౧. సాలేయ్యకసుత్తవణ్ణనా

౪౩౯. మహాజనకాయే సన్నిపతితేతి కేచి ‘‘పహంసనవిధిం దస్సేత్వా రాజకుమారం హాసేస్సామా’’తి, కేచి ‘‘తం కీళనం పస్సిస్సామా’’తి ఏవం మహాజనసమూహే సన్నిపతితే. దేవనటన్తి దిబ్బగన్ధబ్బం. కుసలం కుసలన్తి వచనం ఉపాదాయాతి ‘‘కచ్చి కుసలం? ఆమ కుసల’’న్తి వచనపటివచనవసేన పవత్తకుసలవాదితాయ తే మనుస్సా ఆదితో కుసలాతి సమఞ్ఞం లభింసు. తేసం కుసలానం ఇస్సరాతి రాజకుమారా కోసలా. కోసలే జాతా. తేసం నివాసోతి సబ్బం పుబ్బే వుత్తనయమేవ. తేనాహ ‘‘సో పదేసో కోసలాతి వుచ్చతీ’’తి.

చారికం చరమానోతి సామఞ్ఞవచనమ్పి ‘‘మహతా…పే… తదవసరీ’’తి వచనతో విసేసం నివిట్ఠమేవాతి ఆహ ‘‘అతురితచారికం చరమానో’’తి. మహతాతి గుణమహత్తేనపి సఙ్ఖ్యామహత్తేనపి మహతా. తస్మిఞ్హి భిక్ఖుసమూహే కేచి అధిసీలసిక్ఖావసేన సీలసమ్పన్నా, తథా కేచి సీలసమాధిసమ్పన్నా, కేచి సీలసమాధిపఞ్ఞాసమ్పన్నాతి గుణమహత్తేనపి సో భిక్ఖుసమూహో మహాతి. తం అనామసిత్వా సఙ్ఖ్యామహత్తమేవ దస్సేన్తో ‘‘సతం వా’’తిఆదిమాహ. అఞ్ఞగామపటిబద్ధజీవికావసేన సమోసరన్తి ఏత్థాతి సమోసరణం, గామో నివాసగామో. న్తి సాలం బ్రాహ్మణగామం. విహారోతి భగవతో విహరణట్ఠానం. ఏత్థాతి ఏతస్మిం సాలేయ్యకసుత్తే. అనియమితోతి అసుకస్మిం ఆరామే పబ్బతే రుక్ఖమూలే వాతి న నియమితో, సరూపగ్గహణవసేన న నియమిత్వా వుత్తో. తస్మాతి అనియమితత్తా. అత్థాపత్తిసిద్ధమత్థం పరికప్పనవసేన దస్సేన్తో ‘‘వనసణ్డో భవిస్సతీ’’తి ఆహ, అద్ధా భవేయ్యాతి అత్థో.

ఉపలభింసూతి (సారత్థ. టీ. ౧.౧.వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనా; దీ. ని. టీ. ౧.౨౫౫; అ. ని. టీ. ౨.౩.౬౪) సవనవసేన ఉపలభింసూతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘సోతద్వార…పే… జానింసూ’’తి ఆహ. అవధారణఫలత్తా సబ్బమ్పి వాక్యం అన్తోగధావధారణన్తి ఆహ ‘‘పదపూరణమత్తే వా నిపాతో’’తి. అవధారణత్థేతి పన ఇమినా ఇట్ఠత్థావధారణత్థం ఖో-సద్దగ్గహణన్తి దస్సేతి. ‘‘అస్సోసు’’న్తి పదం ఖో-సద్దే గహితే తేన ఫుల్లితమణ్డితవిభూసితం వియ హోన్తం పూరితం నామ హోతి, తేన చ పురిమపచ్ఛిమపదాని సంసిలిట్ఠాని హోన్తి, న తస్మిం అగ్గహితేతి ఆహ ‘‘పదపూరణేన బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతామత్తమేవా’’తి. మత్త-సద్దో విసేసనివత్తిఅత్థో. తేనస్స అనత్థన్తరదీపనతం దస్సేతి, ఏవ-సద్దేన పన బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతాయ ఏకన్తికతం. సాలాయం జాతా సంవడ్ఢకా సాలేయ్యకా యథా ‘‘కత్తేయ్యకా ఉబ్భేయ్యకా’’తి.

