత్థి సబ్బసో;

పహీనజాతిమరణో, అరహం సుగతో మతో.

గుణేహి సదిసో నత్థి, యస్మా లోకే సదేవకే;

తస్మా పాసంసియత్తాపి, అరహం ద్విపదుత్తమో.

ఆరకా మన్దబుద్ధీనం, ఆసన్నా చ విజానతం;

రహానం సుప్పహీనత్తా, విదూనమరహేయ్యతో;

భవేసు చ రహాభావా, పాసంసా అరహం జినో’’తి.

సున్దరన్తి భద్దకం. తఞ్చ పస్సన్తస్స హితసుఖావహభావేన వేదితబ్బన్తి ఆహ ‘‘అత్థావహం సుఖావహ’’న్తి. తత్థ అత్థావహన్తి దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థసఞ్హితహితావహం. సుఖావహన్తి తప్పరియాపన్నతివిధసుఖావహం. తథారూపానన్తి తాదిసానం. యాదిసేహి పన గుణేహి భగవా సమన్నాగతో, తేహి చతుప్పమాణికస్స లోకస్స సబ్బథాపి అచ్చన్తాయ పసాదనీయోతి దస్సేతుం ‘‘అనేకేహిపీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యథాభూత…పే… అరహతన్తి ఇమినా ధమ్మప్పమాణానం లూఖప్పమాణానం సత్తానం భగవతో పసాదావహతమాహ, ఇతరేన ఇతరేసం. దస్సనమత్తమ్పిసాధు హోతీతి ఏత్థ కోసియసకుణస్స వత్థు కథేతబ్బం. ఏకం పదమ్పి సోతుం లభిస్సామ, సాధుతరంయేవ భవిస్సతీతి ఏత్థ మణ్డూకదేవపుత్తవత్థు కథేతబ్బం.

ఇమినా నయేన అగారికపుచ్ఛా ఆగతాతి ఇదం యేభుయ్యవసేన వుత్తం. యేభుయ్యేన హి అగారికా ఏవం పుచ్ఛన్తి. అనగారికపుచ్ఛాయపి ఏసేవ నయో. యథా న సక్కోన్తి…పే… విస్సజ్జేన్తోతి ఇమినా సత్థు తేసం బ్రాహ్మణగహపతికానం నిగ్గణ్హనవిధిం దస్సేతి. తేసఞ్హి సంఖిత్తరుచితాయ సఙ్ఖేపదేసనా, తాయ అత్థం అజానన్తా విత్థారదేసనం ఆయాచన్తి, సా చ నేసం సంఖిత్తరుచితా పణ్డితమానితాయ, సో చ మానో యథాదేసితస్స అత్థస్స అజానన్తే అప్పతిట్ఠో హోతి, ఇతి భగవా తేసం మాననిగ్గహవిధిం చిన్తేత్వా సఙ్ఖేపేనేవ పఞ్హం విస్సజ్జేసి, న సబ్బసో దేసనాయ అసల్లక్ఖణత్థం. తేనాహ ‘‘పణ్డితమానికా హీ’’తిఆది. యస్మా మం తుమ్హే యాచథ, సంఖిత్తేన వుత్తమత్థం న జానిత్థాతి అధిప్పాయో.

౪౪౦. ‘‘ఏకవిధేన ఞాణవత్థు’’న్తిఆదీసు (విభ. ౭౫౧) వియ కోట్ఠాసత్థో విధ-సద్దో, సో చ విభత్తివచనవిపల్లాసం కత్వా పచ్చత్తే కరణవచనవసేన ‘‘తివిధ’’న్తి వుత్తో. అత్థో పన కరణపుథువచనవసేన దట్ఠబ్బోతి ఆహ ‘‘తివిధన్తి తీహి కోట్ఠాసేహీ’’తి. పకారత్థో వా విధ-సద్దో, పకారత్థత్తాయేవ లబ్భమానం అధమ్మచరియావిసమచరియాభావసామఞ్ఞం, కాయద్వారికభావసామఞ్ఞం వా ఉపాదాయ ఏకత్తం నేత్వా ‘‘తివిధ’’న్తి వుత్తం. పకారభేదే పన అపేక్ఖితే ‘‘తివిధా’’ఇచ్చేవ వుత్తం హోతి. కాయేనాతి ఏత్థ కాయోతి చోపనకాయో అధిప్పేతో, సో చ అధమ్మచరియాయ ద్వారభూతో తేన వినా తస్సా అప్పవత్తనతో. కాయేనాతి చ హేతుమ్హి కరణవచనం. కిఞ్చాపి హి అధమ్మచరియాసఙ్ఖాతచేతనాసముట్ఠానా సా విఞ్ఞత్తి, న చ సా పట్ఠానే ఆగతేసు చతువీసతియా పచ్చయేసు ఏకేనపి పచ్చయేన చేతనాయ పచ్చయో హోతి, తస్సా పన తథాపవత్తమానాయ కాయకమ్మసఞ్ఞితాయ చేతనాయ పవత్తి హోతీతి తేన ద్వారేన లక్ఖితబ్బభావతో తస్సా కారణం వియ చ సబ్బోహారమత్తం హోతి. కాయద్వారేనాతి వా కాయేన ద్వారభూతేన కాయద్వారభూతేనాతి తం ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే కరణవచనం. అధమ్మం చరతి ఏతాయాతి అధమ్మచరియా, తథాపవత్తా చేతనా. అధమ్మోతి పన తంసముట్ఠానో పయోగో దట్ఠబ్బో. ధమ్మతో అనపేతాతి ధమ్మా, న ధమ్మాతి అధమ్మా, అధమ్మా చ సా చరియా చాతి అధమ్మచరియా. పచ్చనీకసమనట్ఠేన సమం, సమానం సదిసం యుత్తన్తి వా సమం, సుచరితం. సమతో విగతం, విరుద్ధం వా తస్సాతి విసమం, దుచ్చరితం. సా ఏవ విసమా చరియాతి విసమచరియా. సబ్బేసు కణ్హసుక్కపదేసూతి ‘‘చతుబ్బిధం వాచాయ అధమ్మచరియావిసమచరియా హోతీ’’తిఆదినా ఉద్దేసనిద్దేసవసేన ఆగతేసు సబ్బేసు కణ్హపదేసు – ‘‘తివిధం ఖో గహపతయో కాయేన ధమ్మచరియాసమచరియా హోతీ’’తిఆదినా ఉద్దేసనిద్దేసవసేన ఆగతేసు సబ్బేసు సుక్కపదేసు చ.

రోదేతి కురూరకమ్మన్తతాయ పరపటిబద్ధే సత్తే అస్సూని మోచేతీతి రుద్దో, సో ఏవ లుద్దో ర-కారస్స ల-కారం కత్వా. కక్ఖళోతి లుద్దో. దారుణోతి ఫరుసో. సాహసికోతి సాహస్సకారీ. సచేపి న లిప్పన్తి. తథావిధో పరేసం ఘాతనసీలో లోహితపాణీత్వేవ వుచ్చతి యథా దానసీలో పరేసం దానత్థం అధోతహత్థోపి ‘‘పయతపాణీ’’త్వేవ వుచ్చతి. పహరణం పహారదానమత్తం హతం, పవుద్ధం పహరణం పరస్స మారణం పహతన్తి దస్సేన్తో ‘‘హతే’’తిఆదిమాహ. తత్థ నివిట్ఠోతి అభినివిట్ఠో పసుతో.

యస్స వసేన ‘‘పరస్సా’’తి సామినిద్దేసో, తం సాపతేయ్యం. యఞ్హి సామఞ్ఞతో గహితం, తం తేనేవ సామినిద్దేసేన పకాసితన్తి ఆహ ‘‘పరస్స సన్తక’’న్తి. పరస్సపరవిత్తూపకరణన్తి వా ఏకమేవేతం సమాసపదం, యం కిఞ్చి పరసన్తకం విసేసతో పరస్స విత్తూపకరణం వాతి అత్థో. తేహి పరేహీతి యేసం సన్తకం, తేహి. యస్స వసేన పురిసో ‘‘థేనో’’తి వుచ్చతి, తం థేయ్యన్తి ఆహ ‘‘అవహరణచిత్తస్సేతం అధివచన’’న్తి. థేయ్యసఙ్ఖాతేన, న విస్సాసతావకాలికాదివసేనాతి అత్థో.

మతే వాతి వా-సద్దో అవుత్తవికప్పత్థో. తేన పబ్బజితాదిభావం సఙ్గణ్హాతి. ఏతేనుపాయేనాతి యం మాతరి మతాయ, నట్ఠాయ వా పితా రక్ఖతి, సా పితురక్ఖితా. యం ఉభోసు అసన్తేసు భాతా రక్ఖతి, సా భాతురక్ఖితాతి ఏవమాదిం సన్ధాయాహ. సభాగకులానీతి ఆవాహకిరియాయ సభాగాని కులాని. దస్సుకవిధిం వా ఉద్దిస్స ఠపితదణ్డారాజాదీహి. సమ్మాదిట్ఠిసుత్తే (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౮౯) ‘‘అసద్ధమ్మాధిప్పాయేన కాయద్వారప్పవత్తా అగమనీయట్ఠానవీతిక్కమచేతనా’’తి ఏవం వుత్తమిచ్ఛాచారలక్ఖణవసేన.

హత్థపాదాదిహేతూతి హత్థపాదాదిభేదనహేతు. ధనహేతూతి ధనస్స లాభహేతు జానిహేతు చ. లాభోతి ఘాసచ్ఛాదనాని లబ్భతీతి లాభో. కిఞ్చిక్ఖన్తి కిఞ్చిమత్తకం ఆమిసజాతం. తేనాహ ‘‘యం వా’’తిఆది. జానన్తోయేవాతి ముసాభావం తస్స వత్థునో అత్థి, తం జానన్తో ఏవ.

అణ్డకాతి వుచ్చతి రుక్ఖే అణ్డసదిసా గణ్ఠియో. యథా థద్ధా విసమా దుబ్బినీతా చ హోన్తి, ఏవమేవం ఖుంసనవమ్భనవసేన పవత్తవాచాపి హి ‘‘అణ్డకా’’తి వుత్తా. తేనాహ ‘‘యథా సదోసే రుక్ఖే’’తిఆది. కక్కసాతి ఫరుసా ఏవ, సో పనస్సా కక్కసభావో బ్యాపాదనిమిత్తతాయ తతో పూతికాతి. తేనాహ ‘‘యథా నామా’’తిఆది. కటుకాతి అనిట్ఠా. అమనాపాతి న మనవడ్ఢనీ, తతో ఏవ దోసజననీ, చిత్తసన్దోసుప్పత్తికారికా. మమ్మేసూతి ఘట్టనేన దుక్ఖుప్పత్తితో మమ్మసదిసేసు జాతిఆదీసు. లగ్గనకారీతి ఏవం వదన్తస్స ఏవం వదామీతి అత్థాధిప్పాయేన లగ్గనకారీ, న బ్యఞ్జనవసేన. కోధస్స ఆసన్నా తస్స కారణభావతో. సదోసవాచాయాతి అత్తనో సముట్ఠాపకదోసస్స వసేన సదోసవాచాయ వేవచనాని.

అకాలేనాతి అయుత్తకాలేన. అకారణనిస్సితన్తి నిప్ఫలం. ఫలఞ్హి కారణనిస్సితం నామ తదవినాభావతో. అకారణనిస్సితం నిప్ఫలం, సమ్ఫన్తి అత్థో. అసభావవత్తాతి అయాథావవాదీ. అసంవరవినయపటిసంయుత్తస్సాతి సంవరవినయరహితస్స, అత్తనో సుణన్తస్స చ న సంవరవినయావహస్స వత్తా. హదయమఞ్జూసాయం నిధేతున్తి అహితసంహితత్తా చిత్తం అనుప్పవిసేత్వా నిధేతుం. అయుత్తకాలేతి ధమ్మం కథేన్తేన యో అత్థో యస్మిం కాలే వత్తబ్బో, తతో పుబ్బే పచ్ఛా తస్స అకాలో, తస్మిం అయుత్తకాలే వత్తా హోతి. అనపదేసన్తి భగవతా అసుకసుత్తే ఏవం వుత్తన్తి సుత్తాపదేసవిరహితం. అపరిచ్ఛేదన్తి పరిచ్ఛేదరహితం. యథా పన వాచా పరిచ్ఛేదరహితా హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘సుత్తం వా’’తిఆది వుత్తం. ఉపలబ్భన్తి అనుయోగం. బాహిరకథంయేవాతి యం సుత్తం, జాతకం వా నిక్ఖిత్తం, తస్స సరీరభూతం కథం అనామసిత్వా తతో బహిభూతంయేవ కథం. సమ్పజ్జిత్వాతి విరుళ్హం ఆపజ్జిత్వా. పవేణిజాతకావాతి అనుజాతపారోహమూలానియేవ తిట్ఠన్తి. ఆహరిత్వాతి నిక్ఖిత్తసుత్తతో అఞ్ఞమ్పి అనుయోగఉపమావత్థువసేన తదనుపయోగినం ఆహరిత్వా. జానాపేతున్తి ఏతదత్థమిదం వుత్తన్తి జానాపేతుం యో సక్కోతి. తస్స కథేతున్తి తస్స తథారూపస్స ధమ్మకథికస్స బహుమ్పి కథేతుం వట్టతి. న అత్థనిస్సితన్తి అత్తనో పరేసఞ్చ న హితావహం.

అభిజ్ఝాయనం యేభుయ్యేన పరసన్తకస్స దస్సనవసేన హోతీతి ‘‘అభిజ్ఝాయ ఓలోకేతా హోతీ’’తి వుత్తం. అభిజ్ఝాయన్తో వా అభిజ్ఝాయితం వత్థుం యత్థ కత్థచి ఠితమ్పి పచ్చక్ఖతో పస్సన్తో వియ అభిజ్ఝాయతీతి వుత్తం ‘‘అభిజ్ఝాయ ఓలోకేతా హోతీ’’తి. కమ్మపథభేదో న హోతి, కేవలం లోభమత్తోవ హోతి పరిణామనవసేన అప్పవత్తత్తా. యథా పన కమ్మపథభేదో హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘యదా పనా’’తిఆది వుత్తం. పరిణామేతీతి అత్తనో సన్తకభావేన పరిగ్గయ్హ నామేతి.

విపన్నచిత్తోతి బ్యాపాదేన విపత్తిం ఆపాదితచిత్తో. తేనాహ ‘‘పూతిభూతచిత్తో’’తి. బ్యాపాదో హి విసం వియ లోహితస్స చిత్తం పూతిభావం జనేతి. దోసేన దుట్ఠచిత్తసఙ్కప్పోతి విసేన వియ సప్పిఆదికోపేన దూసితచిత్తసఙ్కప్పో. ఘాతీయన్తూతి హనీయన్తు. వధం పాపుణన్తూతి మరణం పాపుణన్తు. మా వా అహేసున్తి సబ్బేన సబ్బం న హోన్తు. తేనాహ ‘‘కిఞ్చిపి మా అహేసు’’న్తి, అనవసేసవినాసం పాపుణన్తూతి అత్థో. హఞ్ఞన్తూతి ఆదిచిన్తనేనేవాతి ఏకన్తతో వినాసచిన్తాయ ఏవ.

మిచ్ఛాదిట్ఠికోతి అయోనిసో ఉప్పన్నదిట్ఠికో. సో చ ఏకన్తతో కుసలపటిపక్ఖదిట్ఠికోతి ఆహ ‘‘అకుసలదస్సనో’’తి. విపల్లత్థదస్సనోతి ధమ్మతాయ విపరియాసగ్గాహీ. నత్థి దిన్నన్తి దేయ్యధమ్మసీసేన దానం వుత్తన్తి ఆహ ‘‘దిన్నస్స ఫలాభావం సన్ధాయ వదతీ’’తి. దిన్నం పన అన్నాదివత్థుం కథం పటిక్ఖిపతి. ఏస నయో ‘‘యిట్ఠం హుత’’న్తి ఏత్థాపి. మహాయాగోతి సబ్బసాధారణం మహాదానం. పహేణకసక్కారోతి పాహునకానం కత్తబ్బసక్కారో. ఫలన్తి ఆనిసంసఫలఞ్చ నిస్సన్దఫలఞ్చ. విపాకోతి సదిసం ఫలం. పరలోకే ఠితస్స అయం లోకో నత్థీతి పరలోకే ఠితస్స కమ్మునా లద్ధబ్బో అయం లోకో న హోతి. ఇధలోకే ఠితస్సపి పరలోకో నత్థీతి ఇధలోకే ఠితస్స కమ్మునా లద్ధబ్బో పరలోకో న హోతి. తత్థ కారణమాహ ‘‘సబ్బే తత్థ తత్థేవ ఉచ్ఛిజ్జన్తీ’’తి. ఇమే సత్తా యత్థ యత్థ భవయోనిగతిఆదీసు ఠితా తత్థ తత్థేవ ఉచ్ఛిజ్జన్తి నిరుదయవినాసవసేన వినస్సన్తి. ఫలాభావవసేనాతి మాతాపితూసు సమ్మాపటిపత్తిమిచ్ఛాపటిపత్తీనం ఫలస్స అభావవసేన ‘‘నత్థి మాతా, నత్థి పితా’’తి వదతి, న మాతాపితూనం, నాపి తేసు సమ్మాపటిపత్తిమిచ్ఛాపటిపత్తీనం అభావవసేన తేసం లోకపచ్చక్ఖత్తా. బుబ్బుళకస్స వియ ఇమేసం సత్తానం ఉప్పాదో నామ కేవలోవ, న చవిత్వా ఆగమనపుబ్బకోతి దస్సనత్థం ‘‘నత్థి సత్తా ఓపపాతికా’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘చవిత్వా ఉపపజ్జనకసత్తా నామ నత్థీతి వదతీ’’తి. సమణేన నామ యాథావతో జానన్తేన కస్సచి కిఞ్చి అకథేత్వా సఞ్ఞతేన భవితబ్బం, అఞ్ఞథా అహోపురిసికా నామ సియా, కిం పరో పరస్స కరిస్సతి, తథా అత్తనో సమ్పాదనస్స కస్సచి అవసరో ఏవ నత్థి తత్థ తత్థేవ ఉచ్ఛిజ్జనతోతి ఆహ ‘‘యే ఇమఞ్చ…పే… పవేదేన్తీ’’తి. ఏత్తావతాతి ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదినా బ్యపదేసేన. దసవత్థుకాతి పటిక్ఖిపితబ్బాని దస వత్థూని ఏతిస్సాతి దసవత్థుకా.

౪౪౧. అనభిజ్ఝాదయో హేట్ఠా అత్థతో పకాసితత్తా ఉత్తానత్థాయేవ.

౪౪౨. సహ బ్యయతి గచ్ఛతీతి సహబ్యో, సహవత్తనకో, తస్స భావో సహబ్యతా, సహపవత్తీతి ఆహ ‘‘సహభావం ఉపగచ్ఛేయ్య’’న్తి. బ్రహ్మానం కాయో సమూహోతి బ్రహ్మకాయో, తప్పరియాపన్నతాయ తత్థ గతాతి బ్రహ్మకాయికా. కామం చేతాయ సబ్బస్సపి బ్రహ్మనికాయస్స సమఞ్ఞాయ భవితబ్బం, ‘‘ఆభాన’’న్తిఆదినా పన దుతియజ్ఝానభూమికాదీనం ఉపరి గహితత్తా గోబలీబద్దఞాయేన తదవసేసానం అయం సమఞ్ఞాతి ఆహ ‘‘బ్రహ్మకాయికానం దేవానన్తి పఠమజ్ఝానభూమిదేవాన’’న్తి. ఆభా నామ విసుం దేవా నత్థి, పరిత్తాభాదీనంయేవ పన ఆభావన్తతాసామఞ్ఞేన ఏకజ్ఝం గహేత్వా పవత్తం ఏతం అధివచనం, యదిదం ‘‘ఆభా’’తి యథా ‘‘బ్రహ్మపారిసజ్జబ్రహ్మపురోహితమహాబ్రహ్మానం బ్రహ్మకాయికా’’తి. పరిత్తాభానన్తిఆది పనాతి ఆది-సద్దేన అప్పమాణాభానం దేవానం ఆభస్సరానం దేవానన్తి ఇమం పాళిం సఙ్గణ్హాతి. ఏకతో అగ్గహేత్వాతి ఆభాతి వా, ఏకత్తకాయనానత్తసఞ్ఞాతి వా ఏకతో అగ్గహేత్వా. తేసంయేవాతి ఆభాతి వుత్తదేవానంయేవ. భేదతో గహణన్తి కారణస్స హీనాదిభేదభిన్నతాదస్సనవసేన పరిత్తాభాదిగ్గహణం. ఇతి భగవా ఆసవక్ఖయం దస్సేత్వాతి ఏవం భగవా ధమ్మచరియం, సమచరియం, వట్టనిస్సితం సుగతిగామిపటిపదం, వివట్టనిస్సితం ఆసవక్ఖయగామిపటిపదం కత్వా తిభవభఞ్జనతో ఆసవక్ఖయం దస్సేత్వా అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠపేసి.

ఇధ ఠత్వాతి ఇమస్మిం ధమ్మచరియాసమచరియాయ నిద్దేసే ఠత్వా. దేవలోకా సమానేతబ్బాతి ఛబ్బీసతిపి దేవలోకా సమోధానేతబ్బా. వీసతి బ్రహ్మలోకాతి తంతంభవపరియాపన్ననికాయవసేన వీసతి బ్రహ్మలోకా, వీసతి బ్రహ్మనికాయాతి అత్థో. దసకుసలకమ్మపథేహీతి యథారహం దసకుసలకమ్మపథేహి కమ్మూపనిస్సయపచ్చయభూతేహి కేవలం ఉపనిస్సయభూతేహి చ నిబ్బత్తి దస్సితా.

