౫. చూళధమ్మసమాదానసుత్తవణ్ణనా

౪౬౮. ధమ్మోతి గహితగహణానీతి ధమ్మో వా హోతు ఇతరో వా, ధమ్మోతి పగ్గహితగ్గాహప్పవత్తా చరియావ. ఆయూహనక్ఖణేతి తస్స ధమ్మోతి గహితస్స పవత్తనక్ఖణే. సుఖన్తి అకిచ్ఛం. తేనాహ ‘‘సుకర’’న్తి. దుక్ఖవిపాకన్తి అనిట్ఠఫలవిపచ్చనం.

౪౬౯. యథా చక్ఖాదీనం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం యథాసకం విసయగ్గహణం సభావసిద్ధం, ఏవం మనసోపి. తే చ విసయా ఇట్ఠాకారతో గహణే న కోచి దోసో, పురిసత్తభావే న చ తే దోసం పవత్తేన్తీతి అయం తేసం సమణబ్రాహ్మణానం లద్ధీతి ఆహ ‘‘వత్థుకామేసుపి కిలేసకామేసుపి దోసో నత్థీ’’తి, అస్సాదేత్వా విసయపరిభోగే నత్థి ఆదీనవో, తప్పచ్చయా న కోచి అన్తరాయోతి అధిప్పాయో. పాతబ్యతం ఆపజ్జన్తీతి పరిభుఞ్జనకతం ఉపగచ్ఛన్తి. పరిభోగత్థో హి అయం పా-సద్దో కత్తుసాధనో చ తబ్య-సద్దో, యథారుచి పరిభుఞ్జన్తీతి అత్థో. కిలేసకామోపి అస్సాదియమానో వత్థుకామన్తోగధోయేవ, కిలేసకామవసేన పన నేసం అస్సాదేతబ్బతాతి ఆహ ‘‘వత్థుకామేసు కిలేసకామేన పాతబ్యత’’న్తి. కిలేసకామేనాతి కరణత్థే కరణవచనం. పాతబ్యతం పరిభుఞ్జితబ్బతన్తి ఏత్థాపి కత్తువసేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. మోళిం కత్వాతి వేణిబన్ధవసేన మోళిం కత్వా. తాపసపరిబ్బాజికాహీతి తాపసపబ్బజ్జూపగతాహి. పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తీతి ఇదం ‘‘పహానమాహంసూ’’తి పదస్సేవ వేవచనన్తి ‘‘పహానం సమతిక్కమం పఞ్ఞపేన్తీ’’తి వుత్తం. తేన కామా నామేతే అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మాతి యాథావతో పరిజాననం ఇధ ‘‘పహాన’’న్తి అధిప్పేతం, న వినాభావమత్తన్తి దస్సేతి. మాలువాసిపాటికాతి మాలువావిదలం మాలువాఫలే పోట్టలికా. సన్తాసం ఆపజ్జేయ్యాతి సాలే అధివత్థదేవతాయ పవత్తిం గహేత్వా వుత్తం. తదా హి తస్సా ఏవం హోతి. కోవిళారపత్తసదిసేహీతి మహాకోవిళారపత్తసణ్ఠానేహి. సణ్ఠానవసేన హేతం వుత్తం, మాలువాపత్తా పన కోవిళారపత్తేహి మహన్తతరాని చేవ ఘనతరాని చ హోన్తి. విపులబహుఘనగరుపత్తతాయ మహన్తం భారం జనేత్వా. సాతి మాలువాలతా. ఓఘనన్తి హేట్ఠతో ఓలమ్బనహేతుభూతం ఘనభావం.

అన్ధవనసుభగవనగ్గహణం తేసం అభిలక్ఖితభావతో. నాళికేరాదీసు తిణజాతీసు. ఖాదనుపలక్ఖణం ఉపచికానం ఉట్ఠహనగ్గహణన్తి ఆహ ‘‘ఉట్ఠహేయ్యు’’న్తి. కేళిం కరోన్తీ వియాతి విలమ్బననదీ వియ కేళిం కరోన్తీ. ఇదాని అహం తం అజ్ఝోత్థరిన్తి పమోదమానా వియ ఇతో చితో చ విప్ఫన్దమానా విలమ్బన్తీ. సమ్ఫస్సోపి సుఖో ముదుతలుణకోమలభావతో. దస్సనమ్పి సుఖం ఘనబహలపత్తసంహతతాయ. సోమనస్సజాతాతి పుబ్బే అనుస్సవవసేన భవనవినాసభయా సన్తాసం ఆపజ్జి, ఇదాని తస్సా సమ్పత్తిదస్సనేన పలోభితా సోమనస్సజాతా అహోసి.

