౪. చూళవేదల్లసుత్తవణ్ణనా

౪౬౦. అయం దేసనా యస్మా పుచ్ఛావిస్సజ్జనవసేన పవత్తా, తస్మా పుచ్ఛకవిస్సజ్జకే పుచ్ఛానిమిత్తఞ్చ సముదాయతో విభావేతుం ‘‘కో పనాయ’’న్తిఆది వుత్తం. ఉపాసకత్తన్తి అమగ్గాగతం ఉపాసకత్తం. తేసన్తి ఏకాదసనహుతానం. మగ్గాగతేన ఉపసమేన సన్తిన్ద్రియో సన్తమానసో.

‘‘కిం ను ఖో అజ్జ భవిస్సతి అయ్యపుత్తో’’తి వీథిం ఓలోకయమానా. ఓలమ్బనత్థన్తి తస్స హత్థావలమ్బనత్థం పుబ్బాచిణ్ణవసేన అత్తనో హత్థం పసారేసి. బహిద్ధాతి అత్తనా అఞ్ఞం విసభాగవత్థుం సన్ధాయ వదతి. పరిభేదకేనాతి పేసుఞ్ఞవాదినా.

అధిగమప్పిచ్ఛతాయ ‘‘న పకాసేతబ్బో’’తి చిన్తేసి. పున తం అనుకమ్పన్తో ‘‘సచే ఖో పనాహ’’న్తిఆదిం చిన్తేసి. ఏసో ధమ్మోతి ఏసో లోకుత్తరధమ్మో. వివట్టం ఉద్దిస్స ఉపచితం నిబ్బేధభాగియం కుసలం ఉపనిస్సయో. ‘‘యది మే ఉపనిస్సయో అత్థి, సక్కా ఏతం పటిలద్ధుం. సచేపి నత్థి, ఆయతిం ఉపనిస్సయో భవిస్సతీ’’తి చిరకాలపరిభావితాయ ఘటే పదీపజాలా వియ అబ్భన్తరే దిప్పమానాయ హేతుసమ్పత్తియా చోదియమానా ఆహ ‘‘ఏవం సన్తే మయ్హం పబ్బజ్జం అనుజానాథా’’తి.

లాభసక్కారో ఉప్పజ్జి సుచిరకాలం కతూపచితపుఞ్ఞతాయ. అభినీహారసమ్పన్నత్తాతి సుజాతత్థేరస్స పదుముత్తరస్స భగవతో అగ్గసావకస్స నిపచ్చకారం కత్వా – ‘‘తుమ్హేహి దిట్ఠధమ్మస్స భాగీ అస్స’’న్తి నిబ్బేధభాగియం దానం దత్వా కతపత్థనాసఙ్ఖాతసమ్పన్నాభినీహారత్తా. నాతిచిరం కిలమిత్థాతి కమ్మట్ఠానం భావేన్తీ విపస్సనాయ పరిపాకవసేన చిరం న కిలమిత్థ. వుత్తమేవత్థం వివరితుం ‘‘ఇతో పట్ఠాయా’’తిఆది వుత్తం. దుతియగమనేనాతి పబ్బాజనత్థం గమనతో దుతియగమనేన.

ఉపనేత్వాతి పఞ్హస్స అత్థభావేన ఉపనేత్వా. సక్కాయన్తి సకాయం. ఉపనిక్ఖిత్తం కిఞ్చి వత్థుం సమ్పటిచ్ఛమానా, వియ సమ్పటిచ్ఛన్తీ వియ. ఏకో ఏవ పాసో ఏతిస్సాతి ఏకపాసకా, గణ్ఠి. సా హి సుమోచియా, అనేకపాసా పన దుమ్మోచియా, ఏకపాసగ్గహణం విస్సజ్జనస్స సుకరభావదస్సనత్థం. పటిసమ్భిదావిసయే ఠత్వాతి ఏతేన థేరియా పభిన్నపటిసమ్భిదతం దస్సేతి. పచ్చయభూతాతి ఆరమ్మణాదివసేన పచ్చయభూతా.

థేరియా విసేసాధిగమస్స అత్తనో అవిసయతాయ విసాఖో ‘‘న సక్కా’’తిఆదినా చిన్తేసీతి దట్ఠబ్బం. సచ్చవినిబ్భోగపఞ్హబ్యాకరణేనాతి సచ్చపరియాపన్నస్స ధమ్మస్స దస్సనతో అఞ్ఞానఞ్ఞత్థనిద్ధారణభేదనాసఙ్ఖాతస్స వినిబ్భోగపఞ్హస్స విస్సజ్జనేన. ద్వే సచ్చానీతి దుక్ఖసముదయసచ్చాని. పటినివత్తేత్వాతి పరివత్తేత్వా. గణ్ఠిపఞ్హన్తి దుబ్బినిబ్బేధతాయ గణ్ఠిభూతం పఞ్హం.

న తంయేవ ఉపాదానం తే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా ఏకదేసస్స సముదాయతాభావతో, సముదాయస్స చ ఏకదేసతాభావతో. నాపి అఞ్ఞత్ర పఞ్చహి ఉపాదానక్ఖన్ధేహి ఉపాదానం తస్స తదేకదేసభావతో. న హి ఏకదేసో సముదాయవినిముత్తో హోతి. యది హి తఞ్ఞేవాతిఆదినా ఉభయపక్ఖేపి దోసం దస్సేతి. రూపాదిసభావమ్పీతి రూపవేదనాసఞ్ఞావిఞ్ఞాణసభావమ్పి, ఫస్సచేతనాదిసభావమ్పి ఉపాదానం సియా. అఞ్ఞత్ర సియాతి పఞ్చహి ఉపాదానక్ఖన్ధేహి విసుంయేవ ఉపాదానం యది సియా. పరసమయేతి నికాయవాదే. చిత్తవిప్పయుత్తో అనుసయోతి నిదస్సనమత్తమేతం నికాయవాదే చిత్తసభావాభావవిఞ్ఞాణాదీనమ్పి చిత్తవిప్పయుత్తభావపటిజాననతో. ఏవం బ్యాకాసీతి ‘‘న ఖో, ఆవుసో’’తిఆదినా ఖన్ధగతఛన్దరాగభావేన బ్యాకాసి. అత్థధమ్మనిచ్ఛయసమ్భవతో అసమ్బన్ధేన. తేసు కత్థచిపి అసమ్ముయ్హనతో అవిత్థాయన్తేన. పుచ్ఛావిసయే మోహన్ధకారవిగమనేన పదీపసహస్సం జాలేన్తేన వియ. సఉపాదానుపాదానట్ఠానం అనుత్తానతాయ పచురజనస్స గూళ్హో. అగ్గహితసఙ్కేతానం కేసఞ్చి పటిచ్ఛాదితసదిసత్తా పటిచ్ఛన్నో. తిలక్ఖణబ్భాహతధమ్మవిసయతాయ తిలక్ఖణాహతో. గమ్భీరఞాణగోచరతాయ గమ్భీరో. లద్ధపతిట్ఠా అరియసచ్చసమ్పటివేధనతో. ఏవం దిట్ఠధమ్మాదిభావతో వేసారజ్జప్పత్తా. సబ్బసో నివుత్థబ్రహ్మచరియతాయ తిణ్ణం భవానమ్పి అపరభాగే నిబ్బానే నివుత్థవతీతి భవమత్థకే ఠితా.

