౪. మహాయమకవగ్గో
౧. చూళగోసిఙ్గసుత్తవణ్ణనా
౩౨౫. ఞాతీనం (అ. ని. టీ. ౩.౬.౧౯) నివాసట్ఠానభూతో గామో ఞాతికో, సో ఏవ నాతికో. సో కిర గామో యేసం సన్తకో, తేసం పుబ్బపురిసేన అత్తనో ఞాతీనం సాధారణభావేన నివేసితో, తేన ‘‘నాతికో’’తి పఞ్ఞాయిత్థ. అథ పచ్ఛా తత్థ ద్వీహి దాయాదేహి ద్విధా విభజిత్వా పరిభుత్తో. తేనాహ ‘‘ద్విన్నం చూళపితిమహాపితిపుత్తానం ద్వే గామా’’తి. గిఞ్జకా వుచ్చన్తి ఇట్ఠకా, గిఞ్జకాహియేవ కతో ఆవసథో గిఞ్జకావసథో. తస్మిం కిర పదేసే మత్తికా సక్ఖరమరుమ్బవాలికాదీహి అసమ్మిస్సా అకఠినా సణ్హా సుఖుమా, తాయ కతాని కులాలభాజనానిపి సిలామయాని వియ దళ్హాని, తస్మా తే ఉపాసకా తాయ మత్తికాయ దీఘపుథులఇట్ఠకా కారేత్వా తాహి ఠపేత్వా ద్వారబాహవాతపానకవాటతులాయో సేసం సబ్బం దబ్బసమ్భారేన వినా ఇట్ఠకాహి ఏవ పాసాదం కారేసుం. తేనాహ ‘‘ఇట్ఠకాహేవా’’తిఆది.
గోసిఙ్గసాలవనదాయన్తి గోసిఙ్గసాలవనన్తి లద్ధనామం రక్ఖితం అరఞ్ఞం. జేట్ఠకరుక్ఖస్సాతి వనప్పతిభూతస్స సాలరుక్ఖస్స. సామగ్గిరసన్తి సమగ్గభావాదిగుణం వివేకసుఖం. ఉపరిపణ్ణాసకే ఉపక్కిలేససుత్తే (మ. ని. ౩.౨౩౭-౨౩౮) పుథుజ్జనకాలో కథితో, ఇధ చూళగోసిఙ్గసుత్తే ఖీణాసవకాలో కథితో. కతకిచ్చాపి హి తే మహాథేరా అత్తనో దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారం పరేసం దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జనఞ్చ సమ్పస్సన్తా పరమఞ్చ వివేకం అనుబ్రూహన్తా సామగ్గిరసం అనుభవమానా తత్థ విహరన్తి. తదాతి తస్మిం ఉపక్కిలేససుత్తదేసనాకాలే. తేతి అనురుద్ధప్పముఖా కులపుత్తా. లద్ధస్సాదాతి విపస్సనాయ వీథిపటిపత్తియా అధిగతస్సాదా. విపస్సనా హి పుబ్బేనాపరం విసేసం ఆవహన్తీ పవత్తమానా సాతిసయం పీతిసోమనస్సం ఆవహతి. తేనాహ భగవా –
‘‘యతో యతో సమ్మసతి, ఖన్ధానం ఉదయబ్బయం;
లభతి పీతిపామోజ్జం, అమతం తం విజానత’’న్తి. (ధ. ప. ౩౭౪);
లద్ధపతిట్ఠా మగ్గఫలాధిగమనేన. సతి హి మగ్గఫలాధిగమే సాసనే పతిట్ఠా లద్ధా నామ హోతి, నో అఞ్ఞథా.
కామం సారిపుత్తమోగ్గల్లానాపి మహాసావకపరియాపన్నావ, అగ్గసావకభావేన పన నేసం విసేసదస్సనత్థం ‘‘ధమ్మసేనాపతిమహామోగ్గల్లానత్థేరేసు వా’’తి విసుం గహణం. సతిపి హి సామఞ్ఞయోగే విసేసవన్తో విసుం గయ్హన్తి యథా ‘‘బ్రాహ్మణా ఆగతా, వాసిట్ఠోపి ఆగతో’’తి. తేసు పన విసుం గహితేసుపి ‘‘అసీతిమహాసావకేసూ’’తి అసీతిగ్గహణం అప్పకం ఊనమధికం వా గణనుపగం న హోతీతి. అన్తమసోతి ఇదం ధమ్మభణ్డాగారికస్స ఉపట్ఠాకభావేన ఆసన్నచారితాయ వుత్తం. అనీకాతి హత్థానీకా, హత్థానీకతో హత్థిసమూహతోతి అత్థో. కాళసీహో యేభుయ్యేన యూథచరోతి కత్వా వుత్తం ‘‘యూథా నిస్సటో కాళసీహో వియా’’తి. కేసరీ పన ఏకచరోవ. వాతచ్ఛిన్నో వలాహకో వియాతి వాతచ్ఛిన్నో పబ్బతకూటప్పమాణో వలాహకచ్ఛేదో వియ. తేసం పగ్గణ్హనతోతి యథా నామ జిఘచ్ఛితస్స భోజనే, పిపాసితస్స పానీయే, సీతేన ఫుట్ఠస్స ఉణ్హే, ఉణ్హేన ఫుట్ఠస్స సీతే, దుక్ఖితస్స సుఖే అభిరుచి ఉప్పజ్జతి, ఏవమేవం భగవతో కోసమ్బకే భిక్ఖూ అఞ్ఞమఞ్ఞం వివాదాపన్నే దిస్వా అపరే సమగ్గావాసం వసన్తే ఆవజ్జితస్స ఇమే తయో కులపుత్తా ఆపాథం ఆగమింసు, అథ నే పగ్గణ్హితుకామో ఉపసఙ్కమి, ఏవాయం పటిపత్తిఅనుక్కమేన కోసమ్బకానం భిక్ఖూనం వినయనుపాయో హోతీతి. తేనాహ ‘‘తేసం పగ్గణ్హనతో’’తి. ఏతేనేవ పచ్ఛిమజనతం అనుకమ్పనతోతి ఇదమ్పి కారణం ఏకదేసేన సంవణ్ణితన్తి దట్ఠబ్బం. ఉక్కంసిత్వాతి యథాభూతేహి గుణేహి సమ్పహంసనేన విసేసేత్వా విసిట్ఠే కత్వా పసంసావసేన చేతం ఆమేడితవచనం.
