౩. మహావేదల్లసుత్తవణ్ణనా

౪౪౯. గరుభావో గారవం, పాసాణచ్ఛత్తం వియ గరుకరణీయతా. సహ గారవేనాతి సగారవో, గరునా కిస్మిఞ్చి వుత్తే గారవవసేన పతిస్సవనం పతిస్సవో, సహ పతిస్సవేన సప్పతిస్సవో, పతిస్సవభూతం తంసభాగఞ్చ యం కిఞ్చి గరుకరణం. సగారవే సప్పతిస్సవచనం సగారవసప్పతిస్సవచనం. గరుకరణం వా గారవో, సగారవస్స సప్పతిస్సవచనం సగారవసప్పతిస్సవచనం. ఏతేన సభావేనేవ సగారవస్స తథాపవత్తం వచనన్తి దస్సేతి. అఞ్ఞత్థ దు-సద్దో గరహత్థోపి హోతి ‘‘దుక్ఖం దుప్పుత్తో’’తిఆదీసు వియ, ఇధ పన సో న సమ్భవతి కుచ్ఛితాయ పఞ్ఞాయ అభావతోతి ఆహ ‘‘పఞ్ఞాయ దుట్ఠం నామ నత్థీ’’తి. ‘‘దుస్సీలో’’తిఆదీసు వియ అభావత్థో దు-సద్దోతి వుత్తం ‘‘అప్పఞ్ఞో నిప్పఞ్ఞోతి అత్థో’’తి. కిత్తకేనాతి కేన పరిమాణేన. తం పన పరిమాణం యస్మా పరిమేయ్యస్స అత్థస్స పరిచ్ఛిన్దనం హోతి, ను-సద్దో చ పుచ్ఛాయ జోతకో, తస్మా ‘‘కిత్తావతా ను ఖోతి కారణపరిచ్ఛేదపుచ్ఛా’’తి వత్వా ‘‘కిత్తకేన ను ఖో ఏవం వుచ్చతీతి అత్థో’’తి ఆహ. ‘‘కారణపరిచ్ఛేదపుచ్ఛా’’తి ఇమినా ‘‘కిత్తావతా’’తి సామఞ్ఞతో పుచ్ఛాభావో దస్సితో, న విసేసతో, తస్స పుచ్ఛావిసేసభావఞాపనత్థం మహానిద్దేసే ఆగతా సబ్బావ పుచ్ఛా అత్థుద్ధారనయేన దస్సేతి ‘‘పుచ్ఛా చ నామా’’తిఆదినా. అదిట్ఠం జోతీయతి ఏతాయాతి అదిట్ఠజోతనా, పుచ్ఛా. దిట్ఠసంసన్దనా సాకచ్ఛావసేన వినిచ్ఛయకరణం. విమతి ఛిజ్జతి ఏతాయాతి విమతిచ్ఛేదనా. అనుమతియా పుచ్ఛా అనుమతిపుచ్ఛా. ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే’’తిఆదిపుచ్ఛాయ హి ‘‘కిం తుమ్హాకం అనుమతీ’’తి అనుమతి పుచ్ఛితా హోతి. కథేతుం కమ్యతాయ పుచ్ఛా కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా.

లక్ఖణన్తి ఞాతుం ఇచ్ఛితో యో కోచి సభావో. అఞ్ఞాతన్తి యేన కేనచి ఞాణేన అఞ్ఞాతభావం ఆహ. అదిట్ఠన్తి దస్సనభూతేన పచ్చక్ఖం వియ అదిట్ఠతం. అతులితన్తి ‘‘ఏత్తకం ఇద’’న్తి తులనభూతేన అతులితతం. అతీరితన్తి తీరణభూతేన అకతఞాణకిరియాసమాపనతం. అవిభూతన్తి ఞాణస్స అపాకటభావం. అవిభావితన్తి ఞాణేన అపాకటీకతభావం. ఇధ దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా అధిప్పేతా, న అదిట్ఠజోతనా విమతిచ్ఛేదనా చాతి.

కథమయం అత్థో విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘థేరో హీ’’తిఆది. సయం వినిచ్ఛినన్తోతి సయమేవ తేసం పఞ్హానం అత్థం విసేసేన నిచ్ఛినన్తో. ఇదం సుత్తన్తి ఇదం పఞ్చవీసతిపఞ్హపటిమణ్డితసుత్తం, న యం కిఞ్చి అనవసేసేనేవ మత్థకం పాపేసీతి. ‘‘సయమేవ పఞ్హం సముట్ఠాపేత్వా సయం వినిచ్ఛినన్తో’’తి ఏత్థ చతుక్కోటికం భవతీతి దస్సేన్తో ‘‘ఏకచ్చో హీ’’తిఆదిమాహ. పఞ్హం సముట్ఠాపేతుంయేవ సక్కోతీతి పుచ్ఛనవిధింయేవ జానాతి. న నిచ్ఛేతున్తి నిచ్ఛేతుం న సక్కోతి, విస్సజ్జనవిధిం న జానాతీతి అత్థో. విసేసట్ఠానన్తి అఞ్ఞేహి అసదిసట్ఠానం. థేరేన సదిసోతి థేరేన సదిసో సావకో నత్థి.

సంసన్దిత్వాతి సంయోజేత్వా సమానం కత్వా, యథా తత్థ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పవత్తం, తథా తం అవిలోమేత్వాతి అత్థో. లీళాయన్తోతి లీళం కరోన్తో. ధమ్మకథికతాయ అగ్గభావప్పత్తియా తత్థ అప్పటిహతఞాణతాయ బుద్ధలీళాయ వియ చతున్నం పరిసానం గమనం గణ్హన్తో ధమ్మకథం కథేతి.

ఇతో వా ఏత్తో వా అనుక్కమిత్వాతి ఉగ్గహితకథామగ్గతో యత్థ కత్థచి ఈసకమ్పి అనుక్కమిత్వా ఉగ్గహితనియామేనేవాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘యట్ఠికోటి’’న్తిఆది. ఏకపదికన్తి ఏకపదనిక్ఖేపమత్తం. దణ్డకసేతున్తి ఏకదణ్డకమయం సేతుం. హేట్ఠా చ ఉపరి చ సుత్తపదానం ఆహరణేన తేపిటకం బుద్ధవచనం హేట్ఠుపరియం కరోన్తో. జాతస్సరసదిసఞ్చ గాథం, సుత్తపదం వా నిక్ఖిపిత్వా తత్థ నానాఉపమాకారణాని ఆహరన్తో తాని చ తేహి సుత్తపదేహి బోధేన్తో సముట్ఠాపేన్తో ‘‘జాతస్సరే పఞ్చవణ్ణాని కుసుమాని ఫుల్లాపేన్తో వియ సినేరుమత్థకే వట్టిసహస్సం జాలేన్తో వియా’’తి వుత్తో.

ఏకపదుద్ధారేతి ఏకస్మిం పదుద్ధారణక్ఖణే. పదవసేన సట్ఠి పదసతసహస్సాని గాథావసేన పన్నరస గాథాసహస్సాని. ఆకడ్ఢిత్వా గణ్హన్తో వియాతి పచ్చేకం పుప్ఫాని అనోచినిత్వా వల్లిమేవ ఆకడ్ఢిత్వా ఏకజ్ఝం పుప్ఫాని కత్వా గణ్హన్తో వియ. తేనాహ ‘‘ఏకప్పహారేనేవా’’తి. గతిమన్తానన్తి అతిసయాయ ఞాణగతియా యుత్తానం. ధితిమన్తానన్తి ధారణబలేన యుత్తానం.

అనన్తనయుస్సదన్తి పచ్చయుప్పన్నభాసితత్థనిబ్బానవిపాకకిరియాదివసేన అనన్తపభేదే విసయే పవత్తియా అనన్తనయేహి ఉస్సన్నం ఉపచితం. చతురోఘనిత్థరణత్థికానం తిత్థే ఠపితనావా వియాతి యోజనా. సహస్సయుత్తఆజఞ్ఞరథోతి వేజయన్తరథం సన్ధాయ వదతి.

యస్మా పుచ్ఛాయం బ్యాపనిచ్ఛానయేన ‘‘దుప్పఞ్ఞో దుప్పఞ్ఞో’’తి ఆమేడితవసేన వుత్తం, తస్మా ధమ్మసేనాపతి పుచ్ఛితమత్థం విస్సజ్జేన్తో పుచ్ఛాసభాగేన ‘‘నప్పజానాతి నప్పజానాతీ’’తి ఆమేడితవసేనేవాహ. తత్థ ఇతి-సద్దో కారణత్థోతి దస్సేన్తో ‘‘యస్మా నప్పజానాతి, తస్మా దుప్పఞ్ఞోతి వుచ్చతీ’’తి ఆహ. ఇదం దుక్ఖన్తి ఇదం ఉపాదానక్ఖన్ధపఞ్చకం దుక్ఖం అరియసచ్చం. తఞ్చ ఖో రుప్పనం వేదియనం సఞ్జాననం అభిసఙ్ఖరణం విజాననన్తి సఙ్ఖేపతో ఏత్తకం. ఇతో ఉద్ధం కిఞ్చి ధమ్మజాతం దుక్ఖం అరియసచ్చం నామ నత్థీతి యాథావసరసలక్ఖణతో పవత్తిక్కమతో చేవ పీళనసఙ్ఖతసన్తాపవిపరిణామలక్ఖణతో చ యథాభూతం అరియమగ్గపఞ్ఞాయ నప్పజానాతి. అవసేసపచ్చయసమాగమే ఉదయతి ఉప్పజ్జతి, స్వాయం సముదయో సంసారపవత్తిభావేనాతి ఆహ ‘‘పవత్తిదుక్ఖపభావికా’’తి, దుక్ఖసచ్చస్స ఉప్పాదికాతి అత్థో. యాథావసరసలక్ఖణతోతి యథాభూతం అనుపచ్ఛేదకరణరసతో చేవ సమ్పిణ్డననిదానసంయోగపలిబోధలక్ఖణతో చ.

ఇదం నామ ఠానం పత్వాతి ఇదం నామ అప్పవత్తికారణం ఆగమ్మ. నిరుజ్ఝతీతి అనుప్పాదనిరోధవసేన నిరుజ్ఝతి, తేనాహ ‘‘ఉభిన్నం అప్పవత్తీ’’తి. యాథావసరసలక్ఖణతోతి యథాభూతం అచ్చుతిరసతో చేవ నిస్సరణవివేకాసఙ్ఖతామతలక్ఖణతో చ. అయం పటిపదాతి అయం సమ్మాదిట్ఠిఆదికా సమోధానలక్ఖణా పటిపజ్జతి ఏతాయాతి పటిపదా. దుక్ఖనిరోధం గచ్ఛతీతి దుక్ఖనిరోధం నిబ్బానం సచ్ఛికిరియాభిసమయవసేన గచ్ఛతి ఆరబ్భ పవత్తతి. యాథావసరసలక్ఖణతోతి యథాభూతం కిలేసప్పహానకరణసరసతో చేవ నియ్యానహేతుదస్సనాధిపతేయ్యలక్ఖణతో చ నప్పజానాతి. అనన్తరవారేతి దుతియవారే. ఇమినావ నయేనాతి ‘‘ఇదం దుక్ఖం, ఏత్తకం దుక్ఖ’’న్తిఆదినా పఠమవారే వుత్తనయేన. తత్థ హి దుప్పఞ్ఞనిద్దేసత్తా పజాననపటిక్ఖేపవసేన దేసనా ఆగతా, ఇధ పఞ్ఞవన్తనిద్దేసత్తా పజాననవసేనాతి అయమేవ విసేసో. ఏత్థాతి దుతియవారే.

సవనతోతి కమ్మట్ఠానస్స సవనతో ఉగ్గణ్హాతి. గన్థసవనముఖేన హి తదత్థస్స ఉగ్గహణం. ఠపేత్వా తణ్హన్తిఆది తస్స ఉగ్గహణాకారనిదస్సనం. అభినివిసతీతి విపస్సనాభినివేసవసేన అభినివిసతి విపస్సనాకమ్మట్ఠానం పట్ఠపేతి. నో వివట్టేతి వివట్టే అభినివేసో న హోతి అవిసయత్తా. అయన్తి చతుసచ్చకమ్మట్ఠానికో.