సమితపాపత్తాతి అచ్చన్తం అనవసేసతో సవాసనం సమితపాపత్తా. ఏవఞ్హి బాహిరకవీతరాగసేక్ఖాసేక్ఖపాపసమనతో భగవతో పాపసమనం విసేసితం హోతి. అనేకత్థత్తా నిపాతానం ఇధ అనుస్సవత్థో అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘ఖలూతి అనుస్సవనత్థే నిపాతో’’తి. ఆలపనమత్తన్తి పియాలాపవచనం. పియసముదాహారా హేతే ‘‘భో’’తి వా ‘‘ఆవుసో’’తి వా ‘‘దేవానంపియా’’తి వా. గోత్తవసేనాతి ఏత్థ తం తాయతీతి గోత్తం. గోతమోతి హి పవత్తమానం అభిధానం బుద్ధిఞ్చ ఏకంసికవిసయతాయ తాయతి రక్ఖతీతి గోతమగోత్తం. యథా హి బుద్ధి ఆరమ్మణభూతేన అత్థేన వినా న వత్తతి, ఏవం అభిధానం అభిధేయ్యభూతేన, తస్మా సో తాని తాయతి రక్ఖతీతి వుచ్చతి. సో పన అత్థతో అఞ్ఞకులపరమ్పరాసాధారణం తస్స కులస్స ఆదిపురిససముదాగతం తంకులపరియాపన్నసాధారణం సామఞ్ఞరూపన్తి దట్ఠబ్బం. ఉచ్చాకులపరిదీపనం ఉదితోదితవిపులఖత్తియకులవిభావనతో. సబ్బఖత్తియానఞ్హి ఆదిభూతమహాసమ్మతమహారాజతో పట్ఠాయ అసమ్భిన్నం ఉళారతమం సక్యరాజకులం. కేనచి పారిజుఞ్ఞేనాతి ఞాతిపారిజుఞ్ఞభోగపారిజుఞ్ఞాదినా కేనచిపి పారిజుఞ్ఞేన పరిహానియా అనభిభూతో అనజ్ఝోత్థటో. తథా హి కదాచిపి తస్స కులస్స తాదిసపారిజుఞ్ఞాభావో, అభినిక్ఖమనకాలే చ తతో సమిద్ధతమభావో లోకే పాకటో పఞ్ఞాతోతి. సక్యకులా పబ్బజితోతి ఇదం వచనం భగవతో సద్ధాపబ్బజితభావదీపనం వుత్తం మహన్తం ఞాతిపరివట్టం మహన్తఞ్చ భోగక్ఖన్ధం పహాయ పబ్బజితభావదీపనతో. ఏత్థ చ సమణోతి ఇమినా పరిక్ఖకజనేహి భగవతో బహుమతభావో దస్సితో సమితపాపతాదీపనతో, గోతమోతి ఇమినా లోకియజనేహి ఉళారతమకులీనతాదీపనతో.

అబ్భుగ్గతోతి ఏత్థ అభి-సద్దో ఇత్థమ్భూతాఖ్యానే, తంయోగతో పన ‘‘భవన్తం గోతమ’’న్తి ఉపయోగవచనం సామిఅత్థేపి సమానం ఇత్థమ్భూతయోగదీపనతో ‘‘ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థే’’తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘తస్స ఖో పన భోతో గోతమస్సాతి అత్థో’’తి. కల్యాణోతి భద్దకో. సా చస్స కల్యాణతా ఉళారవిసయతాయాతి ఆహ ‘‘కల్యాణగుణసమన్నాగతో’’తి. తంవిసయతా హేత్థ సమన్నాగమో. సేట్ఠోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో యథా ‘‘భగవాతి వచనం సేట్ఠ’’న్తి (పారా. అట్ఠ. ౧.వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనా; విసుద్ధి. ౧.౧౪౨; ఉదా. అట్ఠ. ౧; ఇతివు. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా; మహాని. అట్ఠ. ౫౦). ‘‘భగవా అరహ’’న్తిఆదినా గుణానం సంకిత్తనతో సంసద్దనతో చ కిత్తిసద్దో వణ్ణోతి ఆహ ‘‘కిత్తియేవా’’తి. కిత్తిపరియాయోపి హి సద్ద-సద్దో యథా తం ‘‘ఉళారసద్దా ఇసయో గుణవన్తో తపస్సినో’’తి. థుతిఘోసోతి అభిత్థవుదాహారో. అజ్ఝోత్థరిత్వాతి పటిపక్ఖాభావేన అనఞ్ఞసాధారణతాయ చ అభిభవిత్వా.

