౯. మహాఅస్సపురసుత్తవణ్ణనా

౪౧౫. జానపదినోతి జనపదవన్తో, జనపదస్స వా ఇస్సరా రాజకుమారా గోత్తవసేన అఙ్గా నామ. తేసం నివాసో యది ఏకో జనపదో, కథం బహువచనన్తి ఆహ ‘‘రుళ్హీసద్దేనా’’తి. అక్ఖరచిన్తకా హి ఈదిసేసు ఠానేసు యుత్తే వియ సలిఙ్గవచనాని (పాణిని ౧.౨.౫౧) ఇచ్ఛన్తి. అయమేత్థ రుళ్హీ యథా ‘‘కురూసు విహరతి, మల్లేసు విహరతీ’’తి చ. తబ్బిసేసనే పన జనపదసద్దే జాతిసద్దే ఏకవచనమేవ. తేనాహ ‘‘అఙ్గేసు జనపదే’’తి. అస్సా వుచ్చన్తి పాసాణాని, తాని సున్దరాని తత్థ సన్తీతి ‘‘అస్సపుర’’న్తి సో నిగమో వుత్తోతి కేచీ. అపరే పన ఆజానీయో అస్సో రఞ్ఞో తత్థ గహణం ఉపగతోతి ‘‘అస్సపుర’’న్తి వుత్తోతి వదన్తి. కిం తేహి, నామమేతం తస్స నిగమస్స. యస్మా పన తత్థ భగవతో నిబద్ధవసనట్ఠానం కిఞ్చి నాహోసి, తస్మా ‘‘తం గోచరగామం కత్వా విహరతి’’చ్చేవ వుత్తం. తథా హి పాళియం ‘‘అస్సపురం నామ అఙ్గానం నిగమో’’తి గోచరగామకిత్తనమేవ కతం.

ఏవరూపేన సీలేనాతిఆదీసు సీలగ్గహణేన వారిత్తసీలమాహ. తేన సమ్మావాచాకమ్మన్తాజీవే దస్సేతి. ఆచారగ్గహణేన చారిత్తసీలం. తేన పరిసుద్ధం కాయవచీసమాచారం. పటిపత్తిగ్గహణేన సమథవిపస్సనామగ్గఫలసఙ్గహం సమ్మాపటిపత్తిం. లజ్జినోతి ఇమినా యథావుత్తసీలాచారమూలకారణం. పేసలాతి ఇమినా పారిసుద్ధిం. ఉళారగుణాతి ఇమినా పటిపత్తియా పారిపూరిం. భిక్ఖుసఙ్ఘస్సేవ వణ్ణం కథేన్తీతి ఇదం తేసం ఉపాసకానం యేభుయ్యేన భిక్ఖూనం గుణకిత్తనపసుతతాయ వుత్తం. తే పన సద్ధమ్మేపి సమ్మాసమ్బుద్ధేపి అభిప్పసన్నా ఏవ. తేనాహ ‘‘బుద్ధమామకా ధమ్మమామకా’’తి. వత్థుత్తయే హి ఏకస్మిం అభిప్పసన్నా ఇతరద్వయే అభిప్పసన్నా ఏవ తదవినాభావతో. పిణ్డపాతాపచాయనేతి లక్ఖణవచనమేతం యథా ‘‘కాకేహి సప్పి రక్ఖితబ్బ’’న్తి, తస్మా పచ్చయపటిపూజనేతి వుత్తం హోతి. పచ్చయదాయకానఞ్హి కారస్స అత్తనో సమ్మాపటిపత్తియా మహప్ఫలభావస్స కరణం ఇధ ‘‘పిణ్డపాతాపచాయన’’న్తి అధిప్పేతం.