పఞ్చక్ఖన్ధాతి పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా. ఖన్ధవసేన విపస్సనాభినివేసస్స చక్ఖాదివసేన వేదనాదివసేన చ సతిపి అనేకవిధత్తే సుకరం సువిఞ్ఞేయ్యన్తి చతుధాతుముఖేన తం దస్సేతుం ‘‘ధాతుకమ్మట్ఠానవసేన ఓతరిత్వా’’తి ఆహ. రూపన్తి వవత్థపేతీతి రుప్పనట్ఠేన రూపన్తి అసఙ్కరతో పరిచ్ఛిన్దతి. తదారమ్మణాతి తం రూపం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తనకా. నామన్తి వేదనాదిచతుక్కం నమనట్ఠేన నామన్తి వవత్థాపేతి. యమకతాలక్ఖన్ధం భిన్దన్తో వియ యమకం భిన్దిత్వా ‘‘అరూపం, రూపఞ్చా’’తి ద్వేవ ఇమే ధమ్మా, న ఏత్థ కోచి అత్తా వా అత్తనియం వాతి నామరూపం వవత్థపేతి పరిచ్ఛిన్దతి పరిగ్గణ్హాతి. ఏత్తావతా దిట్ఠివిసుద్ధి దస్సితా. తం పనేతం నామరూపం న అహేతుకం. యస్మా సబ్బం సబ్బత్థ సబ్బదా చ నత్థి, తస్మా సహేతుకం. కీదిసేన హేతునా? న ఇస్సరాదివిసమహేతునా. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాయం (విసుద్ధి. మహాటీ. ౨.౪౪౭) వుత్తనయేన గహేతబ్బం. సహేతుకత్తా ఏవ సపచ్చయం. అవిజ్జాదయోతి అవిజ్జాతణ్హుపాదానకమ్మాహారాదయో. ఏవన్తి ‘‘తం పనేత’’న్తిఆదినా వుత్తప్పకారేన అవిజ్జాదికే పచ్చయే చేవ రూపవేదనాదికే పచ్చయుప్పన్నధమ్మే చ వవత్థపేత్వా పరిచ్ఛిన్దిత్వా పరిగ్గహేత్వా. వుత్తఞ్హేతం ‘‘అవిజ్జాసముదయా రూపసముదయో, తణ్హాసముదయా రూపసముదయో’’తి (పటి. మ. ౧.౫౦). ఏత్తావతా కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధిం దస్సేతి.

హుత్వాతి హేతుపచ్చయసమవాయే ఉప్పజ్జిత్వా. అభావట్ఠేనాతి తదనన్తరమేవ వినస్సనట్ఠేన. అనిచ్చాతి అనిచ్చా అద్ధువా. అనిచ్చలక్ఖణం ఆరోపేతీతి తేసు పఞ్చసు ఖన్ధేసు అనిచ్చతాసఙ్ఖాతం సామఞ్ఞలక్ఖణం నిరోపేతి. తతోతి అనిచ్చలక్ఖణారోపనతో పరం, తతో వా అనిచ్చభావతో. ఉదయబ్బయప్పటిపీళనాకారేనాతి ఉప్పాదనిరోధేహి పతి పతి అభిక్ఖణం పీళనాకారేన హేతునా దుక్ఖా అనిట్ఠా, దుక్ఖమా వా. అవసవత్తనాకారేనాతి కస్సచి వసేన అవసవత్తనాకారేన. అనత్తాతి న సయం అత్తా, నాపి నేసం కోచి అత్తా అత్థీతి అనత్తాతి. తిలక్ఖణంఆరోపేత్వాతి ఏవం అనిచ్చస్స దుక్ఖభావతో, దుక్ఖస్స చ అనత్తభావతో ఖన్ధపఞ్చకే తివిధమ్పి సామఞ్ఞలక్ఖణం ఆరోపేత్వా. సమ్మసన్తోతి ఉదయబ్బయఞాణుప్పత్తియా ఉప్పన్నే విపస్సనుపక్కిలేసే పహాయ మగ్గామగ్గం వవత్థపేత్వా ఉదయబ్బయఞాణాదివిపస్సనాపటిపాటియా సఙ్ఖారే సమ్మసన్తో గోత్రభుఞాణానన్తరం లోకుత్తరమగ్గం పాపుణాతి.

ఏకపటివేధేనాతి ఏకేనేవ ఞాణేన పటివిజ్ఝనేన. పటివేధో పటిఘాతాభావేన విసయే నిస్సఙ్గచారసఙ్ఖాతం నిబ్బిజ్ఝనం. అభిసమయో అవిరజ్ఝిత్వా అధిగమనసఙ్ఖాతో అవబోధో. ‘‘ఇదం దుక్ఖం, ఏత్తం దుక్ఖం, న ఇతో భియ్యో’’తి పరిచ్ఛిన్దిత్వా యాథావతో జాననమేవ వుత్తనయేన పటివేధోతి పరిఞ్ఞాపటివేధో, ఇదఞ్చ యథా ఞాణే పవత్తే పచ్ఛా దుక్ఖస్స సరూపాదిపరిచ్ఛేదే సమ్మోహో న హోతి, తథా పవత్తిం గహేత్వా వుత్తం, న పన మగ్గఞాణస్స ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తిఆదినా పవత్తనతో. తేనాహ ‘‘తస్మిఞ్చస్స ఖణే’’తిఆది. పహీనస్స పున అపహాతబ్బతాయ పకట్ఠం హానం చజనం సముచ్ఛిన్దనం పహానం, పహానమేవ వుత్తనయేన పటివేధోతి పహానపటివేధో. అయమ్పి యేన కిలేసేన అప్పహీయమానేన మగ్గభావనాయ న భవితబ్బం, అసతి చ మగ్గభావనాయ యో ఉప్పజ్జేయ్య, తస్స పదఘాతం కరోన్తస్స అనుప్పత్తిధమ్మతం ఆపాదేన్తస్స ఞాణస్స తథాపవత్తియా పటిఘాతాభావేన నిస్సఙ్గచారం ఉపాదాయ ఏవం వుత్తో. సచ్ఛికిరియా పచ్చక్ఖకరణం అనుస్సవాకారపరివితక్కాదికే ముఞ్చిత్వావ సరూపతో ఆరమ్మణకరణం ‘‘ఇదం త’’న్తి యాథావసభావతో గహణం, సా ఏవ వుత్తనయేన పటివేధోతి సచ్ఛికిరియాపటివేధో. అయమ్పి యస్స ఆవరణస్స అసముచ్ఛిన్దనతో ఞాణం నిరోధం ఆలమ్బితుం న సక్కోతి, తస్స సముచ్ఛిన్దనతో తం సరూపతో విభావితమేవ పవత్తతీతి ఏవం వుత్తో.

భావనా ఉప్పాదనా వడ్ఢనా చ. తత్థ పఠమమగ్గే ఉప్పాదనట్ఠేన భావనా, దుతియాదీసు వడ్ఢనట్ఠేన, ఉభయత్థాపి వా ఉభయం వేదితబ్బం. పఠమమగ్గోపి హి యథారహం వుట్ఠానగామినియం పవత్తం పరిజాననాదిం వడ్ఢేన్తో పవత్తోతి తత్థాపి వడ్ఢనట్ఠేన భావనాతి సక్కా విఞ్ఞాతుం. దుతియాదీసుపి అప్పహీనకిలేసప్పహానతో పుగ్గలన్తరసాధనతో చ ఉప్పాదనట్ఠేన భావనా, సా ఏవ వుత్తనయేన పటివేధోతి భావనాపటివేధో. అయమ్పి యథా ఞాణే పవత్తే పచ్ఛా మగ్గధమ్మానం సరూపపరిచ్ఛేదే సమ్మోహో న హోతి, తథా పవత్తిం గహేత్వా వుత్తో. తిట్ఠన్తు తావ యథాధిగతా మగ్గధమ్మా, యథాపవత్తేసు ఫలేసుపి అయం యథాధిగతసచ్చధమ్మేసు వియ విగతసమ్మోహోవ హోతి సేక్ఖోపి సమానో. తేన వుత్తం – ‘‘దిట్ఠధమ్మో పత్తధమ్మో విదితధమ్మో పరియోగాళ్హధమ్మో’’తి (మహావ. ౨౭). యథా చస్స ధమ్మా తాసం జోతితా యథాధిగతసచ్చధమ్మావలమ్బినియో మగ్గవీథితో పరతో మగ్గఫలపహీనావసిట్ఠకిలేసనిబ్బానానం పచ్చవేక్ఖణా పవత్తన్తి. దుక్ఖసచ్చధమ్మా హి సక్కాయదిట్ఠిఆదయో. అయఞ్చ అత్థవణ్ణనా పరిఞ్ఞాభిసమయేనాతిఆదీసుపి విభావేతబ్బా. కిచ్చతోతి అసమ్మోహతో. నిరోధం ఆరమ్మణతోతి ఏత్థ ‘‘ఆరమ్మణతోపీ’’తి పి-సద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠో దట్ఠబ్బో నిరోధేపి అసమ్మోహపటివేధస్స లబ్భనతో. ఏతస్సాతి చతుసచ్చకమ్మట్ఠానికస్స పుగ్గలస్స.

పఞ్ఞవాతి నిద్దిట్ఠో నిప్పరియాయతో పఞ్ఞవన్తతాయ ఇధ అధిప్పేతత్తా. పాళితోతి ధమ్మతో. అత్థతోతి అట్ఠకథాతో. అనుసన్ధితోతి తస్మిం తస్మిం సుత్తే తంతంఅనుసన్ధితో. పుబ్బాపరతోతి పుబ్బేనాపరస్స సంసన్దనతో. సఙ్గీతిక్కమేన చేత్థ పుబ్బాపరతా వేదితబ్బా. తంతందేసనాయమేవ వా పుబ్బభాగేన అపరభాగస్స సంసన్దనతో. విఞ్ఞాణచరితోతి విజాననచరితో వీమంసనచరితో తేపిటకే బుద్ధవచనే విచారణాచారవేపుల్లతో. పఞ్ఞవాతి న వత్తబ్బో మగ్గేనాగతాయ పఞ్ఞాయ అభావతో. అజ్జ అజ్జేవ అరహత్తన్తి ఇత్తరం అతిఖిప్పమేవాతి అధిప్పాయో. పఞ్ఞవాపక్ఖం భజతి సేక్ఖపరియాయసబ్భావతో. సుత్తే పన పటివేధోవ కథితో సచ్చాభిసమయవసేన ఆగతత్తా.

ఏసాతి అనన్తరే వుత్తో అరియపుగ్గలో. కమ్మకారకచిత్తన్తి భావనాకమ్మస్స పవత్తనకచిత్తం. సుఖవేదనమ్పి విజానాతీతి కో వేదియతి, కస్స వేదనా, కింకారణా వేదనా, సోపి కస్సచి అభావగ్గహణముఖేన సుఖం వేదనం సభావతో సముదయతో అత్థఙ్గమతో అస్సాదతో ఆదీనవతో చ యథాభూతం పరిచ్ఛిన్దన్తో పరిగ్గణ్హన్తో సుఖం వేదనం విజానాతి నామ. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. యస్మా ‘‘సతిపట్ఠానే’’తి ఇమినా సతిపట్ఠానకథం ఉపలక్ఖేతి. తాయ హి తదత్థో వేదితబ్బో, తస్మా తంసంవణ్ణనాయమ్పి (దీ. ని. టీ. ౨.౩౮౦) వుత్తనయేన తస్సత్థో వేదితబ్బో. కామఞ్చేతం విఞ్ఞాణం వేదనాతో అఞ్ఞమ్పి ఆరమ్మణం విజానాతి, అనన్తరవారే పన రూపముఖేన విపస్సనాభినివేసస్స దస్సితత్తా ఇధ అరూపముఖేన దస్సేతుం ‘‘సుఖన్తిపి విజానాతీ’’తిఆదినా నిద్దిట్ఠం, పుచ్ఛన్తస్స వా అజ్ఝాసయవసేన.