౪౬౧. ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తి పదుద్ధారం కత్వా ‘‘ఇధేకచ్చో’’తిఆదినా (పటి. మ. ౧.౧౩౦) పటిసమ్భిదాపాఠేన తదత్థం వివరతి. తత్థ అత్తతో సమనుపస్సతీతి అత్తాతి సమనుపస్సతి, అత్తభావేన సమనుపస్సతి. అహన్తి అత్తానం నిద్దిసతి. అహంబుద్ధినిబన్ధనఞ్హి అత్తానం అత్తవాదీ పఞ్ఞపేతి, తస్మా యం రూపం సో అహన్తి యదేతం మమ రూపం నామ, సో అహన్తి వుచ్చమానో మమ అత్తా తం మమ రూపన్తి రూపఞ్చ అత్తఞ్చ అద్వయం అనఞ్ఞం సమనుపస్సతి. తథా పస్సతో చ అత్తా వియ రూపం, రూపం వియ వా అత్తా అనిచ్చోతి ఆపన్నమేవ. అచ్చీతి జాలసిఖా. సా చే వణ్ణో, చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యావ సియా, న కాయవిఞ్ఞేయ్యా, వణ్ణోపి వా కాయాదివిఞ్ఞేయ్యో అచ్చియా అనఞ్ఞత్తాతి ఉపమేయ్యం వియ ఉపమాపి దిట్ఠిగతికస్స అయుత్తావ. దిట్ఠిపస్సనాయాతి మిచ్ఛాదిట్ఠిసఙ్ఖాతాయ పస్సనాయ పస్సతి, న తణ్హామానపఞ్ఞానుపస్సనాయ. అరూపం వేదనాదిం అత్తాతి గహేత్వా ఛాయాయ రుక్ఖాధీనతాయ ఛాయావన్తం రుక్ఖం వియ, రూపస్స సన్తకభావేన అత్తాధీనతాయ రూపవన్తం అత్తానం సమనుపస్సతి. పుప్ఫాధీనతాయ పుప్ఫస్మిం గన్ధం వియ ఆధేయ్యభావేన అత్తాధీనతాయ రూపస్స అత్తని రూపం సమనుపస్సతి. యథా కరణ్డో మణినో ఆధారో, ఏవం రూపమ్పి అత్తనో ఆధారోతి కత్వా అత్తానం రూపస్మిం సమనుపస్సతి. ఏసేవ నయోతి ఇమినా అత్తనో వేదనాదీహి అనఞ్ఞత్తం తేసఞ్చాధారణతం నిస్సితతఞ్చ యథావుత్తం అతిదిసతి.

అరూపం అత్తాతి కథితం ‘‘వేదనావన్త’’న్తిఆదీసు వియ రూపేన వోమిస్సకతాయ అభావతో. రూపారూపమిస్సకో అత్తా కథితో రూపేన సద్ధిం సేసారూపధమ్మానం అత్తాతి గహితత్తా. ఉచ్ఛేదదిట్ఠి కథితా రూపాదీనం వినాసదస్సనతో. తేనేవాహ ‘‘రూపం అత్తాతి యో వదేయ్య, తం న ఉపపజ్జతి, అత్తా మే ఉప్పజ్జతి చ వేతి చాతి ఇచ్చస్స ఏవమాగతం హోతీ’’తిఆది. అవసేసేసూతి పన్నరససు ఠానేసు. సస్సతదిట్ఠి కథితా రూపవన్తాదిభావేన గహితస్స అనిద్ధారితరూపత్తా.

దిట్ఠిగతికో యం వత్థుం అత్తాతి సమనుపస్సతి, యేభుయ్యేన తం నిచ్చం సుఖన్తి చ సమనుపస్సతేవ. సావకో పన తప్పటిక్ఖేపేన సబ్బే ధమ్మా అనత్తాతి సుదిట్ఠత్తా రూపం అత్తాతి న సమనుపస్సతి, తథాభూతో చ అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి సమనుపస్సతి, తథా వేదనాదయోతి దస్సేన్తో ‘‘న రూపం అత్తతో’’తిఆదిమాహ. ఏవం భవదిట్ఠిపి అవిజ్జాభవతణ్హా వియ వట్టస్స సముదయోయేవాతి దిట్ఠికథాయం ‘‘ఏత్తకేన గమనం హోతీ’’తిఆది. దిట్ఠిప్పహానకథాయఞ్చ ‘‘ఏత్తకేన గమనం న హోతీ’’తిఆది వుత్తం.