సమణకరణాతి సమణభావకరా, సమణభావస్స కారకాతి అత్థో. తే పన ఏకన్తతో అత్తనో సన్తానే ఉప్పాదితా వడ్ఢితా చ హోన్తీతి ఆహ ‘‘సమాదాయ పరిపూరితా’’తి. సమణగ్గహణఞ్చేత్థ సమణవసేన, న సామఞ్ఞమత్తేనాతి ఆహ ‘‘సమితపాపసమణ’’న్తి. బ్రాహ్మణకరణాతి ఏత్థాపి వుత్తనయేనేవత్థో వేదితబ్బో. బ్యఞ్జనతో ఏవ చాయం భేదో, యదిదం సమణబ్రాహ్మణాతి, న అత్థతో. సమణేనకత్తబ్బధమ్మాతి సమణధమ్మే ఠితేన సమ్పాదేతబ్బధమ్మా. యో హి హేట్ఠిమసిక్ఖాసఙ్ఖాతసమణభావే సుప్పతిట్ఠితో, తేన యే ఉపరిసిక్ఖాసఙ్ఖాతసమణభావా సమ్పాదేతబ్బా, తేసం వసేనేవ వుత్తసమణేన కత్తబ్బధమ్మా వుత్తాతి. తథా హి తేసం సమణభావావహతం సన్ధాయాహ ‘‘తేపి చ సమణకరణా హోన్తియేవా’’తి. ఇధ పనాతి మహాఅస్సపురే. హిరోత్తప్పాదివసేన దేసనా విత్థారితాతి హిరోత్తప్ప-పరిసుద్ధకాయవచీమనోసమాచారాజీవఇన్ద్రియసంవర-భోజనేమత్తఞ్ఞుత- జాగరియానుయోగసతిసమ్పజఞ్ఞ-ఝానవిజ్జావసేన సమణకరణధమ్మదేసనా విత్థారతో దేసితా, న తికనిపాతే వియ సఙ్ఖేపతో. ఫలగ్గహణేనేవ విపాకఫలం గహితం, తం పన ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన చతుబ్బిధం సామఞ్ఞఫలం దట్ఠబ్బం. ఆనిసంసగ్గహణేన పియమనాపతాదిఉద్రయో. తస్సేవ అత్థోతి తస్సేవ అవఞ్చాపదస్సేవ అత్థనిద్దేసో. ‘‘యస్సా హీ’’తిఆదినా బ్యతిరేకవసేన అత్థం వదతి. ఏత్తకేన ఠానేనాతి ఏత్తకేన పాళిపదేసేన. హిరోత్తప్పాదీనం ఉపరి పాళియం వుచ్చమానానం సమణకరణధమ్మానం. వణ్ణం కథేసీతి గుణం ఆనిసంసం అభాసి. సతిపట్ఠానే వుత్తనయేనాతి ‘‘అపిచ వణ్ణభణనమేత’’న్తిఆదినా సతిపట్ఠానవణ్ణనాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౭౩; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౦౬) వుత్తనయేన.

౪౧౬. యం హిరీయతీతి యేన ధమ్మేన హేతుభూతేన వా జిగుచ్ఛతి. కరణే హేతం పచ్చత్తవచనం. యన్తి వా లిఙ్గవిపల్లాసేన వుత్తో, ధమ్మోతి అత్థో. హిరీయితబ్బేనాతి ఉపయోగత్థే కరణవచనం, హిరీయితబ్బయుత్తకం కాయదుచ్చరితాదిన్తి అత్థో. ఓత్తప్పితబ్బేనాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. అజ్ఝత్తం నియకజ్ఝత్తం జాతిఆది సముట్ఠానం ఏతిస్సాతి అజ్ఝత్తసముట్ఠానా హిరీ, బహిద్ధా అత్తతో బహిభూతో పరసత్తో సముట్ఠానం ఏతిస్సాతి బహిద్ధాసముట్ఠానం ఓత్తప్పం. అత్తాధిపతితో ఆగతా అత్తాధిపతేయ్యా, అత్తానం అధిపతిం కత్వా పవత్తా. లజ్జాసభావసణ్ఠితాతి పాపజిగుచ్ఛనసభావట్ఠాయినీ. సప్పతిస్సవలక్ఖణత్తా గరునా కిస్మిఞ్చి వుత్తే గారవవసేన పతిస్సవనం పతిస్సవో, సహ పతిస్సవేనాతి సప్పతిస్సవం, పతిస్సవభూతం తంసభావఞ్చ యం కిఞ్చి గారవం. జాతిఆదిమహత్తతాపచ్చవేక్ఖణేన ఉప్పజ్జమానా చ హిరీ తత్థ గారవవసేన పవత్తతీతి సప్పతిస్సవలక్ఖణాతి వుచ్చతి. భయసభావసణ్ఠితన్తి పాపతో భాయనసభావట్ఠాయీ, వజ్జభీరుకభయదస్సావిలక్ఖణత్తా వజ్జం భాయతి తం భయతో పస్సతీతి వజ్జభీరుకభయదస్సావీ, ఏవంసభావం ఓత్తప్పం. అజ్ఝత్తసముట్ఠానాదితా చ హిరోత్తప్పానం తత్థ తత్థ పాకటభావేనేవ వుచ్చతి, న పరేసం కదాచి అఞ్ఞమఞ్ఞవిప్పయోగా. న హి లజ్జనం నిబ్భయం, పాపభయం వా అలజ్జనం హోతీతి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన అట్ఠసాలినియం (ధ. స. అట్ఠ. ౧.బలరాసివణ్ణనా) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. లోకమరియాదస్స పాలనతో లోకపాలధమ్మా నామ. సుక్కాతి ఓదాతా పభస్సరభావకారకా, సుక్కాభిజాతిహేతుతాయ వా సుక్కా. సమ్భేదన్తి ఆచారమరియాదాసఙ్కరం. దేవభావావహా ధమ్మాతి దేవధమ్మా.