సంసట్ఠాతి సమ్పయుత్తా. తేనాహ ‘‘ఏకుప్పాదాదిలక్ఖణేన సంయోగట్ఠేనా’’తి. విసంసట్ఠాతి విప్పయుత్తా. భిన్దిత్వాతి అఞ్ఞభూమికస్స అఞ్ఞభూమిదస్సనేనేవ వినాసేత్వా, సంభిన్దిత్వా వా. సంసట్ఠభావం పుచ్ఛతీతి తంచిత్తుప్పాదపరియాపన్నానం పఞ్చవిఞ్ఞాణానం సంసట్ఠభావం పుచ్ఛతి. యది ఏవం కథం పుచ్ఛాయ అవసరో విసంసట్ఠభావాసఙ్కాయ ఏవ అభావతో? న, చిత్తుప్పాదన్తరగతానం మగ్గపఞ్ఞామగ్గవిఞ్ఞాణానం విపస్సనాపఞ్ఞావిపస్సనావిఞ్ఞాణానఞ్చ వోమిస్సకసంసట్ఠభావస్స లబ్భమానత్తా. వినివట్టేత్వాతి అఞ్ఞమఞ్ఞతో వివేచేత్వా. నానాకరణం దస్సేతుం న సక్కాతి ఇదం కేవలం సంసట్ఠభావమేవ సన్ధాయ వుత్తం, న సభావభేదం, సభావభేదతో పన నానాకరణం నేసం పాకటమేవ. తేనాహ ‘‘ఆరమ్మణతో వా వత్థుతో వా ఉప్పాదతో వా నిరోధతో వా’’తి. ఇదాని తమేవ సభావభేదం విసయభేదేన సుట్ఠు పాకటం కత్వా దస్సేతుం ‘‘తేసం తేసం పనా’’తిఆది వుత్తం. విసయోతి పవత్తిట్ఠానం ఇస్సరియభూమి, యేన చిత్తపఞ్ఞానం తత్థ తత్థ పుబ్బఙ్గమతా వుచ్చతి.

కామఞ్చ విపస్సనాపి పఞ్ఞావసేనేవ కిచ్చకారీ, మగ్గోపి విఞ్ఞాణసహితోవ, న కేవలో, యథా పన లోకియధమ్మేసు చిత్తం పధానం తత్థస్స ధోరయ్హభావేన పవత్తిసబ్భావతో. తథా హి తం ‘‘ఛద్వారాధిపతి రాజా’’తి (ధ. ప. అట్ఠ. ౨.౧౮౧) వుచ్చతి, ఏవం లోకుత్తరధమ్మేసు పఞ్ఞా పధానా పటిపక్ఖవిధమనస్స విసేసతో తదధీనత్తా. తథా హి మగ్గధమ్మే సమ్మాదిట్ఠి ఏవ పఠమం గహితా. అయఞ్చ నేసం విసయవసేన పవత్తిభేదో, తథా చ పఞ్ఞాపనవిధి న కేవలం థేరేహేవ దస్సితో, అపిచ ఖో భగవతాపి దస్సితోతి విభావేన్తో ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధోపీ’’తిఆదిమాహ. యత్థ పఞ్ఞా న లబ్భతి, తత్థ చిత్తవసేన పుచ్ఛనే వత్తబ్బమేవ నత్థి యథా ‘‘కించిత్తో త్వం భిక్ఖూ’’తిఆదీసు (పారా. ౧౩౨-౧౩౫). యత్థ పన పఞ్ఞా లబ్భతి, తత్థాపి చిత్తవసేన జోతనా హోతి యథా – ‘‘అజ్ఝత్తమేవ చిత్తం సణ్ఠపేతి సన్నిసాదేతి ఏకోదిం కరోతి సమాదహతి (సం. ని. ౪.౩౩౨), యస్మిం సమయే కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతీ’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧). అట్ఠకథాయం పన లోకియధమ్మేసు చిత్తవసేన, లోకుత్తరధమ్మేసు పఞ్ఞావసేన చోదనం బ్యతిరేకముఖేన దస్సేతుం ‘‘కతమా తే భిక్ఖు పఞ్ఞా అధిగతా’’తిఆది వుత్తం. యేభుయ్యవసేన చేతం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. తథా హి కత్థచి లోకియధమ్మా పఞ్ఞాసీసేనపి నిద్దిసీయన్తి – ‘‘పఠమస్స ఝానస్స లాభినో కామసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి హానభాగినీ పఞ్ఞా’’తిఆదీసు (పటి. మ. ౧.౧). సఞ్ఞాసీసేనపి – ‘‘ఉద్ధుమాతకసఞ్ఞాతి వా సేసరూపారూపసఞ్ఞాతి వా ఇమే ధమ్మా ఏకత్థా, ఉదాహు నానత్థా’’తిఆదీసు (పారా. అట్ఠ. ౪౫.పదభాజనీయవణ్ణనా). తథా లోకుత్తరధమ్మాపి కత్థచి చిత్తసీసేన నిద్దిసీయన్తి – ‘‘యస్మిం సమయే లోకుత్తరం చిత్తం భావేతీ’’తి (ధ. స. ౨౭౭), తథా ఫస్సాదిసీసేనపి – ‘‘యస్మిం సమయే లోకుత్తరం ఫస్సం భావేతి, వేదనం సఞ్ఞం చేతనం భావేతీ’’తిఆదీసు (ధ. స. ౨౭౭).

చతూసు సోతాపత్తియఙ్గేసూతి సప్పురిససేవనా, సద్ధమ్మస్సవనం, యోనిసోమనసికారో, ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తీతి ఇమేసు చతూసు సోతాపత్తిమగ్గస్స కారణేసు. కామం చేతేసు సతిఆదయోపి ధమ్మా ఇచ్ఛితబ్బావ తేహి వినా తేసం అసమ్భవతో, తథాపి చేత్థ సద్ధా విసేసతో కిచ్చకారీతి వేదితబ్బా. సద్దో ఏవ హి సప్పురిసే పయిరుపాసతి, సద్ధమ్మం సుణాతి, యోనిసో చ మనసి కరోతి, అరియమగ్గస్స చ అనుధమ్మం పటిపజ్జతి, తస్మా వుత్తం ‘‘ఏత్థ సద్ధిన్ద్రియం దట్ఠబ్బ’’న్తి. ఇమినా నయేన సేసిన్ద్రియేసుపి అత్థో దట్ఠబ్బో. చతూసు సమ్మప్పధానేసూతి చతుబ్బిధసమ్మప్పధానభావనాయ. చతూసు సతిపట్ఠానేసూతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ సోతాపత్తియఙ్గేసు సద్ధా వియ సమ్మప్పధానభావనాయ వీరియం వియ చ సతిపట్ఠానభావనాయ – ‘‘సతిమా వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్స’’న్తి (దీ. ని. ౨.౩౭౩; మ. ని. ౧.౧౦౬; సం. ని. ౫.౩౮౪, ౪౦౭) వచనతో పుబ్బభాగే కిచ్చతో సతి అధికా ఇచ్ఛితబ్బా. ఏవం సమాధికమ్మికస్స సమాధి, ‘‘అరియసచ్చభావనా పఞ్ఞాభావనా’’తి కత్వా తత్థ పఞ్ఞా పుబ్బభాగే అధికా ఇచ్ఛితబ్బాతి పాకటోయమత్థో, అధిగమక్ఖణే పన సమాధిపఞ్ఞానం వియ సబ్బేసమ్పి ఇన్ద్రియానం సద్ధాదీనం సమరసతావ ఇచ్ఛితబ్బా. తథా హి ‘‘ఏత్థ సద్ధిన్ద్రియ’’న్తిఆదినా తత్థ తత్థ ఏత్థగ్గహణం కతం. ఏవన్తి యం ఠానం, తం ఇన్ద్రియసమత్తాదిం పచ్చామసతి. సవిసయస్మింయేవాతి అత్తనో అత్తనో విసయే ఏవ. లోకియలోకుత్తరా ధమ్మా కథితాతి లోకియధమ్మా లోకుత్తరధమ్మా చ తేన తేన పవత్తివిసేసేన కథితా. ఇదం వుత్తం హోతి – సద్ధాపఞ్చమేసు ఇన్ద్రియేసు సహ పవత్తమానేసు తత్థ తత్థ విసయే సద్ధాదీనం కిచ్చాధికతాయ తస్స తస్సేవ దట్ఠబ్బతా వుత్తా, న సబ్బేసం. ఏవం అఞ్ఞేపి లోకియలోకుత్తరా ధమ్మా యథాసకం విసయే పవత్తివిసేసవసేన బోధితాతి.

ఇదాని సద్ధాదీనం ఇన్ద్రియానం తత్థ తత్థ అతిరేకకిచ్చతం ఉపమాయ విభావేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్రిదం ఉపమాసంసన్దనం రాజపఞ్చమా సహాయా వియ విముత్తిపరిపాచకాని పఞ్చిన్ద్రియాని. నేసం కీళనత్థం ఏకజ్ఝం వీథిఓతరణం వియ ఇన్ద్రియానం ఏకజ్ఝం విపస్సనావీథిఓతరణం. సహాయేసు పఠమాదీనం యథాసకగేహేవ విచారణా వియ సద్ధాదీనం సోతాపత్తిఅఙ్గాదీని పత్వా పుబ్బఙ్గమతా. సహాయేసు ఇతరేసం తత్థ తత్థ తుణ్హీభావో వియ సేసిన్ద్రియానం తత్థ తత్థ తదన్వయతా. తస్స పుబ్బఙ్గమభూతస్స ఇన్ద్రియస్స కిచ్చానుగతతా. న హి తదా తేసం ససమ్భారపథవీఆదీసు ఆపాదీనం వియ కిచ్చం పాకటం హోతి, సద్ధాదీనంయేవ పన కిచ్చం విభూతం హుత్వా తిట్ఠతి పురేతరం తథాపచ్చయేహి చిత్తసన్తానస్స అభిసఙ్ఖతత్తా. ఏత్థ చ విపస్సనాకమ్మికస్స భావనా విసేసతో పఞ్ఞుత్తరాతి దస్సనత్థం రాజానం నిదస్సనం కత్వా పఞ్ఞిన్ద్రియం వుత్తం. ఇతీతిఆది యథాధిగతస్స అత్థస్స నిగమనం.

మగ్గవిఞ్ఞాణమ్పీతి అరియమగ్గసహగతం అపచయగామివిఞ్ఞాణమ్పి. తథేవ తం విజానాతీతి సచ్చధమ్మం ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తిఆదినా నయేనేవ విజానాతి ఏకచిత్తుప్పాదపరియాపన్నత్తా మగ్గానుకూలత్తా చ. యం విజానాతీతి ఏత్థ విజాననపజాననాని విపస్సనాచిత్తుప్పాదపరియాపన్నాని అధిప్పేతాని, న ‘‘యం పజానాతీ’’తి ఏత్థ వియ మగ్గచిత్తుప్పాదపరియాపన్నాతి ఆహ ‘‘యం సఙ్ఖారగత’’న్తిఆది. తథేవాతి ‘‘అనిచ్చ’’న్తిఆదినా నయేన. ఏకచిత్తుప్పాదపరియాపన్నత్తా విపస్సనాభావతో చ సమానపచ్చయేహి సహ పవత్తికతా ఏకుప్పాదతా, తతో ఏవ ఏకజ్ఝం సహేవ నిరుజ్ఝనం ఏకనిరోధతా, ఏకంయేవ వత్థుం నిస్సాయ పవత్తి ఏకవత్థుకతా, ఏకంయేవ ఆరమ్మణం ఆరబ్భ పవత్తి ఏకారమ్మణతా. హేతుమ్హి చేతం కరణవచనం. తేన ఏకుప్పాదాదితాయ సంసట్ఠభావం సాధేతి. అనవసేసపరియాదానఞ్చేతం, ఇతో తీహిపి సమ్పయుత్తలక్ఖణం హోతియేవ.