సో భగవాతి యో సో సమతింస పారమియో పూరేత్వా సబ్బకిలేసే భఞ్జిత్వా అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో దేవానం అతిదేవో సక్కానం అతిసక్కో బ్రహ్మానం అతిబ్రహ్మా లోకనాథో భాగ్యవన్తతాదీహి కారణేహి భగవాతి లద్ధనామో, సో భగవా. ‘‘భగవా’’తి హి ఇదం సత్థు నామకిత్తనం. తథా హి వుత్తం ‘‘భగవాతి నేతం నామం మాతరా కత’’న్తిఆది (మహాని. ౧౪౯, ౧౯౮, ౨౧౦; చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౨). పరతో పన ‘‘భగవా’’తి గుణకిత్తనమేవ. ఏవం ‘‘అరహ’’న్తిఆదీహి పదేహి యే సదేవకే లోకే అతివియ పఞ్ఞాతా బుద్ధగుణా, తే నానప్పకారతో విభావితాతి దస్సేతుం పచ్చేకం ఇతిపి-సద్దో యోజేతబ్బోతి ఆహ ‘‘ఇతిపి అరహం, ఇతిపి సమాసమ్బుద్ధో…పే… ఇతిపి భగవా’’తి. ‘‘ఇతిపేతం భూతం, ఇతిపేతం తచ్ఛ’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౬) వియ హి ఇధ ఇతి-సద్దో ఆసన్నపచ్చక్ఖకారణత్థో, పి-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో తేన తేసం గుణానం బహుభావదీపనతో. తాని గుణసల్లక్ఖణకారణాని సద్ధాసమ్పన్నానం విఞ్ఞుజాతికానం పచ్చక్ఖాని ఏవాతి దస్సేన్తో ‘‘ఇమినా చ ఇమినా చ కారణేనాతి వుత్తం హోతీ’’తిఆది. తతో విసుద్ధిమగ్గతో. తేసన్తి ‘‘అరహ’’న్తిఆదీనం. విత్థారో అత్థనిద్దేసో గహేతబ్బో. తతో ఏవ తంసంవణ్ణనాయం (విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౧౩౦) వుత్తో ‘‘ఆరకాతి అరహం సువిదూరభావతో, ఆరకాతి అరహం ఆసన్నభావతో, రహితబ్బస్స అభావతో, సయఞ్చ అరహితబ్బతో, నత్థి ఏతస్స రహోగమనం గతీసు పచ్చాజాతి, పాసంసభావతో వా అరహ’’న్తిఆదినా ‘‘అరహ’’న్తిఆదీనం పదానం అత్థో విత్థారతో వేదితబ్బో.

భవన్తి చేత్థ (విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౧౩౦; సారత్థ. టీ. ౧.వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనా) –

‘‘సమ్మా నప్పటిపజ్జన్తి, యే నిహీనాసయా నరా;

ఆరకా తేహి భగవా, దూరే తేనారహం మతో.

యే సమ్మా పటిపజ్జన్తి, సుప్పణీతాధిముత్తికా;

భగవా తేహి ఆసన్నో, తేనాపి అరహం జినో.

పాపధమ్మా రహా నామ, సాధూహి రహితబ్బతో;

తేసం సుట్ఠు పహీనత్తా, భగవా అరహం మతో.

యే సచ్ఛికతసద్ధమ్మా, అరియా సుద్ధగోచరా;

న తేహి రహితో హోతి, నాథో తేనారహం మతో.

రహో వా గమనం యస్స, సంసారే నత్థి సబ్బసో;

పహీనజాతిమరణో, అరహం సుగతో మతో.

గుణేహి సదిసో నత్థి, యస్మా లోకే సదేవకే;

తస్మా పాసంసియత్తాపి, అరహం ద్విపదుత్తమో.

ఆరకా మన్దబుద్ధీనం, ఆసన్నా చ విజానతం;

రహానం సుప్పహీనత్తా, విదూనమరహేయ్యతో;

భవేసు చ రహాభావా, పాసంసా అరహం జినో’’తి.

సున్దరన్తి భద్దకం. తఞ్చ పస్సన్తస్స హితసుఖావహభావేన వేదితబ్బన్తి ఆహ ‘‘అత్థావహం సుఖావహ’’న్తి. తత్థ అత్థావహన్తి దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థసఞ్హితహితావహం. సుఖావహన్తి తప్పరియాపన్నతివిధసుఖావహం. తథారూపానన్తి తాదిసానం. యాదిసేహి పన గుణేహి భగవా సమన్నాగతో, తేహి చతుప్పమాణికస్స లోకస్స సబ్బథాపి అచ్చన్తాయ పసాదనీయోతి దస్సేతుం ‘‘అనేకేహిపీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యథాభూత…పే… అరహతన్తి ఇమినా ధమ్మప్పమాణానం లూఖప్పమాణానం సత్తానం భగవతో పసాదావహతమాహ, ఇతరేన ఇతరేసం. దస్సనమత్తమ్పిసాధు హోతీతి ఏత్థ కోసియసకుణస్స వత్థు కథేతబ్బం. ఏకం పదమ్పి సోతుం లభిస్సామ, సాధుతరంయేవ భవిస్సతీతి ఏత్థ మణ్డూకదేవపుత్తవత్థు కథేతబ్బం.