తం అరఞ్ఞం రక్ఖతి వనసామినా ఆణత్తో. రక్ఖితగోపితం వనసణ్డం, న మహావనాది వియ అపరిగ్గహితం. సీలాదిప్పభేదాయ అత్తత్థాయ పటిపన్నా అత్తకామా, న అపరిచ్చత్తసినేహాతి ఆహ ‘‘అత్తనో హితం కామయమానా’’తి. తేనాహ ‘‘యో హీ’’తిఆది. భిన్దేయ్యాతి వినాసేయ్య.
దుబ్బలమనుస్సాతి పఞ్ఞాయ దుబ్బలా అవిద్దసునో మనుస్సా. తానీతి అభిజాతిఆదీసు ఉప్పన్నపాటిహారియాని. చీవరగబ్భేన పటిచ్ఛాదేత్వాతి చీవరసఙ్ఖాతే ఓవరకే నిగూహిత్వా వియ. న హి చీవరపారుపనమత్తేన బుద్ధానుభావో పటిచ్ఛన్నో హోతి. ‘‘మా సుధ కోచిమం బుద్ధానుభావం అఞ్ఞాసీ’’తి పన తథారూపేన ఇద్ధాభిసఙ్ఖారేన తం ఛాదేత్వా గతో భగవా తథా వుత్తో. తేనాహ ‘‘అఞ్ఞాతకవేసేన అగమాసీ’’తి.
అభిక్కమథాతి పదం అభిముఖభావేన విధిముఖేన వదతీతి ఆహ ‘‘ఇతో ఆగచ్ఛథా’’తి. బుద్ధానం కాయో నామ సువిసుద్ధజాతిమణి వియ సోభనో, కిఞ్చి మలం అపనేతబ్బం నత్థి, కిమత్థం భగవా పాదే పక్ఖాలేసీతి ఆహ ‘‘బుద్ధాన’’న్తిఆది.
౩౨౬. అనురుద్ధాతి వా ఏకసేసనయేన వుత్తం విరూపేకసేసస్సపి ఇచ్ఛితబ్బత్తా, ఏవఞ్చ కత్వా బహువచననిద్దేసోపి సమత్థితో హోతి. ఇరియాపథో ఖమతీతి సరీరస్స లహుట్ఠానతాయ చతుబ్బిధోపి ఇరియాపథో సుఖప్పవత్తికో. జీవితం యాపేతీతి యాపనాలక్ఖణం జీవితం ఇమం సరీరయన్తం యాపేతి సుఖేన పవత్తేతి. ఉళుఙ్కయాగుం వా కటచ్ఛుభిక్ఖం వాతి ఇదం మకరవుత్తియా మిస్సకభత్తేన యాపనం వత్తన్తి కత్వా వుత్తం. తేనాహ ‘‘భిక్ఖాచారవత్తం పుచ్ఛతీ’’తి.
అఞ్ఞమఞ్ఞం సంసన్దతీతి సతిపి ఉభయేసం కలాపానం పరమత్థతో భేదే పచురజనేహి దువిఞ్ఞేయ్యనానత్తం ఖీరోదకసమ్మోదితం అచ్చన్తమేవ సంసట్ఠం వియ హుత్వా తిట్ఠతి. తేనాహ ‘‘విసుం న హోతి, ఏకత్తం వియ ఉపేతీ’’తి. పియభావదీపనాని చక్ఖూని పియచక్ఖూని. పియాయతి, పియాయితబ్బోతి వా పియోతి. సమగ్గవాసస్స యం ఏకన్తకారణం, తం పుచ్ఛన్తో భగవా ‘‘యథా కథం పనా’’తిఆదిమాహాతి ‘‘కథన్తి కారణపుచ్ఛా’’తి వుత్తం. యో నేసం మేత్తాసహితానంయేవ కమ్మాదీనం అఞ్ఞమఞ్ఞస్మిం పచ్చుపట్ఠానాకారో, తం సన్ధాయ ‘‘కథ’’న్తి పుచ్ఛా. తథా హి పరతో ‘‘ఏవం ఖో మయం, భన్తే’’తిఆదినా థేరేహి విస్సజ్జనం కథితం.