తిణ్ణం సుచరితానన్తి తిణ్ణం కామావచరసుచరితానం. కామావచరగ్గహణఞ్చేత్థ మనోసుచరితాపేక్ఖాయ. విపాకేనేవాతి ఇమినా విపాకుప్పాదేనేవ నిబ్బత్తి హోతి, న ఉపనిస్సయతామత్తేనాతి దస్సేతి. ‘‘ఉపనిస్సయవసేనా’’తి వుత్తమత్థం వివరితుం ‘‘దస కుసలకమ్మపథా హీ’’తిఆది వుత్తం. దుతియాదీని భావేత్వాతిఆదీసుపి ‘‘సీలే పతిట్ఠాయా’’తి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. కస్మా పనేత్థ ‘‘ఉపనిస్సయవసేనా’’తి వుత్తం, నను పటిసమ్భిదామగ్గే (పటి. మ. ౧.౪౧) – ‘‘పఠమేన ఝానేన నీవరణానం పహానం సీలం, వేరమణి సీలం, చేతనా సీలం, సంవరో సీలం, అవీతిక్కమో సీల’’న్తిఆదినా సబ్బేసుపి ఝానేసు సీలం ఉద్ధటన్తి తస్స వసేన ఉపరిదేవలోకానమ్పి విపాకేన నిబ్బత్తి వత్తబ్బాతి? న, తస్స పరిఞ్ఞాయ దేసనత్తా, పరిఞ్ఞాయ దేసనతా చస్స ‘‘యత్థ చ పహాన’’న్తిఆదినా విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాయఞ్చ (విసుద్ధి. మహాటీ. ౨.౮౩౭, ౮౩౯) పకాసితా ఏవ. తథా హి ఇధాపి ‘‘దస కుసలకమ్మపథా హి సీల’’న్తిఆదినా సీలస్స రూపారూపభవానం ఉపనిస్సయతా విభావితా, న నిబ్బత్తకతాయ. కస్మా పనేత్థ భావనాలక్ఖణాయ ధమ్మచరియాయ భవవిసేసే విభజియమానే అసఞ్ఞభవో న గహితోతి ఆహ ‘‘అసఞ్ఞభవో పన…పే… న నిద్దిట్ఠో’’తి. బాహిరకా హి అయథాభూతదస్సితాయ అసఞ్ఞభవం భవవిప్పమోక్ఖం మఞ్ఞమానా తదుపగజ్ఝానం భావేత్వా అసఞ్ఞేసు నిబ్బత్తన్తి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం బ్రహ్మజాలట్ఠకథాయం తంసంవణ్ణనాయఞ్చ (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౬౮-౭౩; దీ. ని. టీ. ౧.౬౮-౭౩) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

సాలేయ్యకసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౨. వేరఞ్జకసుత్తవణ్ణనా

౪౪౪. వేరఞ్జవాసినోతి వేరఞ్జగామవాసినో. కేచి పన ‘‘వివిధరట్ఠవాసినో వేరఞ్జకా’’తి ఏతమత్థం వదన్తి, తేసం మతేన ‘‘వేరజ్జకా’’తి పాళియా భవితబ్బన్తి. అనియమితకిచ్చేనాతి ‘‘ఇమినా నామా’’తి ఏవం న నియమితేన కిచ్చేన. అయం విసేసోతి అయం పుగ్గలాధిట్ఠానధమ్మాధిట్ఠానకతో ఇమేసు ద్వీసు సుత్తేసు దేసనాయ విసేసో, అత్థో పన దేసనానయో చ మజ్ఝే భిన్నసువణ్ణం వియ అవిసిట్ఠోతి దస్సేతి. కస్మా పన భగవా కత్థచి పుగ్గలాధిట్ఠానదేసనం దేసేతి, కత్థచి ధమ్మాధిట్ఠానన్తి? దేసనావిలాసతో వేనేయ్యజ్ఝాసయతో చ. దేసనావిలాసప్పత్తా హి బుద్ధా భగవన్తో, తే యథారుచి కత్థచి పుగ్గలాధిట్ఠానం కత్వా, కత్థచి ధమ్మాధిట్ఠానం కత్వా ధమ్మం దేసేన్తి. యే పన వేనేయ్యా సాసనక్కమం అనోతిణ్ణా, తేసం పుగ్గలాధిట్ఠానదేసనం దేసేన్తి. యే ఓతిణ్ణా, తేసం ధమ్మాధిట్ఠానం. సమ్ముతిసచ్చవిసయా పుగ్గలాధిట్ఠానా, ఇతరా పరమత్థసచ్చవిసయా. పురిమా కరుణానుకూలా, ఇతరా పఞ్ఞానుకూలా. సద్ధానుసారిగోత్తానం వా పురిమా. తే హి పుగ్గలప్పమాణా, పచ్ఛిమా ధమ్మానుసారీనం. సద్ధాచరితతాయ వా లోకాధిపతీనం వసేన పుగ్గలాధిట్ఠానా, పఞ్ఞాచరితతాయ ధమ్మాధిపతీనం వసేన ధమ్మాధిట్ఠానా. పురిమా చ నేయ్యత్థా, పచ్ఛిమా నీతత్థా. ఇతి భగవా తం తం విసేసం అవేక్ఖిత్వా తత్థ తత్థ దువిధం దేసనం దేసేతీతి వేదితబ్బం.

వేరఞ్జకసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౩. మహావేదల్లసుత్తవణ్ణనా

౪౪౯. గరుభావో గారవం, పాసాణచ్ఛత్తం వియ గరుకరణీయతా. సహ గారవేనాతి సగారవో, గరునా కిస్మిఞ్చి వుత్తే గారవవసేన పతిస్సవనం పతిస్సవో, సహ పతిస్సవేన సప్పతిస్సవో, పతిస్సవభూతం తంసభాగఞ్చ యం కిఞ్చి గరుకరణం. సగారవే సప్పతిస్సవచనం సగారవసప్పతిస్సవచనం. గరుకరణం వా గారవో, సగారవస్స సప్పతిస్సవచనం సగారవసప్పతిస్సవచనం. ఏతేన సభావేనేవ సగారవస్స తథాపవత్తం వచనన్తి దస్సేతి. అఞ్ఞత్థ దు-సద్దో గరహత్థోపి హోతి ‘‘దుక్ఖం దుప్పుత్తో’’తిఆదీసు వియ, ఇధ పన సో న సమ్భవతి కుచ్ఛితాయ పఞ్ఞాయ అభావతోతి ఆహ ‘‘పఞ్ఞాయ దుట్ఠం నామ నత్థీ’’తి. ‘‘దుస్సీలో’’తిఆదీసు వియ అభావత్థో దు-సద్దోతి వుత్తం ‘‘అప్పఞ్ఞో నిప్పఞ్ఞోతి అత్థో’’తి. కిత్తకేనాతి కేన పరిమాణేన. తం పన పరిమాణం యస్మా పరిమేయ్యస్స అత్థస్స పరిచ్ఛిన్దనం హోతి, ను-సద్దో చ పుచ్ఛాయ జోతకో, తస్మా ‘‘కిత్తావతా ను ఖోతి కారణపరిచ్ఛేదపుచ్ఛా’’తి వత్వా ‘‘కిత్తకేన ను ఖో ఏవం వుచ్చతీతి అత్థో’’తి ఆహ. ‘‘కారణపరిచ్ఛేదపుచ్ఛా’’తి ఇమినా ‘‘కిత్తావతా’’తి సామఞ్ఞతో పుచ్ఛాభావో దస్సితో, న విసేసతో, తస్స పుచ్ఛావిసేసభావఞాపనత్థం మహానిద్దేసే ఆగతా సబ్బావ పుచ్ఛా అత్థుద్ధారనయేన దస్సేతి ‘‘పుచ్ఛా చ నామా’’తిఆదినా. అదిట్ఠం జోతీయతి ఏతాయాతి అదిట్ఠజోతనా, పుచ్ఛా. దిట్ఠసంసన్దనా సాకచ్ఛావసేన వినిచ్ఛయకరణం. విమతి ఛిజ్జతి ఏతాయాతి విమతిచ్ఛేదనా. అనుమతియా పుచ్ఛా అనుమతిపుచ్ఛా. ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే’’తిఆదిపుచ్ఛాయ హి ‘‘కిం తుమ్హాకం అనుమతీ’’తి అనుమతి పుచ్ఛితా హోతి. కథేతుం కమ్యతాయ పుచ్ఛా కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా.

లక్ఖణన్తి ఞాతుం ఇచ్ఛితో యో కోచి సభావో. అఞ్ఞాతన్తి యేన కేనచి ఞాణేన అఞ్ఞాతభావం ఆహ. అదిట్ఠన్తి దస్సనభూతేన పచ్చక్ఖం వియ అదిట్ఠతం. అతులితన్తి ‘‘ఏత్తకం ఇద’’న్తి తులనభూతేన అతులితతం. అతీరితన్తి తీరణభూతేన అకతఞాణకిరియాసమాపనతం. అవిభూతన్తి ఞాణస్స అపాకటభావం. అవిభావితన్తి ఞాణేన అపాకటీకతభావం. ఇధ దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా అధిప్పేతా, న అదిట్ఠజోతనా విమతిచ్ఛేదనా చాతి.

కథమయం అత్థో విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘థేరో హీ’’తిఆది. సయం వినిచ్ఛినన్తోతి సయమేవ తేసం పఞ్హానం అత్థం విసేసేన నిచ్ఛినన్తో. ఇదం సుత్తన్తి ఇదం పఞ్చవీసతిపఞ్హపటిమణ్డితసుత్తం, న యం కిఞ్చి అనవసేసేనేవ మత్థకం పాపేసీతి. ‘‘సయమేవ పఞ్హం సముట్ఠాపేత్వా సయం వినిచ్ఛినన్తో’’తి ఏత్థ చతుక్కోటికం భవతీతి దస్సేన్తో ‘‘ఏకచ్చో హీ’’తిఆదిమాహ. పఞ్హం సముట్ఠాపేతుంయేవ సక్కోతీతి పుచ్ఛనవిధింయేవ జానాతి. న నిచ్ఛేతున్తి నిచ్ఛేతుం న సక్కోతి, విస్సజ్జనవిధిం న జానాతీతి అత్థో. విసేసట్ఠానన్తి అఞ్ఞేహి అసదిసట్ఠానం. థేరేన సదిసోతి థేరేన సదిసో సావకో నత్థి.

సంసన్దిత్వాతి సంయోజేత్వా సమానం కత్వా, యథా తత్థ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పవత్తం, తథా తం అవిలోమేత్వాతి అత్థో. లీళాయన్తోతి లీళం కరోన్తో. ధమ్మకథికతాయ అగ్గభావప్పత్తియా తత్థ అప్పటిహతఞాణతాయ బుద్ధలీళాయ వియ చతున్నం పరిసానం గమనం గణ్హన్తో ధమ్మకథం కథేతి.

ఇతో వా ఏత్తో వా అనుక్కమిత్వాతి ఉగ్గహితకథామగ్గతో యత్థ కత్థచి ఈసకమ్పి అనుక్కమిత్వా ఉగ్గహితనియామేనేవాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘యట్ఠికోటి’’న్తిఆది. ఏకపదికన్తి ఏకపదనిక్ఖేపమత్తం. దణ్డకసేతున్తి ఏకదణ్డకమయం సేతుం. హేట్ఠా చ ఉపరి చ సుత్తపదానం ఆహరణేన తేపిటకం బుద్ధవచనం హేట్ఠుపరియం కరోన్తో. జాతస్సరసదిసఞ్చ గాథం, సుత్తపదం వా నిక్ఖిపిత్వా తత్థ నానాఉపమాకారణాని ఆహరన్తో తాని చ తేహి సుత్తపదేహి బోధేన్తో సముట్ఠాపేన్తో ‘‘జాతస్సరే పఞ్చవణ్ణాని కుసుమాని ఫుల్లాపేన్తో వియ సినేరుమత్థకే వట్టిసహస్సం జాలేన్తో వియా’’తి వుత్తో.

ఏకపదుద్ధారేతి ఏకస్మిం పదుద్ధారణక్ఖణే. పదవసేన సట్ఠి పదసతసహస్సాని గాథావసేన పన్నరస గాథాసహస్సాని. ఆకడ్ఢిత్వా గణ్హన్తో వియాతి పచ్చేకం పుప్ఫాని అనోచినిత్వా వల్లిమేవ ఆకడ్ఢిత్వా ఏకజ్ఝం పుప్ఫాని కత్వా గణ్హన్తో వియ. తేనాహ ‘‘ఏకప్పహారేనేవా’’తి. గతిమన్తానన్తి అతిసయాయ ఞాణగతియా యుత్తానం. ధితిమన్తానన్తి ధారణబలేన యుత్తానం.

అనన్తనయుస్సదన్తి పచ్చయుప్పన్నభాసితత్థనిబ్బానవిపాకకిరియాదివసేన అనన్తపభేదే విసయే పవత్తియా అనన్తనయేహి ఉస్సన్నం ఉపచితం. చతురోఘనిత్థరణత్థికానం తిత్థే ఠపితనావా వియాతి యోజనా. సహస్సయుత్తఆజఞ్ఞరథోతి వేజయన్తరథం సన్ధాయ వదతి.

యస్మా పుచ్ఛాయం బ్యాపనిచ్ఛానయేన ‘‘దుప్పఞ్ఞో దుప్పఞ్ఞో’’తి ఆమేడితవసేన వుత్తం, తస్మా ధమ్మసేనాపతి పుచ్ఛితమత్థం విస్సజ్జేన్తో పుచ్ఛాసభాగేన ‘‘నప్పజానాతి నప్పజానాతీ’’తి ఆమేడితవసేనేవాహ. తత్థ ఇతి-సద్దో కారణత్థోతి దస్సేన్తో ‘‘యస్మా నప్పజానాతి, తస్మా దుప్పఞ్ఞోతి వుచ్చతీ’’తి ఆహ. ఇదం దుక్ఖన్తి ఇదం ఉపాదానక్ఖన్ధపఞ్చకం దుక్ఖం అరియసచ్చం. తఞ్చ ఖో రుప్పనం వేదియనం సఞ్జాననం అభిసఙ్ఖరణం విజాననన్తి సఙ్ఖేపతో ఏత్తకం. ఇతో ఉద్ధం కిఞ్చి ధమ్మజాతం దుక్ఖం అరియసచ్చం నామ నత్థీతి యాథావసరసలక్ఖణతో పవత్తిక్కమతో చేవ పీళనసఙ్ఖతసన్తాపవిపరిణామలక్ఖణతో చ యథాభూతం అరియమగ్గపఞ్ఞాయ నప్పజానాతి. అవసేసపచ్చయసమాగమే ఉదయతి ఉప్పజ్జతి, స్వాయం సముదయో సంసారపవత్తిభావేనాతి ఆహ ‘‘పవత్తిదుక్ఖపభావికా’’తి, దుక్ఖసచ్చస్స ఉప్పాదికాతి అత్థో. యాథావసరసలక్ఖణతోతి యథాభూతం అనుపచ్ఛేదకరణరసతో చేవ సమ్పిణ్డననిదానసంయోగపలిబోధలక్ఖణతో చ.

ఇదం నామ ఠానం పత్వాతి ఇదం నామ అప్పవత్తికారణం ఆగమ్మ. నిరుజ్ఝతీతి అనుప్పాదనిరోధవసేన నిరుజ్ఝతి, తేనాహ ‘‘ఉభిన్నం అప్పవత్తీ’’తి. యాథావసరసలక్ఖణతోతి యథాభూతం అచ్చుతిరసతో చేవ నిస్సరణవివేకాసఙ్ఖతామతలక్ఖణతో చ. అయం పటిపదాతి అయం సమ్మాదిట్ఠిఆదికా సమోధానలక్ఖణా పటిపజ్జతి ఏతాయాతి పటిపదా. దుక్ఖనిరోధం గచ్ఛతీతి దుక్ఖనిరోధం నిబ్బానం సచ్ఛికిరియాభిసమయవసేన గచ్ఛతి ఆరబ్భ పవత్తతి. యాథావసరసలక్ఖణతోతి యథాభూతం కిలేసప్పహానకరణసరసతో చేవ నియ్యానహేతుదస్సనాధిపతేయ్యలక్ఖణతో చ నప్పజానాతి. అనన్తరవారేతి దుతియవారే. ఇమినావ నయేనాతి ‘‘ఇదం దుక్ఖం, ఏత్తకం దుక్ఖ’’న్తిఆదినా పఠమవారే వుత్తనయేన. తత్థ హి దుప్పఞ్ఞనిద్దేసత్తా పజాననపటిక్ఖేపవసేన దేసనా ఆగతా, ఇధ పఞ్ఞవన్తనిద్దేసత్తా పజాననవసేనాతి అయమేవ విసేసో. ఏత్థాతి దుతియవారే.

సవనతోతి కమ్మట్ఠానస్స సవనతో ఉగ్గణ్హాతి. గన్థసవనముఖేన హి తదత్థస్స ఉగ్గహణం. ఠపేత్వా తణ్హన్తిఆది తస్స ఉగ్గహణాకారనిదస్సనం. అభినివిసతీతి విపస్సనాభినివేసవసేన అభినివిసతి విపస్సనాకమ్మట్ఠానం పట్ఠపేతి. నో వివట్టేతి వివట్టే అభినివేసో న హోతి అవిసయత్తా. అయన్తి చతుసచ్చకమ్మట్ఠానికో.

పఞ్చక్ఖన్ధాతి పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా. ఖన్ధవసేన విపస్సనాభినివేసస్స చక్ఖాదివసేన వేదనాదివసేన చ సతిపి అనేకవిధత్తే సుకరం సువిఞ్ఞేయ్యన్తి చతుధాతుముఖేన తం దస్సేతుం ‘‘ధాతుకమ్మట్ఠానవసేన ఓతరిత్వా’’తి ఆహ. రూపన్తి వవత్థపేతీతి రుప్పనట్ఠేన రూపన్తి అసఙ్కరతో పరిచ్ఛిన్దతి. తదారమ్మణాతి తం రూపం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తనకా. నామన్తి వేదనాదిచతుక్కం నమనట్ఠేన నామన్తి వవత్థాపేతి. యమకతాలక్ఖన్ధం భిన్దన్తో వియ యమకం భిన్దిత్వా ‘‘అరూపం, రూపఞ్చా’’తి ద్వేవ ఇమే ధమ్మా, న ఏత్థ కోచి అత్తా వా అత్తనియం వాతి నామరూపం వవత్థపేతి పరిచ్ఛిన్దతి పరిగ్గణ్హాతి. ఏత్తావతా దిట్ఠివిసుద్ధి దస్సితా. తం పనేతం నామరూపం న అహేతుకం. యస్మా సబ్బం సబ్బత్థ సబ్బదా చ నత్థి, తస్మా సహేతుకం. కీదిసేన హేతునా? న ఇస్సరాదివిసమహేతునా. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాయం (విసుద్ధి. మహాటీ. ౨.౪౪౭) వుత్తనయేన గహేతబ్బం. సహేతుకత్తా ఏవ సపచ్చయం. అవిజ్జాదయోతి అవిజ్జాతణ్హుపాదానకమ్మాహారాదయో. ఏవన్తి ‘‘తం పనేత’’న్తిఆదినా వుత్తప్పకారేన అవిజ్జాదికే పచ్చయే చేవ రూపవేదనాదికే పచ్చయుప్పన్నధమ్మే చ వవత్థపేత్వా పరిచ్ఛిన్దిత్వా పరిగ్గహేత్వా. వుత్తఞ్హేతం ‘‘అవిజ్జాసముదయా రూపసముదయో, తణ్హాసముదయా రూపసముదయో’’తి (పటి. మ. ౧.౫౦). ఏత్తావతా కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధిం దస్సేతి.

హుత్వాతి హేతుపచ్చయసమవాయే ఉప్పజ్జిత్వా. అభావట్ఠేనాతి తదనన్తరమేవ వినస్సనట్ఠేన. అనిచ్చాతి అనిచ్చా అద్ధువా. అనిచ్చలక్ఖణం ఆరోపేతీతి తేసు పఞ్చసు ఖన్ధేసు అనిచ్చతాసఙ్ఖాతం సామఞ్ఞలక్ఖణం నిరోపేతి. తతోతి అనిచ్చలక్ఖణారోపనతో పరం, తతో వా అనిచ్చభావతో. ఉదయబ్బయప్పటిపీళనాకారేనాతి ఉప్పాదనిరోధేహి పతి పతి అభిక్ఖణం పీళనాకారేన హేతునా దుక్ఖా అనిట్ఠా, దుక్ఖమా వా. అవసవత్తనాకారేనాతి కస్సచి వసేన అవసవత్తనాకారేన. అనత్తాతి న సయం అత్తా, నాపి నేసం కోచి అత్తా అత్థీతి అనత్తాతి. తిలక్ఖణంఆరోపేత్వాతి ఏవం అనిచ్చస్స దుక్ఖభావతో, దుక్ఖస్స చ అనత్తభావతో ఖన్ధపఞ్చకే తివిధమ్పి సామఞ్ఞలక్ఖణం ఆరోపేత్వా. సమ్మసన్తోతి ఉదయబ్బయఞాణుప్పత్తియా ఉప్పన్నే విపస్సనుపక్కిలేసే పహాయ మగ్గామగ్గం వవత్థపేత్వా ఉదయబ్బయఞాణాదివిపస్సనాపటిపాటియా సఙ్ఖారే సమ్మసన్తో గోత్రభుఞాణానన్తరం లోకుత్తరమగ్గం పాపుణాతి.

ఏకపటివేధేనాతి ఏకేనేవ ఞాణేన పటివిజ్ఝనేన. పటివేధో పటిఘాతాభావేన విసయే నిస్సఙ్గచారసఙ్ఖాతం నిబ్బిజ్ఝనం. అభిసమయో అవిరజ్ఝిత్వా అధిగమనసఙ్ఖాతో అవబోధో. ‘‘ఇదం దుక్ఖం, ఏత్తం దుక్ఖం, న ఇతో భియ్యో’’తి పరిచ్ఛిన్దిత్వా యాథావతో జాననమేవ వుత్తనయేన పటివేధోతి పరిఞ్ఞాపటివేధో, ఇదఞ్చ యథా ఞాణే పవత్తే పచ్ఛా దుక్ఖస్స సరూపాదిపరిచ్ఛేదే సమ్మోహో న హోతి, తథా పవత్తిం గహేత్వా వుత్తం, న పన మగ్గఞాణస్స ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తిఆదినా పవత్తనతో. తేనాహ ‘‘తస్మిఞ్చస్స ఖణే’’తిఆది. పహీనస్స పున అపహాతబ్బతాయ పకట్ఠం హానం చజనం సముచ్ఛిన్దనం పహానం, పహానమేవ వుత్తనయేన పటివేధోతి పహానపటివేధో. అయమ్పి యేన కిలేసేన అప్పహీయమానేన మగ్గభావనాయ న భవితబ్బం, అసతి చ మగ్గభావనాయ యో ఉప్పజ్జేయ్య, తస్స పదఘాతం కరోన్తస్స అనుప్పత్తిధమ్మతం ఆపాదేన్తస్స ఞాణస్స తథాపవత్తియా పటిఘాతాభావేన నిస్సఙ్గచారం ఉపాదాయ ఏవం వుత్తో. సచ్ఛికిరియా పచ్చక్ఖకరణం అనుస్సవాకారపరివితక్కాదికే ముఞ్చిత్వావ సరూపతో ఆరమ్మణకరణం ‘‘ఇదం త’’న్తి యాథావసభావతో గహణం, సా ఏవ వుత్తనయేన పటివేధోతి సచ్ఛికిరియాపటివేధో. అయమ్పి యస్స ఆవరణస్స అసముచ్ఛిన్దనతో ఞాణం నిరోధం ఆలమ్బితుం న సక్కోతి, తస్స సముచ్ఛిన్దనతో తం సరూపతో విభావితమేవ పవత్తతీతి ఏవం వుత్తో.