మగ్గపఞ్ఞం సన్ధాయ వుత్తం, సా హి ఏకన్తతో భావేతబ్బా, న పరిఞ్ఞేయ్యా, పఞ్ఞాయ పన భావేతబ్బతాయ తంసమ్పయుత్తధమ్మాపి తగ్గతికావ హోన్తీతి ఆహ ‘‘తంసమ్పయుత్తం పనా’’తిఆది. కిఞ్చాపి విపస్సనాపఞ్ఞాయ భావనావసేన పవత్తనతో తంసమ్పయుత్తవిఞ్ఞాణమ్పి తథేవ పవత్తతి, తస్స పన పరిఞ్ఞేయ్యభావానతివత్తనతో పరిఞ్ఞేయ్యతా వుత్తా. తేనేవాహ – ‘‘యమ్పి తం ధమ్మట్ఠితిఞాణం, తమ్పి ఖయధమ్మం వయధమ్మం విరాగధమ్మం నిరోధధమ్మ’’న్తి.

౪౫౦. ఏవం సన్తేపీతి వేదనాతి ఏవం సామఞ్ఞగ్గహణే సతిపి. తేభూమికసమ్మసనచారవేదనావాతి భూమిత్తయపరియాపన్నా, తతో ఏవ సమ్మసనఞాణస్స గోచరభూతా వేదనా ఏవ అధిప్పేతా సబ్రహ్మచారీనం ఉపకారావహభావేన దేసనాయ ఆరద్ధత్తా. తథా హి వుత్తం ‘‘చతురోఘనిత్థరణత్థికాన’’న్తిఆది. ఏస నయో పఞ్ఞాయపి. ఇధ సుఖాదిసద్దా తదారమ్మణవిసయాతి ఇమమత్థం సుత్తేన సాధేతుం ‘‘రూపఞ్చ హీ’’తిఆది వుత్తం. ఏకన్తదుక్ఖన్తి ఏకన్తేనేవ అనిట్ఠం, తతో ఏవ దుక్ఖమతాయ దుక్ఖం. ఆరమ్మణకరణవసేన దుక్ఖవేదనాయ అనుపతితం, ఓతిణ్ణఞ్చాతి దుక్ఖానుపతితం, దుక్ఖావక్కన్తం. సుఖేన అనవక్కన్తం అభవిస్సాతి యోజనా. నయిదన్తి ఏత్థ ఇదన్తి నిపాతమత్తం. సారజ్జేయ్యున్తి సారాగం ఉప్పాదేయ్యుం. సుఖన్తి సభావతో చ ఇట్ఠం. సారాగా సంయుజ్జన్తీతి బహలరాగహేతు యథారహం దసహిపి సంయోజనేహి సంయుజ్జన్తి. సంయోగా సంకిలిస్సన్తీతి తథా సంయుత్తతాయ తణ్హాసంకిలేసాదివసేన సంకిలిస్సన్తి, విబాధీయన్తి ఉపతాపీయన్తి చాతి అత్థో. ఆరమ్మణన్తి ఇట్ఠం, అనిట్ఠం, మజ్ఝత్తఞ్చ ఆరమ్మణం యథాక్కమం సుఖం, దుక్ఖం, అదుక్ఖమసుఖన్తి కథితం. ఏవం అవిసేసేన పఞ్చపి ఖన్ధే సుఖాదిఆరమ్మణభావేన దస్సేత్వా ఇదాని వేదనా ఏవ సుఖాదిఆరమ్మణభావేన దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. పాకతికపచురజనవసేనాయం కథితాతి కత్వా ‘‘పురిమం సుఖం వేదనం ఆరమ్మణం కత్వా’’తి వుత్తం. విసేసలాభీ పన అనాగతమ్పి సుఖం వేదనం ఆరమ్మణం కరోతేవ. వుత్తమేతం సతిపట్ఠానవణ్ణనాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౮౦; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౭౯). వేదనాయ హి ఆరమ్మణం వేదియన్తియా తంసమఙ్గీపుగ్గలో వేదేతీతి వోహారమత్తం హోతి.

సబ్బసఞ్ఞాయాతి సబ్బాయపి చతుభూమికసఞ్ఞాయ. సబ్బత్థకసఞ్ఞాయాతి సబ్బస్మిం చిత్తుప్పాదే పవత్తనకసఞ్ఞాయ. వత్థే వాతి వా-సద్దేన వణ్ణధాతుం సఙ్గణ్హాతి. పాపేన్తోతి భావనం ఉపచారం వా అప్పనం వా ఉపనేన్తో. ఉప్పజ్జనకసఞ్ఞాపీతి ‘‘నీలం రూపం, రూపారమ్మణం నీల’’న్తి ఉప్పజ్జనకసఞ్ఞాపి.

అసబ్బసఙ్గాహికత్తాతి సబ్బేసం వేదనాసఞ్ఞావిఞ్ఞాణానం అసఙ్గహితత్తా. తక్కగతన్తి సుత్తకన్తనకతక్కమ్హి, సుత్తవత్తనకతక్కమ్హి వా వేఠనవసేన ఠితం. పరివట్టకాదిగతన్తి సుత్తవేఠనపరివట్టకాదిగతం. విస్సట్ఠత్తావ న గహితా, యదగ్గేన పఞ్ఞా విఞ్ఞాణేన సద్ధిం సమ్పయోగం లభాపితా, తదగ్గేన వేదనాసఞ్ఞాహిపి సమ్పయోగం లభాపితా ఏవాతి. తదేవ సఞ్జానాతి సంసట్ఠభావతో.

సఞ్జానాతి విజానాతీతి ఏత్థ ‘‘పజానాతీ’’తి పదం ఆనేత్వా వత్తబ్బం పజాననవసేనపి విసేసస్స వక్ఖమానత్తా. జానాతీతి అయం సద్దో చ లద్దతోయేవేత్థ అవిసేసో, అత్థతో పన విసేసతో ఇచ్ఛితబ్బో. అనేకత్థత్తా హి ధాతూనం తేన ఆఖ్యాతపదేన నామపదేన చ వుత్తమత్థం ఉపసగ్గపదం జోతకభావేన విసేసేతి, న వాచకభావేన. తేనాహ ‘‘తస్సపి జాననత్థే విసేసో వేదితబ్బో’’తి. ఏతేన సఞ్ఞావిఞ్ఞాణపఞ్ఞాపదాని అన్తోగధజాననత్థే యథాసకం విసిట్ఠవిసయే చ నిట్ఠానీతి దస్సేతి. తేనేవాహ ‘‘సఞ్ఞా హీ’’తిఆది. సఞ్జాననమత్తమేవాతి ఏత్థ మత్త-సద్దేన విసేసనివత్తిఅత్థేన విజాననపజాననాకారే నివత్తేతి, ఏవ-సద్దేన కదాచిపి ఇమిస్సా తే విసేసా నత్థేవాతి అవధారేతి. తేనేవాహ ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖ’’న్తిఆది. తత్థ విఞ్ఞాణకిచ్చమ్పి కాతుం అసక్కోన్తీ సఞ్ఞా కుతో పఞ్ఞాకిచ్చం కరేయ్యాతి ‘‘లక్ఖణపటివేధం పాపేతుం న సక్కోతి’’చ్చేవ వుత్తం, న వుత్తం ‘‘మగ్గపాతుభావ’’న్తి.

ఆరమ్మణే పవత్తమానం విఞ్ఞాణం న సఞ్ఞా వియ నీలపీతాదిమత్తసఞ్జాననవసేన పవత్తతి, అథ ఖో తత్థ అఞ్ఞమ్పి తాదిసం విసేసం జానన్తమేవ పవత్తతీతి ఆహ ‘‘విఞ్ఞాణ’’న్తిఆది. కథం పన విఞ్ఞాణం లక్ఖణపటివేధం పాపేతీతి? పఞ్ఞాయ దస్సితమగ్గేన. లక్ఖణారమ్మణికవిపస్సనాయ హి అనేకవారం లక్ఖణాని పటివిజ్ఝిత్వా పవత్తమానాయ పగుణభావతో పరిచయవసేన ఞాణవిప్పయుత్తచిత్తేనపి విపస్సనా సమ్భవతి, యథా తం పగుణస్స గన్థస్స అజ్ఝయనే తత్థ తత్థ గతాపి వారా న ఉపధారీయన్తి. ‘‘లక్ఖణపటివేధ’’న్తి చ లక్ఖణానం ఆరమ్మణకరణమత్తం సన్ధాయ వుత్తం, న పటివిజ్ఝనం. ఉస్సక్కిత్వాతి ఉదయబ్బయఞాణాదిఞాణపటిపాటియా ఆరభిత్వా. మగ్గపాతుభావం పాపేతుం న సక్కోతి అసమ్బోధసభావత్తా. ఆరమ్మణమ్పి సఞ్జానాతి అవబుజ్ఝనవసేనేవ, న సఞ్జాననమత్తేన. తథా లక్ఖణపటివేధమ్పి పాపేతి, న విజాననమత్తేన, అత్తనో పన అఞ్ఞాసాధారణేన ఆనుభావేన ఉస్సక్కిత్వా మగ్గపాతుభావమ్పి పాపేతి.

ఇదాని యథావుత్తమత్థం ఉపమాయ విభావేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అజాతబుద్ధీతి అసఞ్జాతబ్యవహారబుద్ధి. ఉపభోగపరిభోగన్తి ఉపభోగపరిభోగారహం, ఉపభోగపరిభోగవత్థూనం పటిలాభయోగ్గన్తి అత్థో. కూటోతి కహాపణపతిరూపకో తమ్బకంసాదిమయో. ఛేకోతి మహాసారో. కరతోతి అడ్ఢసారో. సణ్హోతి ముదుజాతికో సమసారో. ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో. తేన పాదసారపరోపాదసారఅడ్ఢసారాదీనం సఙ్గహో. జానన్తో చ పన నం రూపం దిస్వాపి…పే… అసుకాచరియేన కతోతిపి జానాతి తథా హేరఞ్ఞికగన్థస్స సుగ్గహితత్తా. ఏవమేవన్తిఆది ఉపమాసంసన్దనం. సఞ్ఞావిభాగం అకత్వా పిణ్డవసేనేవ ఆరమ్మణస్స గహణతో దారకస్స కహాపణదస్సనసదిసా వుత్తా. తథా హి సా యథాఉపట్ఠితవిసయపదట్ఠానా వుచ్చతి. విఞ్ఞాణం ఆరమ్మణే ఏకచ్చవిసేసగ్గహణసమత్థభావతో గామికపురిసకహాపణదస్సనసదిసం వుత్తం. పఞ్ఞా పన ఆరమ్మణే అనవసేసావబోధతో హేరఞ్ఞికకహాపణదస్సనసదిసా వుత్తా. నేసన్తి సఞ్ఞావిఞ్ఞాణపఞ్ఞానం. విసేసోతి సభావవిసేసో. దుప్పటివిజ్ఝో పకతిపఞ్ఞాయ. ఇమినావ నేసం అచ్చన్తసుఖుమతం దస్సేతి.

ఏకారమ్మణే పవత్తమానానన్తి ఏకస్మింయేవ ఆరమ్మణే పవత్తమానానం. తేన అభిన్నవిసయాభిన్నకాలతాదస్సనేన అవినిబ్భోగవుత్తితం విభావేన్తో దుప్పటివిజ్ఝతంయేవ ఉల్లిఙ్గేతి. వవత్థానన్తి అసఙ్కరతో ఠపనం. అయం ఫస్సో…పే… ఇదం చిత్తన్తి నిదస్సనమత్తమేతం. ఇతి-సద్దో వా ఆదిఅత్థో. తేన సేసధమ్మానమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. ఇదన్తి అరూపీనం ధమ్మానం వవత్థానకరణం. తతోతి యం వుత్తం తిలతేలాదిఉద్ధరణం, తతో. యది దుక్కరతరం, కథం తన్తి ఆహ ‘‘భగవా పనా’’తిఆది.