౪౬౨. హేట్ఠా వుత్తమత్థమేవ పుచ్ఛితత్తా ‘‘థేరియా పటిపుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జేతబ్బో’’తి వత్వా పటిపుచ్ఛనవిధిం దస్సేతుం ‘‘ఉపాసకా’’తిఆది వుత్తం. పటిపత్తివసేనాతి సక్కాయనిరోధగామినిపటిపదాభావేన. సఙ్ఖతాసఙ్ఖతవసేన లోకియలోకుత్తరవసేన సఙ్గహితాసఙ్గహితవసేనాతి ‘‘వసేనా’’తి పదం పచ్చేకం యోజేతబ్బం. తత్థ కామం అసఙ్ఖతో నామ మగ్గో నత్థి, కిం సఙ్ఖతో, ఉదాహు అసఙ్ఖతోతి పన పుచ్ఛావసేన తథా వుత్తం? ‘‘అరియో’’తి వచనేనేవ మగ్గస్స లోకుత్తరతో సిద్ధా, సఙ్గాహకఖన్ధపరియాపన్నానం పన మగ్గధమ్మానమ్పి సియా లోకియతాతి ఇధ లోకియగ్గహణం. కిఞ్చాపి సఙ్గహితపదమేవ పాళియం ఆగతం, న అసఙ్గహితపదం, యే పన సఙ్గాహకభావేన వుత్తా, తే సఙ్గహితా న హోన్తీతి అట్ఠకథాయం అసఙ్గహితగ్గహణం కతన్తి దట్ఠబ్బం. సఙ్ఖతోతిఆదీసు సమేచ్చ సమ్భుయ్య పచ్చయేహి కతోతి సఙ్ఖతో. తథాభూతో చ తంసమఙ్గినో పుగ్గలస్స పుబ్బభాగచేతనాతి మయ్హం మగ్గో అట్ఠఙ్గికో హోతు సత్తఙ్గికో వాతి చేతితభావేన చేతితో. సహజాతచేతనాయపి చేతితోవ తస్సా సహకారీకారణభావతో, తతో ఏవ పకప్పితో ఆయూహితో. పచ్చయేహి నిప్ఫాదితత్తా కతో నిబ్బత్తితో చ. సమాపజ్జన్తేన అత్తనో సన్తానే సమ్మదేవ ఆపజ్జన్తేన ఉప్పాదేన్తేన. ఇతి సత్తహిపి పదేహి పచ్చయనిబ్బత్తితంయేవ అరియమగ్గస్స దస్సేతి.

అసఙ్గహితో ఖన్ధానం పదేసో ఏతస్స అత్థీతి మగ్గో సప్పదేసో. నత్థి ఏతేసం పదేసాతి ఖన్ధా నిప్పదేసా. పదిస్సతి ఏతేన సముదాయోతి హి పదేసో, అవయవో. అయన్తి మగ్గో. సప్పదేసత్తా ఏకదేసత్తా. నిప్పదేసేహి సముదాయభావతో నిరవసేసపదేసేహి. యథా నగరం రజ్జేకదేసభూతం తదన్తోగధత్తా రజ్జేన సఙ్గహితం, ఏవం అరియమగ్గో ఖన్ధత్తయేకదేసభూతో తదన్తోగధత్తా తీహి ఖన్ధేహి సఙ్గహితోతి దస్సేతి ‘‘నగరం వియ రజ్జేనా’’తి ఇమినా. సజాతితోతి సమానజాతితాయ, సమానసభావత్తా ఏవాతి అత్థో. ఏత్థ చ సీలక్ఖన్ధో ‘‘నవ కోటిసహస్సానీ’’తిఆదినా (విసుద్ధి. ౧.౨౦; అప. అట్ఠ. ౨.౫౫.౫౫; పటి. మ. అట్ఠ. ౧.౧.౩౭) వుత్తపభేదవసేన చేవ సమ్పత్తసమాదానవిరతిఆదివసేన చ గయ్హమానో నిప్పదేసో, మగ్గసీలం పన ఆజీవట్ఠమకమేవ సముచ్ఛేదవిరతిమత్తమేవాతి సప్పదేసం. సమాధిక్ఖన్ధో పరిత్తమహగ్గతాదివసేన చేవ ఉపచారప్పనాసమాధివసేన చ అనేకభేదతాయ నిప్పదేసో, మగ్గసమాధి పన లోకుత్తరోవ, అప్పనాసమాధి ఏవాతి సప్పదేసో. తథా పఞ్ఞాక్ఖన్ధో పరిత్తమహగ్గతాదివసేన చేవ సుతమయఞాణాదివసేన చ అనేకభేదతాయ నిప్పదేసో, మగ్గపఞ్ఞా పన లోకుత్తరావ, భావనామయా ఏవాతి సప్పదేసా. అత్తనో ధమ్మతాయాతి సహకారీకారణం అనపేక్ఖిత్వా అత్తనో సభావేన అత్తనో బలేన అప్పేతుం న సక్కోతి వీరియేన అనుపత్థమ్భితం, సతియా చ అనుపట్ఠితం. పగ్గహకిచ్చన్తి యథా కోసజ్జపక్ఖే న పతితా చిత్తట్ఠితి, తథా పగ్గణ్హనకిచ్చం. అపిలాపనకిచ్చన్తి యథా ఆరమ్మణే న పిలవతి, ఏవం అపిలాపనకిచ్చం.

ఏకతో జాతాతి సహజాతా. పిట్ఠిం దత్వా ఓనతసహాయో వియ వాయామో సమాధిస్స ఆరమ్మణే అప్పనాయ విసేసపచ్చయభావతో. అంసకూటం దత్వా ఠితసహాయో వియ సతి సమాధిస్స ఆరమ్మణే దళ్హపవత్తియా పచ్చయభావతో. కిరియతోతి ఉపకారకిరియతో.

ఆకోటేత్వాతి ఆరమ్మణం ఆహనిత్వా. తథా హి వితక్కో ‘‘ఆహననరసో’’తి, యోగావచరో చ ‘‘కమ్మట్ఠానం తక్కాహతం వితక్కపరియాహతం కరోతీ’’తి వుచ్చతి. ఇధాపీతి సమ్మాదిట్ఠిసఙ్కప్పేసు. కిరియతోతి వుత్తప్పకారఉపకారకిరియతో.

సుభసుఖాదినిమిత్తగ్గాహవిధమనం చతుకిచ్చసాధనం. పచ్చయత్తేనాతి సహజాతాదిపచ్చయభావేన. చతుకిచ్చసాధనవసేనేవాతి ఇదం మగ్గవీరియస్సేవ గహితభావదస్సనం. తఞ్హి ఏకంయేవ హుత్వా చతుకిచ్చం యథావుత్తఉపకారకసభావేన చ పరివారట్ఠేన పరిక్ఖారో హోతి. మగ్గసమ్పయుత్తధమ్మానన్తి ఇమినా మగ్గధమ్మానమ్పి గహణం, న తంసమ్పయుత్తఫస్సాదీనంయేవ. ఏకచిత్తక్ఖణికాతి మగ్గచిత్తుప్పాదవసేన ఏకచిత్తక్ఖణికా.