భావనా ఉప్పాదనా వడ్ఢనా చ. తత్థ పఠమమగ్గే ఉప్పాదనట్ఠేన భావనా, దుతియాదీసు వడ్ఢనట్ఠేన, ఉభయత్థాపి వా ఉభయం వేదితబ్బం. పఠమమగ్గోపి హి యథారహం వుట్ఠానగామినియం పవత్తం పరిజాననాదిం వడ్ఢేన్తో పవత్తోతి తత్థాపి వడ్ఢనట్ఠేన భావనాతి సక్కా విఞ్ఞాతుం. దుతియాదీసుపి అప్పహీనకిలేసప్పహానతో పుగ్గలన్తరసాధనతో చ ఉప్పాదనట్ఠేన భావనా, సా ఏవ వుత్తనయేన పటివేధోతి భావనాపటివేధో. అయమ్పి యథా ఞాణే పవత్తే పచ్ఛా మగ్గధమ్మానం సరూపపరిచ్ఛేదే సమ్మోహో న హోతి, తథా పవత్తిం గహేత్వా వుత్తో. తిట్ఠన్తు తావ యథాధిగతా మగ్గధమ్మా, యథాపవత్తేసు ఫలేసుపి అయం యథాధిగతసచ్చధమ్మేసు వియ విగతసమ్మోహోవ హోతి సేక్ఖోపి సమానో. తేన వుత్తం – ‘‘దిట్ఠధమ్మో పత్తధమ్మో విదితధమ్మో పరియోగాళ్హధమ్మో’’తి (మహావ. ౨౭). యథా చస్స ధమ్మా తాసం జోతితా యథాధిగతసచ్చధమ్మావలమ్బినియో మగ్గవీథితో పరతో మగ్గఫలపహీనావసిట్ఠకిలేసనిబ్బానానం పచ్చవేక్ఖణా పవత్తన్తి. దుక్ఖసచ్చధమ్మా హి సక్కాయదిట్ఠిఆదయో. అయఞ్చ అత్థవణ్ణనా పరిఞ్ఞాభిసమయేనాతిఆదీసుపి విభావేతబ్బా. కిచ్చతోతి అసమ్మోహతో. నిరోధం ఆరమ్మణతోతి ఏత్థ ‘‘ఆరమ్మణతోపీ’’తి పి-సద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠో దట్ఠబ్బో నిరోధేపి అసమ్మోహపటివేధస్స లబ్భనతో. ఏతస్సాతి చతుసచ్చకమ్మట్ఠానికస్స పుగ్గలస్స.

పఞ్ఞవాతి నిద్దిట్ఠో నిప్పరియాయతో పఞ్ఞవన్తతాయ ఇధ అధిప్పేతత్తా. పాళితోతి ధమ్మతో. అత్థతోతి అట్ఠకథాతో. అనుసన్ధితోతి తస్మిం తస్మిం సుత్తే తంతంఅనుసన్ధితో. పుబ్బాపరతోతి పుబ్బేనాపరస్స సంసన్దనతో. సఙ్గీతిక్కమేన చేత్థ పుబ్బాపరతా వేదితబ్బా. తంతందేసనాయమేవ వా పుబ్బభాగేన అపరభాగస్స సంసన్దనతో. విఞ్ఞాణచరితోతి విజాననచరితో వీమంసనచరితో తేపిటకే బుద్ధవచనే విచారణాచారవేపుల్లతో. పఞ్ఞవాతి న వత్తబ్బో మగ్గేనాగతాయ పఞ్ఞాయ అభావతో. అజ్జ అజ్జేవ అరహత్తన్తి ఇత్తరం అతిఖిప్పమేవాతి అధిప్పాయో. పఞ్ఞవాపక్ఖం భజతి సేక్ఖపరియాయసబ్భావతో. సుత్తే పన పటివేధోవ కథితో సచ్చాభిసమయవసేన ఆగతత్తా.

ఏసాతి అనన్తరే వుత్తో అరియపుగ్గలో. కమ్మకారకచిత్తన్తి భావనాకమ్మస్స పవత్తనకచిత్తం. సుఖవేదనమ్పి విజానాతీతి కో వేదియతి, కస్స వేదనా, కింకారణా వేదనా, సోపి కస్సచి అభావగ్గహణముఖేన సుఖం వేదనం సభావతో సముదయతో అత్థఙ్గమతో అస్సాదతో ఆదీనవతో చ యథాభూతం పరిచ్ఛిన్దన్తో పరిగ్గణ్హన్తో సుఖం వేదనం విజానాతి నామ. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. యస్మా ‘‘సతిపట్ఠానే’’తి ఇమినా సతిపట్ఠానకథం ఉపలక్ఖేతి. తాయ హి తదత్థో వేదితబ్బో, తస్మా తంసంవణ్ణనాయమ్పి (దీ. ని. టీ. ౨.౩౮౦) వుత్తనయేన తస్సత్థో వేదితబ్బో. కామఞ్చేతం విఞ్ఞాణం వేదనాతో అఞ్ఞమ్పి ఆరమ్మణం విజానాతి, అనన్తరవారే పన రూపముఖేన విపస్సనాభినివేసస్స దస్సితత్తా ఇధ అరూపముఖేన దస్సేతుం ‘‘సుఖన్తిపి విజానాతీ’’తిఆదినా నిద్దిట్ఠం, పుచ్ఛన్తస్స వా అజ్ఝాసయవసేన.

సంసట్ఠాతి సమ్పయుత్తా. తేనాహ ‘‘ఏకుప్పాదాదిలక్ఖణేన సంయోగట్ఠేనా’’తి. విసంసట్ఠాతి విప్పయుత్తా. భిన్దిత్వాతి అఞ్ఞభూమికస్స అఞ్ఞభూమిదస్సనేనేవ వినాసేత్వా, సంభిన్దిత్వా వా. సంసట్ఠభావం పుచ్ఛతీతి తంచిత్తుప్పాదపరియాపన్నానం పఞ్చవిఞ్ఞాణానం సంసట్ఠభావం పుచ్ఛతి. యది ఏవం కథం పుచ్ఛాయ అవసరో విసంసట్ఠభావాసఙ్కాయ ఏవ అభావతో? న, చిత్తుప్పాదన్తరగతానం మగ్గపఞ్ఞామగ్గవిఞ్ఞాణానం విపస్సనాపఞ్ఞావిపస్సనావిఞ్ఞాణానఞ్చ వోమిస్సకసంసట్ఠభావస్స లబ్భమానత్తా. వినివట్టేత్వాతి అఞ్ఞమఞ్ఞతో వివేచేత్వా. నానాకరణం దస్సేతుం న సక్కాతి ఇదం కేవలం సంసట్ఠభావమేవ సన్ధాయ వుత్తం, న సభావభేదం, సభావభేదతో పన నానాకరణం నేసం పాకటమేవ. తేనాహ ‘‘ఆరమ్మణతో వా వత్థుతో వా ఉప్పాదతో వా నిరోధతో వా’’తి. ఇదాని తమేవ సభావభేదం విసయభేదేన సుట్ఠు పాకటం కత్వా దస్సేతుం ‘‘తేసం తేసం పనా’’తిఆది వుత్తం. విసయోతి పవత్తిట్ఠానం ఇస్సరియభూమి, యేన చిత్తపఞ్ఞానం తత్థ తత్థ పుబ్బఙ్గమతా వుచ్చతి.

కామఞ్చ విపస్సనాపి పఞ్ఞావసేనేవ కిచ్చకారీ, మగ్గోపి విఞ్ఞాణసహితోవ, న కేవలో, యథా పన లోకియధమ్మేసు చిత్తం పధానం తత్థస్స ధోరయ్హభావేన పవత్తిసబ్భావతో. తథా హి తం ‘‘ఛద్వారాధిపతి రాజా’’తి (ధ. ప. అట్ఠ. ౨.౧౮౧) వుచ్చతి, ఏవం లోకుత్తరధమ్మేసు పఞ్ఞా పధానా పటిపక్ఖవిధమనస్స విసేసతో తదధీనత్తా. తథా హి మగ్గధమ్మే సమ్మాదిట్ఠి ఏవ పఠమం గహితా. అయఞ్చ నేసం విసయవసేన పవత్తిభేదో, తథా చ పఞ్ఞాపనవిధి న కేవలం థేరేహేవ దస్సితో, అపిచ ఖో భగవతాపి దస్సితోతి విభావేన్తో ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధోపీ’’తిఆదిమాహ. యత్థ పఞ్ఞా న లబ్భతి, తత్థ చిత్తవసేన పుచ్ఛనే వత్తబ్బమేవ నత్థి యథా ‘‘కించిత్తో త్వం భిక్ఖూ’’తిఆదీసు (పారా. ౧౩౨-౧౩౫). యత్థ పన పఞ్ఞా లబ్భతి, తత్థాపి చిత్తవసేన జోతనా హోతి యథా – ‘‘అజ్ఝత్తమేవ చిత్తం సణ్ఠపేతి సన్నిసాదేతి ఏకోదిం కరోతి సమాదహతి (సం. ని. ౪.౩౩౨), యస్మిం సమయే కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతీ’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧). అట్ఠకథాయం పన లోకియధమ్మేసు చిత్తవసేన, లోకుత్తరధమ్మేసు పఞ్ఞావసేన చోదనం బ్యతిరేకముఖేన దస్సేతుం ‘‘కతమా తే భిక్ఖు పఞ్ఞా అధిగతా’’తిఆది వుత్తం. యేభుయ్యవసేన చేతం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. తథా హి కత్థచి లోకియధమ్మా పఞ్ఞాసీసేనపి నిద్దిసీయన్తి – ‘‘పఠమస్స ఝానస్స లాభినో కామసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి హానభాగినీ పఞ్ఞా’’తిఆదీసు (పటి. మ. ౧.౧). సఞ్ఞాసీసేనపి – ‘‘ఉద్ధుమాతకసఞ్ఞాతి వా సేసరూపారూపసఞ్ఞాతి వా ఇమే ధమ్మా ఏకత్థా, ఉదాహు నానత్థా’’తిఆదీసు (పారా. అట్ఠ. ౪౫.పదభాజనీయవణ్ణనా). తథా లోకుత్తరధమ్మాపి కత్థచి చిత్తసీసేన నిద్దిసీయన్తి – ‘‘యస్మిం సమయే లోకుత్తరం చిత్తం భావేతీ’’తి (ధ. స. ౨౭౭), తథా ఫస్సాదిసీసేనపి – ‘‘యస్మిం సమయే లోకుత్తరం ఫస్సం భావేతి, వేదనం సఞ్ఞం చేతనం భావేతీ’’తిఆదీసు (ధ. స. ౨౭౭).

చతూసు సోతాపత్తియఙ్గేసూతి సప్పురిససేవనా, సద్ధమ్మస్సవనం, యోనిసోమనసికారో, ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తీతి ఇమేసు చతూసు సోతాపత్తిమగ్గస్స కారణేసు. కామం చేతేసు సతిఆదయోపి ధమ్మా ఇచ్ఛితబ్బావ తేహి వినా తేసం అసమ్భవతో, తథాపి చేత్థ సద్ధా విసేసతో కిచ్చకారీతి వేదితబ్బా. సద్దో ఏవ హి సప్పురిసే పయిరుపాసతి, సద్ధమ్మం సుణాతి, యోనిసో చ మనసి కరోతి, అరియమగ్గస్స చ అనుధమ్మం పటిపజ్జతి, తస్మా వుత్తం ‘‘ఏత్థ సద్ధిన్ద్రియం దట్ఠబ్బ’’న్తి. ఇమినా నయేన సేసిన్ద్రియేసుపి అత్థో దట్ఠబ్బో. చతూసు సమ్మప్పధానేసూతి చతుబ్బిధసమ్మప్పధానభావనాయ. చతూసు సతిపట్ఠానేసూతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ సోతాపత్తియఙ్గేసు సద్ధా వియ సమ్మప్పధానభావనాయ వీరియం వియ చ సతిపట్ఠానభావనాయ – ‘‘సతిమా వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్స’’న్తి (దీ. ని. ౨.౩౭౩; మ. ని. ౧.౧౦౬; సం. ని. ౫.౩౮౪, ౪౦౭) వచనతో పుబ్బభాగే కిచ్చతో సతి అధికా ఇచ్ఛితబ్బా. ఏవం సమాధికమ్మికస్స సమాధి, ‘‘అరియసచ్చభావనా పఞ్ఞాభావనా’’తి కత్వా తత్థ పఞ్ఞా పుబ్బభాగే అధికా ఇచ్ఛితబ్బాతి పాకటోయమత్థో, అధిగమక్ఖణే పన సమాధిపఞ్ఞానం వియ సబ్బేసమ్పి ఇన్ద్రియానం సద్ధాదీనం సమరసతావ ఇచ్ఛితబ్బా. తథా హి ‘‘ఏత్థ సద్ధిన్ద్రియ’’న్తిఆదినా తత్థ తత్థ ఏత్థగ్గహణం కతం. ఏవన్తి యం ఠానం, తం ఇన్ద్రియసమత్తాదిం పచ్చామసతి. సవిసయస్మింయేవాతి అత్తనో అత్తనో విసయే ఏవ. లోకియలోకుత్తరా ధమ్మా కథితాతి లోకియధమ్మా లోకుత్తరధమ్మా చ తేన తేన పవత్తివిసేసేన కథితా. ఇదం వుత్తం హోతి – సద్ధాపఞ్చమేసు ఇన్ద్రియేసు సహ పవత్తమానేసు తత్థ తత్థ విసయే సద్ధాదీనం కిచ్చాధికతాయ తస్స తస్సేవ దట్ఠబ్బతా వుత్తా, న సబ్బేసం. ఏవం అఞ్ఞేపి లోకియలోకుత్తరా ధమ్మా యథాసకం విసయే పవత్తివిసేసవసేన బోధితాతి.

ఇదాని సద్ధాదీనం ఇన్ద్రియానం తత్థ తత్థ అతిరేకకిచ్చతం ఉపమాయ విభావేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్రిదం ఉపమాసంసన్దనం రాజపఞ్చమా సహాయా వియ విముత్తిపరిపాచకాని పఞ్చిన్ద్రియాని. నేసం కీళనత్థం ఏకజ్ఝం వీథిఓతరణం వియ ఇన్ద్రియానం ఏకజ్ఝం విపస్సనావీథిఓతరణం. సహాయేసు పఠమాదీనం యథాసకగేహేవ విచారణా వియ సద్ధాదీనం సోతాపత్తిఅఙ్గాదీని పత్వా పుబ్బఙ్గమతా. సహాయేసు ఇతరేసం తత్థ తత్థ తుణ్హీభావో వియ సేసిన్ద్రియానం తత్థ తత్థ తదన్వయతా. తస్స పుబ్బఙ్గమభూతస్స ఇన్ద్రియస్స కిచ్చానుగతతా. న హి తదా తేసం ససమ్భారపథవీఆదీసు ఆపాదీనం వియ కిచ్చం పాకటం హోతి, సద్ధాదీనంయేవ పన కిచ్చం విభూతం హుత్వా తిట్ఠతి పురేతరం తథాపచ్చయేహి చిత్తసన్తానస్స అభిసఙ్ఖతత్తా. ఏత్థ చ విపస్సనాకమ్మికస్స భావనా విసేసతో పఞ్ఞుత్తరాతి దస్సనత్థం రాజానం నిదస్సనం కత్వా పఞ్ఞిన్ద్రియం వుత్తం. ఇతీతిఆది యథాధిగతస్స అత్థస్స నిగమనం.

మగ్గవిఞ్ఞాణమ్పీతి అరియమగ్గసహగతం అపచయగామివిఞ్ఞాణమ్పి. తథేవ తం విజానాతీతి సచ్చధమ్మం ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తిఆదినా నయేనేవ విజానాతి ఏకచిత్తుప్పాదపరియాపన్నత్తా మగ్గానుకూలత్తా చ. యం విజానాతీతి ఏత్థ విజాననపజాననాని విపస్సనాచిత్తుప్పాదపరియాపన్నాని అధిప్పేతాని, న ‘‘యం పజానాతీ’’తి ఏత్థ వియ మగ్గచిత్తుప్పాదపరియాపన్నాతి ఆహ ‘‘యం సఙ్ఖారగత’’న్తిఆది. తథేవాతి ‘‘అనిచ్చ’’న్తిఆదినా నయేన. ఏకచిత్తుప్పాదపరియాపన్నత్తా విపస్సనాభావతో చ సమానపచ్చయేహి సహ పవత్తికతా ఏకుప్పాదతా, తతో ఏవ ఏకజ్ఝం సహేవ నిరుజ్ఝనం ఏకనిరోధతా, ఏకంయేవ వత్థుం నిస్సాయ పవత్తి ఏకవత్థుకతా, ఏకంయేవ ఆరమ్మణం ఆరబ్భ పవత్తి ఏకారమ్మణతా. హేతుమ్హి చేతం కరణవచనం. తేన ఏకుప్పాదాదితాయ సంసట్ఠభావం సాధేతి. అనవసేసపరియాదానఞ్చేతం, ఇతో తీహిపి సమ్పయుత్తలక్ఖణం హోతియేవ.

మగ్గపఞ్ఞం సన్ధాయ వుత్తం, సా హి ఏకన్తతో భావేతబ్బా, న పరిఞ్ఞేయ్యా, పఞ్ఞాయ పన భావేతబ్బతాయ తంసమ్పయుత్తధమ్మాపి తగ్గతికావ హోన్తీతి ఆహ ‘‘తంసమ్పయుత్తం పనా’’తిఆది. కిఞ్చాపి విపస్సనాపఞ్ఞాయ భావనావసేన పవత్తనతో తంసమ్పయుత్తవిఞ్ఞాణమ్పి తథేవ పవత్తతి, తస్స పన పరిఞ్ఞేయ్యభావానతివత్తనతో పరిఞ్ఞేయ్యతా వుత్తా. తేనేవాహ – ‘‘యమ్పి తం ధమ్మట్ఠితిఞాణం, తమ్పి ఖయధమ్మం వయధమ్మం విరాగధమ్మం నిరోధధమ్మ’’న్తి.

౪౫౦. ఏవం సన్తేపీతి వేదనాతి ఏవం సామఞ్ఞగ్గహణే సతిపి. తేభూమికసమ్మసనచారవేదనావాతి భూమిత్తయపరియాపన్నా, తతో ఏవ సమ్మసనఞాణస్స గోచరభూతా వేదనా ఏవ అధిప్పేతా సబ్రహ్మచారీనం ఉపకారావహభావేన దేసనాయ ఆరద్ధత్తా. తథా హి వుత్తం ‘‘చతురోఘనిత్థరణత్థికాన’’న్తిఆది. ఏస నయో పఞ్ఞాయపి. ఇధ సుఖాదిసద్దా తదారమ్మణవిసయాతి ఇమమత్థం సుత్తేన సాధేతుం ‘‘రూపఞ్చ హీ’’తిఆది వుత్తం. ఏకన్తదుక్ఖన్తి ఏకన్తేనేవ అనిట్ఠం, తతో ఏవ దుక్ఖమతాయ దుక్ఖం. ఆరమ్మణకరణవసేన దుక్ఖవేదనాయ అనుపతితం, ఓతిణ్ణఞ్చాతి దుక్ఖానుపతితం, దుక్ఖావక్కన్తం. సుఖేన అనవక్కన్తం అభవిస్సాతి యోజనా. నయిదన్తి ఏత్థ ఇదన్తి నిపాతమత్తం. సారజ్జేయ్యున్తి సారాగం ఉప్పాదేయ్యుం. సుఖన్తి సభావతో చ ఇట్ఠం. సారాగా సంయుజ్జన్తీతి బహలరాగహేతు యథారహం దసహిపి సంయోజనేహి సంయుజ్జన్తి. సంయోగా సంకిలిస్సన్తీతి తథా సంయుత్తతాయ తణ్హాసంకిలేసాదివసేన సంకిలిస్సన్తి, విబాధీయన్తి ఉపతాపీయన్తి చాతి అత్థో. ఆరమ్మణన్తి ఇట్ఠం, అనిట్ఠం, మజ్ఝత్తఞ్చ ఆరమ్మణం యథాక్కమం సుఖం, దుక్ఖం, అదుక్ఖమసుఖన్తి కథితం. ఏవం అవిసేసేన పఞ్చపి ఖన్ధే సుఖాదిఆరమ్మణభావేన దస్సేత్వా ఇదాని వేదనా ఏవ సుఖాదిఆరమ్మణభావేన దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. పాకతికపచురజనవసేనాయం కథితాతి కత్వా ‘‘పురిమం సుఖం వేదనం ఆరమ్మణం కత్వా’’తి వుత్తం. విసేసలాభీ పన అనాగతమ్పి సుఖం వేదనం ఆరమ్మణం కరోతేవ. వుత్తమేతం సతిపట్ఠానవణ్ణనాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౮౦; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౭౯). వేదనాయ హి ఆరమ్మణం వేదియన్తియా తంసమఙ్గీపుగ్గలో వేదేతీతి వోహారమత్తం హోతి.

సబ్బసఞ్ఞాయాతి సబ్బాయపి చతుభూమికసఞ్ఞాయ. సబ్బత్థకసఞ్ఞాయాతి సబ్బస్మిం చిత్తుప్పాదే పవత్తనకసఞ్ఞాయ. వత్థే వాతి వా-సద్దేన వణ్ణధాతుం సఙ్గణ్హాతి. పాపేన్తోతి భావనం ఉపచారం వా అప్పనం వా ఉపనేన్తో. ఉప్పజ్జనకసఞ్ఞాపీతి ‘‘నీలం రూపం, రూపారమ్మణం నీల’’న్తి ఉప్పజ్జనకసఞ్ఞాపి.

అసబ్బసఙ్గాహికత్తాతి సబ్బేసం వేదనాసఞ్ఞావిఞ్ఞాణానం అసఙ్గహితత్తా. తక్కగతన్తి సుత్తకన్తనకతక్కమ్హి, సుత్తవత్తనకతక్కమ్హి వా వేఠనవసేన ఠితం. పరివట్టకాదిగతన్తి సుత్తవేఠనపరివట్టకాదిగతం. విస్సట్ఠత్తావ న గహితా, యదగ్గేన పఞ్ఞా విఞ్ఞాణేన సద్ధిం సమ్పయోగం లభాపితా, తదగ్గేన వేదనాసఞ్ఞాహిపి సమ్పయోగం లభాపితా ఏవాతి. తదేవ సఞ్జానాతి సంసట్ఠభావతో.

సఞ్జానాతి విజానాతీతి ఏత్థ ‘‘పజానాతీ’’తి పదం ఆనేత్వా వత్తబ్బం పజాననవసేనపి విసేసస్స వక్ఖమానత్తా. జానాతీతి అయం సద్దో చ లద్దతోయేవేత్థ అవిసేసో, అత్థతో పన విసేసతో ఇచ్ఛితబ్బో. అనేకత్థత్తా హి ధాతూనం తేన ఆఖ్యాతపదేన నామపదేన చ వుత్తమత్థం ఉపసగ్గపదం జోతకభావేన విసేసేతి, న వాచకభావేన. తేనాహ ‘‘తస్సపి జాననత్థే విసేసో వేదితబ్బో’’తి. ఏతేన సఞ్ఞావిఞ్ఞాణపఞ్ఞాపదాని అన్తోగధజాననత్థే యథాసకం విసిట్ఠవిసయే చ నిట్ఠానీతి దస్సేతి. తేనేవాహ ‘‘సఞ్ఞా హీ’’తిఆది. సఞ్జాననమత్తమేవాతి ఏత్థ మత్త-సద్దేన విసేసనివత్తిఅత్థేన విజాననపజాననాకారే నివత్తేతి, ఏవ-సద్దేన కదాచిపి ఇమిస్సా తే విసేసా నత్థేవాతి అవధారేతి. తేనేవాహ ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖ’’న్తిఆది. తత్థ విఞ్ఞాణకిచ్చమ్పి కాతుం అసక్కోన్తీ సఞ్ఞా కుతో పఞ్ఞాకిచ్చం కరేయ్యాతి ‘‘లక్ఖణపటివేధం పాపేతుం న సక్కోతి’’చ్చేవ వుత్తం, న వుత్తం ‘‘మగ్గపాతుభావ’’న్తి.