ఇమినా నయేన అగారికపుచ్ఛా ఆగతాతి ఇదం యేభుయ్యవసేన వుత్తం. యేభుయ్యేన హి అగారికా ఏవం పుచ్ఛన్తి. అనగారికపుచ్ఛాయపి ఏసేవ నయో. యథా న సక్కోన్తి…పే… విస్సజ్జేన్తోతి ఇమినా సత్థు తేసం బ్రాహ్మణగహపతికానం నిగ్గణ్హనవిధిం దస్సేతి. తేసఞ్హి సంఖిత్తరుచితాయ సఙ్ఖేపదేసనా, తాయ అత్థం అజానన్తా విత్థారదేసనం ఆయాచన్తి, సా చ నేసం సంఖిత్తరుచితా పణ్డితమానితాయ, సో చ మానో యథాదేసితస్స అత్థస్స అజానన్తే అప్పతిట్ఠో హోతి, ఇతి భగవా తేసం మాననిగ్గహవిధిం చిన్తేత్వా సఙ్ఖేపేనేవ పఞ్హం విస్సజ్జేసి, న సబ్బసో దేసనాయ అసల్లక్ఖణత్థం. తేనాహ ‘‘పణ్డితమానికా హీ’’తిఆది. యస్మా మం తుమ్హే యాచథ, సంఖిత్తేన వుత్తమత్థం న జానిత్థాతి అధిప్పాయో.

౪౪౦. ‘‘ఏకవిధేన ఞాణవత్థు’’న్తిఆదీసు (విభ. ౭౫౧) వియ కోట్ఠాసత్థో విధ-సద్దో, సో చ విభత్తివచనవిపల్లాసం కత్వా పచ్చత్తే కరణవచనవసేన ‘‘తివిధ’’న్తి వుత్తో. అత్థో పన కరణపుథువచనవసేన దట్ఠబ్బోతి ఆహ ‘‘తివిధన్తి తీహి కోట్ఠాసేహీ’’తి. పకారత్థో వా విధ-సద్దో, పకారత్థత్తాయేవ లబ్భమానం అధమ్మచరియావిసమచరియాభావసామఞ్ఞం, కాయద్వారికభావసామఞ్ఞం వా ఉపాదాయ ఏకత్తం నేత్వా ‘‘తివిధ’’న్తి వుత్తం. పకారభేదే పన అపేక్ఖితే ‘‘తివిధా’’ఇచ్చేవ వుత్తం హోతి. కాయేనాతి ఏత్థ కాయోతి చోపనకాయో అధిప్పేతో, సో చ అధమ్మచరియాయ ద్వారభూతో తేన వినా తస్సా అప్పవత్తనతో. కాయేనాతి చ హేతుమ్హి కరణవచనం. కిఞ్చాపి హి అధమ్మచరియాసఙ్ఖాతచేతనాసముట్ఠానా సా విఞ్ఞత్తి, న చ సా పట్ఠానే ఆగతేసు చతువీసతియా పచ్చయేసు ఏకేనపి పచ్చయేన చేతనాయ పచ్చయో హోతి, తస్సా పన తథాపవత్తమానాయ కాయకమ్మసఞ్ఞితాయ చేతనాయ పవత్తి హోతీతి తేన ద్వారేన లక్ఖితబ్బభావతో తస్సా కారణం వియ చ సబ్బోహారమత్తం హోతి. కాయద్వారేనాతి వా కాయేన ద్వారభూతేన కాయద్వారభూతేనాతి తం ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే కరణవచనం. అధమ్మం చరతి ఏతాయాతి అధమ్మచరియా, తథాపవత్తా చేతనా. అధమ్మోతి పన తంసముట్ఠానో పయోగో దట్ఠబ్బో. ధమ్మతో అనపేతాతి ధమ్మా, న ధమ్మాతి అధమ్మా, అధమ్మా చ సా చరియా చాతి అధమ్మచరియా. పచ్చనీకసమనట్ఠేన సమం, సమానం సదిసం యుత్తన్తి వా సమం, సుచరితం. సమతో విగతం, విరుద్ధం వా తస్సాతి విసమం, దుచ్చరితం. సా ఏవ విసమా చరియాతి విసమచరియా. సబ్బేసు కణ్హసుక్కపదేసూతి ‘‘చతుబ్బిధం వాచాయ అధమ్మచరియావిసమచరియా హోతీ’’తిఆదినా ఉద్దేసనిద్దేసవసేన ఆగతేసు సబ్బేసు కణ్హపదేసు – ‘‘తివిధం ఖో గహపతయో కాయేన ధమ్మచరియాసమచరియా హోతీ’’తిఆదినా ఉద్దేసనిద్దేసవసేన ఆగతేసు సబ్బేసు సుక్కపదేసు చ.