సత్తహి ఞాణేహీతి పరముక్కంసగతేహి సత్తహి జవనేహి సమ్పయుత్తఞాణేహి, సత్తహి వా అనుపస్సనాఞాణేహి. ఆదితో సేవనా ఆసేవనా, తతో పరం వడ్ఢనా భావనా, పునప్పునం కరణం బహులీకమ్మన్తి అధిప్పాయేనాహ ‘‘అఞ్ఞేన చిత్తేనా’’తిఆది. అధిప్పాయవసేన నిద్ధారేత్వా గహేతబ్బత్థం సుత్తం నేయ్యత్థం. యథారుతవసేన గహేతబ్బత్థం నీతత్థం. ఏవం సన్తేతి యది ఇదం సుత్తం నీతత్థం, ఆసేవనాది చ విసుం విసుం చిత్తేహి హోతి, ఏవం సన్తే. ఆసేవనాది నామ చిత్తస్స అనేకవారం ఉప్పత్తియా హోతి, న ఏకవారమేవాతి ఆహ ‘‘ఏకం చిత్త’’న్తిఆది. తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో – ఆసేవనావసేన పవత్తమానం చిత్తం సుచిరమ్పి కాలం ఆసేవనావసేనేవ పవత్తేయ్య, తథా భావనాబహులీకమ్మవసేన పవత్తమానానిపి, న చేత్థ ఏత్తకానేవ చిత్తాని ఆసేవనావసేన పవత్తన్తి, ఏత్తకాని భావనావసేన, బహులీకమ్మవసేనాతి నియమో లబ్భతి. ఇతి అనేకచిత్తక్ఖణికఅరియమగ్గం వదన్తస్స దున్నివారియోవాయం దోసో. యథా పన పుబ్బభాగేపి నానాచిత్తేసు పవత్తపరిఞ్ఞాదికిచ్చానం సమ్మాదిట్ఠిఆదీనం పటివేధకాలే యథారహం చతుకిచ్చసాధనం, ఏకచిత్తక్ఖణికా చ పవత్తి, ఏవం విపస్సనాయ పవత్తాభిసఙ్ఖారవసేన ఆసేవనాభావనాబహులీకమ్మాని పటివేధకాలే ఏకచిత్తక్ఖణికానేవ హోన్తీతి వదన్తానం ఆచరియానం న కోచి దోసో ఆసేవనాదీహి కాతబ్బకిచ్చస్స తదా ఏకచిత్తక్ఖణేయేవ సిజ్ఝనతో. తేనాహ ‘‘ఏకచిత్తక్ఖణికావా’’తిఆది. సచే సఞ్జానాతీతి సచే సఞ్ఞత్తిం గచ్ఛతి. యాగుం పివాహీతి ఉయ్యోజేతబ్బో ధమ్మసాకచ్ఛాయ అభబ్బభావతోతి అధిప్పాయో.

౪౬౩. పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదీసూతి ఆది-సద్దేన కాయసఞ్చేతనాది లక్ఖణే కాయసఙ్ఖారాదికేపి సఙ్గణ్హాతి, న అపుఞ్ఞానేఞ్జాభిసఙ్ఖారే ఏవ. కాయపటిబద్ధత్తా కాయేన సఙ్ఖరీయతి, న కాయసముట్ఠానత్తా. చిత్తసముట్ఠానా హి తే ధమ్మాతి. నిబ్బత్తీయతీతి చ ఇదం కాయే సతి సబ్భావం, అసతి చ అభావం సన్ధాయ వుత్తం. వాచన్తి వచీఘోసం. సఙ్ఖరోతీతి జనేతి. తేనాహ ‘‘నిబ్బత్తేతీ’’తి. న హి తం వితక్కవిచారరహితచిత్తం వచీఘోసం నిబ్బత్తేతుం సక్కోతి. చిత్తపటిబద్ధత్తాతి ఏతేన చిత్తస్స నిస్సయాదిపచ్చయభావో చిత్తసఙ్ఖారసఙ్ఖరణన్తి దస్సేతి. అఞ్ఞమఞ్ఞమిస్సాతి అత్థతో భిన్నాపి కాయసఙ్ఖారాదివచనవచనీయభావేన అఞ్ఞమఞ్ఞమిస్సితా అభిన్నా వియ, తతో ఏవ ఆలుళితా సంకిణ్ణా అవిభూతా అపాకటా దుద్దీపనా దువిఞ్ఞాపయా. ఆదానగ్గహణముఞ్చనచోపనానీతి యస్స కస్సచి కాయేన ఆదాతబ్బస్స ఆదానసఙ్ఖాతం గహణం, విస్సజ్జనసఙ్ఖాతం ముఞ్చనం, యథాతథాచలనసఙ్ఖాతం చోపనన్తి ఇమాని పాపేత్వా సాధేత్వా ఉప్పన్నా. కాయతో పవత్తా సఙ్ఖారా, కాయేన సఙ్ఖరీయన్తీతి చ కాయసఙ్ఖారాత్వేవ వుచ్చన్తి. హనుసంచోపనన్తి హనుసఞ్చలనం. వచీభేదన్తి వాచానిచ్ఛారణం. వాచం సఙ్ఖరోన్తీతి కత్వా ఇధ వచీసఙ్ఖారాత్వేవ వుచ్చన్తి.

౪౬౪. సమాపజ్జిస్సన్తి పదం నిరోధస్స ఆసన్నానాగతభావవిసయం ఆసన్నం వజ్జేత్వా దూరస్స గహణే పయోజనాభావతో. నిరోధపాదకస్స నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనచిత్తస్స చ గహణతో పట్ఠాయ నిరోధం సమాపజ్జతి నామాతి అధిప్పాయేన ‘‘పదద్వయేన నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తికాలో కథితో’’తి వుత్తం. తథా చిత్తం భావితం హోతీతి ఏత్థ అద్ధానపరిచ్ఛేదచిత్తగ్గహణం ఇతరేసం నానన్తరియభావతో. న హి బలద్వయఞాణసమాధిచరియానం వసీభావాపాదనచిత్తేహి వినా అద్ధానపరిచ్ఛేదచిత్తం అచిత్తకభావాయ హోతి.

సేససఙ్ఖారేహీతి కాయసఙ్ఖారచిత్తసఙ్ఖారేహి. దుతియజ్ఝానేయేవ నిరుజ్ఝతి అనుప్పత్తినిరోధేన. ఇతరేసుపి ఏసేవ నయో. వుట్ఠహిస్సన్తి పదం వుట్ఠహనస్స ఆసన్నానాగతభావవిసయం ఆసన్నం వజ్జేత్వా దూరస్స గహణే పయోజనాభావతో. నిరోధతో వుట్ఠానస్స చ చిత్తుప్పాదేన పరిచ్ఛిన్నత్తా తతో ఓరమేవాతి ఆహ ‘‘పదద్వయేన అన్తోనిరోధకాలో కథితో’’తి. తథా చిత్తం భావితం హోతీతి యథా యథాపరిచ్ఛిన్నకాలమేవ అచిత్తకభావో, తతో పరం సచిత్తకభావో హోతి, తథా నిరోధస్స పరికమ్మచిత్తం ఉప్పాదితం హోతి.