మిత్తం ఏతస్స అత్థీతి మేత్తం, కాయకమ్మం. ఆవీతి పకాసం. రహోతి అప్పకాసం. యఞ్హి ఉద్దిస్స మేత్తం కాయకమ్మం పచ్చుపట్ఠపేతి, తం తస్స సమ్ముఖా చే, పకాసం హోతి, పరమ్ముఖా చే, అప్పకాసం. తేనాహ ‘‘ఆవి చేవ రహో చాతి సమ్ముఖా చేవ పరమ్ముఖా చా’’తి. ఇతరానీతి పరమ్ముఖా కాయవచీకమ్మాని. ‘‘తత్థా’’తిఆదినా సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరితుం ‘‘యం హీ’’తిఆది వుత్తం. సమ్మజ్జనాదివసేన పటిజగ్గితబ్బయుత్తం ఠానం వా. తథేవాతి యథా సమ్ముఖా కతే మేత్తాకాయకమ్మే వుత్తం, తథేవ. ‘‘కచ్చి ఖమనీయ’’న్తి ఏవమాదికా కథా సమ్మోదనీయకథా. యథా పరేహి సద్ధిం అత్తనో ఛిద్దం న హోతి, తథా పటిసన్థారవసేన పవత్తా కథా పటిసన్థారకథా. ‘‘అహో తదా థేరేన మయ్హం దిన్నో ఓవాదో, దిన్నా అనుసాసనీ’’తి ఏవం కాలన్తరే సరితబ్బయుత్తా, ఛసారణీయపటిసంయుత్తా వా కథా సారణీయకథా. సుత్తపదం నిక్ఖిపిత్వా తస్స అత్థనిద్దేసవసేన సీలాదిధమ్మపటిసంయుత్తా కథా ధమ్మీకథా. సరేన సుత్తస్స ఉచ్చారణం సరభఞ్ఞం. పఞ్హస్స ఞాతుం ఇచ్ఛితస్స అత్థస్స పుచ్ఛనం పఞ్హపుచ్ఛనం. తస్స యథాపుచ్ఛితస్సఆదిసనం పఞ్హవిస్సజ్జనం. ఏవం సమన్నాహరతోతి ఏవం మనసికరోతో, ఏవం మేత్తం ఉపసంహరతోతి అత్థో.
ఏకతో కాతుం న సక్కా, తస్మా నానా. హితట్ఠేనాతి అత్తనో వియ అఞ్ఞమఞ్ఞస్స హితభావేన. నిరన్తరట్ఠేనాతి అన్తరాభావేన భేదాభావేన. అవిగ్గహట్ఠేనాతి అవిరోధభావేన. సమగ్గట్ఠేనాతి సహితభావేన. పరిభణ్డం కత్వాతి బహలతనుమత్తికాలేపేహి లిమ్పేత్వా. చీవరం వా ధోవన్తీతి అత్తనో చీవరం వా ధోవన్తి. పరిభణ్డం వాతి అత్తనో పణ్ణసాలాయ పరిభణ్డం వా కరోన్తి.
౩౨౭. పటివిరుద్ధా ఏవాతి ఏత్థాపి ‘‘యేభుయ్యేనా’’తి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. తేసం అప్పమాదలక్ఖణన్తి తేసం అప్పమజ్జనసభావం. కచ్చి పన వో అనురుద్ధా సమగ్గాతి ఏత్థాపి వోతి నిపాతమత్తం, పచ్చత్తవచనం వా, కచ్చి తుమ్హేతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో. సముగ్గపాతిన్తి సముగ్గపుటసదిసం పాతిం.
పణ్ణసాలాయం అన్తో బహి చ సమ్మజ్జనేన సోధితఙ్గణతా వత్తపటిపత్తి. పటివిసమత్తమేవాతి అత్తనో యాపనపటివిసమత్తమేవ. ఓసాపేత్వాతి పక్ఖిపిత్వా. పమాణమేవాతి అత్తనో యాపనపమాణమేవ. వుత్తనయేన జహిత్వాతి పాళియం వుత్తనయేన జహిత్వా.
హత్థేన హత్థం సంసిబ్బన్తాతి అత్తనో హత్థేన ఇతరస్స హత్థం దళ్హగ్గహణవసేన బన్ధన్తా. విలఙ్ఘేతి దేసన్తరం పాపేతి ఏతేనాతి విలఙ్ఘకో, హత్థో. హత్థో ఏవ విలఙ్ఘకో హత్థవిలఙ్ఘకో, తేన హత్థవిలఙ్ఘకేన.
తం అఖణ్డం కత్వాతి తం తీసుపి దివసేసు ధమ్మస్సవనం పవత్తనవసేన అఖణ్డికం కత్వా. ఏతన్తి ‘‘పఞ్చాహికం ఖో పనా’’తిఆదివచనం. పఞ్చమే పఞ్చమే అహని భవతీతి పఞ్చాహికం. భగవతా పుచ్ఛితేన అనురుద్ధత్థేరేన. పమాదట్ఠానేసుయేవాతి అఞ్ఞేసం పమాదట్ఠానేసుయేవ. ‘‘పమాదట్ఠానేసుయేవా’’తి వుత్తమేవత్థం పాకటతరం కాతుం ‘‘అఞ్ఞేసఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం. పపఞ్చకరణట్ఠానానీతి కథాపపఞ్చస్స కరణట్ఠానాని విస్సట్ఠకథాపవత్తనేన కమ్మట్ఠానే పమజ్జనట్ఠానాని. తత్థాపి ‘‘మయం, భన్తే, కమ్మట్ఠానవిరుద్ధం న పటిపజ్జామా’’తి సిఖాప్పత్తం అత్తనో అప్పమాదలక్ఖణం థేరో దస్సేతి. ఏత్తకం ఠానం ముఞ్చిత్వాతి పన ఇదం తదా విహారసమాపత్తీనం వళఞ్జాభావేన వుత్తం.