రోదేతి కురూరకమ్మన్తతాయ పరపటిబద్ధే సత్తే అస్సూని మోచేతీతి రుద్దో, సో ఏవ లుద్దో ర-కారస్స ల-కారం కత్వా. కక్ఖళోతి లుద్దో. దారుణోతి ఫరుసో. సాహసికోతి సాహస్సకారీ. సచేపి న లిప్పన్తి. తథావిధో పరేసం ఘాతనసీలో లోహితపాణీత్వేవ వుచ్చతి యథా దానసీలో పరేసం దానత్థం అధోతహత్థోపి ‘‘పయతపాణీ’’త్వేవ వుచ్చతి. పహరణం పహారదానమత్తం హతం, పవుద్ధం పహరణం పరస్స మారణం పహతన్తి దస్సేన్తో ‘‘హతే’’తిఆదిమాహ. తత్థ నివిట్ఠోతి అభినివిట్ఠో పసుతో.

యస్స వసేన ‘‘పరస్సా’’తి సామినిద్దేసో, తం సాపతేయ్యం. యఞ్హి సామఞ్ఞతో గహితం, తం తేనేవ సామినిద్దేసేన పకాసితన్తి ఆహ ‘‘పరస్స సన్తక’’న్తి. పరస్సపరవిత్తూపకరణన్తి వా ఏకమేవేతం సమాసపదం, యం కిఞ్చి పరసన్తకం విసేసతో పరస్స విత్తూపకరణం వాతి అత్థో. తేహి పరేహీతి యేసం సన్తకం, తేహి. యస్స వసేన పురిసో ‘‘థేనో’’తి వుచ్చతి, తం థేయ్యన్తి ఆహ ‘‘అవహరణచిత్తస్సేతం అధివచన’’న్తి. థేయ్యసఙ్ఖాతేన, న విస్సాసతావకాలికాదివసేనాతి అత్థో.

మతే వాతి వా-సద్దో అవుత్తవికప్పత్థో. తేన పబ్బజితాదిభావం సఙ్గణ్హాతి. ఏతేనుపాయేనాతి యం మాతరి మతాయ, నట్ఠాయ వా పితా రక్ఖతి, సా పితురక్ఖితా. యం ఉభోసు అసన్తేసు భాతా రక్ఖతి, సా భాతురక్ఖితాతి ఏవమాదిం సన్ధాయాహ. సభాగకులానీతి ఆవాహకిరియాయ సభాగాని కులాని. దస్సుకవిధిం వా ఉద్దిస్స ఠపితదణ్డారాజాదీహి. సమ్మాదిట్ఠిసుత్తే (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౮౯) ‘‘అసద్ధమ్మాధిప్పాయేన కాయద్వారప్పవత్తా అగమనీయట్ఠానవీతిక్కమచేతనా’’తి ఏవం వుత్తమిచ్ఛాచారలక్ఖణవసేన.

హత్థపాదాదిహేతూతి హత్థపాదాదిభేదనహేతు. ధనహేతూతి ధనస్స లాభహేతు జానిహేతు చ. లాభోతి ఘాసచ్ఛాదనాని లబ్భతీతి లాభో. కిఞ్చిక్ఖన్తి కిఞ్చిమత్తకం ఆమిసజాతం. తేనాహ ‘‘యం వా’’తిఆది. జానన్తోయేవాతి ముసాభావం తస్స వత్థునో అత్థి, తం జానన్తో ఏవ.

అణ్డకాతి వుచ్చతి రుక్ఖే అణ్డసదిసా గణ్ఠియో. యథా థద్ధా విసమా దుబ్బినీతా చ హోన్తి, ఏవమేవం ఖుంసనవమ్భనవసేన పవత్తవాచాపి హి ‘‘అణ్డకా’’తి వుత్తా. తేనాహ ‘‘యథా సదోసే రుక్ఖే’’తిఆది. కక్కసాతి ఫరుసా ఏవ, సో పనస్సా కక్కసభావో బ్యాపాదనిమిత్తతాయ తతో పూతికాతి. తేనాహ ‘‘యథా నామా’’తిఆది. కటుకాతి అనిట్ఠా. అమనాపాతి న మనవడ్ఢనీ, తతో ఏవ దోసజననీ, చిత్తసన్దోసుప్పత్తికారికా. మమ్మేసూతి ఘట్టనేన దుక్ఖుప్పత్తితో మమ్మసదిసేసు జాతిఆదీసు. లగ్గనకారీతి ఏవం వదన్తస్స ఏవం వదామీతి అత్థాధిప్పాయేన లగ్గనకారీ, న బ్యఞ్జనవసేన. కోధస్స ఆసన్నా తస్స కారణభావతో. సదోసవాచాయాతి అత్తనో సముట్ఠాపకదోసస్స వసేన సదోసవాచాయ వేవచనాని.