౪౫౧. నిస్సటేనాతి నిక్ఖన్తేన అతంసమ్బన్ధేన. పరిచ్చత్తేనాతి పరిచ్చత్తసదిసేన పచ్చయభావానుపగమనేన పచ్చయుప్పన్నసమ్బన్ధాభావతో. నిస్సక్కవచనం అపాదానదీపనతో. కరణవచనం కత్తుఅత్థదీపనతో. కామావచరమనోవిఞ్ఞాణం న నియమతో ‘‘ఇదం నామ పఞ్చద్వారికాసమ్బన్ధా’’తి సక్కా వత్తుం, రూపావచరవిఞ్ఞాణం పన న తథాతి, తస్సేవ పఞ్చహి ఇన్ద్రియేహి నిస్సటతా వుత్తాతి ఆహ ‘‘రూపావచరచతుత్థజ్ఝానచిత్తేనా’’తి. చతుత్థజ్ఝానగ్గహణం తస్సేవ అరూపావచరస్స పదట్ఠానభావతో. పరిసుద్ధేనాతి విసేసతో అసంకిలేసికత్తావ. తఞ్హి విగతూపక్కిలేసతాయ విసేసతో పరిసుద్ధం. తేనాహ ‘‘నిరుపక్కిలేసేనా’’తి. జానితబ్బం నేయ్యం, సపరసన్తానేసు ఇదం అతిసయం జానితబ్బతో బుజ్ఝితబ్బం బోధేతబ్బం వాతి అత్థో. నేయ్యన్తి వా అత్తనో సన్తానే నేతబ్బం పవత్తేతబ్బన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘నిబ్బత్తేతుం సక్కా హోతి. ఏత్థ ఠితస్స హి సా ఇజ్ఝతీ’’తి. పాటియేక్కన్తి విసుం విసుం, అనుపదధమ్మవసేనాతి అత్థో. అభినివేసాభావతోతి విపస్సనాభినివేసస్స అసమ్భవతో. కలాపతో నయతోతి కలాపసమ్మసనసఙ్ఖాతతో నయవిపస్సనతో. భిక్ఖునోతి సావకస్స. సావకస్సేవ హి తత్ర అనుపదధమ్మవిపస్సనా న సమ్భవతి, న సత్థు. తేనాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది. విస్సజ్జేసీతి తప్పటిబద్ధఛన్దరాగప్పహానేన పజహతి.

హత్థగతత్తాతి హత్థగతసదిసత్తా, ఆసన్నత్తాతి అత్థో. యదా హి లోకనాథో బోధిమూలే అపరాజితపల్లఙ్కే నిసిన్నో – ‘‘కిచ్ఛం వతాయం లోకో ఆపన్నో’’తిఆదినా (దీ. ని. ౨.౫౭; సం. ని. ౨.౪, ౧౦) పటిచ్చసముప్పాదముఖేన విపస్సనాభినివేసం కత్వా అధిగన్తబ్బసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణానురూపం ఛత్తింసకోటిసహస్సముఖేన మహావజిరఞాణం నామ మహాబోధిసత్తసమ్మసనం పవత్తేన్తో అనేకాకారసమాపత్తిధమ్మసమ్మసనే అనుపదమేవ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనధమ్మేపి అపరాపరం సమ్మసి. తేనాహ ‘‘భగవా పనా’’తిఆది. పరోపఞ్ఞాసాతి ద్వేపఞ్ఞాసం. కామఞ్చేత్థ కేచి ధమ్మా వేదనాదయో ఫస్సపఞ్చమకాదీసు వుత్తాపి ఝానకోట్ఠాసాదీసుపి సఙ్గహితా, తంతంపచ్చయభావవిసిట్ఠేన పన అత్థవిసేసేన ధమ్మన్తరాని వియ హోన్తీతి ఏవం వుత్తం. తథా హి లోకుత్తరచిత్తుప్పాదేసు నవిన్ద్రియతా వుచ్చతి. అఙ్గుద్ధారేనాతి తత్థ లబ్భమానఝానఙ్గబోజ్ఝఙ్గమగ్గఙ్గానం ఉద్ధరణేన. అఙ్గ-సద్దో వా కోట్ఠాసపరియాయో, తస్మా అఙ్గుద్ధారేనాతి ఫస్సపఞ్చమకాదికోట్ఠాసానం సముద్ధరణేన. యావతా సఞ్ఞాసమాపత్తియోతి యత్తకా సఞ్ఞాసహగతా ఝానసమాపత్తియో, తాహి వుట్ఠాయ అధిగన్ధబ్బత్తా తావతికా వేనేయ్యానం అఞ్ఞాపటివేధో అరహత్తసమధిగమో.

దస్సనపరిణాయకట్ఠేనాతి అన్ధస్స యట్ఠికోటిం గహేత్వా మగ్గదేసకో వియ ధమ్మానం యథాసభావదస్సనసఙ్ఖాతేన పరిణాయకభావేన. యథా వా సో తస్స చక్ఖుభూతో, ఏవం సత్తానం పఞ్ఞా. తేనాహ ‘‘చక్ఖుభూతాయ పఞ్ఞాయా’’తి. సమాధిసమ్పయుత్తా పఞ్ఞా సమాధిపఞ్ఞా. సమాధి చేత్థ ఆరుప్పసమాధీతి వదన్తి, సమ్మసనపయోగో పన కోచి ఝానసమాధీతి యుత్తం. విపస్సనాభూతా పఞ్ఞా విపస్సనాపఞ్ఞా. సమాధిపఞ్ఞాయ అన్తోసమాపత్తియం కిచ్చతో పజానాతి, ‘‘సమాహితో యథాభూతం పజానాతీ’’తి పన వచనతో (సం. ని. ౩.౫; ౪.౯౯-౧౦౦; ౩.౫.౧౦౭౧-౧౦౭౨; నేత్తి. ౪౦; మి. ప. ౨.౧.౧౪) అసమ్మోహతో పజానాతి. తత్థ కిచ్చతోతి గోచరజ్ఝత్తే ఆరమ్మణకరణకిచ్చతో. అసమ్మోహతోతి సమ్పయుత్తధమ్మేసు సమ్మోహవిధమనతో యథా పీతిపటిసంవేదనాదీసు. కిమత్థియాతి కింపయోజనాతి ఆహ ‘‘కో ఏతిస్సా అత్థో’’తి. అభిఞ్ఞేయ్యే ధమ్మేతి యాథావసరసలక్ఖణావబోధవసేన అభిముఖం ఞేయ్యే జానితబ్బే ఖన్ధాయతనాదిధమ్మే. అభిజానాతీతి సలక్ఖణతో సామఞ్ఞలక్ఖణతో చ అభిముఖం అవిరజ్ఝనవసేన జానాతి. ఏతేన ఞాతపరిఞ్ఞాబ్యాపారమాహ. పరిఞ్ఞేయ్యేతి అనిచ్చాతిపి దుక్ఖాతిపి అనత్తాతిపి పరిచ్ఛిజ్జ జానితబ్బే. పరిజానాతీతి ‘‘యం కిఞ్చి రూపం…పే… అనిచ్చం ఖయట్ఠేనా’’తిఆదినా (పటి. మ. ౧.౪౮) పరిచ్ఛిన్దిత్వా జానాతి. ఇమినా తీరణపరిఞ్ఞాబ్యాపారమాహ. పహాతబ్బే ధమ్మేతి నిచ్చసఞ్ఞాదికే యావ అరహత్తమగ్గవజ్ఝా సబ్బే పాపధమ్మే. పజహతి పకట్ఠతో జహతి, విక్ఖమ్భేతి చేవ సముచ్ఛిన్దతి చాతి అత్థో. ఇమినా పహానపరిఞ్ఞాబ్యాపారమాహ. సా పనేసా పఞ్ఞా లోకియాపి తిప్పకారా లోకుత్తరాపి, తాసం విసేసం సయమేవాహ. కిచ్చతోతి అభిజాననవసేన ఆరమ్మణకిచ్చతో. అసమ్మోహతోతి యథాబలం అభిఞ్ఞేయ్యాదీసు సమ్మోహవిధమనతో. నిబ్బానమారమ్మణం కత్వా పవత్తనతో అభిఞ్ఞేయ్యాదీసు విగతసమ్మోహతో ఏవాతి ఆహ ‘‘లోకుత్తరా అసమ్మోహతో’’తి.

౪౫౨. కమ్మస్సకతా సమ్మాదిట్ఠి చ వట్టనిస్సితత్తా ఇధ నాధిప్పేతా, వివట్టకథా హేసాతి వుత్తం ‘‘విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠియా చ మగ్గసమ్మాదిట్ఠియా చా’’తి. పరతో ఘోసోతి పరతో సత్థుతో, సావకతో వా లబ్భమానో ధమ్మఘోసో. తేనాహ ‘‘సప్పాయధమ్మస్సవన’’న్తి. తఞ్హి సమ్మాదిట్ఠియా పచ్చయో భవితుం సక్కోతి, న యో కోచి పరతోఘోసో. ఉపాయమనసికారోతి యేన నామరూపపరిగ్గహాది సిజ్ఝతి, తాదిసో పథమనసికారో. అయఞ్చ సమ్మాదిట్ఠియా పచ్చయోతి నియమపక్ఖికో, న సబ్బసంగాహకోతి దస్సేన్తో ‘‘పచ్చేకబుద్ధానం పనా’’తిఆదిమాహ. యోనిసోమనసికారస్మింయేవాతి అవధారణేన పరతోఘోసమేవ నివత్తేతి, న పదట్ఠానవిసేసం పటియోగీనివత్తనత్థత్తా ఏవ-సద్దస్స.

లద్ధుపకారాతి (అ. ని. టీ. ౩.౫.౨౫) యథారహం నిస్సయాదివసేన లద్ధపచ్చయా. విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠియా అనుగ్గహితభావేన గహితత్తా మగ్గసమ్మాదిట్ఠీసు చ అరహత్తమగ్గసమ్మాదిట్ఠి, అనన్తరస్స హి విధి, పటిసేధో వా. అగ్గఫలసమాధిమ్హి తప్పరిక్ఖారధమ్మేసుయేవ చ కేవలో చేతోపరియాయో నిరుళ్హోతి సమ్మాదిట్ఠీతి అరహత్తమగ్గసమ్మాదిట్ఠి. ఫలక్ఖణేతి అనన్తరే కాలన్తరే చాతి దువిధే ఫలక్ఖణే. పటిప్పస్సద్ధివసేన సబ్బసంకిలేసేహి చేతో విముచ్చతి ఏతాయాతి చేతోవిముత్తి, అగ్గఫలపఞ్ఞం ఠపేత్వా అవసేసా ఫలధమ్మా. తేనాహ ‘‘చేతోవిముత్తి ఫలం అస్సాతి. చేతోవిముత్తిసఙ్ఖాతం ఫలం ఆనిసంసో’’తి, సబ్బసంకిలేసేహి చేతసో విముచ్చనసఙ్ఖాతం పటిప్పస్సమ్భనసఞ్ఞితం పహానం ఫలం ఆనిసంసో చాతి యోజనా. ఇధ చ చేతోవిముత్తి-సద్దేన పహానమత్తం గహితం, పుబ్బే పహాయకధమ్మా, అఞ్ఞథా ఫలధమ్మా ఏవ ఆనిసంసోతి గయ్హమానే పునవచనం నిరత్థకం సియా.