విటభిం కరేయ్యాతి ఆతానవితానవసేన జటేన్తీ జాలం కరేయ్య. తథాభూతా చ ఘనపత్తసఞ్ఛన్నతాయ ఛత్తసదిసీ హోతీతి ఆహ ‘‘ఛత్తాకారేన తిట్ఠేయ్యా’’తి. సకలం రుక్ఖన్తి ఉపరి సబ్బసాఖాపసాఖం సబ్బరుక్ఖం. భస్సమానాతి పలివేఠనవసేనేవ ఓతరమానా. యావ మూలా ఓతిణ్ణసాఖాహీతి మాలువా భారేన ఓనమిత్వా రుక్ఖస్స యావ మూలా ఓతిణ్ణసాఖాహి పున అభిరుహమానా. సబ్బసాఖాతి హేట్ఠా మజ్ఝే ఉపరి చాతి సబ్బాపి సాఖాయో పలివేఠేన్తీ. సంసిబ్బిత్వా జాలసన్తానకనియామేన జటేత్వా. ఏవం అపరాపరం సంసిబ్బనేన అజ్ఝోత్థరన్తీ. సబ్బసాఖా హేట్ఠా కత్వా సయం ఉపరి ఠత్వా మహాభారభావేన వాతే వా వాయన్తే దేవే వా వస్సన్తే పదాలేయ్య. సాఖట్ఠకవిమానన్తి సాఖాపటిబద్ధం విమానం. యస్మా ఇధ సత్థారా ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే’’తిఆదినా భూతపుబ్బమేవ వత్థు ఉపమాభావేన ఆహటం, తస్మా ‘‘ఇదం పన విమాన’’న్తిఆది వుత్తం.

౪౭౧. బహలరాగసభావోతి పచ్చవేక్ఖణాహి నీహరితుం అసక్కుణేయ్యతాయ బలవా హుత్వా అభిభవనరాగధాతుకో. రాగజన్తి రాగనిమిత్తజాతం. దిట్ఠే దిట్ఠే ఆరమ్మణేతి దిట్ఠే దిట్ఠే విసభాగారమ్మణే. నిమిత్తం గణ్హాతీతి కిలేసుప్పత్తియా కారణభూతం అనుబ్యఞ్జనసో నిమిత్తం గణ్హాతి, సిక్ఖాగారవేన పన కిలేసేహి నిస్సితం మగ్గం న పటిపజ్జతి, తతో ఏవ ఆచరియుపజ్ఝాయేహి ఆణత్తం దణ్డకమ్మం కరోతేవ. తేనాహ ‘‘న త్వేవ వీతిక్కమం కరోతీ’’తి. హత్థపరామాసాదీనీతి – ‘‘ఏహి తావ తయా వుత్తం మయా వుత్తఞ్చ అముత్ర గన్త్వా వీమంసిస్సామా’’తిఆదినా హత్థగ్గహణాదీని కరోన్తో, న కరుణామేత్తానిదానవసేన. మోహజాతికోతి బహలమోహసభావో.

౪౭౨. కమ్మనియామేనాతి పురిమజాతిసిద్ధేన లోభుస్సదతాదినియమితేన కమ్మనియామేన. ఇదాని తం లోభుస్సదతాదిం విభాగేన దస్సేతుం ‘‘యస్స హీ’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ కమ్మాయూహనక్ఖణేతి కమ్మకరణవేలాయ. లోభో బలవాతి తజ్జాయ సామగ్గియా సామత్థియతో లోభో అధికో హోతి. అలోభో మన్దోతి తప్పటిపక్ఖో అలోభో దుబ్బలో హోతి. కథం పనేతే లోభాలోభా అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉజువిపచ్చనీకభూతా ఏకక్ఖణే పవత్తన్తి? న ఖో పనేతం ఏవం దట్ఠబ్బం ‘‘ఏకక్ఖణే పవత్తన్తీ’’తి, నికన్తిక్ఖణం పన ఆయూహనక్ఖణమేవ కత్వా ఏవం వుత్తం. ఏస నయో సేసేసు. పరియాదాతున్తి అభిభవితుం న సక్కోతి. యో హి ‘‘ఏవంసున్దరం ఏవంవిపులం ఏవంమహగ్ఘఞ్చ న సక్కా పరస్స దాతు’’న్తిఆదినా అముత్తచాగతాదివసేన పవత్తాయ చేతనాయ సమ్పయుత్తో అలోభో సమ్మదేవ లోభం పరియాదాతుం న సక్కోతి. దోసమోహానం అనుప్పత్తియం తాదిసపచ్చయలాభేనేవ అదోసామోహా బలవన్తో. తస్మాతి లోభాదోసామోహానం బలవభావతో అలోభదోసమోహానఞ్చ దుబ్బలభావతోతి వుత్తమేవ కారణం పచ్చామసతి. సోతి తంసమఙ్గీ. తేన కమ్మేనాతి తేన లోభాదిఉపనిస్సయవతా కుసలకమ్మునా. సుఖసీలోతి సఖిలో. తమేవత్థం అక్కోధనోతి పరియాయేన వదతి.