అకాలేనాతి అయుత్తకాలేన. అకారణనిస్సితన్తి నిప్ఫలం. ఫలఞ్హి కారణనిస్సితం నామ తదవినాభావతో. అకారణనిస్సితం నిప్ఫలం, సమ్ఫన్తి అత్థో. అసభావవత్తాతి అయాథావవాదీ. అసంవరవినయపటిసంయుత్తస్సాతి సంవరవినయరహితస్స, అత్తనో సుణన్తస్స చ న సంవరవినయావహస్స వత్తా. హదయమఞ్జూసాయం నిధేతున్తి అహితసంహితత్తా చిత్తం అనుప్పవిసేత్వా నిధేతుం. అయుత్తకాలేతి ధమ్మం కథేన్తేన యో అత్థో యస్మిం కాలే వత్తబ్బో, తతో పుబ్బే పచ్ఛా తస్స అకాలో, తస్మిం అయుత్తకాలే వత్తా హోతి. అనపదేసన్తి భగవతా అసుకసుత్తే ఏవం వుత్తన్తి సుత్తాపదేసవిరహితం. అపరిచ్ఛేదన్తి పరిచ్ఛేదరహితం. యథా పన వాచా పరిచ్ఛేదరహితా హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘సుత్తం వా’’తిఆది వుత్తం. ఉపలబ్భన్తి అనుయోగం. బాహిరకథంయేవాతి యం సుత్తం, జాతకం వా నిక్ఖిత్తం, తస్స సరీరభూతం కథం అనామసిత్వా తతో బహిభూతంయేవ కథం. సమ్పజ్జిత్వాతి విరుళ్హం ఆపజ్జిత్వా. పవేణిజాతకావాతి అనుజాతపారోహమూలానియేవ తిట్ఠన్తి. ఆహరిత్వాతి నిక్ఖిత్తసుత్తతో అఞ్ఞమ్పి అనుయోగఉపమావత్థువసేన తదనుపయోగినం ఆహరిత్వా. జానాపేతున్తి ఏతదత్థమిదం వుత్తన్తి జానాపేతుం యో సక్కోతి. తస్స కథేతున్తి తస్స తథారూపస్స ధమ్మకథికస్స బహుమ్పి కథేతుం వట్టతి. న అత్థనిస్సితన్తి అత్తనో పరేసఞ్చ న హితావహం.

అభిజ్ఝాయనం యేభుయ్యేన పరసన్తకస్స దస్సనవసేన హోతీతి ‘‘అభిజ్ఝాయ ఓలోకేతా హోతీ’’తి వుత్తం. అభిజ్ఝాయన్తో వా అభిజ్ఝాయితం వత్థుం యత్థ కత్థచి ఠితమ్పి పచ్చక్ఖతో పస్సన్తో వియ అభిజ్ఝాయతీతి వుత్తం ‘‘అభిజ్ఝాయ ఓలోకేతా హోతీ’’తి. కమ్మపథభేదో న హోతి, కేవలం లోభమత్తోవ హోతి పరిణామనవసేన అప్పవత్తత్తా. యథా పన కమ్మపథభేదో హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘యదా పనా’’తిఆది వుత్తం. పరిణామేతీతి అత్తనో సన్తకభావేన పరిగ్గయ్హ నామేతి.

విపన్నచిత్తోతి బ్యాపాదేన విపత్తిం ఆపాదితచిత్తో. తేనాహ ‘‘పూతిభూతచిత్తో’’తి. బ్యాపాదో హి విసం వియ లోహితస్స చిత్తం పూతిభావం జనేతి. దోసేన దుట్ఠచిత్తసఙ్కప్పోతి విసేన వియ సప్పిఆదికోపేన దూసితచిత్తసఙ్కప్పో. ఘాతీయన్తూతి హనీయన్తు. వధం పాపుణన్తూతి మరణం పాపుణన్తు. మా వా అహేసున్తి సబ్బేన సబ్బం న హోన్తు. తేనాహ ‘‘కిఞ్చిపి మా అహేసు’’న్తి, అనవసేసవినాసం పాపుణన్తూతి అత్థో. హఞ్ఞన్తూతి ఆదిచిన్తనేనేవాతి ఏకన్తతో వినాసచిన్తాయ ఏవ.