ఆరమ్మణే పవత్తమానం విఞ్ఞాణం న సఞ్ఞా వియ నీలపీతాదిమత్తసఞ్జాననవసేన పవత్తతి, అథ ఖో తత్థ అఞ్ఞమ్పి తాదిసం విసేసం జానన్తమేవ పవత్తతీతి ఆహ ‘‘విఞ్ఞాణ’’న్తిఆది. కథం పన విఞ్ఞాణం లక్ఖణపటివేధం పాపేతీతి? పఞ్ఞాయ దస్సితమగ్గేన. లక్ఖణారమ్మణికవిపస్సనాయ హి అనేకవారం లక్ఖణాని పటివిజ్ఝిత్వా పవత్తమానాయ పగుణభావతో పరిచయవసేన ఞాణవిప్పయుత్తచిత్తేనపి విపస్సనా సమ్భవతి, యథా తం పగుణస్స గన్థస్స అజ్ఝయనే తత్థ తత్థ గతాపి వారా న ఉపధారీయన్తి. ‘‘లక్ఖణపటివేధ’’న్తి చ లక్ఖణానం ఆరమ్మణకరణమత్తం సన్ధాయ వుత్తం, న పటివిజ్ఝనం. ఉస్సక్కిత్వాతి ఉదయబ్బయఞాణాదిఞాణపటిపాటియా ఆరభిత్వా. మగ్గపాతుభావం పాపేతుం న సక్కోతి అసమ్బోధసభావత్తా. ఆరమ్మణమ్పి సఞ్జానాతి అవబుజ్ఝనవసేనేవ, న సఞ్జాననమత్తేన. తథా లక్ఖణపటివేధమ్పి పాపేతి, న విజాననమత్తేన, అత్తనో పన అఞ్ఞాసాధారణేన ఆనుభావేన ఉస్సక్కిత్వా మగ్గపాతుభావమ్పి పాపేతి.

ఇదాని యథావుత్తమత్థం ఉపమాయ విభావేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అజాతబుద్ధీతి అసఞ్జాతబ్యవహారబుద్ధి. ఉపభోగపరిభోగన్తి ఉపభోగపరిభోగారహం, ఉపభోగపరిభోగవత్థూనం పటిలాభయోగ్గన్తి అత్థో. కూటోతి కహాపణపతిరూపకో తమ్బకంసాదిమయో. ఛేకోతి మహాసారో. కరతోతి అడ్ఢసారో. సణ్హోతి ముదుజాతికో సమసారో. ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో. తేన పాదసారపరోపాదసారఅడ్ఢసారాదీనం సఙ్గహో. జానన్తో చ పన నం రూపం దిస్వాపి…పే… అసుకాచరియేన కతోతిపి జానాతి తథా హేరఞ్ఞికగన్థస్స సుగ్గహితత్తా. ఏవమేవన్తిఆది ఉపమాసంసన్దనం. సఞ్ఞావిభాగం అకత్వా పిణ్డవసేనేవ ఆరమ్మణస్స గహణతో దారకస్స కహాపణదస్సనసదిసా వుత్తా. తథా హి సా యథాఉపట్ఠితవిసయపదట్ఠానా వుచ్చతి. విఞ్ఞాణం ఆరమ్మణే ఏకచ్చవిసేసగ్గహణసమత్థభావతో గామికపురిసకహాపణదస్సనసదిసం వుత్తం. పఞ్ఞా పన ఆరమ్మణే అనవసేసావబోధతో హేరఞ్ఞికకహాపణదస్సనసదిసా వుత్తా. నేసన్తి సఞ్ఞావిఞ్ఞాణపఞ్ఞానం. విసేసోతి సభావవిసేసో. దుప్పటివిజ్ఝో పకతిపఞ్ఞాయ. ఇమినావ నేసం అచ్చన్తసుఖుమతం దస్సేతి.

ఏకారమ్మణే పవత్తమానానన్తి ఏకస్మింయేవ ఆరమ్మణే పవత్తమానానం. తేన అభిన్నవిసయాభిన్నకాలతాదస్సనేన అవినిబ్భోగవుత్తితం విభావేన్తో దుప్పటివిజ్ఝతంయేవ ఉల్లిఙ్గేతి. వవత్థానన్తి అసఙ్కరతో ఠపనం. అయం ఫస్సో…పే… ఇదం చిత్తన్తి నిదస్సనమత్తమేతం. ఇతి-సద్దో వా ఆదిఅత్థో. తేన సేసధమ్మానమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. ఇదన్తి అరూపీనం ధమ్మానం వవత్థానకరణం. తతోతి యం వుత్తం తిలతేలాదిఉద్ధరణం, తతో. యది దుక్కరతరం, కథం తన్తి ఆహ ‘‘భగవా పనా’’తిఆది.

౪౫౧. నిస్సటేనాతి నిక్ఖన్తేన అతంసమ్బన్ధేన. పరిచ్చత్తేనాతి పరిచ్చత్తసదిసేన పచ్చయభావానుపగమనేన పచ్చయుప్పన్నసమ్బన్ధాభావతో. నిస్సక్కవచనం అపాదానదీపనతో. కరణవచనం కత్తుఅత్థదీపనతో. కామావచరమనోవిఞ్ఞాణం న నియమతో ‘‘ఇదం నామ పఞ్చద్వారికాసమ్బన్ధా’’తి సక్కా వత్తుం, రూపావచరవిఞ్ఞాణం పన న తథాతి, తస్సేవ పఞ్చహి ఇన్ద్రియేహి నిస్సటతా వుత్తాతి ఆహ ‘‘రూపావచరచతుత్థజ్ఝానచిత్తేనా’’తి. చతుత్థజ్ఝానగ్గహణం తస్సేవ అరూపావచరస్స పదట్ఠానభావతో. పరిసుద్ధేనాతి విసేసతో అసంకిలేసికత్తావ. తఞ్హి విగతూపక్కిలేసతాయ విసేసతో పరిసుద్ధం. తేనాహ ‘‘నిరుపక్కిలేసేనా’’తి. జానితబ్బం నేయ్యం, సపరసన్తానేసు ఇదం అతిసయం జానితబ్బతో బుజ్ఝితబ్బం బోధేతబ్బం వాతి అత్థో. నేయ్యన్తి వా అత్తనో సన్తానే నేతబ్బం పవత్తేతబ్బన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘నిబ్బత్తేతుం సక్కా హోతి. ఏత్థ ఠితస్స హి సా ఇజ్ఝతీ’’తి. పాటియేక్కన్తి విసుం విసుం, అనుపదధమ్మవసేనాతి అత్థో. అభినివేసాభావతోతి విపస్సనాభినివేసస్స అసమ్భవతో. కలాపతో నయతోతి కలాపసమ్మసనసఙ్ఖాతతో నయవిపస్సనతో. భిక్ఖునోతి సావకస్స. సావకస్సేవ హి తత్ర అనుపదధమ్మవిపస్సనా న సమ్భవతి, న సత్థు. తేనాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది. విస్సజ్జేసీతి తప్పటిబద్ధఛన్దరాగప్పహానేన పజహతి.

హత్థగతత్తాతి హత్థగతసదిసత్తా, ఆసన్నత్తాతి అత్థో. యదా హి లోకనాథో బోధిమూలే అపరాజితపల్లఙ్కే నిసిన్నో – ‘‘కిచ్ఛం వతాయం లోకో ఆపన్నో’’తిఆదినా (దీ. ని. ౨.౫౭; సం. ని. ౨.౪, ౧౦) పటిచ్చసముప్పాదముఖేన విపస్సనాభినివేసం కత్వా అధిగన్తబ్బసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణానురూపం ఛత్తింసకోటిసహస్సముఖేన మహావజిరఞాణం నామ మహాబోధిసత్తసమ్మసనం పవత్తేన్తో అనేకాకారసమాపత్తిధమ్మసమ్మసనే అనుపదమేవ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనధమ్మేపి అపరాపరం సమ్మసి. తేనాహ ‘‘భగవా పనా’’తిఆది. పరోపఞ్ఞాసాతి ద్వేపఞ్ఞాసం. కామఞ్చేత్థ కేచి ధమ్మా వేదనాదయో ఫస్సపఞ్చమకాదీసు వుత్తాపి ఝానకోట్ఠాసాదీసుపి సఙ్గహితా, తంతంపచ్చయభావవిసిట్ఠేన పన అత్థవిసేసేన ధమ్మన్తరాని వియ హోన్తీతి ఏవం వుత్తం. తథా హి లోకుత్తరచిత్తుప్పాదేసు నవిన్ద్రియతా వుచ్చతి. అఙ్గుద్ధారేనాతి తత్థ లబ్భమానఝానఙ్గబోజ్ఝఙ్గమగ్గఙ్గానం ఉద్ధరణేన. అఙ్గ-సద్దో వా కోట్ఠాసపరియాయో, తస్మా అఙ్గుద్ధారేనాతి ఫస్సపఞ్చమకాదికోట్ఠాసానం సముద్ధరణేన. యావతా సఞ్ఞాసమాపత్తియోతి యత్తకా సఞ్ఞాసహగతా ఝానసమాపత్తియో, తాహి వుట్ఠాయ అధిగన్ధబ్బత్తా తావతికా వేనేయ్యానం అఞ్ఞాపటివేధో అరహత్తసమధిగమో.

దస్సనపరిణాయకట్ఠేనాతి అన్ధస్స యట్ఠికోటిం గహేత్వా మగ్గదేసకో వియ ధమ్మానం యథాసభావదస్సనసఙ్ఖాతేన పరిణాయకభావేన. యథా వా సో తస్స చక్ఖుభూతో, ఏవం సత్తానం పఞ్ఞా. తేనాహ ‘‘చక్ఖుభూతాయ పఞ్ఞాయా’’తి. సమాధిసమ్పయుత్తా పఞ్ఞా సమాధిపఞ్ఞా. సమాధి చేత్థ ఆరుప్పసమాధీతి వదన్తి, సమ్మసనపయోగో పన కోచి ఝానసమాధీతి యుత్తం. విపస్సనాభూతా పఞ్ఞా విపస్సనాపఞ్ఞా. సమాధిపఞ్ఞాయ అన్తోసమాపత్తియం కిచ్చతో పజానాతి, ‘‘సమాహితో యథాభూతం పజానాతీ’’తి పన వచనతో (సం. ని. ౩.౫; ౪.౯౯-౧౦౦; ౩.౫.౧౦౭౧-౧౦౭౨; నేత్తి. ౪౦; మి. ప. ౨.౧.౧౪) అసమ్మోహతో పజానాతి. తత్థ కిచ్చతోతి గోచరజ్ఝత్తే ఆరమ్మణకరణకిచ్చతో. అసమ్మోహతోతి సమ్పయుత్తధమ్మేసు సమ్మోహవిధమనతో యథా పీతిపటిసంవేదనాదీసు. కిమత్థియాతి కింపయోజనాతి ఆహ ‘‘కో ఏతిస్సా అత్థో’’తి. అభిఞ్ఞేయ్యే ధమ్మేతి యాథావసరసలక్ఖణావబోధవసేన అభిముఖం ఞేయ్యే జానితబ్బే ఖన్ధాయతనాదిధమ్మే. అభిజానాతీతి సలక్ఖణతో సామఞ్ఞలక్ఖణతో చ అభిముఖం అవిరజ్ఝనవసేన జానాతి. ఏతేన ఞాతపరిఞ్ఞాబ్యాపారమాహ. పరిఞ్ఞేయ్యేతి అనిచ్చాతిపి దుక్ఖాతిపి అనత్తాతిపి పరిచ్ఛిజ్జ జానితబ్బే. పరిజానాతీతి ‘‘యం కిఞ్చి రూపం…పే… అనిచ్చం ఖయట్ఠేనా’’తిఆదినా (పటి. మ. ౧.౪౮) పరిచ్ఛిన్దిత్వా జానాతి. ఇమినా తీరణపరిఞ్ఞాబ్యాపారమాహ. పహాతబ్బే ధమ్మేతి నిచ్చసఞ్ఞాదికే యావ అరహత్తమగ్గవజ్ఝా సబ్బే పాపధమ్మే. పజహతి పకట్ఠతో జహతి, విక్ఖమ్భేతి చేవ సముచ్ఛిన్దతి చాతి అత్థో. ఇమినా పహానపరిఞ్ఞాబ్యాపారమాహ. సా పనేసా పఞ్ఞా లోకియాపి తిప్పకారా లోకుత్తరాపి, తాసం విసేసం సయమేవాహ. కిచ్చతోతి అభిజాననవసేన ఆరమ్మణకిచ్చతో. అసమ్మోహతోతి యథాబలం అభిఞ్ఞేయ్యాదీసు సమ్మోహవిధమనతో. నిబ్బానమారమ్మణం కత్వా పవత్తనతో అభిఞ్ఞేయ్యాదీసు విగతసమ్మోహతో ఏవాతి ఆహ ‘‘లోకుత్తరా అసమ్మోహతో’’తి.

౪౫౨. కమ్మస్సకతా సమ్మాదిట్ఠి చ వట్టనిస్సితత్తా ఇధ నాధిప్పేతా, వివట్టకథా హేసాతి వుత్తం ‘‘విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠియా చ మగ్గసమ్మాదిట్ఠియా చా’’తి. పరతో ఘోసోతి పరతో సత్థుతో, సావకతో వా లబ్భమానో ధమ్మఘోసో. తేనాహ ‘‘సప్పాయధమ్మస్సవన’’న్తి. తఞ్హి సమ్మాదిట్ఠియా పచ్చయో భవితుం సక్కోతి, న యో కోచి పరతోఘోసో. ఉపాయమనసికారోతి యేన నామరూపపరిగ్గహాది సిజ్ఝతి, తాదిసో పథమనసికారో. అయఞ్చ సమ్మాదిట్ఠియా పచ్చయోతి నియమపక్ఖికో, న సబ్బసంగాహకోతి దస్సేన్తో ‘‘పచ్చేకబుద్ధానం పనా’’తిఆదిమాహ. యోనిసోమనసికారస్మింయేవాతి అవధారణేన పరతోఘోసమేవ నివత్తేతి, న పదట్ఠానవిసేసం పటియోగీనివత్తనత్థత్తా ఏవ-సద్దస్స.

లద్ధుపకారాతి (అ. ని. టీ. ౩.౫.౨౫) యథారహం నిస్సయాదివసేన లద్ధపచ్చయా. విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠియా అనుగ్గహితభావేన గహితత్తా మగ్గసమ్మాదిట్ఠీసు చ అరహత్తమగ్గసమ్మాదిట్ఠి, అనన్తరస్స హి విధి, పటిసేధో వా. అగ్గఫలసమాధిమ్హి తప్పరిక్ఖారధమ్మేసుయేవ చ కేవలో చేతోపరియాయో నిరుళ్హోతి సమ్మాదిట్ఠీతి అరహత్తమగ్గసమ్మాదిట్ఠి. ఫలక్ఖణేతి అనన్తరే కాలన్తరే చాతి దువిధే ఫలక్ఖణే. పటిప్పస్సద్ధివసేన సబ్బసంకిలేసేహి చేతో విముచ్చతి ఏతాయాతి చేతోవిముత్తి, అగ్గఫలపఞ్ఞం ఠపేత్వా అవసేసా ఫలధమ్మా. తేనాహ ‘‘చేతోవిముత్తి ఫలం అస్సాతి. చేతోవిముత్తిసఙ్ఖాతం ఫలం ఆనిసంసో’’తి, సబ్బసంకిలేసేహి చేతసో విముచ్చనసఙ్ఖాతం పటిప్పస్సమ్భనసఞ్ఞితం పహానం ఫలం ఆనిసంసో చాతి యోజనా. ఇధ చ చేతోవిముత్తి-సద్దేన పహానమత్తం గహితం, పుబ్బే పహాయకధమ్మా, అఞ్ఞథా ఫలధమ్మా ఏవ ఆనిసంసోతి గయ్హమానే పునవచనం నిరత్థకం సియా.

పఞ్ఞావిముత్తిఫలానిసంసాతి ఏత్థాపి ఏవమేవ అత్థో వేదితబ్బో. సమ్మావాచాకమ్మన్తాజీవా సీలసభావత్తా విసేసతో సమాధిస్స ఉపకారా, తథా సమ్మాసఙ్కప్పో ఝానసభావత్తా. తథా హి సో ‘‘అప్పనా’’తి నిద్దిట్ఠో. సమ్మాసతిసమ్మావాయామా పన సమాధిపక్ఖియా ఏవాతి ఆహ ‘‘అవసేసా ధమ్మా చేతోవిముత్తీతి వేదితబ్బా’’తి. చతుపారిసుద్ధిసీలన్తి అరియమగ్గాధిగమస్స పదట్ఠానభూతం చతుపారిసుద్ధిసీలం. సుతాదీసుపి ఏసేవ నయో. అత్తనో చిత్తప్పవత్తిఆరోచనవసేన సహ కథనం సంకథా, సంకథావ సాకచ్ఛా. ఇధ పన కమ్మట్ఠానపటిబద్ధాతి ఆహ ‘‘కమ్మట్ఠానే…పే… కథా’’తి. తత్థ కమ్మట్ఠానస్స ఏకవారం వీథియా అప్పటిపజ్జనం ఖలనం, అనేకవారం పక్ఖలనం, తదుభయస్స విచ్ఛేదనీకథా ఖలనపక్ఖలనఛేదనకథా. పూరేన్తస్సాతి వివట్టనిస్సితం కత్వా పాలేన్తస్స బ్రూహేన్తస్స చ. సుణన్తస్సాతి ‘‘యథాఉగ్గహితకమ్మట్ఠానం ఫాతిం గమిస్సతీ’’తి ఏవం సుణన్తస్స. తేనేవ హి ‘‘సప్పాయధమ్మస్సవన’’న్తి వుత్తం. కమ్మం కరోన్తస్సాతి భావనానుయోగకమ్మం కరోన్తస్స.

పఞ్చసుపి ఠానేసు అన్త-సద్దో హేతుఅత్థజోతనో దట్ఠబ్బో. ఏవఞ్హి ‘‘యథా హీ’’తిఆదినా వుచ్చమానా అమ్బుపమా చ యుజ్జేయ్య. ఉదకకోట్ఠకన్తి ఆలవాలం. థిరం కత్వా బన్ధతీతి అసిథిలం దళ్హం నాతిమహన్తం నాతిఖుద్దకం కత్వా యోజేతి. థిరం కరోతీతి ఉదకసిఞ్చనకాలే తతో తతో విస్సరిత్వా ఉదకస్స అనిక్ఖమనత్థం ఆలవాలం థిరతరం కరోతి. సుక్ఖదణ్డకోతి తస్సేవ అమ్బగచ్ఛకస్స సుక్ఖో సాఖాసీసకో. కిపిల్లికపుటోతి తమ్బకిపిల్లికకుటజం. ఖణిత్తిన్తి కుదాలం. కోట్ఠకబన్ధనం వియ సీలం సమ్మాదిట్ఠియా వడ్ఢనుపాయస్స మూలభావతో. ఉదకసిఞ్చనం వియ ధమ్మస్సవనం భావనాయ పరిబ్రూహనతో. మరియాదాయ థిరభావకరణం వియ సమథో యథావుత్తభావనాధిట్ఠానాయ సీలమరియాదాయ దళ్హభావాపాదనతో. సమాహితస్స హి సీలం థిరతరం హోతి. సమీపే వల్లిఆదీనం హరణం వియ కమ్మట్ఠానే ఖలనపక్ఖలనచ్ఛేదనం ఇజ్ఝితబ్బభావనాయ విబన్ధాపనయనతో. మూలఖణనం వియ సత్తన్నం అనుపస్సనానం భావనా తస్సా విబన్ధస్స మూలకానం తణ్హామానదిట్ఠీనం పలిఖణనతో. ఏత్థ చ యస్మా సుపరిసుద్ధసీలస్స కమ్మట్ఠానం అనుయుఞ్జన్తస్స సప్పాయధమ్మస్సవనం ఇచ్ఛితబ్బం, తతో యథాసుతే అత్థే సాకచ్ఛాసమాపజ్జనం, తతో కమ్మట్ఠానవిసోధనేన సమథనిప్ఫత్తి, తతో సమాహితస్స ఆరద్ధవిపస్సకస్స విపస్సనాపారిపూరి. పరిపుణ్ణవిపస్సనో మగ్గసమ్మాదిట్ఠిం పరిబ్రూహేతీతి ఏవమేతేసం అఙ్గానం పరమ్పరాయ సమ్ముఖా చ అనుగ్గణ్హనతో అయమానుపుబ్బీ కథితాతి వేదితబ్బం.

౪౫౩. ఇధ కిం పుచ్ఛతీతి ఇధ ఏవం అరహత్తఫలం పాపితాయ దేసనాయ ‘‘కతి పనావుసో, భవా’’తి భవం పుచ్ఛన్తో కీదిసం అనుసన్ధిం ఉపాదాయ పుచ్ఛతీతి అత్థో. తేనేవ హి ‘‘మూలమేవ గతో అనుసన్ధీ’’తి వత్వా అధిప్పాయం పకాసేన్తో ‘‘దుప్పఞ్ఞో’’తిఆదిమాహ. దుప్పఞ్ఞోతి హి ఇధ అప్పటివిద్ధసచ్చో అధిప్పేతో, న జళో ఏవ. కామభవోతిఆదీసు కమ్మోపపత్తిభేదతో దువిధోపి భవో అధిప్పేతోతి దస్సేన్తో ‘‘కామభవూపగం కమ్మ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ యం వత్తబ్బం, తం విసుద్ధిమగ్గేతంసంవణ్ణనాయం (విసుద్ధి. ౨.౬౪౭; విసుద్ధి. మహాటీ. ౨.౬౪౬-౬౪౭) వుత్తనయేన వేదితబ్బం. పునబ్భవస్సాతి పునప్పునం అపరాపరం భవనతో జాయనతో పునబ్భవోతి లద్ధనామస్స వట్టపబన్ధస్స. తేనాహ ‘‘ఇధ వట్టం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి. అభినిబ్బత్తీతి భవయోనిగతిఆదివసేన నిబ్బత్తి. తహిం తహిం తస్మిం తస్మిం భవాదికే. అభినన్దనాతి తణ్హాఅభినన్దనహేతు. గమనాగమనం హోతీతిఆదినా భవాదీసు సత్తానం అపరాపరం చుతిపటిసన్ధియో దస్సేతి. ఖయనిరోధేనాతి అచ్చన్తఖయసఙ్ఖాతేన అనుప్పాదనిరోధేన. ఉభయమేతం న వత్తబ్బం పహానాభిసమయభావనాభిసమయానం అచ్చాసన్నకాలత్తా. వత్తబ్బం తం హేతుఫలధమ్మూపచారవసేన. యథా హి పదీపుజ్జలనహేతుకో అన్ధకారవిగమో, ఏవం విజ్జుప్పాదహేతుకో అవిజ్జానిరోధో, హేతుఫలధమ్మా చ సమానకాలాపి పుబ్బాపరకాలా వియ వోహరీయన్తి యథా – ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణ’’న్తి (మ. ని. ౧.౨౦౪, ౪౦౦; మ. ని. ౩.౪౨౦, ౪౨౫, ౪౨౬; సం. ని. ౨.౪౩-౪౫; ౨.౪.౬౦; కథా. ౪౬౫, ౪౬౭) పచ్చయపచ్చయుప్పన్నకిరియా. గమనం ఉపచ్ఛిజ్జతి ఇధ కామభవే పరినిబ్బానేన. ఆగమనం ఉపచ్ఛిజ్జతి తత్థ రూపారూపేసు పరినిబ్బానేన. గమనాగమనం ఉపచ్ఛిజ్జతి సబ్బసో అపరాపరుప్పత్తియా అభావతో.