సుక్కధమ్మసమాహితాతి యథావుత్తసుక్కధమ్మసమఙ్గినో. సన్తోతి వూపసన్తదోసా. సప్పురిసాతి సన్తజనా. సపరహితసాధకా హి సాధవో.

అవయవవినిముత్తస్స సముదాయస్స అభావతో, అవయవేన చ సముదాయస్స అపదిసితబ్బతో ఓవాదూపసమ్పదావహఓవాదేకదేసో ఓవాదూపసమ్పదాతి. ఇధాతి ఇమస్మిం అస్సపురే. ఏతే హిరోత్తప్పధమ్మా. సమణధమ్మా నామాతి దస్సితా మూలభూతసమణభావకరా ధమ్మాతి కత్వా. తథా హి తేసం ఆదితో గహణం.

యస్స అధిగమేన నిప్పరియాయతో సమణా నామ హోన్తి, సో అరియమగ్గో ‘‘సమణస్స కమ్మం పటిపదా’’తి కత్వా సామఞ్ఞం, తస్స పన ఫలభావతో, ఆరమ్మణకరణవసేన అరణీయతో ఫలనిబ్బానాని సామఞ్ఞత్థో. రాగం ఖేపేతీతి రాగక్ఖయో, అరియమగ్గో. రాగో ఖీయతి ఏత్థాతి రాగక్ఖయో, నిబ్బానం. ఫలం పన కారణూపచారేన రాగక్ఖయో దట్ఠబ్బో. దోసక్ఖయో మోహక్ఖయోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సామఞ్ఞభూతో అత్థో సామఞ్ఞత్థో, మగ్గో, సామఞ్ఞస్స అత్థోతి సామఞ్ఞత్థో, ఫలన్తి ఆహ ‘‘మగ్గమ్పి ఫలమ్పి ఏకతో కత్వా సామఞ్ఞత్థో కథితో’’తి. తయిదం ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన వుత్తం. సీలాదిపుబ్బభాగపటిపదాపి హి ఇధ ‘‘సామఞ్ఞత్థో’’తి గహితా. తేనేవాహ ‘‘సతి ఉత్తరికరణీయే’’తి. పటివేదయామీతి పునప్పునం ఞాపేమి.

౪౧౭. కమ్మపథవసేనేవాతి అకుసలకమ్మపథభావేనేవ, తతో తాదిసమ్పి అకుసలకమ్మం భిక్ఖుస్స కాతుం న యుత్తన్తి దుట్ఠుల్లభావేనేవ తతో ఓరమతీతి అధిప్పాయో. సిక్ఖాపదబద్ధేనాతి సిక్ఖాపదపఞ్ఞాపనేన. పానీయఘటే వా పత్తే వా కాకానం హత్థం వా దణ్డం వా లేడ్డుం వాతి సబ్బమిదం నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం. యత్థ కత్థచి హి ఠితానం అఞ్ఞేసమ్పి పాణీనం ఉట్ఠాపనాది సబ్బం అనిట్ఠకరణం ఇధ అపరిసుద్ధకాయసమాచారభావేనేవ సఙ్గహితన్తి. ఉత్తానోతి ఉద్ధముద్ధం తనోతీతి ఉత్తానో. ఏవంభూతో చ కేనచి అనుప్పాదభూమియం సఞ్జాతసాలకల్యాణీఖన్ధో వియ ఉపరూపరి ఉగ్గతుగ్గతో పాకటో చ హోతీతి ఆహ ‘‘ఉగ్గతో పాకటో’’తి. అనావటోతి అనివుతో. తేనాహ ‘‘అసఞ్ఛన్నో’’తి, నచ్ఛాదేతబ్బోతి అత్థో. ఏకసదిసో విసుద్ధభావేన. అన్తరన్తరే ఛిద్దరహితో పుబ్బేనాపరం సమ్మాపటిపత్తియా సన్ధానేన. సంవుతో కాయికస్స సంవరస్స అనుపక్కిలేసతో. తేనాహ ‘‘కిలేసానం ద్వారం పిదహనేనా’’తి.

౪౧౮. ఏత్థ యథా లహుకతరం కాకుట్ఠాపనాదికాయకమ్మం కాయసమాచారస్స అపరిసుద్ధభావావహం సల్లేఖవికోపనతో, మిచ్ఛావితక్కనమత్తఞ్చ మనోసమాచారస్స, ఏవం యం కిఞ్చి అనియ్యానకథాకథనమత్తం వచీసమాచారస్స అపరిసుద్ధభావావహం సల్లేఖవికోపనతో, న హసాధిప్పాయేన ముసాకథనన్తి దట్ఠబ్బం. హసాధిప్పాయేన హి ముసాకథనం సిక్ఖాపదబద్ధేనేవ పటిక్ఖిత్తన్తి.