మిచ్ఛాదిట్ఠికోతి అయోనిసో ఉప్పన్నదిట్ఠికో. సో చ ఏకన్తతో కుసలపటిపక్ఖదిట్ఠికోతి ఆహ ‘‘అకుసలదస్సనో’’తి. విపల్లత్థదస్సనోతి ధమ్మతాయ విపరియాసగ్గాహీ. నత్థి దిన్నన్తి దేయ్యధమ్మసీసేన దానం వుత్తన్తి ఆహ ‘‘దిన్నస్స ఫలాభావం సన్ధాయ వదతీ’’తి. దిన్నం పన అన్నాదివత్థుం కథం పటిక్ఖిపతి. ఏస నయో ‘‘యిట్ఠం హుత’’న్తి ఏత్థాపి. మహాయాగోతి సబ్బసాధారణం మహాదానం. పహేణకసక్కారోతి పాహునకానం కత్తబ్బసక్కారో. ఫలన్తి ఆనిసంసఫలఞ్చ నిస్సన్దఫలఞ్చ. విపాకోతి సదిసం ఫలం. పరలోకే ఠితస్స అయం లోకో నత్థీతి పరలోకే ఠితస్స కమ్మునా లద్ధబ్బో అయం లోకో న హోతి. ఇధలోకే ఠితస్సపి పరలోకో నత్థీతి ఇధలోకే ఠితస్స కమ్మునా లద్ధబ్బో పరలోకో న హోతి. తత్థ కారణమాహ ‘‘సబ్బే తత్థ తత్థేవ ఉచ్ఛిజ్జన్తీ’’తి. ఇమే సత్తా యత్థ యత్థ భవయోనిగతిఆదీసు ఠితా తత్థ తత్థేవ ఉచ్ఛిజ్జన్తి నిరుదయవినాసవసేన వినస్సన్తి. ఫలాభావవసేనాతి మాతాపితూసు సమ్మాపటిపత్తిమిచ్ఛాపటిపత్తీనం ఫలస్స అభావవసేన ‘‘నత్థి మాతా, నత్థి పితా’’తి వదతి, న మాతాపితూనం, నాపి తేసు సమ్మాపటిపత్తిమిచ్ఛాపటిపత్తీనం అభావవసేన తేసం లోకపచ్చక్ఖత్తా. బుబ్బుళకస్స వియ ఇమేసం సత్తానం ఉప్పాదో నామ కేవలోవ, న చవిత్వా ఆగమనపుబ్బకోతి దస్సనత్థం ‘‘నత్థి సత్తా ఓపపాతికా’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘చవిత్వా ఉపపజ్జనకసత్తా నామ నత్థీతి వదతీ’’తి. సమణేన నామ యాథావతో జానన్తేన కస్సచి కిఞ్చి అకథేత్వా సఞ్ఞతేన భవితబ్బం, అఞ్ఞథా అహోపురిసికా నామ సియా, కిం పరో పరస్స కరిస్సతి, తథా అత్తనో సమ్పాదనస్స కస్సచి అవసరో ఏవ నత్థి తత్థ తత్థేవ ఉచ్ఛిజ్జనతోతి ఆహ ‘‘యే ఇమఞ్చ…పే… పవేదేన్తీ’’తి. ఏత్తావతాతి ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదినా బ్యపదేసేన. దసవత్థుకాతి పటిక్ఖిపితబ్బాని దస వత్థూని ఏతిస్సాతి దసవత్థుకా.

౪౪౧. అనభిజ్ఝాదయో హేట్ఠా అత్థతో పకాసితత్తా ఉత్తానత్థాయేవ.

౪౪౨. సహ బ్యయతి గచ్ఛతీతి సహబ్యో, సహవత్తనకో, తస్స భావో సహబ్యతా, సహపవత్తీతి ఆహ ‘‘సహభావం ఉపగచ్ఛేయ్య’’న్తి. బ్రహ్మానం కాయో సమూహోతి బ్రహ్మకాయో, తప్పరియాపన్నతాయ తత్థ గతాతి బ్రహ్మకాయికా. కామం చేతాయ సబ్బస్సపి బ్రహ్మనికాయస్స సమఞ్ఞాయ భవితబ్బం, ‘‘ఆభాన’’న్తిఆదినా పన దుతియజ్ఝానభూమికాదీనం ఉపరి గహితత్తా గోబలీబద్దఞాయేన తదవసేసానం అయం సమఞ్ఞాతి ఆహ ‘‘బ్రహ్మకాయికానం దేవానన్తి పఠమజ్ఝానభూమిదేవాన’’న్తి. ఆభా నామ విసుం దేవా నత్థి, పరిత్తాభాదీనంయేవ పన ఆభావన్తతాసామఞ్ఞేన ఏకజ్ఝం గహేత్వా పవత్తం ఏతం అధివచనం, యదిదం ‘‘ఆభా’’తి యథా ‘‘బ్రహ్మపారిసజ్జబ్రహ్మపురోహితమహాబ్రహ్మానం బ్రహ్మకాయికా’’తి. పరిత్తాభానన్తిఆది పనాతి ఆది-సద్దేన అప్పమాణాభానం దేవానం ఆభస్సరానం దేవానన్తి ఇమం పాళిం సఙ్గణ్హాతి. ఏకతో అగ్గహేత్వాతి ఆభాతి వా, ఏకత్తకాయనానత్తసఞ్ఞాతి వా ఏకతో అగ్గహేత్వా. తేసంయేవాతి ఆభాతి వుత్తదేవానంయేవ. భేదతో గహణన్తి కారణస్స హీనాదిభేదభిన్నతాదస్సనవసేన పరిత్తాభాదిగ్గహణం. ఇతి భగవా ఆసవక్ఖయం దస్సేత్వాతి ఏవం భగవా ధమ్మచరియం, సమచరియం, వట్టనిస్సితం సుగతిగామిపటిపదం, వివట్టనిస్సితం ఆసవక్ఖయగామిపటిపదం కత్వా తిభవభఞ్జనతో ఆసవక్ఖయం దస్సేత్వా అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠపేసి.