పటిసఙ్ఖాతి పటిసఙ్ఖాయ ఇదమేవ కాతబ్బం జానిత్వా అప్పవత్తిమత్తం. సమాపజ్జన్తీతి అచిత్తకభావం సమ్పదేవ ఆపజ్జన్తి. అథ కస్మా సత్తాహమేవ సమాపజ్జన్తీతి? యథాకాలపరిచ్ఛేదకరణతో, తఞ్చ యేభుయ్యేన ఆహారూపజీవీనం సత్తానం ఉపాదిన్నకపవత్తస్స ఏకదివసం భుత్తాహారస్స సత్తాహమేవ యాపనతో.

సబ్బా ఫలసమాపత్తి అస్సాసపస్సాసే న సముట్ఠాపేతీతి ఇదం నత్థీతి ఆహ ‘‘సముట్ఠాపేతీ’’తి. యా పన న సముట్ఠాపేతి, తం దస్సేన్తో ‘‘ఇమస్స పన…పే… న సముట్ఠాపేతీ’’తి ఆహ. తత్థ ఇమస్సాతి ఇధ పాళియం వుత్తనిరోధసమాపజ్జనభిక్ఖునో. తస్స పన ఫలసమాపత్తి చతుత్థజ్ఝానికావాతి నియమో నత్థీతి ఆహ ‘‘కిం వా ఏతేనా’’తిఆది. అబ్బోహారికాతి సుఖుమత్తభావప్పత్తియా ‘‘అత్థీ’’తి వోహరితుం అసక్కుణేయ్యాతి కేచి. నిరోధస్స పన పాదకభూతాయ చతుత్థజ్ఝానాదిసమాధిచరియాయ వసేన అచతుత్థజ్ఝానికాపి నిరోధానన్తరఫలసమాపత్తి అస్సాసపస్సాసే న సముట్ఠాపేతీతి అభావతో ఏవ తే అబ్బోహారికా వుత్తా. ఏవఞ్చ కత్వా సఞ్జీవత్థేరవత్థుమ్హి ఆనీతసమాపత్తిఫలనిదస్సనమ్పి సుట్ఠు ఉపపజ్జతి. తేనాహ ‘‘భవఙ్గసమయేనేవేతం కథిత’’న్తి. కిరియమయపవత్తవళఞ్జనకాలేతి ఏత్థ కిరియమయపవత్తం కాయవచీవిఞ్ఞత్తివిప్ఫారో, తస్స వళఞ్జనకాలే పవత్తనసమయే. వాచం అభిసఙ్ఖాతుం న సక్కోన్తి అవిఞ్ఞత్తిజనకత్తా తేసం వితక్కవిచారానం.

సగుణేనాతి సరసేన, సభావేనాతి అత్థో. సుఞ్ఞతా నామ ఫలసమాపత్తి రాగాదీహి సుఞ్ఞత్తా. తథా రాగనిమిత్తాదీనం అభావా అనిమిత్తా, రాగపణిధిఆదీనం అభావా అప్పణిహితాతి ఆహ ‘‘అనిమిత్తఅప్పణిహితేసుపి ఏసేవ నయో’’తి. అనిమిత్తం అప్పణిహితఞ్చ నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పన్నఫలసమాపత్తియం ఫస్సో అనిమిత్తో ఫస్సో అప్పణిహితో ఫస్సో నామాతి ఇమమత్థం ‘‘ఏసేవ నయో’’తి ఇమినా అతిదిసతి.

అత్తసుఞ్ఞతాదస్సనతో అనత్తానుపస్సనా సుఞ్ఞతా, నిచ్చనిమిత్తుగ్ఘాటనతో అనిచ్చానుపస్సనా అనిమిత్తా, సుఖప్పణిధిపటిక్ఖేపతో దుక్ఖానుపస్సనా అప్పణిహితాతి ఆహ – ‘‘సుఞ్ఞతా…పే… విపస్సనాపి వుచ్చతీ’’తి. అనిచ్చతో వుట్ఠాతీతి సఙ్ఖారానం అనిచ్చాకారగ్గాహినియా వుట్ఠానగామినియా పరతో ఏకతోవుట్ఠానఉభతోవుట్ఠానేహి నిమిత్తపవత్తతో వుట్ఠాతి. అనిచ్చతో పరిగ్గహేత్వాతి చ ఇదం ‘‘న ఏకన్తికం ఏవమ్పి హోతీ’’తి కత్వా వుత్తం. ఏస నయో సేసేసుపి. అప్పణిహితవిపస్సనాయ మగ్గోతిఆదినా, సుఞ్ఞతవిపస్సనాయ మగ్గోతిఆదినా చ యోజనం సన్ధాయాహ ‘‘ఏసేవ నయో’’తి. వికప్పో ఆపజ్జేయ్య ఆగమనస్స వవత్థానస్స అభావేన అవవత్థానకరత్తా. ఏవఞ్హి తయో ఫస్సా ఫుసన్తీతి ఏవం సగుణతో ఆరమ్మణతో చ నామలాభే సుఞ్ఞతాదినామకా తయో ఫస్సా ఫుసన్తీతి అనియమవచనం. సమేతి యుజ్జతి ఏకస్సేవ ఫస్సస్స నామత్తయయోగతో.

సబ్బసఙ్ఖతవివిత్తతాయ నిబ్బానం వివేకో నామ ఉపధివివేకోతి కత్వా. నిన్నతా తప్పటిపక్ఖవిముఖస్స తదభిముఖతా. పోణతా ఓనమనం, పబ్భారతా తతో విస్సట్ఠభావో.