౪౨౦. ఆజీవోపి ఏకచ్చో కమ్మపథవసేన వారితో లబ్భతి. సో పన అతిఓళారికో కాయవచీసమాచారవారేసు వుత్తనయో ఏవాతి న గహితోతి దట్ఠబ్బం. యే పన ‘‘తాదిసో భిక్ఖూనం అయోగ్యతో న గహితో’’తి వదన్తి, తం మిచ్ఛా తథా సతి కాయవచీసమాచారవారేపి తస్స అగ్గహేతబ్బభావాపత్తితో. ‘‘ఖాదథ పివథా’’తి పుచ్ఛా అత్తనో ఖాదితుకామతాదీపనేన, పరియాయకథాభావతో పనేసా సల్లేఖవికోపనా జాతా.

౪౨౨. అనేసనం పహాయ ధమ్మేన సమేన పచ్చయే పరియేసన్తో పరియేసనమత్తఞ్ఞూ నామ. దాయకస్స దేయ్యధమ్మస్స అత్తనో చ పమాణఞ్ఞుతాపటిగ్గణ్హన్తో పటిగ్గహణమత్తఞ్ఞూ నామ. యోనిసో పచ్చవేక్ఖిత్వా పరిభుఞ్జన్తో పరిభోగమత్తఞ్ఞూ నామ.

౪౨౩. ఏకస్మిం కోట్ఠాసేతి మజ్ఝిమయామసఞ్ఞితే ఏకస్మిం కోట్ఠాసే. ‘‘వామేన పస్సేన సేన్తీ’’తి ఏవం వుత్తా. దక్ఖిణపస్సేన సయానో నామ నత్థి దక్ఖిణహత్థస్స సరీరగ్గహణాదిపయోగక్ఖమతో. పురిసవసేన చేతం వుత్తం.

తేజుస్సదత్తాతి ఇమినా సీహస్స అభీరుకభావం దస్సేతి. భీరుకా హి సేసమిగా అత్తనో ఆసయం పవిసిత్వా సన్తాసపుబ్బకం యథా తథా సయన్తి, సీహో పన అభీరుకభావతో సతోకారీ భిక్ఖు వియ సతిం ఉపట్ఠపేత్వావ సయతి. తేనాహ ‘‘ద్వే పురిమపాదే’’తిఆది. సేతి అబ్యావటభావేన పవత్తతి ఏత్థాతి సేయ్యా, చతుత్థజ్ఝానమేవ సేయ్యా. కిం పన తం చతుత్థజ్ఝానన్తి? ఆనాపానచతుత్థజ్ఝానం. తత్థ హి ఠత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా భగవా అనుక్కమేన అగ్గమగ్గం అధిగతో తథాగతో జాతోతి కేచి, తయిదం పదట్ఠానం నామ న సేయ్యా. అపరే పన ‘‘చతుత్థజ్ఝానసమనన్తరా భగవా పరినిబ్బాయీ’’తి వుత్తపదం గహేత్వా ‘‘లోకియచతుత్థజ్ఝానసమాపత్తి తథాగతసేయ్యా’’తి వదన్తి, తథా సతి పరినిబ్బానకాలికా తథాగతసేయ్యాతి ఆపజ్జతి, న చ భగవా చతుత్థజ్ఝానం సమాపజ్జనబహులో విహాసి, అగ్గఫలఝానం పనేత్థ ‘‘చతుత్థజ్ఝాన’’న్తి అధిప్పేతం. తత్థ యథా సత్తానం నిద్దుపగమనలక్ఖణా సేయ్యా భవఙ్గచిత్తవారవసేన హోతి, తఞ్చ తేసం పఠమజాతిసమన్వయం యేభుయ్యవుత్తికం, ఏవం భగవతో అరియజాతిసమన్వయం యేభుయ్యవుత్తికం అగ్గఫలభూతం చతుత్థజ్ఝానం ‘‘తథాగతసేయ్యా’’తి వేదితబ్బం. సీహసేయ్యాతి సేట్ఠసేయ్యాతి ఆహ ‘‘ఉత్తమసేయ్యా’’తి.

౪౨౬. విగతన్తానీతి ఇణమూలాని. తేసన్తి ఇణమూలానం. పరియన్తోతి అవసేసో.

పవత్తినివారణేన చతుఇరియాపథం ఛిన్దన్తో. ఆబాధతీతి పీళేతి. దుక్ఖితోతి సఞ్జాతదుక్ఖో. అప్పం బలం బలమత్తా. అప్పత్థో హి అయం మత్తా-సద్దో ‘‘మత్తాసుఖపరిచ్చాగా’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౨౯౦) వియ, బలవత్థో పన మత్తా-సద్దో అనత్థన్తరో. సేసన్తి ‘‘తస్స హి బన్ధనా ముత్తోమ్హీతి ఆవజ్జయతో తదుభయం హోతీ’’తిఆదినా వత్తబ్బం సన్ధాయాహ. సబ్బపదేసూతి వుత్తావసిట్ఠేసు సబ్బపదేసు. యేనకామం యథారుచి గచ్ఛతీతి యేనకామంగమోతి అనునాసికలోపం అకత్వా నిద్దేసో. భుజో అత్తనో యథాసుఖవినియోగో ఇస్సో ఇచ్ఛితబ్బో ఏత్థాతి భుజిస్సో, సామికో. సో పన అపరసన్తకతాయ ‘‘అత్తనో సన్తకో’’తి వుత్తో. దుల్లభఆపతాయ కం తారేన్తి ఏత్థాతి కన్తారోతి ఆహ ‘‘నిరుదకం దీఘమగ్గ’’న్తి.