ఇధ ఠత్వాతి ఇమస్మిం ధమ్మచరియాసమచరియాయ నిద్దేసే ఠత్వా. దేవలోకా సమానేతబ్బాతి ఛబ్బీసతిపి దేవలోకా సమోధానేతబ్బా. వీసతి బ్రహ్మలోకాతి తంతంభవపరియాపన్ననికాయవసేన వీసతి బ్రహ్మలోకా, వీసతి బ్రహ్మనికాయాతి అత్థో. దసకుసలకమ్మపథేహీతి యథారహం దసకుసలకమ్మపథేహి కమ్మూపనిస్సయపచ్చయభూతేహి కేవలం ఉపనిస్సయభూతేహి చ నిబ్బత్తి దస్సితా.

తిణ్ణం సుచరితానన్తి తిణ్ణం కామావచరసుచరితానం. కామావచరగ్గహణఞ్చేత్థ మనోసుచరితాపేక్ఖాయ. విపాకేనేవాతి ఇమినా విపాకుప్పాదేనేవ నిబ్బత్తి హోతి, న ఉపనిస్సయతామత్తేనాతి దస్సేతి. ‘‘ఉపనిస్సయవసేనా’’తి వుత్తమత్థం వివరితుం ‘‘దస కుసలకమ్మపథా హీ’’తిఆది వుత్తం. దుతియాదీని భావేత్వాతిఆదీసుపి ‘‘సీలే పతిట్ఠాయా’’తి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. కస్మా పనేత్థ ‘‘ఉపనిస్సయవసేనా’’తి వుత్తం, నను పటిసమ్భిదామగ్గే (పటి. మ. ౧.౪౧) – ‘‘పఠమేన ఝానేన నీవరణానం పహానం సీలం, వేరమణి సీలం, చేతనా సీలం, సంవరో సీలం, అవీతిక్కమో సీల’’న్తిఆదినా సబ్బేసుపి ఝానేసు సీలం ఉద్ధటన్తి తస్స వసేన ఉపరిదేవలోకానమ్పి విపాకేన నిబ్బత్తి వత్తబ్బాతి? న, తస్స పరిఞ్ఞాయ దేసనత్తా, పరిఞ్ఞాయ దేసనతా చస్స ‘‘యత్థ చ పహాన’’న్తిఆదినా విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాయఞ్చ (విసుద్ధి. మహాటీ. ౨.౮౩౭, ౮౩౯) పకాసితా ఏవ. తథా హి ఇధాపి ‘‘దస కుసలకమ్మపథా హి సీల’’న్తిఆదినా సీలస్స రూపారూపభవానం ఉపనిస్సయతా విభావితా, న నిబ్బత్తకతాయ. కస్మా పనేత్థ భావనాలక్ఖణాయ ధమ్మచరియాయ భవవిసేసే విభజియమానే అసఞ్ఞభవో న గహితోతి ఆహ ‘‘అసఞ్ఞభవో పన…పే… న నిద్దిట్ఠో’’తి. బాహిరకా హి అయథాభూతదస్సితాయ అసఞ్ఞభవం భవవిప్పమోక్ఖం మఞ్ఞమానా తదుపగజ్ఝానం భావేత్వా అసఞ్ఞేసు నిబ్బత్తన్తి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం బ్రహ్మజాలట్ఠకథాయం తంసంవణ్ణనాయఞ్చ (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౬౮-౭౩; దీ. ని. టీ. ౧.౬౮-౭౩) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

సాలేయ్యకసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.