౪౬౫. చక్ఖాదితో రూపాదీసు పవత్తరూపకాయతో ఉప్పజ్జనతో పఞ్చద్వారికం సుఖం కాయికం నామ, మనోద్వారికం చేతోఫస్సజాతాయ చేతసికం నామ. సభావనిద్దేసో సుఖయతీతి కత్వా. మధురభావదీపకన్తి ఇట్ఠభావజోతనం. వేదయితభావదీపకన్తి వేదకభావవిభావకం. వేదనా ఏవ హి పరమత్థతో ఆరమ్మణం వేదేతి, ఆరమ్మణం పన వేదితబ్బన్తి. దుక్ఖన్తి సభావనిద్దేసోతిఏవమాదిఅత్థవచనం సన్ధాయాహ ‘‘ఏసేవ నయో’’తి. ఠితిసుఖాతి ఠితియా ధరమానతాయ సుఖా, న ఠితిక్ఖణమత్తేన. తేనాహ ‘‘అత్థిభావో సుఖ’’న్తి. విపరిణామదుక్ఖాతి విపరిణమనేన విగమనేన దుక్ఖా, న నిరోధక్ఖణేన. తేనాహ ‘‘నత్థిభావో దుక్ఖ’’న్తి. అపరిఞ్ఞాతవత్థుకానఞ్హి సుఖవేదనుపరమో దుక్ఖతో ఉపట్ఠాతి. స్వాయమత్థో పియవిప్పయోగేన దీపేతబ్బో. ఠితిదుక్ఖా విపరిణామసుఖాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తేనాహ ‘‘అత్థిభావో దుక్ఖం, నత్థిభావో సుఖ’’న్తి. దుక్ఖవేదనుపరమో హి సత్తానం సుఖతో ఉపట్ఠాతి. ఏవఞ్హి వదన్తి – ‘‘తస్స రోగస్స వూపసమేన అహో సుఖం జాత’’న్తి. జాననభావోతి యాథావసభావతో అవబుజ్ఝనం. అదుక్ఖమసుఖఞ్హి వేదనం జానన్తస్స సుఖం హోతి తస్స సుఖుమభావతో, యథా తదఞ్ఞే ధమ్మే సలక్ఖణతో సామఞ్ఞలక్ఖణతో చ సమ్మదేవ అవబోధో పరమం సుఖం. తేనేవాహ –

‘‘యతో యతో సమ్మసతి, ఖన్ధానం ఉదయబ్బయం;

లభతీ పీతిపామోజ్జం, అమతం తం విజానత’’న్తి. (ధ. ప. ౩౭౪);

అజాననభావోతి ఏత్థ వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో. దుక్ఖఞ్హి సమ్మోహవిహారోతి. అపరో నయో జాననభావోతి జాననస్స ఞాణస్స సబ్భావో. ఞాణసమ్పయుత్తా హి ఞాణోపనిస్సయా చ అదుక్ఖమసుఖా వేదనా సుఖా ఇట్ఠాకారా. యథాహ ‘‘ఇట్ఠా చేవ ఇట్ఠఫలా చా’’తి. అజాననభావో దుక్ఖన్తి ఏత్థ వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో.

కతమో అనుసయో అనుసేతీతి కామరాగానుసయాదీసు సత్తసు అనుసయేసు కతమో అనుసయో అనుసయవసేన పవత్తతి? అప్పహీనభావేన హి సన్తానే అనుసయన్తీతి అనుసయా, అనురూపం కారణం లభిత్వా ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో. ఏతేన కారణలాభే సతి ఉప్పజ్జనారహతా నేసం దస్సితా. అప్పహీనా హి కిలేసా కారణలాభే సతి ఉప్పజ్జన్తి. తేనాహ ‘‘అప్పహీనట్ఠేన సయితో వియ హోతీ’’తి. తే చ నిప్పరియాయతో అనాగతా కిలేసా దట్ఠబ్బా, అతీతా పచ్చుప్పన్నా చ తంసభావత్తా తథా వుచ్చన్తి. న హి ధమ్మానం కాలభేదేన సభావభేదో అత్థి. యది అప్పహీనట్ఠో అనుసయట్ఠో, నను సబ్బేపి కిలేసా అప్పహీనా అనుసయా భవేయ్యున్తి? న మయం అప్పహీనతామత్తేన అనుసయట్ఠం వదామ, అథ ఖో పన అప్పహీనట్ఠేన థామగతా కిలేసా అనుసయా. ఇదం థామగమనఞ్చ రాగాదీనమేవ ఆవేణికో సభావో దట్ఠబ్బో, యతో అభిధమ్మే – ‘‘థామగతం అనుసయం పజహతీ’’తి వుత్తం. సోతి రాగానుసయో. అప్పహీనోతి అప్పహీనభావముఖేన అనుసయనట్ఠమాహ. సో చ అపరిఞ్ఞాతక్ఖన్ధవత్థుతో, పరిఞ్ఞాతేసు పతిట్ఠం న లభతి. తేనాహ ‘‘న సబ్బాయ సుఖాయ వేదనాయ సో అప్పహీనో’’తి. ఆరమ్మణవసేన చాయం అనుసయట్ఠో అధిప్పేతో. తేనాహ ‘‘న సబ్బం సుఖం వేదనం ఆరబ్భ ఉప్పజ్జతీతి అత్థో’’తి.

వత్థువసేనపి పన అనుసయట్ఠో వేదితబ్బో, యో ‘‘భూమిలద్ధ’’న్తి వుచ్చతి. తేన హి అట్ఠకథాయం (విసుద్ధి. ౨.౮౩౪) వుత్తం –

‘‘భూమీతి విపస్సనాయ ఆరమ్మణభూతా తేభూమకా పఞ్చక్ఖన్ధా. భూమిలద్ధం నామ తేసు ఖన్ధేసు ఉప్పత్తిరహం కిలేసజాతం. తేన హి సా భూమిలద్ధా నామ హోతి, తస్మా భూమిలద్ధన్తి వుచ్చతి, సా చ ఖో న ఆరమ్మణవసేన. ఆరమ్మణవసేన హి సబ్బేపి అతీతానాగతే పరిఞ్ఞాతేపి చ ఖీణాసవానం ఖన్ధే ఆరబ్భ కిలేసా ఉప్పజ్జన్తి మహాకచ్చానఉప్పలవణ్ణాదీనం ఖన్ధే ఆరబ్భ సోరేయ్యసేట్ఠినన్దమాణవకాదీనం వియ. యది చ తం భూమిలద్ధం నామ సియా, తస్స అప్పహేయ్యతో న కోచి భవమూలం పజహేయ్య, వత్థువసేన పన భూమిలద్ధం వేదితబ్బం. యత్థ యత్థ హి విపస్సనాయ అపరిఞ్ఞాతా ఖన్ధా ఉప్పజ్జన్తి, తత్థ తత్థ ఉప్పాదతో పభుతి తేసు వట్టమూలం కిలేసజాతం అనుసేతి. తం అప్పహీనట్ఠేన భూమిలద్ధన్తి వేదితబ్బ’’న్తిఆది.