౩౨౮. ఝానస్స అధిప్పేతత్తా ‘‘అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో’’ఇచ్చేవ వుత్తం. అత్తనో సమ్మాపటిపన్నతాయ సత్థు చిత్తారాధనత్థం తస్స చ విసేసాధిగమస్స సత్థు పచ్చక్ఖభావతో థేరో ‘‘కిఞ్హి నో సియా, భన్తే’’తి ఆహ. యావదేవాతి యత్తకం కాలం ఏకం దివసభాగం వా సకలరత్తిం వా యావ సత్త వా దివసే.
౩౨౯. సమతిక్కమాయాతి సమ్మదేవ అతిక్కమనాయ. సతి హి ఉపరి విసేసాధిగమే హేట్ఠిమజ్ఝానం సమతిక్కన్తం నామ హోతి పటిప్పస్సద్ధి చ. తేనాహ ‘‘పటిప్పస్సద్ధియా’’తి. ఞాణదస్సనవిసేసోతి కారణూపచారేన వుత్తోతి వేదితబ్బో. వేదయితసుఖతోతి వేదనాసహితజ్ఝానసుఖతో వా ఫలసుఖతో వా. అవేదయితసుఖన్తి నిబ్బానసుఖం వియ వేదనారహితం సుఖం. అవేదయితసుఖన్తి చ నిదస్సనమత్తమేతం, తం పన అఫస్సం అసఞ్ఞం అచేతనన్తి సబ్బచిత్తచేతసికరహితమేవ. తతో చ సతిపి రూపధమ్మప్పవత్తియం తస్స అచేతనత్తా సబ్బసో సఙ్ఖారదుక్ఖవిరహితతాయ సన్తతరా పణీతతరా చ నిరోధసమాపత్తీతి వుచ్చతే. తేనాహ ‘‘అవేదయితసుఖం సన్తతరం పణీతతరం హోతీ’’తి. తేన వుత్తం ‘‘ఇమమ్హా చా’’తిఆది.
౩౩౦. సామగ్గిరసానిసంసమేవ నేసం భగవా కథేసి అజ్ఝాసయానుకూలత్తా తస్స. అనుసావేత్వాతి అనుపగమనవసేన సమ్మదేవ ఆరోచేత్వా. ‘‘అనుసంసావేత్వా’’తి వా పాఠో, సో ఏవత్థో. తతో పటినివత్తిత్వాతి ఏతరహి భగవతో ఏకవిహారే అజ్ఝాసయోతి సత్థు మనం గణ్హన్తా ‘‘ఇధేవ తిట్ఠథా’’తి విస్సజ్జితట్ఠానతో నివత్తిత్వా. పబ్బజ్జాదీనీతి ఆది-సద్దేన ఉపసమ్పదా-విసుద్ధి-ధుతకమ్మట్ఠానానుయోగ-ఝానవిమోక్ఖ-సమాపత్తి-ఞాణదస్సన-మగ్గభావనా-ఫలసచ్ఛికిరియాదికే సఙ్గణ్హాతి. అధిగన్త్వాపీతి పి-సద్దేన యథాధిగతానమ్పి. అత్తనో గుణకథాయ అట్టియమానాతి భగవన్తం నిస్సాయ అధిగన్త్వాపి ధమ్మాధికరణం సత్థువిహేసాభావదీపనే భగవతో పాకటగుణానం కథాయ అట్టియమానాపీతి యోజనా. దేవతాతి తంతంసమాపత్తిలాభినియో దేవతా. ముఖం మే సజ్జన్తి ముఖం మే కథనే సమత్థం, కథనే యోగ్యన్తి అత్థో.
౩౩౧. ఏవం ఆగతోతి ఏవం ఆటానాటియసుత్తే ఆగతో. పలివేఠేన్తేతి చోదేన్తే. మచ్ఛరాయన్తీతి అత్తనో గుణానం భగవతోపి ఆరోచనం అసహమానా మచ్ఛరాయన్తీతి సో చిన్తేతీతి కత్వా వుత్తం.
౦౧. తేసం లాభాతి తేసం వజ్జిరాజూనం వజ్జిరట్ఠవాసీనఞ్చ మనుస్సత్తం, పతిరూపదేసవాసాదికో, భగవతో తిణ్ణఞ్చ కులపుత్తానం దస్సనవన్దనదానధమ్మస్సవనాదయో లాభా. సులద్ధా లాభాతి యోజనా. పసన్నచిత్తం అనుస్సరేయ్యాతి తం కులఞ్హేతం సీలాదిగుణే చిత్తం పసాదేత్వా అనుస్సరేయ్య. వుత్తం తేసం ‘‘అనుస్సరణమ్పాహం, భిక్ఖవే, తేసం భిక్ఖూనం బహూపకారం వదామీ’’తి (ఇతివు. ౧౦౪; సం. ని. ౫.౧౮౪).