వినాసేతీతి ఖాదనదుబ్బినియోజనాదీహి యథా ఇణమూలం కిఞ్చి న హోతి, తథా కరోతి. యమ్హి రాగవత్థుమ్హి. సో పుగ్గలో. తేన రాగవత్థునా, పురిసో చే ఇత్థియా, ఇత్థీ చే పురిసేన. ఇణం వియ కామచ్ఛన్దో దట్ఠబ్బో పీళాసమానతో.

న విన్దతీతి న జానాతి. ఉపద్దవేథాతి సుఖవిహారస్స ఉపద్దవం కరోథ, విబాధేథాతి అత్థో. రోగో వియ బ్యాపాదో దట్ఠబ్బో సుఖభఞ్జనసమానతో.

నానావిధహేతూపాయాలఙ్కతతాయ ఖన్ధాయతనధాతుపటిచ్చసముప్పాదాదిధమ్మనీతివిచిత్తతాయ చ విచిత్తనయే. ధమ్మస్సవనేతి ధమ్మకథాయం. కథా హి సోతబ్బట్ఠేన ‘‘సవన’’న్తి వుత్తా. ఏవమేత్థ సీలం విభత్తం, ఏవం ఝానాభిఞ్ఞా, ఏవం విపస్సనామగ్గఫలానీతి నేవ తస్స ధమ్మస్సవనస్స ఆదిమజ్ఝపరియోసానం జానాతి. ఉట్ఠితేతి నిట్ఠితే. అహో కారణన్తి తత్థ తత్థ పటిఞ్ఞానురూపేన నిక్ఖిత్తసాధనవసేన గహితకారణం. అహో ఉపమాతి తస్సేవ కారణస్స పతిట్ఠాపనవసేన అన్వయతో బ్యతిరేకతో చ పతిట్ఠం ఉదాహరణాది. బన్ధనాగారం వియ థినమిద్ధం దట్ఠబ్బం దుక్ఖతో నియ్యానస్స విబన్ధనతో.

యస్మా కుక్కుచ్చనీవరణం ఉద్ధచ్చరహితం నత్థి, యస్మా వా ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం సమానకిచ్చాహారపటిపక్ఖం, తస్మా కుక్కుచ్చస్స విసయం దస్సేన్తో ‘‘వినయే అపకతఞ్ఞునా’’తిఆదిమాహ. యథా హి ఉద్ధచ్చం సత్తస్స అవూపసమకరం, తథా కుక్కుచ్చమ్పి. యథాపి ఉద్ధచ్చస్స ఞాతివితక్కాది ఆహారో, తథా కుక్కుచ్చస్సపి. యథా చ ఉద్ధచ్చస్స సమథో పటిపక్ఖో, తథా కుక్కుచ్చస్సపీతి. దాసబ్యం వియ ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం దట్ఠబ్బం అసేరిభావాపాదనతో.

సోళసవత్థుకా విచికిచ్ఛా అట్ఠవత్థుకం విచికిచ్ఛం అనుపవిట్ఠాతి ఆహ ‘‘అట్ఠసు ఠానేసు విచికిచ్ఛా’’తి. విచికిచ్ఛన్తోతి సంసయన్తో. అధిముచ్చిత్వాతి పత్తియాయేత్వా. గణ్హితున్తి సద్ధేయ్యవత్థుం పరిగ్గహేతుం. అభిముఖం సప్పనం ఆసప్పనం, పరితో సప్పనం పరిసప్పనం. పదద్వయేనపి చిత్తస్స అనిచ్ఛనాకారమేవ వదతి. ఖేమన్తగామిమగ్గం న పరియోగాహతి ఏతేనాతి అపరియోగాహనం, ఉస్సఙ్కితపరిసఙ్కితభావేన ఛమ్భితం హోతి చిత్తం యస్స ధమ్మస్స వసేన, సో ధమ్మో ఛమ్భితత్తన్తి విచికిచ్ఛనాకారమాహ. తేనాహ ‘‘చిత్తస్స ఉప్పాదయమానా’’తి. కన్తారద్ధానమగ్గో వియాతి సాసఙ్కకన్తారద్ధానమగ్గో వియ దట్ఠబ్బా అప్పటిపత్తిహేతుభావతో.