౪౫౪. వివట్టకథాయ పరతో జోతితం పఠమం ఝానం వివట్టం పత్వా ఠితస్స ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన ఉభతోభాగవిముత్తస్స నిరోధసాధకం విభావితుం యుత్తన్తి ఆహ ‘‘కతమం పనావుసోతి ఇధ కిం పుచ్ఛతీ’’తిఆది. తథా హి అనన్తరం నిరోధసమాపజ్జనకేన భిక్ఖునా జానితబ్బాని పఠమస్స ఝానస్స సమ్పయోగపహానఙ్గాని పుచ్ఛితాని. అఙ్గవవత్థానన్తి ఝానఙ్గవవత్థానం. కోట్ఠాసపరిచ్ఛేదోతి తత్థ లబ్భమానఫస్సపఞ్చమకాదిధమ్మకోట్ఠాసపరిచ్ఛేదో జానితబ్బో. ఇమస్మిం ఝానే ఏత్తకా ధమ్మా సంవిజ్జన్తి, ఏత్తకా నిరోధితాతి జానితబ్బం. ఉపకారానుపకారాని అఙ్గానీతి నిరోధసమాపత్తియా ఉపకారాని చ అనుపకారాని చ అఙ్గాని. నిరోధసమాపత్తియా హి సోళసహి ఞాణచరియాహి నవహి సమాధిచరియాహి చ పత్తబ్బత్తా తంతంఞాణస్స సమాధిచరియాహి సమతిక్కమితబ్బా ధమ్మా అనుపకారకఙ్గాని, సమతిక్కమకా ఉపకారకఙ్గాని. తేసఞ్హి వసేన యథానుపుబ్బం ఉపసన్తుపసన్తఓళారికభావాయ భవగ్గసమాపత్తియా సఙ్ఖారావసేససుఖుమతం పత్తా చిత్తచేతసికా యథాపరిచ్ఛిన్నం కాలం నిరుజ్ఝన్తి, అప్పవత్తిం గచ్ఛన్తి. తస్సాతి నిరోధస్స. అనన్తరపచ్చయన్తి అనన్తరపచ్చయసదిసం. న హి నిరోధస్స కోచి ధమ్మో అనన్తరపచ్చయో నామ అత్థి. యఞ్హి తదా చిత్తచేతసికానం తథా నిరుజ్ఝనం, తం యథావుత్తపుబ్బాభిసఙ్ఖారహేతుకాయ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా అహోసీతి సా తస్స అనన్తరపచ్చయో వియ హోతీతి తం వుత్తం. ఛ సమాపత్తియోతి సుత్తన్తనయేన వుత్తసుత్తన్తపిటకసంవణ్ణనాతి కత్వా. ‘‘సత్త సమాపత్తియో’’తి పన వత్తబ్బం, అఞ్ఞథా ఇదం ‘‘చతురఙ్గిక’’న్తి న వత్తబ్బం సియా. నయం వా దస్సేత్వాతి ఆదిఅన్తదస్సనవసేన నయదస్సనం కత్వా.

౪౫౫. ఏవం నిరోధస్స పాదకం విభావేత్వా ఇదాని అన్తోనిరోధే అనుపబన్ధభావతో పఞ్చన్నం పసాదానం పచ్చయపుచ్ఛనే పఠమం తావ తే సరూపతో ఆవేణికతో ఆవేణికవిసయతో పటిస్సరణతో చ పుచ్ఛనవసేన పాళి పవత్తాతి దస్సేన్తో ‘‘విఞ్ఞాణనిస్సయే పఞ్చ పసాదే పుచ్ఛన్తో’’తి ఆహ. గోచరవిసయన్తి ఏత్థ కామం తబ్బహులచారితాపేక్ఖం గోచరగ్గహణం, అనఞ్ఞత్థభావాపేక్ఖం విసయగ్గహణన్తి అత్థేవ గోచరవిసయభావానం విసేసో, వివరియమానం పన ఉభయమ్పి ఆరమ్మణసభావమేవాతి ఆహ ‘‘గోచరభూతం విసయ’’న్తి. ఏకేకస్సాతి ఏకో ఏకస్స, అఞ్ఞో అఞ్ఞస్సాతి అత్థో. అఞ్ఞత్థో హి అయం ఏక-సద్దో ‘‘ఇత్థేకే అభివదన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౨౭) వియ. సచే హీతిఆది అభూతపరికప్పనవచనమేతం. తత్థ సమోధానేత్వాతి ఏకజ్ఝం కత్వా. వినాపి ముఖేనాతిఆదినా అత్థసల్లాపికనిదస్సనం నామ దస్సేతి. యథా విఞ్ఞాణాధిట్ఠితమేవ చక్ఖు రూపం పస్సతి, న కేవలం, ఏవం చక్ఖునిస్సయమేవ విఞ్ఞాణం తం పస్సతి, న ఇతరన్తి ఆహ ‘‘చక్ఖుపసాదే ఉపనేహీ’’తి. తేన తేసం తత్థ సంహచ్చకారితం దస్సేతి. యది వా నీలం యది వా పీతకన్తి ఇదం నీలపీతాదిసభావజాననమత్తం సన్ధాయాహ. నీలం పీతకన్తి పజాననం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స నత్థేవ అవికప్పకభావతో. ఏతేసం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం. నిస్సయసీసేన నిస్సితపుచ్ఛా హేసా, ఏవఞ్హి విసయానుభవనచోదనా సమత్థితా హోతి. తేనాహ ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణం హీ’’తిఆది. యథాసకం విసయం రజ్జనాదివసేన అనుభవితుం అసమత్థాని చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని, తత్థ సమత్థతాయేవ చ నత్థి, న కిఞ్చి అత్థతో పటిసరన్తాని వియ హోన్తీతి వుత్తం ‘‘కిం ఏతాని పటిసరన్తీ’’తి. జవనమనో పటిసరణన్తి పఞ్చద్వారికం ఇతరఞ్చ సాధారణతో వత్వా పున యాయ’స్స రజ్జనాదిపవత్తియా పటిసరణతా, సా సవిసేసా యత్థ లబ్భతి, తం దస్సేన్తో ‘‘మనోద్వారికజవనమనో వా’’తి ఆహ. ఏతస్మిం పన ద్వారేతి చక్ఖుద్వారే జవనం రజ్జతి వా దుస్సతి వా ముయ్హతి వా, యతో తత్థ అఞ్ఞాణాదిఅసంవరో పవత్తతి.

తత్రాతి తస్మిం జవనమనస్సేవ పటిసరణభావే. దుబ్బలభోజకాతి హీనసామత్థియా రాజభోగ్గా. సేవకానం గణనాయ యోజితదివసే లబ్భమానకహాపణో యుత్తికహాపణో. అన్దుబన్ధనేన బద్ధస్స విస్సజ్జనేన లబ్భమానకహాపణో బన్ధకహాపణో. కిఞ్చి పహరన్తే మా పహరన్తూతి పటిక్ఖిపతో దాతబ్బదణ్డో మాపహారకహాపణో. సో సబ్బోపి పరిత్తకేసు గామికమనుస్సేసు తథా లబ్భమానో ఏత్తకో హోతీతి ఆహ ‘‘అట్ఠకహాపణో వా’’తిఆది. సతవత్థుకన్తి సతకరీసవత్థుకం. ఏస నయో సేసపదద్వయేపి. తత్థాతిఆది ఉపమాసంసన్ధనం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

౪౫౬. అన్తోనిరోధస్మిం పఞ్చ పసాదేతి నిరోధసమాపన్నస్స పవత్తమానే పఞ్చ పసాదే. కిరియమయపవత్తస్మిన్తి జవనాదికిరియానిబ్బత్తకధమ్మప్పవత్తియం. బలవపచ్చయా హోన్తీతి పచ్ఛాజాతవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతపచ్చయేహి పచ్చయా హోన్తి, ఉపత్థమ్భకభావేన బలవపచ్చయా హోన్తి. జీవితిన్ద్రియం పటిచ్చాతి ఇన్ద్రియఅత్థిఅవిగతపచ్చయవసేన పచ్చయభూతం జీవితిన్ద్రియం పటిచ్చ పఞ్చవిధోపి పసాదో తిట్ఠతి. జీవితిన్ద్రియేన వినా న తిట్ఠతి జీవితిన్ద్రియరహితస్స కమ్మసముట్ఠానరూపకలాపస్స అభావతో. తస్మాతి యస్మా అనుపాలనలక్ఖణేన జీవితేన అనుపాలితా ఏవ ఉస్మా పవత్తతి, న తేన అననుపాలితా, తస్మా ఉస్మా ఆయుం పటిచ్చ తిట్ఠతి. జాలసిఖం పటిచ్చ ఆభా పఞ్ఞాయతీతి జాలసిఖాసఙ్ఖాతభూతసఙ్ఘాతం సహేవ పవత్తమానం నిస్సాయ ‘‘ఆభా’’తి లద్ధనామా వణ్ణధాతు ‘‘ఉజ్జలతి, అన్ధకారం విధమతి, రూపగతాని చ విదంసేతీ’’తిఆదీహి పకారేహి ఞాయతి. తం ఆలోకం పటిచ్చాతి తం వుత్తప్పకారం ఆలోకం పచ్చయం లభిత్వా. జాలసిఖా పఞ్ఞాయతీతి ‘‘అప్పికా, మహతీ, ఉజు, కుటిలా’’తిఆదినా పాకటా హోతి.

జాలసిఖా వియ కమ్మజతేజో నిస్సయభావతో. ఆలోకో వియ జీవితిన్ద్రియం తన్నిస్సితభావతో. ఇదాని ఉపమోపమితబ్బానం సమ్బన్ధం దస్సేతుం ‘‘జాలసిఖా హీ’’తిఆది వుత్తం. ఆలోకం గహేత్వావ ఉప్పజ్జతీతి ఇమినా యథా జాలసిఖాయ సహేవ ఆలోకో ఉప్పజ్జతి, ఏవం కమ్మజుస్మనా సహేవ జీవితిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతీతి దస్సేతి. జాలసిఖాసన్నిస్సయో తస్సా సతియేవ హోన్తో ఆలోకో తాయ ఉప్పాదితో వియ హోతీతి ఆహ ‘‘అత్తనా జనితఆలోకేనేవా’’తి. ఉస్మా నామేత్థ కమ్మసముట్ఠానా తేజోధాతు తన్నిస్సితఞ్చ జీవితిన్ద్రియం తదనుపాలకఞ్చాతి ఆహ ‘‘కమ్మజమహాభూతసమ్భవేన జీవితిన్ద్రియేన ఉస్మాయ అనుపాలన’’న్తి. న కేవలం ఖణట్ఠితియా ఏవ, అథ ఖో పబన్ధానుపచ్ఛేదస్సపి జీవితిన్ద్రియం కారణన్తి ఆహ ‘‘వస్ససతమ్పి కమ్మజతేజపవత్తం పాలేతీ’’తి. ఉస్మా ఆయునో పచ్చయో హోన్తో సేసభూతసహితో ఏవ హోతీతి ఆహ ‘‘మహాభూతానీ’’తి. తథా ఆయుపి సహజాతరూపం పాలేన్తమేవ ఉస్మాయ పచ్చయో హోతీతి వుత్తం ‘‘మహాభూతాని పాలేతీ’’తి.

౪౫౭. ఆయు ఏవ ఇన్ద్రియపచ్చయాదివసేన సహజాతధమ్మానం అనుపాలనవసేన సఙ్ఖరణతో ఆయుసఙ్ఖారో. బహువచననిద్దేసో పన అనేకసతసహస్సభేదేసు రూపకలాపేసు పవత్తియా అనేకభేదన్తి కత్వా. ఆరమ్మణరసం అనుభవన్తీతి వేదనియా యథా ‘‘నియ్యానికా’’తి. తేనాహ ‘‘వేదనా ధమ్మావా’’తి. సుఖాదిభేదభిన్నత్తా బహువచననిద్దేసో. ఇమేసం ఆయుసఙ్ఖారవేదనానం ఏకన్తనిరోధం సమాపన్నస్స మరణేన భవితబ్బం వేదనాయ నిరుద్ధత్తా. ఆయుసఙ్ఖారానం తథా అనిరుద్ధత్తా నిరోధస్స సమాపజ్జనమేవ న సియా, కుతో వుట్ఠానం. తేన వుత్తం పాళియం ‘‘తే చ హావుసో’’తిఆది. వుట్ఠానం పఞ్ఞాయతి సఞ్ఞావేదనాదీనం ఉప్పత్తియా. ఇదాని తమత్థం విత్థారతో ఉపమాయ విభావేతుం ‘‘యో హీ’’తిఆది వుత్తం. ఉక్కణ్ఠిత్వాతి నానారమ్మణాపాతతో నిబ్బిన్దిత్వా. యథాపరిచ్ఛిన్నకాలవసేనాతి యథాపరిచ్ఛిన్నే కాలే సమ్పత్తే. రూపజీవితిన్ద్రియపచ్చయాతి ఇన్ద్రియపచ్చయభూతా. జాలాపవత్తం వియ అరూపధమ్మా తేజుస్సదభావతో విసయోభాసనతో చ. ఉదకప్పహారో వియ నిరోధసమాపత్తియా పుబ్బాభిసఙ్ఖారో. పిహితఅఙ్గారా వియ రూపజీవితిన్ద్రియం ఉస్మామత్తతాయ అనోభాసనతో. యథాపరిచ్ఛిన్నకాలాగమనన్తి యథాపరిచ్ఛిన్నకాలస్స ఉపగమనం. అనురూపపత్తివసేనేవ రూపపవత్తిగ్గహణం. ఇమం రూపకాయం జహన్తీతి ఇమస్మా రూపకాయా కళేవరా విగచ్ఛన్తి నప్పవత్తన్తి.

కాయేన సఙ్ఖరీయన్తీతి కాయసఙ్ఖారా తప్పటిబద్ధవుత్తితాయ. వాచం సఙ్ఖరోన్తీతి వచీసఙ్ఖారా. వితక్కేత్వా విచారేత్వా హి వాచం భిన్దతి కథేతి. చిత్తేన సఙ్ఖరీయన్తీతి చిత్తసఙ్ఖారా తప్పటిబద్ధవుత్తితో. చిత్తసఙ్ఖారనిరోధచోదనాయ రూపనిరోధో వియ చిత్తనిరోధో అచోదితో తేసం తతో అఞ్ఞత్తాతి న చిత్తసమ్పయుత్తనిరోధో ఏకన్తికో వితక్కాదినిరోధే తదభావతో. యం పన వుత్తం ‘‘వాచా అనిరుద్ధా హోతీ’’తి, తమ్పి న. వాచం సఙ్ఖరోన్తీతి హి వచీసఙ్ఖారా, తేసు నిరుద్ధేసు కథం వాచాయ అనిరోధో. చిత్తం పన నిరుద్ధేసుపి చిత్తసఙ్ఖారేసు తేహి అనభిసఙ్ఖతత్తా వితక్కాదినిరోధో వియ పవత్తతియేవాతి అయమేత్థ పరస్స అధిప్పాయో. ఆనన్తరియకమ్మం కతం భవేయ్య, చిత్తస్స అనిరుద్ధత్తా తం నిస్సాయ చ రూపధమ్మానం అనపగతత్తా తే జీవన్తి ఏవ నామాతి. బ్యఞ్జనే అభినివేసం అకత్వాతి ‘‘చిత్తసఙ్ఖారా నిరుద్ధా’’తి వచనతో తేవ నిరుద్ధా, న చిత్తన్తి ఏవం నేయ్యత్థం సుత్తం ‘‘నీతత్థ’’న్తి అభినివేసం అకత్వా. ఆచరియానం నయే ఠత్వాతి పరమ్పరాగతానం ఆచరియానం అధిప్పాయే ఠత్వాతి అత్థో. ఉపపరిక్ఖితబ్బోతి సుత్తన్తరాగమతో సుత్తన్తరపదస్స అవిపరీతో అత్థో వీమంసితబ్బో. యథా హి ‘‘అసఞ్ఞభవో’’తి వచనతో ‘‘సఞ్ఞావ తత్థ నత్థి, ఇతరే పన చిత్తచేతసికా సన్తీ’’తి అయమేత్థ అత్థో న గయ్హతి. యథా చ ‘‘నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతన’’న్తి వచనతో ‘‘సఞ్ఞావ తత్థ తాదిసీ, న ఫస్సాదయో’’తి అయమేత్థ అత్థో న గయ్హతి సఞ్ఞాసీసేన దేసనాతి కత్వా, ఏవమిధాపి ‘‘చిత్తసఙ్ఖారా నిరుద్ధా’’తి, ‘‘సఞ్ఞావేదయితనిరోధో’’తి చ దేసనాసీసమేవ. సబ్బేపి పన చిత్తచేతసికా తత్థ నిరుజ్ఝన్తేవాతి అయమేత్థ అవిపరీతో అత్థో వేదితబ్బో, తథాపుబ్బాభిసఙ్ఖారేన సబ్బేసంయేవ చిత్తచేతసికానం తత్థ నిరుజ్ఝనతో. ఏతేన యం పుబ్బే ‘‘అఞ్ఞత్తా, తదభావతో’’తి చ యుత్తివచనం, తదయుత్తం అధిప్పాయానవబోధతోతి దస్సితం హోతి. తేనాహ ‘‘అత్థో హి పటిసరణం, న బ్యఞ్జన’’న్తి.

ఉపహతానీతి బాధితాని. మక్ఖితానీతి ధంసితాని. ఆరమ్మణఘట్టనాయ ఇన్ద్రియానం కిలమథో చక్ఖునా భాసురరూపసుఖుమరజదస్సనేన విభావేతబ్బో. తథా హి ఉణ్హకాలే పురతో అగ్గిమ్హి జలన్తే ఖరస్సరే చ పణవే ఆకోటితే అక్ఖీని భేదాని వియ న సహన్తి సోతాని ‘‘సిఖరేన వియ అభిహఞ్ఞన్తీ’’తి వత్తారో హోన్తి.

౪౫౮. రూపావచరచతుత్థజ్ఝానమేవ రూపవిరాగభావనావసేన పవత్తం అరూపజ్ఝానన్తి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం విస్సజ్జేన్తో ధమ్మసేనాపతి ‘‘సుఖస్స చ పహానా’’తిఆదినా విస్సజ్జేసి. అపగమనేన విగమేన పచ్చయా అపగమనపచ్చయా సుఖాదిప్పహానాని. అధిగమపచ్చయా పన కసిణేసు రూపావచరచతుత్థజ్ఝానం హేట్ఠిమా తయో చ ఆరుప్పా. న హి సక్కా తాని అనధిగన్త్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనమధిగన్తుం. నిరోధతో వుట్ఠానకఫలసమాపత్తిన్తి నిరోధతో వుట్ఠానభూతం అనిచ్చానుపస్సనాసముదాగతఫలసమాపత్తిం. సా హి ‘‘అనిమిత్తా చేతోవిముత్తీ’’తి వుచ్చతి. యథా సమథనిస్సన్దో అభిఞ్ఞా, మేత్తాకరుణాముదితాబ్రహ్మవిహారనిస్సన్దో ఉపేక్ఖాబ్రహ్మవిహారో, కసిణనిస్సన్దో ఆరుప్పా, సమథవిపస్సనానిస్సన్దో నిరోధసమాపత్తి, ఏవం విపస్సనాయ నిస్సన్దఫలభూతం సామఞ్ఞఫలన్తి ఆహ ‘‘విపస్సనానిస్సన్దాయ ఫలసమాపత్తియా’’తి. ఆరమ్మణా నామ సారమ్మణధమ్మానం విసేసతో ఉప్పత్తినిమిత్తన్తి ఆహ ‘‘సబ్బనిమిత్తానన్తి రూపాదీనం సబ్బారమ్మణాన’’న్తి. నత్థి ఏత్థ కిఞ్చి సఙ్ఖారనిమిత్తన్తి అనిమిత్తా, అసఙ్ఖతా ధాతూతి ఆహ ‘‘సబ్బనిమిత్తాపగతాయ నిబ్బానధాతుయా’’తి. ఫలసమాపత్తిసహజాతం మనసికారం సన్ధాయాహ, న ఆవజ్జనమనసికారం. న హేత్థ తస్స సమ్భవో అనులోమానన్తరం ఉప్పజ్జనతో.

ఇమస్మిం ఠానేతి ఇధ వుత్తనిరోధస్స ఆదిమజ్ఝపరియోసానానం గహితానం ఇమస్మిం పరియోసానస్స గహితట్ఠానే. ద్వీహి బలేహీతి సమథవిపస్సనాబలేహి. తయో చ సఙ్ఖారానన్తి కాయసఙ్ఖారాదీనం తిణ్ణం సఙ్ఖారానం. సోళసహి ఞాణచరియాహీతి అనిచ్చానుపస్సనా, దుక్ఖా, అనత్తా, నిబ్బిదా, విరాగా, నిరోధా, పటినిస్సగ్గా, వివట్టానుపస్సనా, సోతాపత్తిమగ్గో…పే… అరహత్తఫలసమాపత్తీతి ఇమాహి సోళసహి ఞాణచరియాహి. నవహి సమాధిచరియాహీతి పఠమజ్ఝానసమాధిఆదీహి నవహి సమాధిచరియాహి. యో యథావుత్తాసు చరియాసు పుగ్గలస్స వసీభావో, సా వసీభావతాపఞ్ఞా. అస్సా సా కథితాతి యోజనా. వినిచ్ఛయకథాతి వినిచ్ఛయవసేన పవత్తా అట్ఠకథా కథితా. తస్మా విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౮౬౮-౮౬౯) తంసంవణ్ణనాయఞ్చ (విసుద్ధి. మహాటీ. ౨.౮౬౮) వుత్తనయేన వేదితబ్బా.

వలఞ్జనసమాపత్తి అరియవిహారవసేన విహరణసమాపత్తి. ఠితియాతి ఏత్థ పబన్ధట్ఠితి అధిప్పేతా, న ఖణట్ఠితి. కస్మా? సమాపజ్జనత్తా. తేనాహ ‘‘ఠితియాతి చిరట్ఠితత్థ’’న్తి. అద్ధానపరిచ్ఛేదోతి ఏత్తకం కాలం సమాపత్తియా వీతినామేస్సామీతి పగేవ కాలపరిచ్ఛేదో. రూపాదినిమిత్తవసేనాతి కమ్మకమ్మనిమిత్తగతినిమిత్తేసు యథారహం లబ్భమానరూపాదినిమిత్తవసేన. తత్థ యస్మా కమ్మనిమిత్తే ఛబ్బిధమ్పి ఆరమ్మణం లబ్భతి, తస్మా ‘‘సబ్బనిమిత్తాన’’న్తి వుత్తం, న సబ్బేసం ఆరమ్మణానం ఏకజ్ఝం, ఏకన్తతో వా మనసికాతబ్బతో. లక్ఖణవచనఞ్హేతం యథా ‘‘దాతబ్బమేతం భేసజ్జం, యది మే బ్యాధితా సియు’’న్తి.