పఞ్ఞావిముత్తిఫలానిసంసాతి ఏత్థాపి ఏవమేవ అత్థో వేదితబ్బో. సమ్మావాచాకమ్మన్తాజీవా సీలసభావత్తా విసేసతో సమాధిస్స ఉపకారా, తథా సమ్మాసఙ్కప్పో ఝానసభావత్తా. తథా హి సో ‘‘అప్పనా’’తి నిద్దిట్ఠో. సమ్మాసతిసమ్మావాయామా పన సమాధిపక్ఖియా ఏవాతి ఆహ ‘‘అవసేసా ధమ్మా చేతోవిముత్తీతి వేదితబ్బా’’తి. చతుపారిసుద్ధిసీలన్తి అరియమగ్గాధిగమస్స పదట్ఠానభూతం చతుపారిసుద్ధిసీలం. సుతాదీసుపి ఏసేవ నయో. అత్తనో చిత్తప్పవత్తిఆరోచనవసేన సహ కథనం సంకథా, సంకథావ సాకచ్ఛా. ఇధ పన కమ్మట్ఠానపటిబద్ధాతి ఆహ ‘‘కమ్మట్ఠానే…పే… కథా’’తి. తత్థ కమ్మట్ఠానస్స ఏకవారం వీథియా అప్పటిపజ్జనం ఖలనం, అనేకవారం పక్ఖలనం, తదుభయస్స విచ్ఛేదనీకథా ఖలనపక్ఖలనఛేదనకథా. పూరేన్తస్సాతి వివట్టనిస్సితం కత్వా పాలేన్తస్స బ్రూహేన్తస్స చ. సుణన్తస్సాతి ‘‘యథాఉగ్గహితకమ్మట్ఠానం ఫాతిం గమిస్సతీ’’తి ఏవం సుణన్తస్స. తేనేవ హి ‘‘సప్పాయధమ్మస్సవన’’న్తి వుత్తం. కమ్మం కరోన్తస్సాతి భావనానుయోగకమ్మం కరోన్తస్స.

పఞ్చసుపి ఠానేసు అన్త-సద్దో హేతుఅత్థజోతనో దట్ఠబ్బో. ఏవఞ్హి ‘‘యథా హీ’’తిఆదినా వుచ్చమానా అమ్బుపమా చ యుజ్జేయ్య. ఉదకకోట్ఠకన్తి ఆలవాలం. థిరం కత్వా బన్ధతీతి అసిథిలం దళ్హం నాతిమహన్తం నాతిఖుద్దకం కత్వా యోజేతి. థిరం కరోతీతి ఉదకసిఞ్చనకాలే తతో తతో విస్సరిత్వా ఉదకస్స అనిక్ఖమనత్థం ఆలవాలం థిరతరం కరోతి. సుక్ఖదణ్డకోతి తస్సేవ అమ్బగచ్ఛకస్స సుక్ఖో సాఖాసీసకో. కిపిల్లికపుటోతి తమ్బకిపిల్లికకుటజం. ఖణిత్తిన్తి కుదాలం. కోట్ఠకబన్ధనం వియ సీలం సమ్మాదిట్ఠియా వడ్ఢనుపాయస్స మూలభావతో. ఉదకసిఞ్చనం వియ ధమ్మస్సవనం భావనాయ పరిబ్రూహనతో. మరియాదాయ థిరభావకరణం వియ సమథో యథావుత్తభావనాధిట్ఠానాయ సీలమరియాదాయ దళ్హభావాపాదనతో. సమాహితస్స హి సీలం థిరతరం హోతి. సమీపే వల్లిఆదీనం హరణం వియ కమ్మట్ఠానే ఖలనపక్ఖలనచ్ఛేదనం ఇజ్ఝితబ్బభావనాయ విబన్ధాపనయనతో. మూలఖణనం వియ సత్తన్నం అనుపస్సనానం భావనా తస్సా విబన్ధస్స మూలకానం తణ్హామానదిట్ఠీనం పలిఖణనతో. ఏత్థ చ యస్మా సుపరిసుద్ధసీలస్స కమ్మట్ఠానం అనుయుఞ్జన్తస్స సప్పాయధమ్మస్సవనం ఇచ్ఛితబ్బం, తతో యథాసుతే అత్థే సాకచ్ఛాసమాపజ్జనం, తతో కమ్మట్ఠానవిసోధనేన సమథనిప్ఫత్తి, తతో సమాహితస్స ఆరద్ధవిపస్సకస్స విపస్సనాపారిపూరి. పరిపుణ్ణవిపస్సనో మగ్గసమ్మాదిట్ఠిం పరిబ్రూహేతీతి ఏవమేతేసం అఙ్గానం పరమ్పరాయ సమ్ముఖా చ అనుగ్గణ్హనతో అయమానుపుబ్బీ కథితాతి వేదితబ్బం.

౪౫౩. ఇధ కిం పుచ్ఛతీతి ఇధ ఏవం అరహత్తఫలం పాపితాయ దేసనాయ ‘‘కతి పనావుసో, భవా’’తి భవం పుచ్ఛన్తో కీదిసం అనుసన్ధిం ఉపాదాయ పుచ్ఛతీతి అత్థో. తేనేవ హి ‘‘మూలమేవ గతో అనుసన్ధీ’’తి వత్వా అధిప్పాయం పకాసేన్తో ‘‘దుప్పఞ్ఞో’’తిఆదిమాహ. దుప్పఞ్ఞోతి హి ఇధ అప్పటివిద్ధసచ్చో అధిప్పేతో, న జళో ఏవ. కామభవోతిఆదీసు కమ్మోపపత్తిభేదతో దువిధోపి భవో అధిప్పేతోతి దస్సేన్తో ‘‘కామభవూపగం కమ్మ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ యం వత్తబ్బం, తం విసుద్ధిమగ్గేతంసంవణ్ణనాయం (విసుద్ధి. ౨.౬౪౭; విసుద్ధి. మహాటీ. ౨.౬౪౬-౬౪౭) వుత్తనయేన వేదితబ్బం. పునబ్భవస్సాతి పునప్పునం అపరాపరం భవనతో జాయనతో పునబ్భవోతి లద్ధనామస్స వట్టపబన్ధస్స. తేనాహ ‘‘ఇధ వట్టం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి. అభినిబ్బత్తీతి భవయోనిగతిఆదివసేన నిబ్బత్తి. తహిం తహిం తస్మిం తస్మిం భవాదికే. అభినన్దనాతి తణ్హాఅభినన్దనహేతు. గమనాగమనం హోతీతిఆదినా భవాదీసు సత్తానం అపరాపరం చుతిపటిసన్ధియో దస్సేతి. ఖయనిరోధేనాతి అచ్చన్తఖయసఙ్ఖాతేన అనుప్పాదనిరోధేన. ఉభయమేతం న వత్తబ్బం పహానాభిసమయభావనాభిసమయానం అచ్చాసన్నకాలత్తా. వత్తబ్బం తం హేతుఫలధమ్మూపచారవసేన. యథా హి పదీపుజ్జలనహేతుకో అన్ధకారవిగమో, ఏవం విజ్జుప్పాదహేతుకో అవిజ్జానిరోధో, హేతుఫలధమ్మా చ సమానకాలాపి పుబ్బాపరకాలా వియ వోహరీయన్తి యథా – ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణ’’న్తి (మ. ని. ౧.౨౦౪, ౪౦౦; మ. ని. ౩.౪౨౦, ౪౨౫, ౪౨౬; సం. ని. ౨.౪౩-౪౫; ౨.౪.౬౦; కథా. ౪౬౫, ౪౬౭) పచ్చయపచ్చయుప్పన్నకిరియా. గమనం ఉపచ్ఛిజ్జతి ఇధ కామభవే పరినిబ్బానేన. ఆగమనం ఉపచ్ఛిజ్జతి తత్థ రూపారూపేసు పరినిబ్బానేన. గమనాగమనం ఉపచ్ఛిజ్జతి సబ్బసో అపరాపరుప్పత్తియా అభావతో.

౪౫౪. వివట్టకథాయ పరతో జోతితం పఠమం ఝానం వివట్టం పత్వా ఠితస్స ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన ఉభతోభాగవిముత్తస్స నిరోధసాధకం విభావితుం యుత్తన్తి ఆహ ‘‘కతమం పనావుసోతి ఇధ కిం పుచ్ఛతీ’’తిఆది. తథా హి అనన్తరం నిరోధసమాపజ్జనకేన భిక్ఖునా జానితబ్బాని పఠమస్స ఝానస్స సమ్పయోగపహానఙ్గాని పుచ్ఛితాని. అఙ్గవవత్థానన్తి ఝానఙ్గవవత్థానం. కోట్ఠాసపరిచ్ఛేదోతి తత్థ లబ్భమానఫస్సపఞ్చమకాదిధమ్మకోట్ఠాసపరిచ్ఛేదో జానితబ్బో. ఇమస్మిం ఝానే ఏత్తకా ధమ్మా సంవిజ్జన్తి, ఏత్తకా నిరోధితాతి జానితబ్బం. ఉపకారానుపకారాని అఙ్గానీతి నిరోధసమాపత్తియా ఉపకారాని చ అనుపకారాని చ అఙ్గాని. నిరోధసమాపత్తియా హి సోళసహి ఞాణచరియాహి నవహి సమాధిచరియాహి చ పత్తబ్బత్తా తంతంఞాణస్స సమాధిచరియాహి సమతిక్కమితబ్బా ధమ్మా అనుపకారకఙ్గాని, సమతిక్కమకా ఉపకారకఙ్గాని. తేసఞ్హి వసేన యథానుపుబ్బం ఉపసన్తుపసన్తఓళారికభావాయ భవగ్గసమాపత్తియా సఙ్ఖారావసేససుఖుమతం పత్తా చిత్తచేతసికా యథాపరిచ్ఛిన్నం కాలం నిరుజ్ఝన్తి, అప్పవత్తిం గచ్ఛన్తి. తస్సాతి నిరోధస్స. అనన్తరపచ్చయన్తి అనన్తరపచ్చయసదిసం. న హి నిరోధస్స కోచి ధమ్మో అనన్తరపచ్చయో నామ అత్థి. యఞ్హి తదా చిత్తచేతసికానం తథా నిరుజ్ఝనం, తం యథావుత్తపుబ్బాభిసఙ్ఖారహేతుకాయ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా అహోసీతి సా తస్స అనన్తరపచ్చయో వియ హోతీతి తం వుత్తం. ఛ సమాపత్తియోతి సుత్తన్తనయేన వుత్తసుత్తన్తపిటకసంవణ్ణనాతి కత్వా. ‘‘సత్త సమాపత్తియో’’తి పన వత్తబ్బం, అఞ్ఞథా ఇదం ‘‘చతురఙ్గిక’’న్తి న వత్తబ్బం సియా. నయం వా దస్సేత్వాతి ఆదిఅన్తదస్సనవసేన నయదస్సనం కత్వా.

౪౫౫. ఏవం నిరోధస్స పాదకం విభావేత్వా ఇదాని అన్తోనిరోధే అనుపబన్ధభావతో పఞ్చన్నం పసాదానం పచ్చయపుచ్ఛనే పఠమం తావ తే సరూపతో ఆవేణికతో ఆవేణికవిసయతో పటిస్సరణతో చ పుచ్ఛనవసేన పాళి పవత్తాతి దస్సేన్తో ‘‘విఞ్ఞాణనిస్సయే పఞ్చ పసాదే పుచ్ఛన్తో’’తి ఆహ. గోచరవిసయన్తి ఏత్థ కామం తబ్బహులచారితాపేక్ఖం గోచరగ్గహణం, అనఞ్ఞత్థభావాపేక్ఖం విసయగ్గహణన్తి అత్థేవ గోచరవిసయభావానం విసేసో, వివరియమానం పన ఉభయమ్పి ఆరమ్మణసభావమేవాతి ఆహ ‘‘గోచరభూతం విసయ’’న్తి. ఏకేకస్సాతి ఏకో ఏకస్స, అఞ్ఞో అఞ్ఞస్సాతి అత్థో. అఞ్ఞత్థో హి అయం ఏక-సద్దో ‘‘ఇత్థేకే అభివదన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౨౭) వియ. సచే హీతిఆది అభూతపరికప్పనవచనమేతం. తత్థ సమోధానేత్వాతి ఏకజ్ఝం కత్వా. వినాపి ముఖేనాతిఆదినా అత్థసల్లాపికనిదస్సనం నామ దస్సేతి. యథా విఞ్ఞాణాధిట్ఠితమేవ చక్ఖు రూపం పస్సతి, న కేవలం, ఏవం చక్ఖునిస్సయమేవ విఞ్ఞాణం తం పస్సతి, న ఇతరన్తి ఆహ ‘‘చక్ఖుపసాదే ఉపనేహీ’’తి. తేన తేసం తత్థ సంహచ్చకారితం దస్సేతి. యది వా నీలం యది వా పీతకన్తి ఇదం నీలపీతాదిసభావజాననమత్తం సన్ధాయాహ. నీలం పీతకన్తి పజాననం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స నత్థేవ అవికప్పకభావతో. ఏతేసం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం. నిస్సయసీసేన నిస్సితపుచ్ఛా హేసా, ఏవఞ్హి విసయానుభవనచోదనా సమత్థితా హోతి. తేనాహ ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణం హీ’’తిఆది. యథాసకం విసయం రజ్జనాదివసేన అనుభవితుం అసమత్థాని చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని, తత్థ సమత్థతాయేవ చ నత్థి, న కిఞ్చి అత్థతో పటిసరన్తాని వియ హోన్తీతి వుత్తం ‘‘కిం ఏతాని పటిసరన్తీ’’తి. జవనమనో పటిసరణన్తి పఞ్చద్వారికం ఇతరఞ్చ సాధారణతో వత్వా పున యాయ’స్స రజ్జనాదిపవత్తియా పటిసరణతా, సా సవిసేసా యత్థ లబ్భతి, తం దస్సేన్తో ‘‘మనోద్వారికజవనమనో వా’’తి ఆహ. ఏతస్మిం పన ద్వారేతి చక్ఖుద్వారే జవనం రజ్జతి వా దుస్సతి వా ముయ్హతి వా, యతో తత్థ అఞ్ఞాణాదిఅసంవరో పవత్తతి.