నత్థి ఏత్థ ఇణన్తి అణణో, తస్స భావో ఆణణ్యం, కస్సచి ఇణస్స అధారణం. సమిద్ధకమ్మన్తోతి నిప్ఫన్నజీవికప్పయోగో. పరిబున్ధతి ఉపరోధేతీతి ర-కారస్స ల-కారం కత్వా పలిబోధో, అసేరివిహారో, తస్స మూలం కారణన్తి పలిబోధమూలం. ఛ ధమ్మే భావేత్వాతి అసుభనిమిత్తగ్గాహాదికే ఛ ధమ్మే ఉప్పాదేత్వా వడ్ఢేత్వా. ఛ ధమ్మే భావేత్వాతి చ మేత్తానిమిత్తగ్గాహాదయో చ తత్థ తత్థ ఛ ధమ్మాతి వుత్తాతి వేదితబ్బో. పజహతీతి విక్ఖమ్భనవసేన పజహతి. తేనాహ ‘‘ఆచారపణ్ణత్తిఆదీని సిక్ఖాపియమానో’’తిఆది. పరవత్థుమ్హీతి విసభాగవత్థుస్మిం, పరవిసయే వా. పరవిసయా హేతే భిక్ఖునో, యదిదం పఞ్చ కామగుణా. ఆణణ్యమివ కామచ్ఛన్దప్పహానం ఆహ పియవత్థుఅభావావహతో.

ఆచారవిపత్తిపటిబాహకాని సిక్ఖాపదాని ఆచారపణ్ణత్తిఆదీని. ఆరోగ్యమివ బ్యాపాదప్పహానం ఆహ కాయచిత్తానం ఫాసుభావావహతో.

బన్ధనా మోక్ఖమివ థినమిద్ధప్పహానం ఆహ చిత్తస్స నిగ్గహితభావావహతో.

భుజిస్సం వియ ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చప్పహానం ఆహ చిత్తస్స సేరిభావావహతో.

తిణం వియాతి తిణమివ కత్వా. అగణేత్వాతి అచిన్తేత్వా. ఖేమన్తభూమిం వియ విచికిచ్ఛాపహానం ఆహ అనుస్సఙ్కితాపరిసఙ్కితభావేన సమ్మాపటిపత్తిహేతుభావతో.

౪౨౭. కిరీయతి (అ. ని. టీ. ౩.౫.౨౮-౨౯) గబ్భాసయే ఖిపీయతీతి కరో, సమ్భవో, కరతో జాతోతి కరజో, మాతాపేత్తికసమ్భవోతి అత్థో. మాతుయా హి సరీరసణ్ఠాపనవసేన కరతో జాతోతి కరజోతి అపరే. ఉభయథాపి కరజకాయన్తి చతుసన్తతిరూపమాహ. తేమేతీతి తిన్తం కరోతి. కో పనేత్థ తిన్తభావోతి ఆహ ‘‘స్నేహేతీ’’తి, పీతిస్నేహేన పీణనం కరోతీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘సబ్బత్థ పవత్తపీతిసుఖం కరోతీ’’తి. పీతిసముట్ఠానపణీతరూపేహి సకలస్స కరజకాయస్స పరిఫుటతాయ చేత్థ తంసముట్ఠాపకపీతిసుఖానం సబ్బత్థ పవత్తి జోతితా. పరిసన్దేతీతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. తత్థాపి హి ‘‘సమన్తతో సన్దేతి తేమేతి స్నేహేతి, సబ్బత్థ పవత్తపీతిసుఖం కరోతీ’’తిఆదినా యథారహం అత్థో వేదితబ్బో. పరిపూరేతీతి వాయునా భస్తం వియ ఇమం కరజకాయం పీతిసుఖేన పూరేతి. సమన్తతో ఫుసతీతి ఇమం కరజకాయం పీతిసుఖేన ఫుసతి. సబ్బావతోతి అ-కారస్స ఆ-కారో కతో, సబ్బావయవవతోతి అత్థోతి ఆహ ‘‘సబ్బకోట్ఠాసవతో’’తి, మంసాదిసబ్బాభాగవతోతి అత్థో. అఫుటం నామ న హోతి పీతిసుఖసముట్ఠానేహి రూపేహి సబ్బత్థకమేవ బ్యాపితత్తా. కాతుఞ్చేవ యోజేతుఞ్చ ఛేకో సన్నేతుం పటిబలోతి యోజనా. న్హానీయచుణ్ణానం పరిమద్దనవసేన పిణ్డం కరోన్తేన హత్థేన భాజనం నిప్పీళేతబ్బం హోతీతి ఆహ ‘‘సన్నేన్తస్స భిజ్జతీ’’తి. అనుగతాతి అనుపవిట్ఠా. పరిగతాతి పరితో సమన్తతో తిన్తా. తిన్తభావేనేవ సమం అన్తరం బాహిరఞ్చ ఏతిస్సాతి సన్తరబాహిరా. సబ్బత్థకమేవాతి సబ్బత్థేవ. న చ పగ్ఘరిణీ పమాణయుత్తస్సేవ ఉదకస్స సిత్తత్తా. ఏత్థ చ న్హానీయపిణ్డం వియ కరజకాయో, తం తేమేత్వా సమ్పిణ్డితపమాణయుత్తఉదకం వియ పఠమజ్ఝానసుఖం దట్ఠబ్బం.