మన్దా అలోభాదోసా లోభదోసే పరియాదాతుం న సక్కోన్తి, అమోహో పన బలవా మోహం పరియాదాతుం సక్కోతీతి ఏవం యథారహం పఠమవారే వుత్తనయేనేవ అతిదేసత్థో వేదితబ్బో. పురిమనయేనేవాతి పుబ్బే వుత్తనయానుసారేన. దుట్ఠోతి కోధనో. దన్ధోతి మన్దమఞ్ఞో. సుఖసీలకోతి సుఖసీలో.

ఏత్థ చ లోభవసేన, దోసమోహ-లోభదోస-లోభమోహ-దోసమోహ-లోభదోసమోహవసేనాతి తయో ఏకకా, తయో దుకా, ఏకో తికోతి లోభాదిఉస్సదవసేన అకుసలపక్ఖే ఏవ సత్త వారా, తథా కుసలపక్ఖే అలోభాదిఉస్సదవసేనాతి చుద్దస వారా లబ్భన్తి. తత్థ అలోభదోసమోహా, అలోభాదోసమోహా, అలోభదోసామోహా బలవన్తోతి ఆగతేహి కుసలపక్ఖే తతియదుతియపఠమవారేహి దోసుస్సదమోహుస్సదదోసమోహుస్సదవారా గహితా ఏవ హోన్తి. తథా అకుసలపక్ఖే లోభాదోసామోహా, లోభదోసామోహా, లోభాదోసమోహా బలవన్తోతి ఆగతేహి తతియదుతియపఠమవారేహి అదోసుస్సదఅమోహుస్సదఅదోసామోహుస్సదవారా గహితా ఏవాతి అకుసలకుసలపక్ఖేసు తయో తయో వారే అన్తోగధే కత్వా అట్ఠేవ వారా దస్సితా. యే పన ఉభయసమ్మిస్సతావసేన లోభాలోభుస్సదవారాదయో అపరే ఏకూనపఞ్ఞాస వారా కామం దస్సేతబ్బా, తేసం అసమ్భవతో ఏవ న దస్సితా. న హి ‘‘ఏకస్మిం సన్తానే అన్తరేన అవత్థన్తరం లోభో చ బలవా అలోభో చా’’తిఆది యుజ్జతి. పటిపక్ఖవసేన వాపి ఏతేసం బలవదుబ్బలభావో సహజాతధమ్మవసేన వా. తత్థ లోభస్స తావ పటిపక్ఖవసేన అనభిభూతతాయ బలవభావో, తథా దోసమోహానం అదోసామోహేహి. అలోభాదీనం పన లోభాదిఅనభిభవనతో. సబ్బేసఞ్చ సమానజాతియసమధిభుయ్య పవత్తివసేన సహజాతధమ్మతో బలవభావో. తేన వుత్తం అట్ఠకథాయం (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౪౭౨) – ‘‘లోభో బలవా, అలోభో మన్దో. అదోసామోహా బలవన్తో, దోసమోహా మన్దా’’తిఆది, సో చ నేసం మన్దబలవభావో పురిమూపనిస్సయతో తథా ఆసయస్స పరిభావితతాయ వేదితబ్బో. తేనేవాహ ‘‘కమ్మనియామేనా’’తి. సేసం వుత్తనయత్తా సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.

చూళధమ్మసమాదానసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.