చూళగోసిఙ్గసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౨. మహాగోసిఙ్గసుత్తవణ్ణనా
౩౩౨. కోచిదేవాతి గోసిఙ్గసాలవనసామన్తతో నివిట్ఠేసు యో కోచి గామో గోచరగామో భవిస్సతి, తస్మా అనిబద్ధభావతో గోచరగామో న గహితో, వసనట్ఠానమేవ పరిదీపితం, తతో ఏవ అరఞ్ఞనిదానకం నామేతం. సబ్బత్థాతి దేవలోకే మనుస్సలోకే చ. థిరకారకేహీతి సాసనే థిరభావకారకేహి. సవనన్తే జాతత్తాతి చతుసచ్చగబ్భస్స ధమ్మస్సవనస్స పరియోసానే అరియాయ జాతియా జాతత్తా. యథా పటివేధబాహుసచ్చం ఇజ్ఝతి, తథా ధమ్మస్స సవనతో సావకా. సూరియో వియ భాసురగుణరంసితాయ మోహన్ధకారవిధమనతో. చన్దో వియ రమణీయమనోహరసీతలగుణతాయ కిలేసపరిళాహవూపసమతో. సాగరో వియ గమ్భీరథిరవిపులానేకగుణతాయ ఠితధమ్మసభావతో. గుణమహన్తతాయ థేరస్స అభిఞ్ఞాతతా, గుణమహన్తతా చ సుత్తేసు ఆగతనయేనేవ ఞాతబ్బాతి తం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘న కేవల’’న్తిఆది వుత్తం. సీహనాదసుత్తన్తి మజ్ఝిమనికాయే ఆగతం మహాసీహనాదసుత్తం (మ. ని. ౧.౧౪౬). థేరపఞ్హసుత్తన్తి సుత్తనిపాతే అట్ఠకవగ్గే ఆగతం సారిపుత్తసుత్తం (సు. ని. ౯౬౧-౯౮౧). థేరసీహనాదసుత్తన్తి ఇమస్స చ థేరస్స జనపదచారికాయ సత్థు సమ్ముఖా సీహనాదసుత్తం. అభినిక్ఖమనన్తి థేరస్సేవ మహతా ఞాతిపరివట్టేన మహతా చ భోగపరివట్టేన సహ ఘరావాసపరిచ్చాగో అభినిక్ఖమనం. ఏస నయో ఇతో పరేసుపి. యదిదన్తి నిపాతో, యో అయన్తి అత్థో.
మహాపఞ్ఞే భిక్ఖూ గహేత్వాతి ఆయస్మతో కిర సారిపుత్తత్థేరస్స పరివారభిక్ఖూపి మహాపఞ్ఞా ఏవ అహేసుం. ధాతుసో హి సత్తా సంసన్దన్తి. సయం ఇద్ధిమాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. అయం పనత్థో ధాతుసంయుత్తేన (సం. ని. ౨.౯౯) దీపేతబ్బో – గిజ్ఝకూటపబ్బతే గిలానసేయ్యాయ నిసిన్నో భగవా ఆరక్ఖత్థాయ పరివారేత్వా వసన్తేసు సారిపుత్తమోగ్గల్లానాదీసు ఏకమేకం అత్తనో పరిసాయ సద్ధిం చఙ్కమన్తం వోలోకేత్వా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘పస్సథ నో తుమ్హే, భిక్ఖవే, సారిపుత్తం సమ్బహులేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం చఙ్కమన్తన్తి. ఏవం, భన్తే. సబ్బే ఖో ఏతే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ మహాపఞ్ఞా’’తి సబ్బం విత్థారేతబ్బం.
వనన్తేతి ఉపవనన్తే. మేఘవణ్ణాయాతి నీలాభాయ. సముద్దకుచ్ఛితో ఉగ్గచ్ఛన్తస్స వియ ఉపట్ఠానం సన్ధాయ వుత్తం. చక్కవాళపబ్బతమత్థకసమీపే ఆభాఫరణవసేన పవత్తియా ‘‘పాచీనచక్కవాళపబ్బతమత్థకే’’తి వుత్తం, న చక్కవాళపబ్బతమత్థకే చన్దమణ్డలస్స విచరణతో. తథా సతి లోకన్తరికనిరయేసుపి చన్దిమసూరియానం ఆభా ఫరేయ్య. ఉబ్బేధవసేన హి చక్కవాళపబ్బతస్స వేమజ్ఝతో చన్దిమసూరియా విచరన్తి. సాలకుసుమపభానం అతిరత్తతాయ వుత్తం ‘‘లాఖారసేన సిఞ్చమానం వియా’’తి. ఉపగాయమానా వియాతి పయిరుపాసనవసేన ఉపేచ్చ గాయమానా వియ. కాయ ను ఖో అజ్జ రతియాతి అజ్జ ఝానసమాపత్తిరతియా ఏవ ను ఖో, ఉదాహు ధమ్మసాకచ్ఛారతియా ధమ్మదేసనారతియాతి చిన్తేసి.
ద్వే చన్దమణ్డలాని వియ పరమసోభగ్గప్పత్తాయ కన్తియా. ద్వే సూరియమణ్డలాని వియ అతివియ సువిసుద్ధసముజ్జలాయ గుణవిభూతియా. ద్వే ఛద్దన్తనాగరాజానో వియ మహానుభావతాయ. ద్వే సీహా వియ తేజుస్సదతాయ. ద్వే బ్యగ్ఘా వియ అనోలీనవుత్తితాయ. సబ్బపాలిఫుల్లమేవాతి సబ్బమేవ సమన్తతో వికసితం.
౩౩౩. కథా ఉపచరతి పవత్తతి ఏత్థాతి కథాఉపచారో, సవనూపచారో పదేసో, తం కథాఉపచారం. రమణీయమేవ రామణేయ్యకం. ఉజ్జఙ్గలేతి లూఖపదేసే కఠినపదేసే. దోసేహి ఇతా అపగతాతి దోసినా త-కారస్స న-కారం కత్వా. దిబ్బా మఞ్ఞే గన్ధాతి దేవలోకే గన్ధా వియ. దివి భవాతి దిబ్బా. ద్వే థేరాతి సారిపుత్తత్థేరఆనన్దత్థేరా. ఆనన్దత్థేరో తావ మమాయతు అఖీణాసవభావతో, సారిపుత్తత్థేరో కథన్తి? న ఇదం మమాయనం గేహస్సితపేమవసేన, అథ ఖో గుణభత్తివసేనాతి నాయం దోసో.