౪౨౮. హేట్ఠా ఉబ్భిజ్జిత్వా ఉగ్గచ్ఛనఉదకోతి రహదస్స అధోథూలధారావసేన ఉబ్భిజ్జ ఉట్ఠహనఉదకో. అన్తోయేవ ఉబ్భిజ్జనఉదకోతి రహదస్స అబ్భన్తరేయేవ థూలధారా అహుత్వా ఉట్ఠితఉదకసిరాముఖేహి ఉబ్భిజ్జనకో. ఆగమనమగ్గోతి నదీతళాకకన్దరసరఆదితో ఆగమనమగ్గో.

౪౨౯. ఉప్పలగచ్ఛాని ఏత్థ సన్తీతి ఉప్పలినీ (అ. ని. టీ. ౩.౫.౨౮-౨౯), వారి. అయమేత్థ వినిచ్ఛయో, తథా హి లోకే రత్తక్ఖికో ‘‘పుణ్డరీకక్ఖో’’తి వుచ్చతి. కేచి పన ‘‘రత్తం పదుమం, సేతం పుణ్డరీక’’న్తి వదన్తి. ఉప్పలాదీని వియ కరజకాయో, ఉదకం వియ తతియజ్ఝానసుఖన్తి అయమ్పి అత్థో ‘‘పురిమనయేనా’’తి అతిదేసేనేవ విభావితోతి దట్ఠబ్బం.

౪౩౦. నిరుపక్కిలేసట్ఠేనాతి రజోజల్లాదినా అనుపక్కిలిట్ఠతాయ అమలీనభావేన. అమలీనమ్పి కిఞ్చి వత్థు పభస్సరసభావం హోతీతి వుత్తం ‘‘పభస్సరట్ఠేనా’’తి. ఉతుఫరణన్తి ఉణ్హఉతుఫరణం. సబ్బత్థకమేవ ఝానసుఖేన ఫుట్ఠో కరజకాయో యథా ఉతునా ఫుట్ఠవత్థసదిసోతి ఆహ ‘‘వత్థం వియ కరజకాయో’’తి. తస్మాతి ‘‘వత్థం వియా’’తిఆదినా వుత్తమేవత్థం హేతుభావేన పచ్చామసతి, కరజకాయస్స వత్థసదిసత్తా చతుత్థజ్ఝానసుఖస్స చ ఉతుఫరణసదిసత్తాతి అత్థో. సన్తసభావత్తా ఞాణుత్తరత్తా చేత్థ ఉపేక్ఖాపి సుఖే సఙ్గహితాతి చతుత్థజ్ఝానేపి సుఖగ్గహణం కతం. ‘‘పరిసుద్ధేన పరియోదాతేన ఫరిత్వా నిసిన్నో హోతీ’’తి వచనతో చతుత్థజ్ఝానచిత్తస్స వత్థసదిసతా వుత్తా. చతుత్థజ్ఝానసముట్ఠానరూపేహి భిక్ఖునో కాయస్స ఫుటభావం సన్ధాయ ‘‘తంసముట్ఠానరూపం ఉతుఫరణం వియా’’తి వుత్తం. పురిసస్స కాయో వియ భిక్ఖునో కరజకాయోతి అయం పనత్థో పాకటోతి న గహితో, గహితో ఏవ వా ‘‘యథా హి కత్థచి…పే… కాయో ఫుటో హోతీ’’తి వుత్తత్తా.

౪౩౧. పుబ్బేనివాసఞాణఉపమాయన్తి పుబ్బేనివాసఞాణస్స దస్సితఉపమాయం. తందివసంకతకిరియాగహణం పాకతికసత్తస్సపి యేభుయ్యేన పాకటా హోతీతి దస్సనత్థం. తందివసగతగామత్తయగ్గహణేనేవ మహాభినీహారేహి అఞ్ఞేసమ్పి పుబ్బేనివాసఞాణలాభీనం తీసు భవేసు కతా కిరియా యేభుయ్యేన పాకటా హోతీతి దీపితన్తి దట్ఠబ్బం.