౪౫౯. నీలమ్పి సఞ్జానాతీతిఆదినా నీలాదిగ్గహణముఖేన తంవణ్ణానం సత్తానం సఞ్జాననం అవేరాదిభావమనసికరణం జోతితన్తి ఆహ ‘‘ఏతస్మిఞ్హి ఠానే అప్పమాణా చేతోవిముత్తి కథితా’’తి. ఏత్థ ఆకిఞ్చఞ్ఞం కథితన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘ఏత్థ సుఞ్ఞతా’’తి, ‘‘ఏత్థ అనిమిత్తా’’తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. న్తి ‘‘ఇధ అఞ్ఞం అభినవం నామ నత్థీ’’తిఆదినా వుత్తం అత్థవచనం. ఏతాతి అప్పమాణచేతోవిముత్తిఆదయో. ఏకనామకాతి ఏకేకనామకా, యే నానాబ్యఞ్జనాతి అధిప్పేతా. ఏకో ధమ్మోతి అరహత్తఫలసమాపత్తి. చతునామకోతి అప్పమాణచేతోవిముత్తిఆదినామకో. ఏతన్తి ఏతమత్థం. అప్పమాణాతి అనోధిసో, ఓధిసోపి వా ‘‘ఏత్తకా’’తి అపరిమితా. అసేసేత్వాతి అసుభసమాపత్తి వియ ఏకస్సేవ అగ్గహణతో.

కిఞ్చాపి అసుభనిమిత్తారమ్మణమ్పి కిఞ్చనం హోతి, ఆరమ్మణసఙ్ఘట్టనస్స కిఞ్చనస్స అసుభసమాపత్తీనమ్పి పటిభాగనిమిత్తసఙ్ఖాతం ఆరమ్మణం సబిమ్బం వియ విగ్గహం కిఞ్చనం హుత్వా ఉపట్ఠాతి, న తథా ఇమస్సాతి. నను బ్రహ్మవిహారపఠమారుప్పానమ్పి పటిభాగనిమిత్తభూతం కిఞ్చి ఆరమ్మణం నత్థీతి? సచ్చం నత్థి, అయం పన పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణం వియ న పటిభాగనిమిత్తభూతఆరమ్మణతాయ ఏవం వుత్తా. అత్తేనాతి అత్తనా. భవతి ఏతేన అత్తాతి అభిధానం బుద్ధి చాతి భావో, అత్తా. భావ-సద్దోపి అత్తపరియాయోతి ఆహ ‘‘భావపోసపుగ్గలాదిసఙ్ఖాతేనా’’తి. నేసం అప్పమాణసమాధిఆదీనం చతున్నం. ‘‘నానతా పాకటావా’’తి వుత్తం నానత్తం భూమితో ఆరమ్మణతో చ దస్సేతుం ‘‘అత్థో పనా’’తిఆది వుత్తం. పరిత్తాదిభావేన అతీతాదిభావేన అజ్ఝత్తాదిభావేన చ న వత్తబ్బం ఆరమ్మణం ఏతిస్సాతి నవత్తబ్బారమ్మణా నిబ్బానారమ్మణఫలసమాపత్తిభావతో.

ఏత్తకోతి రాగాదీహి సంకిలిట్ఠతాయ ఏత్తకప్పమాణో, ఉత్తానో పరిత్తచేతసోతి అత్థో. నిబ్బానమ్పి అప్పమాణమేవ పమాణకరణానం అభావేనాతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. అకుప్పాతి అరహత్తఫలచేతోవిముత్తి పటిపక్ఖేహి అకోపనీయతాయ. కిఞ్చతీతి కత్తరి పఠితో ధాతు మద్దనత్థోతి ఆహ ‘‘కిఞ్చతి మద్దతీ’’తి. తస్స పయోగం దస్సేతుం ‘‘మనుస్సా కిరా’’తిఆది వుత్తం.

సమూహాదిఘనవసేన సకిచ్చపరిచ్ఛేదతాయ చ సవిగ్గహా వియ ఉపట్ఠితా సఙ్ఖారా నిచ్చాదిగ్గాహస్స వత్థుతాయ ‘‘నిచ్చనిమిత్తం సుఖాదినిమిత్త’’న్తి చ వుచ్చతి. విపస్సనా పన తత్థ ఘనవినిబ్భోగం కరోన్తీ నిచ్చాదిగ్గాహం విధమేన్తీ ‘‘నిమిత్తం సముగ్ఘాతేతీ’’తి వుత్తా ఘననిమిత్తస్స ఆరమ్మణభూతస్స అభావా. న గహితాతి ఏకత్థపదనిద్దేసే పాళియం కస్మా న గహితా? సాతి సుఞ్ఞతా చేతోవిముత్తి. సబ్బత్థాతి అప్పమాణాచేతోవిముత్తిఆదినిద్దేసేసు. ఆరమ్మణవసేనాతి ఆరమ్మణవసేనపి ఏకత్థా, న కేవలం సభావసరసతోవ. ఇమినా పరియాయేనాతి అప్పమాణతోతిఆదినా ఆరమ్మణతో లద్ధపరియాయేన. అఞ్ఞస్మిం పన ఠానేతి ఆకిఞ్చఞ్ఞాదిసద్దపవత్తిహేతుతో అఞ్ఞేన హేతునా అప్పమాణాతిసద్దప్పవత్తియం ఏతస్స చేతోవిముత్తియా హోన్తి. ఏస నయో సేసేసుపి. ఇమినా పరియాయేనాతి ఇమినా తాయ తాయ సమఞ్ఞాయ వోహరితబ్బతాపరియాయేన. సచ్చానం దస్సనముఖేన వట్టవసేన ఉట్ఠితదేసనం అరహత్తేన కూటం గణ్హన్తో యథానుసన్ధినావ దేసనం నిట్ఠపేసి. యం పనేత్థ అత్థతో అవిభత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

మహావేదల్లసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౪. చూళవేదల్లసుత్తవణ్ణనా

౪౬౦. అయం దేసనా యస్మా పుచ్ఛావిస్సజ్జనవసేన పవత్తా, తస్మా పుచ్ఛకవిస్సజ్జకే పుచ్ఛానిమిత్తఞ్చ సముదాయతో విభావేతుం ‘‘కో పనాయ’’న్తిఆది వుత్తం. ఉపాసకత్తన్తి అమగ్గాగతం ఉపాసకత్తం. తేసన్తి ఏకాదసనహుతానం. మగ్గాగతేన ఉపసమేన సన్తిన్ద్రియో సన్తమానసో.

‘‘కిం ను ఖో అజ్జ భవిస్సతి అయ్యపుత్తో’’తి వీథిం ఓలోకయమానా. ఓలమ్బనత్థన్తి తస్స హత్థావలమ్బనత్థం పుబ్బాచిణ్ణవసేన అత్తనో హత్థం పసారేసి. బహిద్ధాతి అత్తనా అఞ్ఞం విసభాగవత్థుం సన్ధాయ వదతి. పరిభేదకేనాతి పేసుఞ్ఞవాదినా.

అధిగమప్పిచ్ఛతాయ ‘‘న పకాసేతబ్బో’’తి చిన్తేసి. పున తం అనుకమ్పన్తో ‘‘సచే ఖో పనాహ’’న్తిఆదిం చిన్తేసి. ఏసో ధమ్మోతి ఏసో లోకుత్తరధమ్మో. వివట్టం ఉద్దిస్స ఉపచితం నిబ్బేధభాగియం కుసలం ఉపనిస్సయో. ‘‘యది మే ఉపనిస్సయో అత్థి, సక్కా ఏతం పటిలద్ధుం. సచేపి నత్థి, ఆయతిం ఉపనిస్సయో భవిస్సతీ’’తి చిరకాలపరిభావితాయ ఘటే పదీపజాలా వియ అబ్భన్తరే దిప్పమానాయ హేతుసమ్పత్తియా చోదియమానా ఆహ ‘‘ఏవం సన్తే మయ్హం పబ్బజ్జం అనుజానాథా’’తి.

లాభసక్కారో ఉప్పజ్జి సుచిరకాలం కతూపచితపుఞ్ఞతాయ. అభినీహారసమ్పన్నత్తాతి సుజాతత్థేరస్స పదుముత్తరస్స భగవతో అగ్గసావకస్స నిపచ్చకారం కత్వా – ‘‘తుమ్హేహి దిట్ఠధమ్మస్స భాగీ అస్స’’న్తి నిబ్బేధభాగియం దానం దత్వా కతపత్థనాసఙ్ఖాతసమ్పన్నాభినీహారత్తా. నాతిచిరం కిలమిత్థాతి కమ్మట్ఠానం భావేన్తీ విపస్సనాయ పరిపాకవసేన చిరం న కిలమిత్థ. వుత్తమేవత్థం వివరితుం ‘‘ఇతో పట్ఠాయా’’తిఆది వుత్తం. దుతియగమనేనాతి పబ్బాజనత్థం గమనతో దుతియగమనేన.

ఉపనేత్వాతి పఞ్హస్స అత్థభావేన ఉపనేత్వా. సక్కాయన్తి సకాయం. ఉపనిక్ఖిత్తం కిఞ్చి వత్థుం సమ్పటిచ్ఛమానా, వియ సమ్పటిచ్ఛన్తీ వియ. ఏకో ఏవ పాసో ఏతిస్సాతి ఏకపాసకా, గణ్ఠి. సా హి సుమోచియా, అనేకపాసా పన దుమ్మోచియా, ఏకపాసగ్గహణం విస్సజ్జనస్స సుకరభావదస్సనత్థం. పటిసమ్భిదావిసయే ఠత్వాతి ఏతేన థేరియా పభిన్నపటిసమ్భిదతం దస్సేతి. పచ్చయభూతాతి ఆరమ్మణాదివసేన పచ్చయభూతా.

థేరియా విసేసాధిగమస్స అత్తనో అవిసయతాయ విసాఖో ‘‘న సక్కా’’తిఆదినా చిన్తేసీతి దట్ఠబ్బం. సచ్చవినిబ్భోగపఞ్హబ్యాకరణేనాతి సచ్చపరియాపన్నస్స ధమ్మస్స దస్సనతో అఞ్ఞానఞ్ఞత్థనిద్ధారణభేదనాసఙ్ఖాతస్స వినిబ్భోగపఞ్హస్స విస్సజ్జనేన. ద్వే సచ్చానీతి దుక్ఖసముదయసచ్చాని. పటినివత్తేత్వాతి పరివత్తేత్వా. గణ్ఠిపఞ్హన్తి దుబ్బినిబ్బేధతాయ గణ్ఠిభూతం పఞ్హం.

న తంయేవ ఉపాదానం తే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా ఏకదేసస్స సముదాయతాభావతో, సముదాయస్స చ ఏకదేసతాభావతో. నాపి అఞ్ఞత్ర పఞ్చహి ఉపాదానక్ఖన్ధేహి ఉపాదానం తస్స తదేకదేసభావతో. న హి ఏకదేసో సముదాయవినిముత్తో హోతి. యది హి తఞ్ఞేవాతిఆదినా ఉభయపక్ఖేపి దోసం దస్సేతి. రూపాదిసభావమ్పీతి రూపవేదనాసఞ్ఞావిఞ్ఞాణసభావమ్పి, ఫస్సచేతనాదిసభావమ్పి ఉపాదానం సియా. అఞ్ఞత్ర సియాతి పఞ్చహి ఉపాదానక్ఖన్ధేహి విసుంయేవ ఉపాదానం యది సియా. పరసమయేతి నికాయవాదే. చిత్తవిప్పయుత్తో అనుసయోతి నిదస్సనమత్తమేతం నికాయవాదే చిత్తసభావాభావవిఞ్ఞాణాదీనమ్పి చిత్తవిప్పయుత్తభావపటిజాననతో. ఏవం బ్యాకాసీతి ‘‘న ఖో, ఆవుసో’’తిఆదినా ఖన్ధగతఛన్దరాగభావేన బ్యాకాసి. అత్థధమ్మనిచ్ఛయసమ్భవతో అసమ్బన్ధేన. తేసు కత్థచిపి అసమ్ముయ్హనతో అవిత్థాయన్తేన. పుచ్ఛావిసయే మోహన్ధకారవిగమనేన పదీపసహస్సం జాలేన్తేన వియ. సఉపాదానుపాదానట్ఠానం అనుత్తానతాయ పచురజనస్స గూళ్హో. అగ్గహితసఙ్కేతానం కేసఞ్చి పటిచ్ఛాదితసదిసత్తా పటిచ్ఛన్నో. తిలక్ఖణబ్భాహతధమ్మవిసయతాయ తిలక్ఖణాహతో. గమ్భీరఞాణగోచరతాయ గమ్భీరో. లద్ధపతిట్ఠా అరియసచ్చసమ్పటివేధనతో. ఏవం దిట్ఠధమ్మాదిభావతో వేసారజ్జప్పత్తా. సబ్బసో నివుత్థబ్రహ్మచరియతాయ తిణ్ణం భవానమ్పి అపరభాగే నిబ్బానే నివుత్థవతీతి భవమత్థకే ఠితా.

౪౬౧. ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తి పదుద్ధారం కత్వా ‘‘ఇధేకచ్చో’’తిఆదినా (పటి. మ. ౧.౧౩౦) పటిసమ్భిదాపాఠేన తదత్థం వివరతి. తత్థ అత్తతో సమనుపస్సతీతి అత్తాతి సమనుపస్సతి, అత్తభావేన సమనుపస్సతి. అహన్తి అత్తానం నిద్దిసతి. అహంబుద్ధినిబన్ధనఞ్హి అత్తానం అత్తవాదీ పఞ్ఞపేతి, తస్మా యం రూపం సో అహన్తి యదేతం మమ రూపం నామ, సో అహన్తి వుచ్చమానో మమ అత్తా తం మమ రూపన్తి రూపఞ్చ అత్తఞ్చ అద్వయం అనఞ్ఞం సమనుపస్సతి. తథా పస్సతో చ అత్తా వియ రూపం, రూపం వియ వా అత్తా అనిచ్చోతి ఆపన్నమేవ. అచ్చీతి జాలసిఖా. సా చే వణ్ణో, చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యావ సియా, న కాయవిఞ్ఞేయ్యా, వణ్ణోపి వా కాయాదివిఞ్ఞేయ్యో అచ్చియా అనఞ్ఞత్తాతి ఉపమేయ్యం వియ ఉపమాపి దిట్ఠిగతికస్స అయుత్తావ. దిట్ఠిపస్సనాయాతి మిచ్ఛాదిట్ఠిసఙ్ఖాతాయ పస్సనాయ పస్సతి, న తణ్హామానపఞ్ఞానుపస్సనాయ. అరూపం వేదనాదిం అత్తాతి గహేత్వా ఛాయాయ రుక్ఖాధీనతాయ ఛాయావన్తం రుక్ఖం వియ, రూపస్స సన్తకభావేన అత్తాధీనతాయ రూపవన్తం అత్తానం సమనుపస్సతి. పుప్ఫాధీనతాయ పుప్ఫస్మిం గన్ధం వియ ఆధేయ్యభావేన అత్తాధీనతాయ రూపస్స అత్తని రూపం సమనుపస్సతి. యథా కరణ్డో మణినో ఆధారో, ఏవం రూపమ్పి అత్తనో ఆధారోతి కత్వా అత్తానం రూపస్మిం సమనుపస్సతి. ఏసేవ నయోతి ఇమినా అత్తనో వేదనాదీహి అనఞ్ఞత్తం తేసఞ్చాధారణతం నిస్సితతఞ్చ యథావుత్తం అతిదిసతి.

అరూపం అత్తాతి కథితం ‘‘వేదనావన్త’’న్తిఆదీసు వియ రూపేన వోమిస్సకతాయ అభావతో. రూపారూపమిస్సకో అత్తా కథితో రూపేన సద్ధిం సేసారూపధమ్మానం అత్తాతి గహితత్తా. ఉచ్ఛేదదిట్ఠి కథితా రూపాదీనం వినాసదస్సనతో. తేనేవాహ ‘‘రూపం అత్తాతి యో వదేయ్య, తం న ఉపపజ్జతి, అత్తా మే ఉప్పజ్జతి చ వేతి చాతి ఇచ్చస్స ఏవమాగతం హోతీ’’తిఆది. అవసేసేసూతి పన్నరససు ఠానేసు. సస్సతదిట్ఠి కథితా రూపవన్తాదిభావేన గహితస్స అనిద్ధారితరూపత్తా.

దిట్ఠిగతికో యం వత్థుం అత్తాతి సమనుపస్సతి, యేభుయ్యేన తం నిచ్చం సుఖన్తి చ సమనుపస్సతేవ. సావకో పన తప్పటిక్ఖేపేన సబ్బే ధమ్మా అనత్తాతి సుదిట్ఠత్తా రూపం అత్తాతి న సమనుపస్సతి, తథాభూతో చ అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి సమనుపస్సతి, తథా వేదనాదయోతి దస్సేన్తో ‘‘న రూపం అత్తతో’’తిఆదిమాహ. ఏవం భవదిట్ఠిపి అవిజ్జాభవతణ్హా వియ వట్టస్స సముదయోయేవాతి దిట్ఠికథాయం ‘‘ఏత్తకేన గమనం హోతీ’’తిఆది. దిట్ఠిప్పహానకథాయఞ్చ ‘‘ఏత్తకేన గమనం న హోతీ’’తిఆది వుత్తం.

౪౬౨. హేట్ఠా వుత్తమత్థమేవ పుచ్ఛితత్తా ‘‘థేరియా పటిపుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జేతబ్బో’’తి వత్వా పటిపుచ్ఛనవిధిం దస్సేతుం ‘‘ఉపాసకా’’తిఆది వుత్తం. పటిపత్తివసేనాతి సక్కాయనిరోధగామినిపటిపదాభావేన. సఙ్ఖతాసఙ్ఖతవసేన లోకియలోకుత్తరవసేన సఙ్గహితాసఙ్గహితవసేనాతి ‘‘వసేనా’’తి పదం పచ్చేకం యోజేతబ్బం. తత్థ కామం అసఙ్ఖతో నామ మగ్గో నత్థి, కిం సఙ్ఖతో, ఉదాహు అసఙ్ఖతోతి పన పుచ్ఛావసేన తథా వుత్తం? ‘‘అరియో’’తి వచనేనేవ మగ్గస్స లోకుత్తరతో సిద్ధా, సఙ్గాహకఖన్ధపరియాపన్నానం పన మగ్గధమ్మానమ్పి సియా లోకియతాతి ఇధ లోకియగ్గహణం. కిఞ్చాపి సఙ్గహితపదమేవ పాళియం ఆగతం, న అసఙ్గహితపదం, యే పన సఙ్గాహకభావేన వుత్తా, తే సఙ్గహితా న హోన్తీతి అట్ఠకథాయం అసఙ్గహితగ్గహణం కతన్తి దట్ఠబ్బం. సఙ్ఖతోతిఆదీసు సమేచ్చ సమ్భుయ్య పచ్చయేహి కతోతి సఙ్ఖతో. తథాభూతో చ తంసమఙ్గినో పుగ్గలస్స పుబ్బభాగచేతనాతి మయ్హం మగ్గో అట్ఠఙ్గికో హోతు సత్తఙ్గికో వాతి చేతితభావేన చేతితో. సహజాతచేతనాయపి చేతితోవ తస్సా సహకారీకారణభావతో, తతో ఏవ పకప్పితో ఆయూహితో. పచ్చయేహి నిప్ఫాదితత్తా కతో నిబ్బత్తితో చ. సమాపజ్జన్తేన అత్తనో సన్తానే సమ్మదేవ ఆపజ్జన్తేన ఉప్పాదేన్తేన. ఇతి సత్తహిపి పదేహి పచ్చయనిబ్బత్తితంయేవ అరియమగ్గస్స దస్సేతి.

అసఙ్గహితో ఖన్ధానం పదేసో ఏతస్స అత్థీతి మగ్గో సప్పదేసో. నత్థి ఏతేసం పదేసాతి ఖన్ధా నిప్పదేసా. పదిస్సతి ఏతేన సముదాయోతి హి పదేసో, అవయవో. అయన్తి మగ్గో. సప్పదేసత్తా ఏకదేసత్తా. నిప్పదేసేహి సముదాయభావతో నిరవసేసపదేసేహి. యథా నగరం రజ్జేకదేసభూతం తదన్తోగధత్తా రజ్జేన సఙ్గహితం, ఏవం అరియమగ్గో ఖన్ధత్తయేకదేసభూతో తదన్తోగధత్తా తీహి ఖన్ధేహి సఙ్గహితోతి దస్సేతి ‘‘నగరం వియ రజ్జేనా’’తి ఇమినా. సజాతితోతి సమానజాతితాయ, సమానసభావత్తా ఏవాతి అత్థో. ఏత్థ చ సీలక్ఖన్ధో ‘‘నవ కోటిసహస్సానీ’’తిఆదినా (విసుద్ధి. ౧.౨౦; అప. అట్ఠ. ౨.౫౫.౫౫; పటి. మ. అట్ఠ. ౧.౧.౩౭) వుత్తపభేదవసేన చేవ సమ్పత్తసమాదానవిరతిఆదివసేన చ గయ్హమానో నిప్పదేసో, మగ్గసీలం పన ఆజీవట్ఠమకమేవ సముచ్ఛేదవిరతిమత్తమేవాతి సప్పదేసం. సమాధిక్ఖన్ధో పరిత్తమహగ్గతాదివసేన చేవ ఉపచారప్పనాసమాధివసేన చ అనేకభేదతాయ నిప్పదేసో, మగ్గసమాధి పన లోకుత్తరోవ, అప్పనాసమాధి ఏవాతి సప్పదేసో. తథా పఞ్ఞాక్ఖన్ధో పరిత్తమహగ్గతాదివసేన చేవ సుతమయఞాణాదివసేన చ అనేకభేదతాయ నిప్పదేసో, మగ్గపఞ్ఞా పన లోకుత్తరావ, భావనామయా ఏవాతి సప్పదేసా. అత్తనో ధమ్మతాయాతి సహకారీకారణం అనపేక్ఖిత్వా అత్తనో సభావేన అత్తనో బలేన అప్పేతుం న సక్కోతి వీరియేన అనుపత్థమ్భితం, సతియా చ అనుపట్ఠితం. పగ్గహకిచ్చన్తి యథా కోసజ్జపక్ఖే న పతితా చిత్తట్ఠితి, తథా పగ్గణ్హనకిచ్చం. అపిలాపనకిచ్చన్తి యథా ఆరమ్మణే న పిలవతి, ఏవం అపిలాపనకిచ్చం.

ఏకతో జాతాతి సహజాతా. పిట్ఠిం దత్వా ఓనతసహాయో వియ వాయామో సమాధిస్స ఆరమ్మణే అప్పనాయ విసేసపచ్చయభావతో. అంసకూటం దత్వా ఠితసహాయో వియ సతి సమాధిస్స ఆరమ్మణే దళ్హపవత్తియా పచ్చయభావతో. కిరియతోతి ఉపకారకిరియతో.

ఆకోటేత్వాతి ఆరమ్మణం ఆహనిత్వా. తథా హి వితక్కో ‘‘ఆహననరసో’’తి, యోగావచరో చ ‘‘కమ్మట్ఠానం తక్కాహతం వితక్కపరియాహతం కరోతీ’’తి వుచ్చతి. ఇధాపీతి సమ్మాదిట్ఠిసఙ్కప్పేసు. కిరియతోతి వుత్తప్పకారఉపకారకిరియతో.

సుభసుఖాదినిమిత్తగ్గాహవిధమనం చతుకిచ్చసాధనం. పచ్చయత్తేనాతి సహజాతాదిపచ్చయభావేన. చతుకిచ్చసాధనవసేనేవాతి ఇదం మగ్గవీరియస్సేవ గహితభావదస్సనం. తఞ్హి ఏకంయేవ హుత్వా చతుకిచ్చం యథావుత్తఉపకారకసభావేన చ పరివారట్ఠేన పరిక్ఖారో హోతి. మగ్గసమ్పయుత్తధమ్మానన్తి ఇమినా మగ్గధమ్మానమ్పి గహణం, న తంసమ్పయుత్తఫస్సాదీనంయేవ. ఏకచిత్తక్ఖణికాతి మగ్గచిత్తుప్పాదవసేన ఏకచిత్తక్ఖణికా.