తత్రాతి తస్మిం జవనమనస్సేవ పటిసరణభావే. దుబ్బలభోజకాతి హీనసామత్థియా రాజభోగ్గా. సేవకానం గణనాయ యోజితదివసే లబ్భమానకహాపణో యుత్తికహాపణో. అన్దుబన్ధనేన బద్ధస్స విస్సజ్జనేన లబ్భమానకహాపణో బన్ధకహాపణో. కిఞ్చి పహరన్తే మా పహరన్తూతి పటిక్ఖిపతో దాతబ్బదణ్డో మాపహారకహాపణో. సో సబ్బోపి పరిత్తకేసు గామికమనుస్సేసు తథా లబ్భమానో ఏత్తకో హోతీతి ఆహ ‘‘అట్ఠకహాపణో వా’’తిఆది. సతవత్థుకన్తి సతకరీసవత్థుకం. ఏస నయో సేసపదద్వయేపి. తత్థాతిఆది ఉపమాసంసన్ధనం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

౪౫౬. అన్తోనిరోధస్మిం పఞ్చ పసాదేతి నిరోధసమాపన్నస్స పవత్తమానే పఞ్చ పసాదే. కిరియమయపవత్తస్మిన్తి జవనాదికిరియానిబ్బత్తకధమ్మప్పవత్తియం. బలవపచ్చయా హోన్తీతి పచ్ఛాజాతవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతపచ్చయేహి పచ్చయా హోన్తి, ఉపత్థమ్భకభావేన బలవపచ్చయా హోన్తి. జీవితిన్ద్రియం పటిచ్చాతి ఇన్ద్రియఅత్థిఅవిగతపచ్చయవసేన పచ్చయభూతం జీవితిన్ద్రియం పటిచ్చ పఞ్చవిధోపి పసాదో తిట్ఠతి. జీవితిన్ద్రియేన వినా న తిట్ఠతి జీవితిన్ద్రియరహితస్స కమ్మసముట్ఠానరూపకలాపస్స అభావతో. తస్మాతి యస్మా అనుపాలనలక్ఖణేన జీవితేన అనుపాలితా ఏవ ఉస్మా పవత్తతి, న తేన అననుపాలితా, తస్మా ఉస్మా ఆయుం పటిచ్చ తిట్ఠతి. జాలసిఖం పటిచ్చ ఆభా పఞ్ఞాయతీతి జాలసిఖాసఙ్ఖాతభూతసఙ్ఘాతం సహేవ పవత్తమానం నిస్సాయ ‘‘ఆభా’’తి లద్ధనామా వణ్ణధాతు ‘‘ఉజ్జలతి, అన్ధకారం విధమతి, రూపగతాని చ విదంసేతీ’’తిఆదీహి పకారేహి ఞాయతి. తం ఆలోకం పటిచ్చాతి తం వుత్తప్పకారం ఆలోకం పచ్చయం లభిత్వా. జాలసిఖా పఞ్ఞాయతీతి ‘‘అప్పికా, మహతీ, ఉజు, కుటిలా’’తిఆదినా పాకటా హోతి.

జాలసిఖా వియ కమ్మజతేజో నిస్సయభావతో. ఆలోకో వియ జీవితిన్ద్రియం తన్నిస్సితభావతో. ఇదాని ఉపమోపమితబ్బానం సమ్బన్ధం దస్సేతుం ‘‘జాలసిఖా హీ’’తిఆది వుత్తం. ఆలోకం గహేత్వావ ఉప్పజ్జతీతి ఇమినా యథా జాలసిఖాయ సహేవ ఆలోకో ఉప్పజ్జతి, ఏవం కమ్మజుస్మనా సహేవ జీవితిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతీతి దస్సేతి. జాలసిఖాసన్నిస్సయో తస్సా సతియేవ హోన్తో ఆలోకో తాయ ఉప్పాదితో వియ హోతీతి ఆహ ‘‘అత్తనా జనితఆలోకేనేవా’’తి. ఉస్మా నామేత్థ కమ్మసముట్ఠానా తేజోధాతు తన్నిస్సితఞ్చ జీవితిన్ద్రియం తదనుపాలకఞ్చాతి ఆహ ‘‘కమ్మజమహాభూతసమ్భవేన జీవితిన్ద్రియేన ఉస్మాయ అనుపాలన’’న్తి. న కేవలం ఖణట్ఠితియా ఏవ, అథ ఖో పబన్ధానుపచ్ఛేదస్సపి జీవితిన్ద్రియం కారణన్తి ఆహ ‘‘వస్ససతమ్పి కమ్మజతేజపవత్తం పాలేతీ’’తి. ఉస్మా ఆయునో పచ్చయో హోన్తో సేసభూతసహితో ఏవ హోతీతి ఆహ ‘‘మహాభూతానీ’’తి. తథా ఆయుపి సహజాతరూపం పాలేన్తమేవ ఉస్మాయ పచ్చయో హోతీతి వుత్తం ‘‘మహాభూతాని పాలేతీ’’తి.

౪౫౭. ఆయు ఏవ ఇన్ద్రియపచ్చయాదివసేన సహజాతధమ్మానం అనుపాలనవసేన సఙ్ఖరణతో ఆయుసఙ్ఖారో. బహువచననిద్దేసో పన అనేకసతసహస్సభేదేసు రూపకలాపేసు పవత్తియా అనేకభేదన్తి కత్వా. ఆరమ్మణరసం అనుభవన్తీతి వేదనియా యథా ‘‘నియ్యానికా’’తి. తేనాహ ‘‘వేదనా ధమ్మావా’’తి. సుఖాదిభేదభిన్నత్తా బహువచననిద్దేసో. ఇమేసం ఆయుసఙ్ఖారవేదనానం ఏకన్తనిరోధం సమాపన్నస్స మరణేన భవితబ్బం వేదనాయ నిరుద్ధత్తా. ఆయుసఙ్ఖారానం తథా అనిరుద్ధత్తా నిరోధస్స సమాపజ్జనమేవ న సియా, కుతో వుట్ఠానం. తేన వుత్తం పాళియం ‘‘తే చ హావుసో’’తిఆది. వుట్ఠానం పఞ్ఞాయతి సఞ్ఞావేదనాదీనం ఉప్పత్తియా. ఇదాని తమత్థం విత్థారతో ఉపమాయ విభావేతుం ‘‘యో హీ’’తిఆది వుత్తం. ఉక్కణ్ఠిత్వాతి నానారమ్మణాపాతతో నిబ్బిన్దిత్వా. యథాపరిచ్ఛిన్నకాలవసేనాతి యథాపరిచ్ఛిన్నే కాలే సమ్పత్తే. రూపజీవితిన్ద్రియపచ్చయాతి ఇన్ద్రియపచ్చయభూతా. జాలాపవత్తం వియ అరూపధమ్మా తేజుస్సదభావతో విసయోభాసనతో చ. ఉదకప్పహారో వియ నిరోధసమాపత్తియా పుబ్బాభిసఙ్ఖారో. పిహితఅఙ్గారా వియ రూపజీవితిన్ద్రియం ఉస్మామత్తతాయ అనోభాసనతో. యథాపరిచ్ఛిన్నకాలాగమనన్తి యథాపరిచ్ఛిన్నకాలస్స ఉపగమనం. అనురూపపత్తివసేనేవ రూపపవత్తిగ్గహణం. ఇమం రూపకాయం జహన్తీతి ఇమస్మా రూపకాయా కళేవరా విగచ్ఛన్తి నప్పవత్తన్తి.

కాయేన సఙ్ఖరీయన్తీతి కాయసఙ్ఖారా తప్పటిబద్ధవుత్తితాయ. వాచం సఙ్ఖరోన్తీతి వచీసఙ్ఖారా. వితక్కేత్వా విచారేత్వా హి వాచం భిన్దతి కథేతి. చిత్తేన సఙ్ఖరీయన్తీతి చిత్తసఙ్ఖారా తప్పటిబద్ధవుత్తితో. చిత్తసఙ్ఖారనిరోధచోదనాయ రూపనిరోధో వియ చిత్తనిరోధో అచోదితో తేసం తతో అఞ్ఞత్తాతి న చిత్తసమ్పయుత్తనిరోధో ఏకన్తికో వితక్కాదినిరోధే తదభావతో. యం పన వుత్తం ‘‘వాచా అనిరుద్ధా హోతీ’’తి, తమ్పి న. వాచం సఙ్ఖరోన్తీతి హి వచీసఙ్ఖారా, తేసు నిరుద్ధేసు కథం వాచాయ అనిరోధో. చిత్తం పన నిరుద్ధేసుపి చిత్తసఙ్ఖారేసు తేహి అనభిసఙ్ఖతత్తా వితక్కాదినిరోధో వియ పవత్తతియేవాతి అయమేత్థ పరస్స అధిప్పాయో. ఆనన్తరియకమ్మం కతం భవేయ్య, చిత్తస్స అనిరుద్ధత్తా తం నిస్సాయ చ రూపధమ్మానం అనపగతత్తా తే జీవన్తి ఏవ నామాతి. బ్యఞ్జనే అభినివేసం అకత్వాతి ‘‘చిత్తసఙ్ఖారా నిరుద్ధా’’తి వచనతో తేవ నిరుద్ధా, న చిత్తన్తి ఏవం నేయ్యత్థం సుత్తం ‘‘నీతత్థ’’న్తి అభినివేసం అకత్వా. ఆచరియానం నయే ఠత్వాతి పరమ్పరాగతానం ఆచరియానం అధిప్పాయే ఠత్వాతి అత్థో. ఉపపరిక్ఖితబ్బోతి సుత్తన్తరాగమతో సుత్తన్తరపదస్స అవిపరీతో అత్థో వీమంసితబ్బో. యథా హి ‘‘అసఞ్ఞభవో’’తి వచనతో ‘‘సఞ్ఞావ తత్థ నత్థి, ఇతరే పన చిత్తచేతసికా సన్తీ’’తి అయమేత్థ అత్థో న గయ్హతి. యథా చ ‘‘నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతన’’న్తి వచనతో ‘‘సఞ్ఞావ తత్థ తాదిసీ, న ఫస్సాదయో’’తి అయమేత్థ అత్థో న గయ్హతి సఞ్ఞాసీసేన దేసనాతి కత్వా, ఏవమిధాపి ‘‘చిత్తసఙ్ఖారా నిరుద్ధా’’తి, ‘‘సఞ్ఞావేదయితనిరోధో’’తి చ దేసనాసీసమేవ. సబ్బేపి పన చిత్తచేతసికా తత్థ నిరుజ్ఝన్తేవాతి అయమేత్థ అవిపరీతో అత్థో వేదితబ్బో, తథాపుబ్బాభిసఙ్ఖారేన సబ్బేసంయేవ చిత్తచేతసికానం తత్థ నిరుజ్ఝనతో. ఏతేన యం పుబ్బే ‘‘అఞ్ఞత్తా, తదభావతో’’తి చ యుత్తివచనం, తదయుత్తం అధిప్పాయానవబోధతోతి దస్సితం హోతి. తేనాహ ‘‘అత్థో హి పటిసరణం, న బ్యఞ్జన’’న్తి.