౪౩౨. సమ్ముఖద్వారాతి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అభిముఖద్వారా. అపరాపరం సఞ్చరన్తేతి తంతంకిచ్చవసేన ఇతో చితో చ సఞ్చరన్తే. ఇతో పన గేహా…పే… పవిసనవసేనపీతి ఇదం చుతూపపాతఞాణస్స విసయదస్సనవసేన వుత్తం. ద్విన్నం గేహానం అన్తరే ఠత్వాతి ద్విన్నం గేహద్వారానం సమ్ముఖట్ఠానభూతే అన్తరవీథియం వేమజ్ఝే ఠత్వా. తేసు హి ఏకస్స చే పాచీనముఖద్వారం ఇతరస్స పచ్ఛిమముఖం, తస్స సమ్ముఖం ఉభిన్నం అన్తరవీథియం ఠితస్స దక్ఖిణాముఖస్స, ఉత్తరాముఖస్స వా చక్ఖుమతో పురిసస్స తత్థ పవిసనకనిక్ఖమనకపురిసా యథా సుఖేనేవ పాకటా హోన్తి, ఏవం దిబ్బచక్ఖుఞాణసమఙ్గినో చవనకఉపపజ్జనకపురిసా. యథా పన తస్స పురిసస్స అఞ్ఞేనేవ ఖణేన పవిసన్తస్స దస్సనం, అఞ్ఞేన నిక్ఖమన్తస్స దస్సనం, ఏవం ఇమస్సపి అఞ్ఞేనేవ ఖణేన చవమానస్స దస్సనం, అఞ్ఞేన ఉపపజ్జమానస్స దస్సనన్తి దట్ఠబ్బం. ఞాణస్స పాకటాతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. తస్సాతి ఞాణస్స.

౪౩౩. పబ్బతసిఖరం యేభుయ్యేన సంఖిత్తం సఙ్కుచితం హోతీతి ఇధ పబ్బతమత్థకం ‘‘పబ్బతసఙ్ఖేపో’’తి వుత్తం, పబ్బతపరియాపన్నో వా పదేసో పబ్బతసఙ్ఖేపో. అనావిలోతి అకాలుస్సో. సా చస్స అనావిలతా కద్దమాభావేన హోతీతి ఆహ ‘‘నిక్కద్దమో’’తి. ఠితాసుపి నిసిన్నాసుపి గావీసు. విజ్జమానాసూతి లబ్భమానాసు. ఇతరా ఠితాపి నిసిన్నాపి చరన్తీతి వుచ్చన్తి సహచరణఞాయేన. తిట్ఠన్తమేవ, న కదాచిపి చరన్తం. ద్వయన్తి సిప్పిసమ్ముకం మచ్ఛగుమ్బన్తి ఇమం ఉభయం తిట్ఠన్తన్తి వుత్తం, చరన్తమ్పీతి అధిప్పాయో. కిం వా ఇమాయ సహచరియాయ, యథాలాభగ్గహణం పనేత్థ దట్ఠబ్బం. సక్ఖరకథలస్స హి వసేన ‘‘తిట్ఠన్త’’న్తి, సిప్పిసమ్బుకస్స మచ్ఛగుమ్బస్స చ వసేన ‘‘తిట్ఠన్తమ్పి, చరన్తమ్పీ’’తి యోజనా కాతబ్బా.

౪౩౪. భిక్ఖూతి భిన్నకిలేసోతి భిక్ఖు. సో హి పరమత్థతో సమణోతినామకో. తత్థ అరియమగ్గేన సబ్బసో పాపానం సమితావీతి సమణో. తేనాహ ‘‘సమితపాపత్తా’’తి. సేట్ఠట్ఠేన బ్రహ్మా వుచ్చతి సమ్మాసమ్బుద్ధో, తతో ఆగతోతి బ్రహ్మా, అరియమగ్గో, తం అసమ్మోహపటివేధవసేన అఞ్ఞాసీతి బ్రాహ్మణో. తంసమఙ్గితాయ హిస్స పాపానం బాహితభావో. తేనాహ ‘‘బాహితపాపత్తా బ్రాహ్మణో’’తి. అట్ఠఙ్గికేన అరియమగ్గజలేన న్హాతవా నిద్ధోతకిలేసోతి న్హాతకో. గతత్తాతి పహానాభిసమయవసేన పటివిద్ధత్తా. తేనాహ ‘‘విదితత్తా’’తి. నిస్సుతత్తాతి సముచ్ఛేదప్పహానవసేన సన్తానతో సబ్బసో నిహతత్తా. తేనాహ ‘‘అపహతత్తా’’తి, మరియాదవసేన కిలేసానం హింసితత్తా అరియమగ్గేహి ఓధిసో సబ్బసో కిలేసానం సముచ్ఛిన్నత్తాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘హతత్తా’’తి. ఆరకత్తాతి సుప్పహీనతాయ విప్పకట్ఠభావతో. తేనాహ ‘‘దూరీభూతత్తా’’తి. ఉభయమ్పి ఉభయత్థ యోజేతబ్బం – కిలేసానం ఆరకత్తా హతత్తా దూరీభూతత్తా చ అరియో, తథా అరహన్తి. యం పనేత్థ అత్థతో న విభత్తం, తం ఉత్తానత్థత్తా సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

మహాఅస్సపురసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.