ఏస నయో సబ్బత్థాతి ఇమినా ‘‘న సబ్బాయ దుక్ఖాయ వేదనాయ సో అప్పహీనో, న సబ్బం దుక్ఖం వేదనం ఆరబ్భ ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదిం అతిదిసతి. తత్థ యం వత్తబ్బం, తం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ‘‘యో అనుసయో యత్థ అనుసేతి, సో పహీయమానో తత్థ పహీనో నామ హోతీ’’తి తత్థ తత్థ పహానపుచ్ఛా, తం సన్ధాయాహ ‘‘కిం పహాతబ్బన్తి అయం పహానపుచ్ఛా నామా’’తి.

ఏకేనేవ బ్యాకరణేనాతి ‘‘ఇధావుసో, విసాఖ, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౩౭౪) ఏకేనేవ విస్సజ్జనేన. ద్వే పుచ్ఛాతి అనుసయపుచ్ఛా పహానపుచ్ఛాతి ద్వేపి పుచ్ఛా విస్సజ్జేసి. ‘‘రాగం తేన పజహతీ’’తి ఇదమేకం విస్సజ్జనం, ‘‘న తత్థ రాగానుసయో అనుసేతీ’’తి ఇదమేకం విస్సజ్జనం, పుచ్ఛానుక్కమఞ్చేత్థ అనాదియిత్వా పహానక్కమేన విస్సజ్జనా పవత్తా. ‘‘ద్వే పుచ్ఛా విస్సజ్జేసీ’’తి సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరితుం ‘‘ఇధా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తథావిక్ఖమ్భితమేవ కత్వాతి ఇమినా యో రాగం విక్ఖమ్భేత్వా పున ఉప్పజ్జితుం అప్పదానతో తథావిక్ఖమ్భితమేవ కత్వా మగ్గేన సముగ్ఘాతేతి, తస్స వసేన ‘‘రాగం తేన పజహతి, న తత్థ రాగానుసయో అనుసేతీ’’తి వత్తబ్బన్తి దస్సేతి. కామోఘాదీహి చతూహి ఓఘేహి సంసారభవోఘేనేవ వా వేగసా వుయ్హమానేసు సత్తేసు తం ఉత్తరిత్వా పత్తబ్బం, తస్స పన గాధభావతో పతిట్ఠానభూతం. తేనాహ భగవా – ‘‘తిణ్ణో పారఙ్గతో థలే తిట్ఠతి బ్రాహ్మణో’’తి (సం. ని. ౪.౨౩౮; ఇతివు. ౬౯; పు. ప. ౧౮౭).

సుఞ్ఞతాదిభేదేన అనేకభేదత్తా పాళియం ‘‘అనుత్తరేసూ’’తి బహువచననిద్దేసోతి ‘‘అనుత్తరా విమోక్ఖా’’తి వత్వా పున తేసం సబ్బేసమ్పి అరహత్తభావసామఞ్ఞేన ‘‘అరహత్తే’’తి వుత్తం. విసయే చేతం భుమ్మం. పత్థనం పట్ఠపేన్తస్సాతి ‘‘అహో వతాహం అరహత్తం లభేయ్య’’న్తి పత్థనం ఉపట్ఠపేన్తస్స, పత్థేన్తస్సాతి అత్థో. పట్ఠపేన్తస్సాతి చేత్థ హేతుమ్హి అన్తసద్దో. కథం పన అరహత్తవిసయా పత్థనా ఉప్పజ్జతీతి? న కాచి అరహత్తం ఆరమ్మణం కత్వా పత్థనా ఉప్పజ్జతి అనధిగతత్తా అవిసయభావతో. పరికప్పితరూపం పన తం ఉద్దిస్స పత్థనా ఉప్పజ్జతి. ‘‘ఉప్పజ్జతి పిహాపచ్చయా’’తి వుత్తం పరమ్పరపచ్చయతం సన్ధాయ, ఉజుకం పన పచ్చయభావో నత్థీతి వుత్తం ‘‘న పత్థనాయ పట్ఠపనమూలకం ఉప్పజ్జతీ’’తి. ఇదం పన సేవితబ్బం దోమనస్సం అకుసలప్పహానస్స కుసలాభివుడ్ఢియా చ నిమిత్తభావతో. తేనాహ భగవా – ‘‘దోమనస్సమ్పాహం, దేవానమిన్ద, దువిధేన వదామి సేవితబ్బమ్పి అసేవితబ్బమ్పీ’’తి (దీ. ని. ౨.౩౫౯-౩౬౨). తీహి మాసేహి సమ్పజ్జనకా తేమాసికా. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఇమస్మిం వారేతి ఇమస్మిం పవారణవారే. విసుద్ధిపవారణన్తి ‘‘పరిసుద్ధో అహ’’న్తి ఏవం పవత్తం విసుద్ధిపవారణం. అరహన్తానమేవ హేస పవారణా.

న కదాచి పహాతబ్బస్స పహాయకతా అత్థీతి దస్సేన్తో ‘‘న దోమనస్సేన వా’’తిఆదిం వత్వా పరియాయేనేతం వుత్తం, తం విభావేన్తో ‘‘అయం పనా’’తిఆదిమాహ. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం పరతో విత్థారేన ఆగమిస్సతి. పటిపదం గహేత్వా పత్థనం కత్వా పత్థనం ఠపేత్వా. పటిసఞ్చిక్ఖతీతి ఓవాదవసేన అత్తానం సముత్తేజేన్తో కథేతి. సీలేన హీనట్ఠానన్తి అఞ్ఞేహి అరహత్తాయ పటిపజ్జన్తేహి సీలేన హీనట్ఠానం కిం తుయ్హం అత్థీతి అధిప్పాయో. సుపరిసుద్ధన్తి అఖణ్డాదిభావతో సుధోతజాతిమణి వియ సుట్ఠు పరిసుద్ధం. సుపగ్గహితన్తి కదాచిపి సఙ్కోచాభావతో వీరియం సుట్ఠు పగ్గహితం. పఞ్ఞాతి విపస్సనాపఞ్ఞా పటిపక్ఖేహి అనధిభూతతాయ అకుణ్ఠా తిక్ఖవిసదా సఙ్ఖారానం సమ్మసనే సూరా హుత్వా వహతి పవత్తతి. పరియాయేనాతి తస్స దోమనస్సస్స అరహత్తుపనిస్సయతాపరియాయేన. ఆరమ్మణవసేన అనుసయనం ఇధాధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘న తం ఆరబ్భ ఉప్పజ్జతీ’’తి. అనుప్పజ్జనమేత్థ పహానం నామాతి వుత్తం ‘‘పహీనోవ తత్థ పటిఘానుసయోతి అత్థో’’తి. తతియజ్ఝానేన విక్ఖమ్భేతబ్బా అవిజ్జా, సా ఏవ అరియమగ్గేన సముచ్ఛిన్దీయతీతి ‘‘అవిజ్జానుసయం విక్ఖమ్భేత్వా’’తిఆది వుత్తం, అనుసయసదిసతాయ వా. ‘‘రాగానుసయం విక్ఖమ్భేత్వా’’తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. చతుత్థజ్ఝానే నానుసేతి నామ తత్థ కాతబ్బకిచ్చాకరణతో.