అనుమతియా పుచ్ఛా అనుమతిపుచ్ఛా, అనుమతిగ్గహణత్థం పుచ్ఛనం. తత్థ యస్మా అధమ్మికమ్పి వుద్ధస్స అనుమతిం ఇతరో పటిక్ఖిపితుం న లభతి, తేన సా అనుజానితబ్బావ హోతి, తస్మా సఙ్ఘఖుద్దకతో పట్ఠాయ అనుమతి పుచ్ఛితబ్బా. తేనాహ ‘‘అనుమతిపుచ్ఛా నామేసా’’తిఆది. ఖుద్దకతో పట్ఠాయాతి కణిట్ఠతో పట్ఠాయ. పటిభాతి ఉపట్ఠాతీతి పటిభానం, యథాధిప్పేతో అత్థో, తం పటిభానం. సిఖాప్పత్తా వేపుల్లప్పత్తా న భవిస్సతి పదేసఞాణే ఠితేహి భాసితత్తా. సిఖాప్పత్తా వేపుల్లప్పత్తా భవిస్సతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన సంసన్దితత్తా. వుత్తమేవత్థం ఉపమాయ విభావేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పచ్చత్థికా అట్టియన్తి దుక్ఖాయన్తి ఏతేనాతి అట్టో, వినిచ్ఛితబ్బవోహారో. గామభోజకన్తి యస్మిం గామే సో ఉప్పన్నో, తం గామభోజకం. జనపదభోజకన్తి యస్మిం జనపదే సో ఉప్పన్నో, తం జనపదభోజకం. మహావినిచ్ఛయఅమచ్చన్తి యస్మిం రజ్జే సో జనపదో, తస్స రాజధానియం మహావినిచ్ఛయఅమచ్చం. సేనాపతిన్తి యస్స రఞ్ఞో సో అమచ్చో, తస్స సేనాపతిం. తథా ఉపరాజన్తి. ఇదం పనేత్థ పకతిచారిత్తవసేన వుత్తం ఉపమేయ్యత్థానురూపతోతి దట్ఠబ్బం. అపరాపరం న సఞ్చరతి వినిచ్ఛయనారహేన వినిచ్ఛితభావతో.
పకట్ఠానం (అ. ని. టీ. ౨.౪.౨౨) ఉక్కట్ఠానం సీలాదిఅత్థానం బోధనతో, సభావనిరుత్తివసేన బుద్ధాదీహి భాసితత్తా చ పకట్ఠానం వచనప్పబన్ధానం ఆళీతి పాళి, పరియత్తిధమ్మో. పురిమస్స అత్థస్స పచ్ఛిమేన అత్థేన అనుసన్ధానం అనుసన్ధి. అత్థముఖేన పన పాళిపదేసానమ్పి అనుసన్ధి హోతియేవ, సో చ పుబ్బాపరానుసన్ధి-పుచ్ఛానుసన్ధి-అజ్ఝాసయానుసన్ధి-యథానుసన్ధివసేన చతుబ్బిధో. తంతందేసనానం పన పుబ్బాపరసంసన్దనం పుబ్బాపరం. పాళివసేన అనుసన్ధివసేన పుబ్బాపరవసేనాతి పచ్చేకం యోజేతబ్బం. ఉగ్గహితన్తి బ్యఞ్జనసో అత్థసో చ ఉద్ధం ఉద్ధం గహితం, పరియాపుణనవసేన చేవ పరిపుచ్ఛావసేన చ హదయేన గహితన్తి అత్థో. వట్టదుక్ఖనిస్సరణత్థికేహి సోతబ్బతో సుతం, పరియత్తిధమ్మో, తం ధారేతీతి సుతధరో. యో హి సుతధరో, సుతం తస్మిం పతిట్ఠితం హోతి సుప్పతిట్ఠితం, తస్మా వుత్తం ‘‘సుతస్స ఆధారభూతో’’తి. తేనాహ ‘‘యస్స హీ’’తిఆది. ఏకపదం ఏకక్ఖరమ్పి అవినట్ఠం హుత్వా సన్నిచీయతీతి సన్నిచయో, సుతం సన్నిచయో ఏతస్మిన్తి సుతసన్నిచయో. అజ్ఝోసాయాతి అనుపవిసిత్వా. తిట్ఠతీతి న ముస్సతి.
ఠితా పగుణాతి పగుణా వాచుగ్గతా. నిచ్చలితన్తి అపరివత్తితం. సంసన్దిత్వాతి అఞ్ఞేహి సంసన్దిత్వా. సమనుగ్గాహిత్వాతి పరిపుచ్ఛావసేన అత్థం ఓగాహేత్వా. పబన్ధస్స విబన్ధాభావతో గఙ్గాసోతసదిసం, ‘‘భవఙ్గసోతసదిస’’న్తి వా పాఠో, అకిత్తిమం సుఖప్పవత్తీతి అత్థో. సుత్తేకదేసస్స సుత్తస్స చ వచసా పరిచయో ఇధ నాధిప్పేతో, వగ్గాదివసేన పన అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘సుత్తదసక…పే… సజ్ఝాయితా’’తి, ‘‘దస సుత్తాని గతాని, దస వగ్గాగతా’’తిఆదినా సల్లక్ఖేత్వా వాచాయ సజ్ఝాయితాతి అత్థో. మనసా అను అను పేక్ఖితా భాగసో నిజ్ఝాయితా చిన్తితా మనసానుపేక్ఖితా. రూపగతం వియ పఞ్ఞాయతీతి రూపగతం వియ చక్ఖుస్స విభూతం హుత్వా పఞ్ఞాయతి. సుప్పటివిద్ధాతి నిజ్జటం నిగ్గుమ్బం కత్వా సుట్ఠు యాథావతో పటివిద్ధా.