సత్తహి ఞాణేహీతి పరముక్కంసగతేహి సత్తహి జవనేహి సమ్పయుత్తఞాణేహి, సత్తహి వా అనుపస్సనాఞాణేహి. ఆదితో సేవనా ఆసేవనా, తతో పరం వడ్ఢనా భావనా, పునప్పునం కరణం బహులీకమ్మన్తి అధిప్పాయేనాహ ‘‘అఞ్ఞేన చిత్తేనా’’తిఆది. అధిప్పాయవసేన నిద్ధారేత్వా గహేతబ్బత్థం సుత్తం నేయ్యత్థం. యథారుతవసేన గహేతబ్బత్థం నీతత్థం. ఏవం సన్తేతి యది ఇదం సుత్తం నీతత్థం, ఆసేవనాది చ విసుం విసుం చిత్తేహి హోతి, ఏవం సన్తే. ఆసేవనాది నామ చిత్తస్స అనేకవారం ఉప్పత్తియా హోతి, న ఏకవారమేవాతి ఆహ ‘‘ఏకం చిత్త’’న్తిఆది. తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో – ఆసేవనావసేన పవత్తమానం చిత్తం సుచిరమ్పి కాలం ఆసేవనావసేనేవ పవత్తేయ్య, తథా భావనాబహులీకమ్మవసేన పవత్తమానానిపి, న చేత్థ ఏత్తకానేవ చిత్తాని ఆసేవనావసేన పవత్తన్తి, ఏత్తకాని భావనావసేన, బహులీకమ్మవసేనాతి నియమో లబ్భతి. ఇతి అనేకచిత్తక్ఖణికఅరియమగ్గం వదన్తస్స దున్నివారియోవాయం దోసో. యథా పన పుబ్బభాగేపి నానాచిత్తేసు పవత్తపరిఞ్ఞాదికిచ్చానం సమ్మాదిట్ఠిఆదీనం పటివేధకాలే యథారహం చతుకిచ్చసాధనం, ఏకచిత్తక్ఖణికా చ పవత్తి, ఏవం విపస్సనాయ పవత్తాభిసఙ్ఖారవసేన ఆసేవనాభావనాబహులీకమ్మాని పటివేధకాలే ఏకచిత్తక్ఖణికానేవ హోన్తీతి వదన్తానం ఆచరియానం న కోచి దోసో ఆసేవనాదీహి కాతబ్బకిచ్చస్స తదా ఏకచిత్తక్ఖణేయేవ సిజ్ఝనతో. తేనాహ ‘‘ఏకచిత్తక్ఖణికావా’’తిఆది. సచే సఞ్జానాతీతి సచే సఞ్ఞత్తిం గచ్ఛతి. యాగుం పివాహీతి ఉయ్యోజేతబ్బో ధమ్మసాకచ్ఛాయ అభబ్బభావతోతి అధిప్పాయో.

౪౬౩. పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదీసూతి ఆది-సద్దేన కాయసఞ్చేతనాది లక్ఖణే కాయసఙ్ఖారాదికేపి సఙ్గణ్హాతి, న అపుఞ్ఞానేఞ్జాభిసఙ్ఖారే ఏవ. కాయపటిబద్ధత్తా కాయేన సఙ్ఖరీయతి, న కాయసముట్ఠానత్తా. చిత్తసముట్ఠానా హి తే ధమ్మాతి. నిబ్బత్తీయతీతి చ ఇదం కాయే సతి సబ్భావం, అసతి చ అభావం సన్ధాయ వుత్తం. వాచన్తి వచీఘోసం. సఙ్ఖరోతీతి జనేతి. తేనాహ ‘‘నిబ్బత్తేతీ’’తి. న హి తం వితక్కవిచారరహితచిత్తం వచీఘోసం నిబ్బత్తేతుం సక్కోతి. చిత్తపటిబద్ధత్తాతి ఏతేన చిత్తస్స నిస్సయాదిపచ్చయభావో చిత్తసఙ్ఖారసఙ్ఖరణన్తి దస్సేతి. అఞ్ఞమఞ్ఞమిస్సాతి అత్థతో భిన్నాపి కాయసఙ్ఖారాదివచనవచనీయభావేన అఞ్ఞమఞ్ఞమిస్సితా అభిన్నా వియ, తతో ఏవ ఆలుళితా సంకిణ్ణా అవిభూతా అపాకటా దుద్దీపనా దువిఞ్ఞాపయా. ఆదానగ్గహణముఞ్చనచోపనానీతి యస్స కస్సచి కాయేన ఆదాతబ్బస్స ఆదానసఙ్ఖాతం గహణం, విస్సజ్జనసఙ్ఖాతం ముఞ్చనం, యథాతథాచలనసఙ్ఖాతం చోపనన్తి ఇమాని పాపేత్వా సాధేత్వా ఉప్పన్నా. కాయతో పవత్తా సఙ్ఖారా, కాయేన సఙ్ఖరీయన్తీతి చ కాయసఙ్ఖారాత్వేవ వుచ్చన్తి. హనుసంచోపనన్తి హనుసఞ్చలనం. వచీభేదన్తి వాచానిచ్ఛారణం. వాచం సఙ్ఖరోన్తీతి కత్వా ఇధ వచీసఙ్ఖారాత్వేవ వుచ్చన్తి.

౪౬౪. సమాపజ్జిస్సన్తి పదం నిరోధస్స ఆసన్నానాగతభావవిసయం ఆసన్నం వజ్జేత్వా దూరస్స గహణే పయోజనాభావతో. నిరోధపాదకస్స నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనచిత్తస్స చ గహణతో పట్ఠాయ నిరోధం సమాపజ్జతి నామాతి అధిప్పాయేన ‘‘పదద్వయేన నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తికాలో కథితో’’తి వుత్తం. తథా చిత్తం భావితం హోతీతి ఏత్థ అద్ధానపరిచ్ఛేదచిత్తగ్గహణం ఇతరేసం నానన్తరియభావతో. న హి బలద్వయఞాణసమాధిచరియానం వసీభావాపాదనచిత్తేహి వినా అద్ధానపరిచ్ఛేదచిత్తం అచిత్తకభావాయ హోతి.

సేససఙ్ఖారేహీతి కాయసఙ్ఖారచిత్తసఙ్ఖారేహి. దుతియజ్ఝానేయేవ నిరుజ్ఝతి అనుప్పత్తినిరోధేన. ఇతరేసుపి ఏసేవ నయో. వుట్ఠహిస్సన్తి పదం వుట్ఠహనస్స ఆసన్నానాగతభావవిసయం ఆసన్నం వజ్జేత్వా దూరస్స గహణే పయోజనాభావతో. నిరోధతో వుట్ఠానస్స చ చిత్తుప్పాదేన పరిచ్ఛిన్నత్తా తతో ఓరమేవాతి ఆహ ‘‘పదద్వయేన అన్తోనిరోధకాలో కథితో’’తి. తథా చిత్తం భావితం హోతీతి యథా యథాపరిచ్ఛిన్నకాలమేవ అచిత్తకభావో, తతో పరం సచిత్తకభావో హోతి, తథా నిరోధస్స పరికమ్మచిత్తం ఉప్పాదితం హోతి.

పటిసఙ్ఖాతి పటిసఙ్ఖాయ ఇదమేవ కాతబ్బం జానిత్వా అప్పవత్తిమత్తం. సమాపజ్జన్తీతి అచిత్తకభావం సమ్పదేవ ఆపజ్జన్తి. అథ కస్మా సత్తాహమేవ సమాపజ్జన్తీతి? యథాకాలపరిచ్ఛేదకరణతో, తఞ్చ యేభుయ్యేన ఆహారూపజీవీనం సత్తానం ఉపాదిన్నకపవత్తస్స ఏకదివసం భుత్తాహారస్స సత్తాహమేవ యాపనతో.

సబ్బా ఫలసమాపత్తి అస్సాసపస్సాసే న సముట్ఠాపేతీతి ఇదం నత్థీతి ఆహ ‘‘సముట్ఠాపేతీ’’తి. యా పన న సముట్ఠాపేతి, తం దస్సేన్తో ‘‘ఇమస్స పన…పే… న సముట్ఠాపేతీ’’తి ఆహ. తత్థ ఇమస్సాతి ఇధ పాళియం వుత్తనిరోధసమాపజ్జనభిక్ఖునో. తస్స పన ఫలసమాపత్తి చతుత్థజ్ఝానికావాతి నియమో నత్థీతి ఆహ ‘‘కిం వా ఏతేనా’’తిఆది. అబ్బోహారికాతి సుఖుమత్తభావప్పత్తియా ‘‘అత్థీ’’తి వోహరితుం అసక్కుణేయ్యాతి కేచి. నిరోధస్స పన పాదకభూతాయ చతుత్థజ్ఝానాదిసమాధిచరియాయ వసేన అచతుత్థజ్ఝానికాపి నిరోధానన్తరఫలసమాపత్తి అస్సాసపస్సాసే న సముట్ఠాపేతీతి అభావతో ఏవ తే అబ్బోహారికా వుత్తా. ఏవఞ్చ కత్వా సఞ్జీవత్థేరవత్థుమ్హి ఆనీతసమాపత్తిఫలనిదస్సనమ్పి సుట్ఠు ఉపపజ్జతి. తేనాహ ‘‘భవఙ్గసమయేనేవేతం కథిత’’న్తి. కిరియమయపవత్తవళఞ్జనకాలేతి ఏత్థ కిరియమయపవత్తం కాయవచీవిఞ్ఞత్తివిప్ఫారో, తస్స వళఞ్జనకాలే పవత్తనసమయే. వాచం అభిసఙ్ఖాతుం న సక్కోన్తి అవిఞ్ఞత్తిజనకత్తా తేసం వితక్కవిచారానం.

సగుణేనాతి సరసేన, సభావేనాతి అత్థో. సుఞ్ఞతా నామ ఫలసమాపత్తి రాగాదీహి సుఞ్ఞత్తా. తథా రాగనిమిత్తాదీనం అభావా అనిమిత్తా, రాగపణిధిఆదీనం అభావా అప్పణిహితాతి ఆహ ‘‘అనిమిత్తఅప్పణిహితేసుపి ఏసేవ నయో’’తి. అనిమిత్తం అప్పణిహితఞ్చ నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పన్నఫలసమాపత్తియం ఫస్సో అనిమిత్తో ఫస్సో అప్పణిహితో ఫస్సో నామాతి ఇమమత్థం ‘‘ఏసేవ నయో’’తి ఇమినా అతిదిసతి.

అత్తసుఞ్ఞతాదస్సనతో అనత్తానుపస్సనా సుఞ్ఞతా, నిచ్చనిమిత్తుగ్ఘాటనతో అనిచ్చానుపస్సనా అనిమిత్తా, సుఖప్పణిధిపటిక్ఖేపతో దుక్ఖానుపస్సనా అప్పణిహితాతి ఆహ – ‘‘సుఞ్ఞతా…పే… విపస్సనాపి వుచ్చతీ’’తి. అనిచ్చతో వుట్ఠాతీతి సఙ్ఖారానం అనిచ్చాకారగ్గాహినియా వుట్ఠానగామినియా పరతో ఏకతోవుట్ఠానఉభతోవుట్ఠానేహి నిమిత్తపవత్తతో వుట్ఠాతి. అనిచ్చతో పరిగ్గహేత్వాతి చ ఇదం ‘‘న ఏకన్తికం ఏవమ్పి హోతీ’’తి కత్వా వుత్తం. ఏస నయో సేసేసుపి. అప్పణిహితవిపస్సనాయ మగ్గోతిఆదినా, సుఞ్ఞతవిపస్సనాయ మగ్గోతిఆదినా చ యోజనం సన్ధాయాహ ‘‘ఏసేవ నయో’’తి. వికప్పో ఆపజ్జేయ్య ఆగమనస్స వవత్థానస్స అభావేన అవవత్థానకరత్తా. ఏవఞ్హి తయో ఫస్సా ఫుసన్తీతి ఏవం సగుణతో ఆరమ్మణతో చ నామలాభే సుఞ్ఞతాదినామకా తయో ఫస్సా ఫుసన్తీతి అనియమవచనం. సమేతి యుజ్జతి ఏకస్సేవ ఫస్సస్స నామత్తయయోగతో.

సబ్బసఙ్ఖతవివిత్తతాయ నిబ్బానం వివేకో నామ ఉపధివివేకోతి కత్వా. నిన్నతా తప్పటిపక్ఖవిముఖస్స తదభిముఖతా. పోణతా ఓనమనం, పబ్భారతా తతో విస్సట్ఠభావో.

౪౬౫. చక్ఖాదితో రూపాదీసు పవత్తరూపకాయతో ఉప్పజ్జనతో పఞ్చద్వారికం సుఖం కాయికం నామ, మనోద్వారికం చేతోఫస్సజాతాయ చేతసికం నామ. సభావనిద్దేసో సుఖయతీతి కత్వా. మధురభావదీపకన్తి ఇట్ఠభావజోతనం. వేదయితభావదీపకన్తి వేదకభావవిభావకం. వేదనా ఏవ హి పరమత్థతో ఆరమ్మణం వేదేతి, ఆరమ్మణం పన వేదితబ్బన్తి. దుక్ఖన్తి సభావనిద్దేసోతిఏవమాదిఅత్థవచనం సన్ధాయాహ ‘‘ఏసేవ నయో’’తి. ఠితిసుఖాతి ఠితియా ధరమానతాయ సుఖా, న ఠితిక్ఖణమత్తేన. తేనాహ ‘‘అత్థిభావో సుఖ’’న్తి. విపరిణామదుక్ఖాతి విపరిణమనేన విగమనేన దుక్ఖా, న నిరోధక్ఖణేన. తేనాహ ‘‘నత్థిభావో దుక్ఖ’’న్తి. అపరిఞ్ఞాతవత్థుకానఞ్హి సుఖవేదనుపరమో దుక్ఖతో ఉపట్ఠాతి. స్వాయమత్థో పియవిప్పయోగేన దీపేతబ్బో. ఠితిదుక్ఖా విపరిణామసుఖాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తేనాహ ‘‘అత్థిభావో దుక్ఖం, నత్థిభావో సుఖ’’న్తి. దుక్ఖవేదనుపరమో హి సత్తానం సుఖతో ఉపట్ఠాతి. ఏవఞ్హి వదన్తి – ‘‘తస్స రోగస్స వూపసమేన అహో సుఖం జాత’’న్తి. జాననభావోతి యాథావసభావతో అవబుజ్ఝనం. అదుక్ఖమసుఖఞ్హి వేదనం జానన్తస్స సుఖం హోతి తస్స సుఖుమభావతో, యథా తదఞ్ఞే ధమ్మే సలక్ఖణతో సామఞ్ఞలక్ఖణతో చ సమ్మదేవ అవబోధో పరమం సుఖం. తేనేవాహ –

‘‘యతో యతో సమ్మసతి, ఖన్ధానం ఉదయబ్బయం;

లభతీ పీతిపామోజ్జం, అమతం తం విజానత’’న్తి. (ధ. ప. ౩౭౪);

అజాననభావోతి ఏత్థ వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో. దుక్ఖఞ్హి సమ్మోహవిహారోతి. అపరో నయో జాననభావోతి జాననస్స ఞాణస్స సబ్భావో. ఞాణసమ్పయుత్తా హి ఞాణోపనిస్సయా చ అదుక్ఖమసుఖా వేదనా సుఖా ఇట్ఠాకారా. యథాహ ‘‘ఇట్ఠా చేవ ఇట్ఠఫలా చా’’తి. అజాననభావో దుక్ఖన్తి ఏత్థ వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో.

కతమో అనుసయో అనుసేతీతి కామరాగానుసయాదీసు సత్తసు అనుసయేసు కతమో అనుసయో అనుసయవసేన పవత్తతి? అప్పహీనభావేన హి సన్తానే అనుసయన్తీతి అనుసయా, అనురూపం కారణం లభిత్వా ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో. ఏతేన కారణలాభే సతి ఉప్పజ్జనారహతా నేసం దస్సితా. అప్పహీనా హి కిలేసా కారణలాభే సతి ఉప్పజ్జన్తి. తేనాహ ‘‘అప్పహీనట్ఠేన సయితో వియ హోతీ’’తి. తే చ నిప్పరియాయతో అనాగతా కిలేసా దట్ఠబ్బా, అతీతా పచ్చుప్పన్నా చ తంసభావత్తా తథా వుచ్చన్తి. న హి ధమ్మానం కాలభేదేన సభావభేదో అత్థి. యది అప్పహీనట్ఠో అనుసయట్ఠో, నను సబ్బేపి కిలేసా అప్పహీనా అనుసయా భవేయ్యున్తి? న మయం అప్పహీనతామత్తేన అనుసయట్ఠం వదామ, అథ ఖో పన అప్పహీనట్ఠేన థామగతా కిలేసా అనుసయా. ఇదం థామగమనఞ్చ రాగాదీనమేవ ఆవేణికో సభావో దట్ఠబ్బో, యతో అభిధమ్మే – ‘‘థామగతం అనుసయం పజహతీ’’తి వుత్తం. సోతి రాగానుసయో. అప్పహీనోతి అప్పహీనభావముఖేన అనుసయనట్ఠమాహ. సో చ అపరిఞ్ఞాతక్ఖన్ధవత్థుతో, పరిఞ్ఞాతేసు పతిట్ఠం న లభతి. తేనాహ ‘‘న సబ్బాయ సుఖాయ వేదనాయ సో అప్పహీనో’’తి. ఆరమ్మణవసేన చాయం అనుసయట్ఠో అధిప్పేతో. తేనాహ ‘‘న సబ్బం సుఖం వేదనం ఆరబ్భ ఉప్పజ్జతీతి అత్థో’’తి.

వత్థువసేనపి పన అనుసయట్ఠో వేదితబ్బో, యో ‘‘భూమిలద్ధ’’న్తి వుచ్చతి. తేన హి అట్ఠకథాయం (విసుద్ధి. ౨.౮౩౪) వుత్తం –

‘‘భూమీతి విపస్సనాయ ఆరమ్మణభూతా తేభూమకా పఞ్చక్ఖన్ధా. భూమిలద్ధం నామ తేసు ఖన్ధేసు ఉప్పత్తిరహం కిలేసజాతం. తేన హి సా భూమిలద్ధా నామ హోతి, తస్మా భూమిలద్ధన్తి వుచ్చతి, సా చ ఖో న ఆరమ్మణవసేన. ఆరమ్మణవసేన హి సబ్బేపి అతీతానాగతే పరిఞ్ఞాతేపి చ ఖీణాసవానం ఖన్ధే ఆరబ్భ కిలేసా ఉప్పజ్జన్తి మహాకచ్చానఉప్పలవణ్ణాదీనం ఖన్ధే ఆరబ్భ సోరేయ్యసేట్ఠినన్దమాణవకాదీనం వియ. యది చ తం భూమిలద్ధం నామ సియా, తస్స అప్పహేయ్యతో న కోచి భవమూలం పజహేయ్య, వత్థువసేన పన భూమిలద్ధం వేదితబ్బం. యత్థ యత్థ హి విపస్సనాయ అపరిఞ్ఞాతా ఖన్ధా ఉప్పజ్జన్తి, తత్థ తత్థ ఉప్పాదతో పభుతి తేసు వట్టమూలం కిలేసజాతం అనుసేతి. తం అప్పహీనట్ఠేన భూమిలద్ధన్తి వేదితబ్బ’’న్తిఆది.

ఏస నయో సబ్బత్థాతి ఇమినా ‘‘న సబ్బాయ దుక్ఖాయ వేదనాయ సో అప్పహీనో, న సబ్బం దుక్ఖం వేదనం ఆరబ్భ ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదిం అతిదిసతి. తత్థ యం వత్తబ్బం, తం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ‘‘యో అనుసయో యత్థ అనుసేతి, సో పహీయమానో తత్థ పహీనో నామ హోతీ’’తి తత్థ తత్థ పహానపుచ్ఛా, తం సన్ధాయాహ ‘‘కిం పహాతబ్బన్తి అయం పహానపుచ్ఛా నామా’’తి.

ఏకేనేవ బ్యాకరణేనాతి ‘‘ఇధావుసో, విసాఖ, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౩౭౪) ఏకేనేవ విస్సజ్జనేన. ద్వే పుచ్ఛాతి అనుసయపుచ్ఛా పహానపుచ్ఛాతి ద్వేపి పుచ్ఛా విస్సజ్జేసి. ‘‘రాగం తేన పజహతీ’’తి ఇదమేకం విస్సజ్జనం, ‘‘న తత్థ రాగానుసయో అనుసేతీ’’తి ఇదమేకం విస్సజ్జనం, పుచ్ఛానుక్కమఞ్చేత్థ అనాదియిత్వా పహానక్కమేన విస్సజ్జనా పవత్తా. ‘‘ద్వే పుచ్ఛా విస్సజ్జేసీ’’తి సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరితుం ‘‘ఇధా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తథావిక్ఖమ్భితమేవ కత్వాతి ఇమినా యో రాగం విక్ఖమ్భేత్వా పున ఉప్పజ్జితుం అప్పదానతో తథావిక్ఖమ్భితమేవ కత్వా మగ్గేన సముగ్ఘాతేతి, తస్స వసేన ‘‘రాగం తేన పజహతి, న తత్థ రాగానుసయో అనుసేతీ’’తి వత్తబ్బన్తి దస్సేతి. కామోఘాదీహి చతూహి ఓఘేహి సంసారభవోఘేనేవ వా వేగసా వుయ్హమానేసు సత్తేసు తం ఉత్తరిత్వా పత్తబ్బం, తస్స పన గాధభావతో పతిట్ఠానభూతం. తేనాహ భగవా – ‘‘తిణ్ణో పారఙ్గతో థలే తిట్ఠతి బ్రాహ్మణో’’తి (సం. ని. ౪.౨౩౮; ఇతివు. ౬౯; పు. ప. ౧౮౭).

సుఞ్ఞతాదిభేదేన అనేకభేదత్తా పాళియం ‘‘అనుత్తరేసూ’’తి బహువచననిద్దేసోతి ‘‘అనుత్తరా విమోక్ఖా’’తి వత్వా పున తేసం సబ్బేసమ్పి అరహత్తభావసామఞ్ఞేన ‘‘అరహత్తే’’తి వుత్తం. విసయే చేతం భుమ్మం. పత్థనం పట్ఠపేన్తస్సాతి ‘‘అహో వతాహం అరహత్తం లభేయ్య’’న్తి పత్థనం ఉపట్ఠపేన్తస్స, పత్థేన్తస్సాతి అత్థో. పట్ఠపేన్తస్సాతి చేత్థ హేతుమ్హి అన్తసద్దో. కథం పన అరహత్తవిసయా పత్థనా ఉప్పజ్జతీతి? న కాచి అరహత్తం ఆరమ్మణం కత్వా పత్థనా ఉప్పజ్జతి అనధిగతత్తా అవిసయభావతో. పరికప్పితరూపం పన తం ఉద్దిస్స పత్థనా ఉప్పజ్జతి. ‘‘ఉప్పజ్జతి పిహాపచ్చయా’’తి వుత్తం పరమ్పరపచ్చయతం సన్ధాయ, ఉజుకం పన పచ్చయభావో నత్థీతి వుత్తం ‘‘న పత్థనాయ పట్ఠపనమూలకం ఉప్పజ్జతీ’’తి. ఇదం పన సేవితబ్బం దోమనస్సం అకుసలప్పహానస్స కుసలాభివుడ్ఢియా చ నిమిత్తభావతో. తేనాహ భగవా – ‘‘దోమనస్సమ్పాహం, దేవానమిన్ద, దువిధేన వదామి సేవితబ్బమ్పి అసేవితబ్బమ్పీ’’తి (దీ. ని. ౨.౩౫౯-౩౬౨). తీహి మాసేహి సమ్పజ్జనకా తేమాసికా. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఇమస్మిం వారేతి ఇమస్మిం పవారణవారే. విసుద్ధిపవారణన్తి ‘‘పరిసుద్ధో అహ’’న్తి ఏవం పవత్తం విసుద్ధిపవారణం. అరహన్తానమేవ హేస పవారణా.