౪౬౬. తస్మాతి పచ్చనీకత్తా సభావతో కిచ్చతో పచ్చయతో చాతి అధిప్పాయో. విసభాగపటిభాగో కథితో ‘‘కణ్హసుక్కసప్పటిభాగా ధమ్మా’’తిఆదీసు వియ. అన్ధకారాతి అన్ధకారసదిసా అప్పకా సభావతో. అవిభూతా అపాకటా అనోళారికభావతో. తతో ఏవ దుద్దీపనా దువిఞ్ఞాపనా. తాదిసావాతి ఉపేక్ఖాసదిసావ. యథా ఉపేక్ఖా సుఖదుక్ఖాని వియ న ఓళారికా, ఏవం అవిజ్జా రాగదోసా వియ న ఓళారికా. అథ ఖో అన్ధకారా అవిభూతా దుద్దీపనా దువిఞ్ఞాపనాతి అత్థో. సభాగపటిభాగో కథితో ‘‘పణిధి పటిఘోసో’’తిఆదీసు వియ. యత్తకేసు ఠానేసూతి దుక్ఖాదీసు యత్తకేసు ఠానేసు, యత్థ వా ఞేయ్యట్ఠానేసు. విసభాగపటిభాగోతి అన్ధకారస్స వియ ఆలోకో విఘాతకపటిభాగో. విజ్జాతి మగ్గఞాణం అధిప్పేతం, విముత్తీతి ఫలన్తి ఆహ ‘‘ఉభోపేతే ధమ్మా అనాసవా’’తి. అనాసవట్ఠేనాతిఆదీసు పణీతట్ఠేనాతిపి వత్తబ్బం. సోపి హి విముత్తినిబ్బానానం సాధారణో, విముత్తియా అసఙ్ఖతట్ఠేన నిబ్బానస్స విసభాగతాపి లబ్భతేవ. పఞ్హం అతిక్కమిత్వా గతోసి, అపుచ్ఛితబ్బం పుచ్ఛన్తోతి అధిప్పాయో. పఞ్హానం పరిచ్ఛేదపమాణం గహేతుం యుత్తట్ఠానే అట్ఠత్వా తతో పరం పుచ్ఛన్తో నాసక్ఖి పఞ్హానం పరియన్తం గహేతుం. అప్పటిభాగధమ్మస్సాతి నిప్పరియాయతో సభాగపటిభాగేన అప్పటిభాగధమ్మస్స. అనాగతాదిపరియాయేన నిబ్బానస్స సభాగపటిభాగో వుత్తో, విసభాగే చ అత్థేవ సఙ్ఖతధమ్మా, తస్మా నిప్పరియాయతో కిఞ్చి సభాగపటిభాగం సన్ధాయ పుచ్ఛతీతి కత్వా ‘‘అచ్చయాసీ’’తిఆది వుత్తం. అసఙ్ఖతస్స హి అప్పతిట్ఠస్స ఏకన్తనిచ్చస్స సతో నిబ్బానస్స కుతో నిప్పరియాయేన సభాగస్స సమ్భవో. తేనాహ ‘‘నిబ్బానం నామేత’’న్తిఆది.

విరద్ధోతి ఏత్థ సభాగపటిభాగం పుచ్ఛిస్సామీతి నిచ్ఛయాభావతో పుచ్ఛితమత్థం విరజ్ఝిత్వావ పుచ్ఛి, న అజానిత్వాతి అత్థో. ఏతేన హేట్ఠా సబ్బపుచ్ఛా దిట్ఠసంసన్దననయేన జానిత్వావ పవత్తాతి దీపితం హోతి. థేరీ పన తం తం పుచ్ఛితమత్థం సభావతో విభావేన్తీ సత్థు దేసనాఞాణం అనుగన్త్వావ విస్సజ్జేసి. నిబ్బానోగధన్తి నిబ్బానం ఓగాహిత్వా ఠితం నిబ్బానన్తోగధం. తేనాహ ‘‘నిబ్బానబ్భన్తరం నిబ్బానం అనుపవిట్ఠ’’న్తి. అస్సాతి బ్రహ్మచరియస్స.

౪౬౭. పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతాతి ఏత్థ వుత్తపణ్డిచ్చం దస్సేతుం ‘‘ధాతుకుసలా’’తిఆది వుత్తం. తేనేవాహ – ‘‘కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, పణ్డితో హోతి? యతో ఖో, ఆనన్ద, భిక్ఖు ధాతుకుసలో చ హోతి, ఆయతనకుసలో చ పటిచ్చసముప్పాదకుసలో చ ఠానాట్ఠానకుసలో చ. ఏత్తావతా ను ఖో, ఆనన్ద, భిక్ఖు పణ్డితో హోతీ’’తి (మ. ని. ౩.౧౨౪). పఞ్ఞామహత్తం నామ థేరియా అసేక్ఖప్పటిసమ్భిదప్పత్తాయ పటిసమ్భిదాయో పూరేత్వా ఠితతాతి తం దస్సేతుం ‘‘మహన్తే అత్థే’’తిఆది వుత్తం. రాజయుత్తేహీతి రఞ్ఞో కమ్మే నియుత్తపురిసేహి. ఆహచ్చవచనేనాతి సత్థారా కరణాదీని ఆహనిత్వా పవత్తితవచనేన. యదేత్థ అత్థతో న విభత్తం, తం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

చూళవేదల్లసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.