పజ్జతి అత్థో ఞాయతి ఏతేనాతి పదం, తదేవ అత్థం బ్యఞ్జేతీతి బ్యఞ్జనన్తి ఆహ ‘‘పదమేవ అత్థస్స బ్యఞ్జనతో పదబ్యఞ్జన’’న్తి. అక్ఖరపారిపూరియా పదబ్యఞ్జనస్స పరిమణ్డలతా, సా పన పారిపూరీ ఏవం వేదితబ్బాతి ఆహ ‘‘దసవిధబ్యఞ్జనబుద్ధియో అపరిహాపేత్వా’’తి. అఞ్ఞం ఉపారమ్భకరన్తి యథానిక్ఖిత్తసుత్తతో అఞ్ఞం తస్స అననులోమకం సుత్తం ఆహరతి. తదత్థం ఓతారేతీతి తస్స ఆహటసుత్తస్సేవ అత్థం విచారేతి. తస్స కథా అపరిమణ్డలా నామ హోతి అత్థస్స అపరిపుణ్ణభావతో. యథానిక్ఖిత్తస్స సుత్తస్స అత్థసంవణ్ణనావసేనేవ సుత్తన్తరమ్పి ఆనేన్తో బహి ఏకపదమ్పి న గచ్ఛతి నామ. అమక్ఖేన్తోతి అవినాసేన్తో. తం తం అత్థం సుట్ఠు వవత్థితం కత్వా దస్సేన్తో తులికాయ పరిచ్ఛిన్దన్తో వియ. గమ్భీరతరమత్థం గమేన్తో గమ్భీరమాతికాయ ఉదకం పేసేన్తో వియ. ఉత్తానమాతికాయ హి మరియాదం ఓత్థరిత్వా ఉదకం అఞ్ఞథా గచ్ఛేయ్య. ఏకంయేవ పదం అనేకేహి పరియాయేహి పునప్పునం సంవణ్ణేన్తో పదం కోట్టేన్తో సిన్ధవాజానీయో వియ. సో హి వగ్గితాయ గతియా పదే పదం కోట్టేన్తో గచ్ఛతి. కథామగ్గేన తస్స కథా పరిమణ్డలా నామ హోతి ధమ్మతో అత్థతో అనుసన్ధితో పుబ్బాపరతో ఆచరియుగ్గహతోతి సబ్బసో పరిపుణ్ణభావతో.
అనుప్పబన్ధేహీతి విస్సట్ఠేహి ఆసజ్జమానేహి. నాతిసీఘం నాతిసణికం నిరన్తరం ఏకరసఞ్చ కత్వా పరిసాయ అజ్ఝాసయానురూపం ధమ్మం కథేన్తో విస్సట్ఠాయ కథాయ కథేతి నామ, న అఞ్ఞథాతి దస్సేన్తో ‘‘యో భిక్ఖూ’’తిఆదిమాహ. అరణిం మన్థేన్తో వియ, ఉణ్హఖాదనీయం ఖాదన్తో వియాతి సీఘం సీఘం కథనస్స ఉదాహరణం, గహితం గహితమేవాతిఆది లఙ్ఘేత్వా కథనస్స. పురాణపణ్ణన్తరేసు హి పరిపాతియమానగోధా కదాచి దిస్సతి, ఏవమేకచ్చస్స అత్థవణ్ణనా కత్థచి న దిస్సతి. ఓహాయాతి ఠపేత్వా. యోపీతిఆదినా ఏకరూపేన కథాయ అకథనం దస్సేతి. పేతగ్గి నిజ్ఝామతణ్హికపేతస్స ముఖతో నిచ్ఛరణకఅగ్గి. విత్థాయతీతి అప్పటితానతమాపజ్జతి. కేనచి రోగేన దుక్ఖం పత్తో వియ నిత్థునన్తో. కన్దన్తో వియాతి ఉక్కుట్ఠిం కరోన్తో వియ. అప్పబన్ధా నామ హోతి సుఖేన అప్పవత్తభావతో. ఆచరియేహి దిన్ననయే ఠితోతి ఆచరియుగ్గహం అముఞ్చన్తో, యథా చ ఆచరియా తం తం సుత్తం సంవణ్ణేసుం, తేనేవ నయేన సంవణ్ణేన్తోతి అత్థో. అచ్ఛిన్నధారం కత్వాతి ‘‘నాతిసీఘం నాతిసణిక’’న్తిఆదినా హేట్ఠా వుత్తనయేన అవిచ్ఛిన్నం కథాపబన్ధం కత్వా. అనుసయసముగ్ఘాతాయాతి ఇమినా తస్సా కథాయ అరహత్తపరియోసానతం దస్సేతి. ఏవరూపేనాతి నయిదం ఏకవచనం తత్తకవసేన గహేతబ్బం, అథ ఖో లక్ఖణే పవత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘తథారూపేనేవ భిక్ఖుసతేన భిక్ఖుసహస్సేన వా’’తి వుత్తం. పల్లఙ్కేనాతి పల్లఙ్కపదేసేన, పల్లఙ్కాసనన్తేనాతి అత్థో. ఇమినా నయేనాతి వారన్తరసాధారణం అత్థం అతిదిసతి, అసాధారణం పన వక్ఖతేవాతి.
౩౩౪. ఆరమతి ఏతేనాతి ఆరామో.