న కదాచి పహాతబ్బస్స పహాయకతా అత్థీతి దస్సేన్తో ‘‘న దోమనస్సేన వా’’తిఆదిం వత్వా పరియాయేనేతం వుత్తం, తం విభావేన్తో ‘‘అయం పనా’’తిఆదిమాహ. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం పరతో విత్థారేన ఆగమిస్సతి. పటిపదం గహేత్వా పత్థనం కత్వా పత్థనం ఠపేత్వా. పటిసఞ్చిక్ఖతీతి ఓవాదవసేన అత్తానం సముత్తేజేన్తో కథేతి. సీలేన హీనట్ఠానన్తి అఞ్ఞేహి అరహత్తాయ పటిపజ్జన్తేహి సీలేన హీనట్ఠానం కిం తుయ్హం అత్థీతి అధిప్పాయో. సుపరిసుద్ధన్తి అఖణ్డాదిభావతో సుధోతజాతిమణి వియ సుట్ఠు పరిసుద్ధం. సుపగ్గహితన్తి కదాచిపి సఙ్కోచాభావతో వీరియం సుట్ఠు పగ్గహితం. పఞ్ఞాతి విపస్సనాపఞ్ఞా పటిపక్ఖేహి అనధిభూతతాయ అకుణ్ఠా తిక్ఖవిసదా సఙ్ఖారానం సమ్మసనే సూరా హుత్వా వహతి పవత్తతి. పరియాయేనాతి తస్స దోమనస్సస్స అరహత్తుపనిస్సయతాపరియాయేన. ఆరమ్మణవసేన అనుసయనం ఇధాధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘న తం ఆరబ్భ ఉప్పజ్జతీ’’తి. అనుప్పజ్జనమేత్థ పహానం నామాతి వుత్తం ‘‘పహీనోవ తత్థ పటిఘానుసయోతి అత్థో’’తి. తతియజ్ఝానేన విక్ఖమ్భేతబ్బా అవిజ్జా, సా ఏవ అరియమగ్గేన సముచ్ఛిన్దీయతీతి ‘‘అవిజ్జానుసయం విక్ఖమ్భేత్వా’’తిఆది వుత్తం, అనుసయసదిసతాయ వా. ‘‘రాగానుసయం విక్ఖమ్భేత్వా’’తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. చతుత్థజ్ఝానే నానుసేతి నామ తత్థ కాతబ్బకిచ్చాకరణతో.

౪౬౬. తస్మాతి పచ్చనీకత్తా సభావతో కిచ్చతో పచ్చయతో చాతి అధిప్పాయో. విసభాగపటిభాగో కథితో ‘‘కణ్హసుక్కసప్పటిభాగా ధమ్మా’’తిఆదీసు వియ. అన్ధకారాతి అన్ధకారసదిసా అప్పకా సభావతో. అవిభూతా అపాకటా అనోళారికభావతో. తతో ఏవ దుద్దీపనా దువిఞ్ఞాపనా. తాదిసావాతి ఉపేక్ఖాసదిసావ. యథా ఉపేక్ఖా సుఖదుక్ఖాని వియ న ఓళారికా, ఏవం అవిజ్జా రాగదోసా వియ న ఓళారికా. అథ ఖో అన్ధకారా అవిభూతా దుద్దీపనా దువిఞ్ఞాపనాతి అత్థో. సభాగపటిభాగో కథితో ‘‘పణిధి పటిఘోసో’’తిఆదీసు వియ. యత్తకేసు ఠానేసూతి దుక్ఖాదీసు యత్తకేసు ఠానేసు, యత్థ వా ఞేయ్యట్ఠానేసు. విసభాగపటిభాగోతి అన్ధకారస్స వియ ఆలోకో విఘాతకపటిభాగో. విజ్జాతి మగ్గఞాణం అధిప్పేతం, విముత్తీతి ఫలన్తి ఆహ ‘‘ఉభోపేతే ధమ్మా అనాసవా’’తి. అనాసవట్ఠేనాతిఆదీసు పణీతట్ఠేనాతిపి వత్తబ్బం. సోపి హి విముత్తినిబ్బానానం సాధారణో, విముత్తియా అసఙ్ఖతట్ఠేన నిబ్బానస్స విసభాగతాపి లబ్భతేవ. పఞ్హం అతిక్కమిత్వా గతోసి, అపుచ్ఛితబ్బం పుచ్ఛన్తోతి అధిప్పాయో. పఞ్హానం పరిచ్ఛేదపమాణం గహేతుం యుత్తట్ఠానే అట్ఠత్వా తతో పరం పుచ్ఛన్తో నాసక్ఖి పఞ్హానం పరియన్తం గహేతుం. అప్పటిభాగధమ్మస్సాతి నిప్పరియాయతో సభాగపటిభాగేన అప్పటిభాగధమ్మస్స. అనాగతాదిపరియాయేన నిబ్బానస్స సభాగపటిభాగో వుత్తో, విసభాగే చ అత్థేవ సఙ్ఖతధమ్మా, తస్మా నిప్పరియాయతో కిఞ్చి సభాగపటిభాగం సన్ధాయ పుచ్ఛతీతి కత్వా ‘‘అచ్చయాసీ’’తిఆది వుత్తం. అసఙ్ఖతస్స హి అప్పతిట్ఠస్స ఏకన్తనిచ్చస్స సతో నిబ్బానస్స కుతో నిప్పరియాయేన సభాగస్స సమ్భవో. తేనాహ ‘‘నిబ్బానం నామేత’’న్తిఆది.

విరద్ధోతి ఏత్థ సభాగపటిభాగం పుచ్ఛిస్సామీతి నిచ్ఛయాభావతో పుచ్ఛితమత్థం విరజ్ఝిత్వావ పుచ్ఛి, న అజానిత్వాతి అత్థో. ఏతేన హేట్ఠా సబ్బపుచ్ఛా దిట్ఠసంసన్దననయేన జానిత్వావ పవత్తాతి దీపితం హోతి. థేరీ పన తం తం పుచ్ఛితమత్థం సభావతో విభావేన్తీ సత్థు దేసనాఞాణం అనుగన్త్వావ విస్సజ్జేసి. నిబ్బానోగధన్తి నిబ్బానం ఓగాహిత్వా ఠితం నిబ్బానన్తోగధం. తేనాహ ‘‘నిబ్బానబ్భన్తరం నిబ్బానం అనుపవిట్ఠ’’న్తి. అస్సాతి బ్రహ్మచరియస్స.

౪౬౭. పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతాతి ఏత్థ వుత్తపణ్డిచ్చం దస్సేతుం ‘‘ధాతుకుసలా’’తిఆది వుత్తం. తేనేవాహ – ‘‘కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, పణ్డితో హోతి? యతో ఖో, ఆనన్ద, భిక్ఖు ధాతుకుసలో చ హోతి, ఆయతనకుసలో చ పటిచ్చసముప్పాదకుసలో చ ఠానాట్ఠానకుసలో చ. ఏత్తావతా ను ఖో, ఆనన్ద, భిక్ఖు పణ్డితో హోతీ’’తి (మ. ని. ౩.౧౨౪). పఞ్ఞామహత్తం నామ థేరియా అసేక్ఖప్పటిసమ్భిదప్పత్తాయ పటిసమ్భిదాయో పూరేత్వా ఠితతాతి తం దస్సేతుం ‘‘మహన్తే అత్థే’’తిఆది వుత్తం. రాజయుత్తేహీతి రఞ్ఞో కమ్మే నియుత్తపురిసేహి. ఆహచ్చవచనేనాతి సత్థారా కరణాదీని ఆహనిత్వా పవత్తితవచనేన. యదేత్థ అత్థతో న విభత్తం, తం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

చూళవేదల్లసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౫. చూళధమ్మసమాదానసుత్తవణ్ణనా

౪౬౮. ధమ్మోతి గహితగహణానీతి ధమ్మో వా హోతు ఇతరో వా, ధమ్మోతి పగ్గహితగ్గాహప్పవత్తా చరియావ. ఆయూహనక్ఖణేతి తస్స ధమ్మోతి గహితస్స పవత్తనక్ఖణే. సుఖన్తి అకిచ్ఛం. తేనాహ ‘‘సుకర’’న్తి. దుక్ఖవిపాకన్తి అనిట్ఠఫలవిపచ్చనం.

౪౬౯. యథా చక్ఖాదీనం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం యథాసకం విసయగ్గహణం సభావసిద్ధం, ఏవం మనసోపి. తే చ విసయా ఇట్ఠాకారతో గహణే న కోచి దోసో, పురిసత్తభావే న చ తే దోసం పవత్తేన్తీతి అయం తేసం సమణబ్రాహ్మణానం లద్ధీతి ఆహ ‘‘వత్థుకామేసుపి కిలేసకామేసుపి దోసో నత్థీ’’తి, అస్సాదేత్వా విసయపరిభోగే నత్థి ఆదీనవో, తప్పచ్చయా న కోచి అన్తరాయోతి అధిప్పాయో. పాతబ్యతం ఆపజ్జన్తీతి పరిభుఞ్జనకతం ఉపగచ్ఛన్తి. పరిభోగత్థో హి అయం పా-సద్దో కత్తుసాధనో చ తబ్య-సద్దో, యథారుచి పరిభుఞ్జన్తీతి అత్థో. కిలేసకామోపి అస్సాదియమానో వత్థుకామన్తోగధోయేవ, కిలేసకామవసేన పన నేసం అస్సాదేతబ్బతాతి ఆహ ‘‘వత్థుకామేసు కిలేసకామేన పాతబ్యత’’న్తి. కిలేసకామేనాతి కరణత్థే కరణవచనం. పాతబ్యతం పరిభుఞ్జితబ్బతన్తి ఏత్థాపి కత్తువసేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. మోళిం కత్వాతి వేణిబన్ధవసేన మోళిం కత్వా. తాపసపరిబ్బాజికాహీతి తాపసపబ్బజ్జూపగతాహి. పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తీతి ఇదం ‘‘పహానమాహంసూ’’తి పదస్సేవ వేవచనన్తి ‘‘పహానం సమతిక్కమం పఞ్ఞపేన్తీ’’తి వుత్తం. తేన కామా నామేతే అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మాతి యాథావతో పరిజాననం ఇధ ‘‘పహాన’’న్తి అధిప్పేతం, న వినాభావమత్తన్తి దస్సేతి. మాలువాసిపాటికాతి మాలువావిదలం మాలువాఫలే పోట్టలికా. సన్తాసం ఆపజ్జేయ్యాతి సాలే అధివత్థదేవతాయ పవత్తిం గహేత్వా వుత్తం. తదా హి తస్సా ఏవం హోతి. కోవిళారపత్తసదిసేహీతి మహాకోవిళారపత్తసణ్ఠానేహి. సణ్ఠానవసేన హేతం వుత్తం, మాలువాపత్తా పన కోవిళారపత్తేహి మహన్తతరాని చేవ ఘనతరాని చ హోన్తి. విపులబహుఘనగరుపత్తతాయ మహన్తం భారం జనేత్వా. సాతి మాలువాలతా. ఓఘనన్తి హేట్ఠతో ఓలమ్బనహేతుభూతం ఘనభావం.

అన్ధవనసుభగవనగ్గహణం తేసం అభిలక్ఖితభావతో. నాళికేరాదీసు తిణజాతీసు. ఖాదనుపలక్ఖణం ఉపచికానం ఉట్ఠహనగ్గహణన్తి ఆహ ‘‘ఉట్ఠహేయ్యు’’న్తి. కేళిం కరోన్తీ వియాతి విలమ్బననదీ వియ కేళిం కరోన్తీ. ఇదాని అహం తం అజ్ఝోత్థరిన్తి పమోదమానా వియ ఇతో చితో చ విప్ఫన్దమానా విలమ్బన్తీ. సమ్ఫస్సోపి సుఖో ముదుతలుణకోమలభావతో. దస్సనమ్పి సుఖం ఘనబహలపత్తసంహతతాయ. సోమనస్సజాతాతి పుబ్బే అనుస్సవవసేన భవనవినాసభయా సన్తాసం ఆపజ్జి, ఇదాని తస్సా సమ్పత్తిదస్సనేన పలోభితా సోమనస్సజాతా అహోసి.

విటభిం కరేయ్యాతి ఆతానవితానవసేన జటేన్తీ జాలం కరేయ్య. తథాభూతా చ ఘనపత్తసఞ్ఛన్నతాయ ఛత్తసదిసీ హోతీతి ఆహ ‘‘ఛత్తాకారేన తిట్ఠేయ్యా’’తి. సకలం రుక్ఖన్తి ఉపరి సబ్బసాఖాపసాఖం సబ్బరుక్ఖం. భస్సమానాతి పలివేఠనవసేనేవ ఓతరమానా. యావ మూలా ఓతిణ్ణసాఖాహీతి మాలువా భారేన ఓనమిత్వా రుక్ఖస్స యావ మూలా ఓతిణ్ణసాఖాహి పున అభిరుహమానా. సబ్బసాఖాతి హేట్ఠా మజ్ఝే ఉపరి చాతి సబ్బాపి సాఖాయో పలివేఠేన్తీ. సంసిబ్బిత్వా జాలసన్తానకనియామేన జటేత్వా. ఏవం అపరాపరం సంసిబ్బనేన అజ్ఝోత్థరన్తీ. సబ్బసాఖా హేట్ఠా కత్వా సయం ఉపరి ఠత్వా మహాభారభావేన వాతే వా వాయన్తే దేవే వా వస్సన్తే పదాలేయ్య. సాఖట్ఠకవిమానన్తి సాఖాపటిబద్ధం విమానం. యస్మా ఇధ సత్థారా ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే’’తిఆదినా భూతపుబ్బమేవ వత్థు ఉపమాభావేన ఆహటం, తస్మా ‘‘ఇదం పన విమాన’’న్తిఆది వుత్తం.

౪౭౧. బహలరాగసభావోతి పచ్చవేక్ఖణాహి నీహరితుం అసక్కుణేయ్యతాయ బలవా హుత్వా అభిభవనరాగధాతుకో. రాగజన్తి రాగనిమిత్తజాతం. దిట్ఠే దిట్ఠే ఆరమ్మణేతి దిట్ఠే దిట్ఠే విసభాగారమ్మణే. నిమిత్తం గణ్హాతీతి కిలేసుప్పత్తియా కారణభూతం అనుబ్యఞ్జనసో నిమిత్తం గణ్హాతి, సిక్ఖాగారవేన పన కిలేసేహి నిస్సితం మగ్గం న పటిపజ్జతి, తతో ఏవ ఆచరియుపజ్ఝాయేహి ఆణత్తం దణ్డకమ్మం కరోతేవ. తేనాహ ‘‘న త్వేవ వీతిక్కమం కరోతీ’’తి. హత్థపరామాసాదీనీతి – ‘‘ఏహి తావ తయా వుత్తం మయా వుత్తఞ్చ అముత్ర గన్త్వా వీమంసిస్సామా’’తిఆదినా హత్థగ్గహణాదీని కరోన్తో, న కరుణామేత్తానిదానవసేన. మోహజాతికోతి బహలమోహసభావో.

౪౭౨. కమ్మనియామేనాతి పురిమజాతిసిద్ధేన లోభుస్సదతాదినియమితేన కమ్మనియామేన. ఇదాని తం లోభుస్సదతాదిం విభాగేన దస్సేతుం ‘‘యస్స హీ’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ కమ్మాయూహనక్ఖణేతి కమ్మకరణవేలాయ. లోభో బలవాతి తజ్జాయ సామగ్గియా సామత్థియతో లోభో అధికో హోతి. అలోభో మన్దోతి తప్పటిపక్ఖో అలోభో దుబ్బలో హోతి. కథం పనేతే లోభాలోభా అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉజువిపచ్చనీకభూతా ఏకక్ఖణే పవత్తన్తి? న ఖో పనేతం ఏవం దట్ఠబ్బం ‘‘ఏకక్ఖణే పవత్తన్తీ’’తి, నికన్తిక్ఖణం పన ఆయూహనక్ఖణమేవ కత్వా ఏవం వుత్తం. ఏస నయో సేసేసు. పరియాదాతున్తి అభిభవితుం న సక్కోతి. యో హి ‘‘ఏవంసున్దరం ఏవంవిపులం ఏవంమహగ్ఘఞ్చ న సక్కా పరస్స దాతు’’న్తిఆదినా అముత్తచాగతాదివసేన పవత్తాయ చేతనాయ సమ్పయుత్తో అలోభో సమ్మదేవ లోభం పరియాదాతుం న సక్కోతి. దోసమోహానం అనుప్పత్తియం తాదిసపచ్చయలాభేనేవ అదోసామోహా బలవన్తో. తస్మాతి లోభాదోసామోహానం బలవభావతో అలోభదోసమోహానఞ్చ దుబ్బలభావతోతి వుత్తమేవ కారణం పచ్చామసతి. సోతి తంసమఙ్గీ. తేన కమ్మేనాతి తేన లోభాదిఉపనిస్సయవతా కుసలకమ్మునా. సుఖసీలోతి సఖిలో. తమేవత్థం అక్కోధనోతి పరియాయేన వదతి.

మన్దా అలోభాదోసా లోభదోసే పరియాదాతుం న సక్కోన్తి, అమోహో పన బలవా మోహం పరియాదాతుం సక్కోతీతి ఏవం యథారహం పఠమవారే వుత్తనయేనేవ అతిదేసత్థో వేదితబ్బో. పురిమనయేనేవాతి పుబ్బే వుత్తనయానుసారేన. దుట్ఠోతి కోధనో. దన్ధోతి మన్దమఞ్ఞో. సుఖసీలకోతి సుఖసీలో.

ఏత్థ చ లోభవసేన, దోసమోహ-లోభదోస-లోభమోహ-దోసమోహ-లోభదోసమోహవసేనాతి తయో ఏకకా, తయో దుకా, ఏకో తికోతి లోభాదిఉస్సదవసేన అకుసలపక్ఖే ఏవ సత్త వారా, తథా కుసలపక్ఖే అలోభాదిఉస్సదవసేనాతి చుద్దస వారా లబ్భన్తి. తత్థ అలోభదోసమోహా, అలోభాదోసమోహా, అలోభదోసామోహా బలవన్తోతి ఆగతేహి కుసలపక్ఖే తతియదుతియపఠమవారేహి దోసుస్సదమోహుస్సదదోసమోహుస్సదవారా గహితా ఏవ హోన్తి. తథా అకుసలపక్ఖే లోభాదోసామోహా, లోభదోసామోహా, లోభాదోసమోహా బలవన్తోతి ఆగతేహి తతియదుతియపఠమవారేహి అదోసుస్సదఅమోహుస్సదఅదోసామోహుస్సదవారా గహితా ఏవాతి అకుసలకుసలపక్ఖేసు తయో తయో వారే అన్తోగధే కత్వా అట్ఠేవ వారా దస్సితా. యే పన ఉభయసమ్మిస్సతావసేన లోభాలోభుస్సదవారాదయో అపరే ఏకూనపఞ్ఞాస వారా కామం దస్సేతబ్బా, తేసం అసమ్భవతో ఏవ న దస్సితా. న హి ‘‘ఏకస్మిం సన్తానే అన్తరేన అవత్థన్తరం లోభో చ బలవా అలోభో చా’’తిఆది యుజ్జతి. పటిపక్ఖవసేన వాపి ఏతేసం బలవదుబ్బలభావో సహజాతధమ్మవసేన వా. తత్థ లోభస్స తావ పటిపక్ఖవసేన అనభిభూతతాయ బలవభావో, తథా దోసమోహానం అదోసామోహేహి. అలోభాదీనం పన లోభాదిఅనభిభవనతో. సబ్బేసఞ్చ సమానజాతియసమధిభుయ్య పవత్తివసేన సహజాతధమ్మతో బలవభావో. తేన వుత్తం అట్ఠకథాయం (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౪౭౨) – ‘‘లోభో బలవా, అలోభో మన్దో. అదోసామోహా బలవన్తో, దోసమోహా మన్దా’’తిఆది, సో చ నేసం మన్దబలవభావో పురిమూపనిస్సయతో తథా ఆసయస్స పరిభావితతాయ వేదితబ్బో. తేనేవాహ ‘‘కమ్మనియామేనా’’తి. సేసం వుత్తనయత్తా సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.

చూళధమ్మసమాదానసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౬. మహాధమ్మసమాదానసుత్తవణ్ణనా

౪౭౩. ఏవం ఇదాని వుచ్చమానాకారో కామో కామనం ఇచ్ఛా ఏతేసన్తి ఏవంకామా. ఏవం ఛన్దో ఛన్దనం రోచనం అజ్ఝాసయో ఏతేసన్తి ఏవంఛన్దా. అభిముఖం, అభినివిస్స వా పకారేహి ఏతి ఉపగచ్ఛతీతి అధిప్పాయో, లద్ధి. సా హి లద్ధబ్బవత్థుం అభిముఖం ‘‘ఏవమేత’’న్తి అభినివిసన్తీ తేన తేన పకారేన ఉపగచ్ఛతి, హత్థగతం కత్వా తిట్ఠతి న విస్సజ్జేతి. ఏవం వుచ్చమానాకారో అధిప్పాయో ఏతేసన్తి ఏవంఅధిప్పాయా. భగవా మూలం కారణం ఏతేసం యాథావతో అధిగమాయాతి భగవంమూలకా. తేనాహ ‘‘భగవన్తఞ్హి నిస్సాయ మయం ఇమే ధమ్మే ఆజానామ పటివిజ్ఝామా’’తి. అమ్హాకంధమ్మాతి తేహి అత్తనా అధిగన్తబ్బతాయ వుత్తం. సేవితబ్బానఞ్హి యాథావతో అధిగమఞాణాని అధిగచ్ఛనకసమ్బన్ధీని, తాని చ సమ్మాసమ్బుద్ధమూలకాని అనఞ్ఞవిసయత్తా. తేనాహ ‘‘పుబ్బే కస్సపసమ్బుద్ధేనా’’తిఆది. భగవా నేతా తేసన్తి భగవంనేత్తికా. నేతాతి సేవితబ్బధమ్మే వినేయ్యసన్తానం పాపేతా. వినేతాతి అసేవితబ్బధమ్మే వినేయ్యసన్తానతో అపనేతా. తదఙ్గవినయాదివసేన వా వినేతా. అనునేతాతి ఇమే ధమ్మా సేవితబ్బా, ఇమే న సేవితబ్బాతి ఉభయసమ్పాపనాపనయనత్థం పఞ్ఞపేతా. తేనాహ ‘‘యథాసభావతో’’తిఆది.