ఉపహతానీతి బాధితాని. మక్ఖితానీతి ధంసితాని. ఆరమ్మణఘట్టనాయ ఇన్ద్రియానం కిలమథో చక్ఖునా భాసురరూపసుఖుమరజదస్సనేన విభావేతబ్బో. తథా హి ఉణ్హకాలే పురతో అగ్గిమ్హి జలన్తే ఖరస్సరే చ పణవే ఆకోటితే అక్ఖీని భేదాని వియ న సహన్తి సోతాని ‘‘సిఖరేన వియ అభిహఞ్ఞన్తీ’’తి వత్తారో హోన్తి.

౪౫౮. రూపావచరచతుత్థజ్ఝానమేవ రూపవిరాగభావనావసేన పవత్తం అరూపజ్ఝానన్తి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం విస్సజ్జేన్తో ధమ్మసేనాపతి ‘‘సుఖస్స చ పహానా’’తిఆదినా విస్సజ్జేసి. అపగమనేన విగమేన పచ్చయా అపగమనపచ్చయా సుఖాదిప్పహానాని. అధిగమపచ్చయా పన కసిణేసు రూపావచరచతుత్థజ్ఝానం హేట్ఠిమా తయో చ ఆరుప్పా. న హి సక్కా తాని అనధిగన్త్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనమధిగన్తుం. నిరోధతో వుట్ఠానకఫలసమాపత్తిన్తి నిరోధతో వుట్ఠానభూతం అనిచ్చానుపస్సనాసముదాగతఫలసమాపత్తిం. సా హి ‘‘అనిమిత్తా చేతోవిముత్తీ’’తి వుచ్చతి. యథా సమథనిస్సన్దో అభిఞ్ఞా, మేత్తాకరుణాముదితాబ్రహ్మవిహారనిస్సన్దో ఉపేక్ఖాబ్రహ్మవిహారో, కసిణనిస్సన్దో ఆరుప్పా, సమథవిపస్సనానిస్సన్దో నిరోధసమాపత్తి, ఏవం విపస్సనాయ నిస్సన్దఫలభూతం సామఞ్ఞఫలన్తి ఆహ ‘‘విపస్సనానిస్సన్దాయ ఫలసమాపత్తియా’’తి. ఆరమ్మణా నామ సారమ్మణధమ్మానం విసేసతో ఉప్పత్తినిమిత్తన్తి ఆహ ‘‘సబ్బనిమిత్తానన్తి రూపాదీనం సబ్బారమ్మణాన’’న్తి. నత్థి ఏత్థ కిఞ్చి సఙ్ఖారనిమిత్తన్తి అనిమిత్తా, అసఙ్ఖతా ధాతూతి ఆహ ‘‘సబ్బనిమిత్తాపగతాయ నిబ్బానధాతుయా’’తి. ఫలసమాపత్తిసహజాతం మనసికారం సన్ధాయాహ, న ఆవజ్జనమనసికారం. న హేత్థ తస్స సమ్భవో అనులోమానన్తరం ఉప్పజ్జనతో.

ఇమస్మిం ఠానేతి ఇధ వుత్తనిరోధస్స ఆదిమజ్ఝపరియోసానానం గహితానం ఇమస్మిం పరియోసానస్స గహితట్ఠానే. ద్వీహి బలేహీతి సమథవిపస్సనాబలేహి. తయో చ సఙ్ఖారానన్తి కాయసఙ్ఖారాదీనం తిణ్ణం సఙ్ఖారానం. సోళసహి ఞాణచరియాహీతి అనిచ్చానుపస్సనా, దుక్ఖా, అనత్తా, నిబ్బిదా, విరాగా, నిరోధా, పటినిస్సగ్గా, వివట్టానుపస్సనా, సోతాపత్తిమగ్గో…పే… అరహత్తఫలసమాపత్తీతి ఇమాహి సోళసహి ఞాణచరియాహి. నవహి సమాధిచరియాహీతి పఠమజ్ఝానసమాధిఆదీహి నవహి సమాధిచరియాహి. యో యథావుత్తాసు చరియాసు పుగ్గలస్స వసీభావో, సా వసీభావతాపఞ్ఞా. అస్సా సా కథితాతి యోజనా. వినిచ్ఛయకథాతి వినిచ్ఛయవసేన పవత్తా అట్ఠకథా కథితా. తస్మా విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౮౬౮-౮౬౯) తంసంవణ్ణనాయఞ్చ (విసుద్ధి. మహాటీ. ౨.౮౬౮) వుత్తనయేన వేదితబ్బా.

వలఞ్జనసమాపత్తి అరియవిహారవసేన విహరణసమాపత్తి. ఠితియాతి ఏత్థ పబన్ధట్ఠితి అధిప్పేతా, న ఖణట్ఠితి. కస్మా? సమాపజ్జనత్తా. తేనాహ ‘‘ఠితియాతి చిరట్ఠితత్థ’’న్తి. అద్ధానపరిచ్ఛేదోతి ఏత్తకం కాలం సమాపత్తియా వీతినామేస్సామీతి పగేవ కాలపరిచ్ఛేదో. రూపాదినిమిత్తవసేనాతి కమ్మకమ్మనిమిత్తగతినిమిత్తేసు యథారహం లబ్భమానరూపాదినిమిత్తవసేన. తత్థ యస్మా కమ్మనిమిత్తే ఛబ్బిధమ్పి ఆరమ్మణం లబ్భతి, తస్మా ‘‘సబ్బనిమిత్తాన’’న్తి వుత్తం, న సబ్బేసం ఆరమ్మణానం ఏకజ్ఝం, ఏకన్తతో వా మనసికాతబ్బతో. లక్ఖణవచనఞ్హేతం యథా ‘‘దాతబ్బమేతం భేసజ్జం, యది మే బ్యాధితా సియు’’న్తి.

౪౫౯. నీలమ్పి సఞ్జానాతీతిఆదినా నీలాదిగ్గహణముఖేన తంవణ్ణానం సత్తానం సఞ్జాననం అవేరాదిభావమనసికరణం జోతితన్తి ఆహ ‘‘ఏతస్మిఞ్హి ఠానే అప్పమాణా చేతోవిముత్తి కథితా’’తి. ఏత్థ ఆకిఞ్చఞ్ఞం కథితన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘ఏత్థ సుఞ్ఞతా’’తి, ‘‘ఏత్థ అనిమిత్తా’’తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. న్తి ‘‘ఇధ అఞ్ఞం అభినవం నామ నత్థీ’’తిఆదినా వుత్తం అత్థవచనం. ఏతాతి అప్పమాణచేతోవిముత్తిఆదయో. ఏకనామకాతి ఏకేకనామకా, యే నానాబ్యఞ్జనాతి అధిప్పేతా. ఏకో ధమ్మోతి అరహత్తఫలసమాపత్తి. చతునామకోతి అప్పమాణచేతోవిముత్తిఆదినామకో. ఏతన్తి ఏతమత్థం. అప్పమాణాతి అనోధిసో, ఓధిసోపి వా ‘‘ఏత్తకా’’తి అపరిమితా. అసేసేత్వాతి అసుభసమాపత్తి వియ ఏకస్సేవ అగ్గహణతో.

కిఞ్చాపి అసుభనిమిత్తారమ్మణమ్పి కిఞ్చనం హోతి, ఆరమ్మణసఙ్ఘట్టనస్స కిఞ్చనస్స అసుభసమాపత్తీనమ్పి పటిభాగనిమిత్తసఙ్ఖాతం ఆరమ్మణం సబిమ్బం వియ విగ్గహం కిఞ్చనం హుత్వా ఉపట్ఠాతి, న తథా ఇమస్సాతి. నను బ్రహ్మవిహారపఠమారుప్పానమ్పి పటిభాగనిమిత్తభూతం కిఞ్చి ఆరమ్మణం నత్థీతి? సచ్చం నత్థి, అయం పన పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణం వియ న పటిభాగనిమిత్తభూతఆరమ్మణతాయ ఏవం వుత్తా. అత్తేనాతి అత్తనా. భవతి ఏతేన అత్తాతి అభిధానం బుద్ధి చాతి భావో, అత్తా. భావ-సద్దోపి అత్తపరియాయోతి ఆహ ‘‘భావపోసపుగ్గలాదిసఙ్ఖాతేనా’’తి. నేసం అప్పమాణసమాధిఆదీనం చతున్నం. ‘‘నానతా పాకటావా’’తి వుత్తం నానత్తం భూమితో ఆరమ్మణతో చ దస్సేతుం ‘‘అత్థో పనా’’తిఆది వుత్తం. పరిత్తాదిభావేన అతీతాదిభావేన అజ్ఝత్తాదిభావేన చ న వత్తబ్బం ఆరమ్మణం ఏతిస్సాతి నవత్తబ్బారమ్మణా నిబ్బానారమ్మణఫలసమాపత్తిభావతో.

ఏత్తకోతి రాగాదీహి సంకిలిట్ఠతాయ ఏత్తకప్పమాణో, ఉత్తానో పరిత్తచేతసోతి అత్థో. నిబ్బానమ్పి అప్పమాణమేవ పమాణకరణానం అభావేనాతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. అకుప్పాతి అరహత్తఫలచేతోవిముత్తి పటిపక్ఖేహి అకోపనీయతాయ. కిఞ్చతీతి కత్తరి పఠితో ధాతు మద్దనత్థోతి ఆహ ‘‘కిఞ్చతి మద్దతీ’’తి. తస్స పయోగం దస్సేతుం ‘‘మనుస్సా కిరా’’తిఆది వుత్తం.

సమూహాదిఘనవసేన సకిచ్చపరిచ్ఛేదతాయ చ సవిగ్గహా వియ ఉపట్ఠితా సఙ్ఖారా నిచ్చాదిగ్గాహస్స వత్థుతాయ ‘‘నిచ్చనిమిత్తం సుఖాదినిమిత్త’’న్తి చ వుచ్చతి. విపస్సనా పన తత్థ ఘనవినిబ్భోగం కరోన్తీ నిచ్చాదిగ్గాహం విధమేన్తీ ‘‘నిమిత్తం సముగ్ఘాతేతీ’’తి వుత్తా ఘననిమిత్తస్స ఆరమ్మణభూతస్స అభావా. న గహితాతి ఏకత్థపదనిద్దేసే పాళియం కస్మా న గహితా? సాతి సుఞ్ఞతా చేతోవిముత్తి. సబ్బత్థాతి అప్పమాణాచేతోవిముత్తిఆదినిద్దేసేసు. ఆరమ్మణవసేనాతి ఆరమ్మణవసేనపి ఏకత్థా, న కేవలం సభావసరసతోవ. ఇమినా పరియాయేనాతి అప్పమాణతోతిఆదినా ఆరమ్మణతో లద్ధపరియాయేన. అఞ్ఞస్మిం పన ఠానేతి ఆకిఞ్చఞ్ఞాదిసద్దపవత్తిహేతుతో అఞ్ఞేన హేతునా అప్పమాణాతిసద్దప్పవత్తియం ఏతస్స చేతోవిముత్తియా హోన్తి. ఏస నయో సేసేసుపి. ఇమినా పరియాయేనాతి ఇమినా తాయ తాయ సమఞ్ఞాయ వోహరితబ్బతాపరియాయేన. సచ్చానం దస్సనముఖేన వట్టవసేన ఉట్ఠితదేసనం అరహత్తేన కూటం గణ్హన్తో యథానుసన్ధినావ దేసనం నిట్ఠపేసి. యం పనేత్థ అత్థతో అవిభత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

మహావేదల్లసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.