౩౩౫. ధువసేవనన్తి నియతసేవితం. పాసాదపరివేణేతి పాసాదఙ్గణే. నాభియా పతిట్ఠితానన్తి నాభియా భూమియం పతిట్ఠితానం. అరన్తరానీతి అరవివరాని తంతంఅరానం వేమజ్ఝట్ఠానాని.
౩౩౬. సమాదిన్నఅరఞ్ఞధుతఙ్గో ఆరఞ్ఞికో, న అరఞ్ఞవాసమత్తేన.
౩౩౭. న ఓసాదేన్తీతి న అవసాదేన్తి, న అవసాదనాపేక్ఖా అఞ్ఞమఞ్ఞం పఞ్హం పుచ్ఛన్తీతి అత్థో. పవత్తినీతి పగుణా.
౩౩౮. లోకుత్తరా విహారసమాపత్తి నామ థేరస్స అరహత్తఫలసమాపత్తియో, పరియాయతో పన నిరోధసమాపత్తిపి వేదితబ్బా.
౩౩౯. సాధుకారో ఆనన్దత్థేరస్స దిన్నో. తేనాహ భగవా ‘‘యథా తం ఆనన్దోవ సమ్మా బ్యాకరమానో బ్యాకరేయ్యా’’తిఆది. సమ్మాతి సుట్ఠు, యథాఅజ్ఝాసయన్తి అధిప్పాయో. యేన హి యం యథాచిత్తం కథితం, తం సమ్మా కథితం నామ హోతి. సమ్పత్తవసేన హి యథాకారీ తథావాదీ సోభతి. తేనాహ ‘‘అత్తనో అనుచ్ఛవికమేవా’’తిఆది. బహుస్సుతో భిక్ఖు తత్థ తత్థ సుత్తే సీలాదీనం ఆగతట్ఠానే తేసం సువిదితత్తా యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానో తాని పరిపూరేతీతి ఆహ ‘‘సీలస్స ఆగతట్ఠానే’’తిఆది. మగ్గాదిపసవనాయ విపస్సనాగబ్భం గణ్హాపేత్వా పరిపాకం గమేత్వాతి అత్థో.
౩౪౦. ‘‘ఏసేవ నయో’’తి అతిదేసవసేన సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరన్తో ‘‘ఆయస్మా హి రేవతో’’తిఆదిమాహ.
౩౪౨. అపరేపి నానప్పకారే కిలేసేతి అపరేపి నానప్పకారే దోసమోహాదికిలేసే. ధునిత్వాతి విధమేత్వా.
౩౪౩. ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో ఏవం బ్యాకాసీతి సమ్బన్ధో. సకలమ్పి చక్ఖువిఞ్ఞాణవీథిగతం చిత్తం చక్ఖువిఞ్ఞాణన్తి అగ్గహేత్వా చక్ఖుసన్నిస్సితమేవ పన విఞ్ఞాణం చక్ఖువిఞ్ఞాణం, తదనన్తరం సమ్పటిచ్ఛనం, తదనన్తరం సన్తీరణన్తిఆదినా సణ్హం సుఖుమం అతిఇత్తరఖణవన్తం చిత్తన్తరం చిత్తనానత్తం. ఖన్ధాదీనఞ్చ నానత్తసఙ్ఖాతం ఖన్ధన్తరాది. పథవీకసిణే పఠమజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా తథేవ తతియం ఝానన్తిఆదినా ఆరమ్మణం అనుక్కమిత్వా ఝానస్సేవ ఏకన్తరికభావేన ఉక్కమనం ఝానోక్కన్తికం నామ. పథవీకసిణే పఠమం ఝానం సమాపజ్జిత్వా పున తదేవ తేజోకసిణేతిఆదినా ఝానం అనుక్కమిత్వా ఆరమ్మణస్సేవ ఏకన్తరికభావేన ఉక్కమనం ఆరమ్మణోక్కన్తికం నామ. ‘‘పఠమజ్ఝానం పఞ్చఙ్గిక’’న్తిఆదినా యావ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం దువఙ్గికన్తి ఝానఙ్గమత్తస్సేవ వవత్థాపనం అఙ్గవవత్థానం. ‘‘ఇదం పథవీకసిణం…పే… ఇదం ఓదాతకసిణ’’న్తి ఆరమ్మణమత్తస్సేవ వవత్థాపనం ఆరమ్మణవవత్థానం. పథవీకసిణే పఠమం ఝానం సమాపజ్జిత్వా తత్థేవ ఇతరేసమ్పి సమాపజ్జనం అఙ్గసఙ్కన్తి. పథవీకసిణే పఠమం ఝానం సమాపజ్జిత్వా తదేవ ఆపోకసిణేతి ఏవం సబ్బకసిణేసు ఏకస్సేవ ఝానస్స సమాపజ్జనం ఆరమ్మణసఙ్కన్తి. ఏకతోవడ్ఢనం ఉభతోవడ్ఢనన్తి ఇదం ఖన్ధాదిదేసనాయం లబ్భతి. అభిధమ్మభాజనీయే హి వేదనాక్ఖన్ధం భాజేన్తో భగవా తికే గహేత్వా దుకేసు పక్ఖిపి, దుకే గహేత్వా తికేసు పక్ఖిపి, ఇదం ఏకతోవడ్ఢనం. తికే చ దుకే చ ఉభతోవడ్ఢననీహారేన కథేసి, ఇదం ఉభతోవడ్ఢనం. ఏవం సేసఖన్ధేసు ధాతాయతనాదీసు చ యథారహం విభఙ్గప్పకరణే (విభ. ౩౨-౩౩; ౧౫౫-౧౫౬, ౧౮౩-౧౮౪) అభిధమ్మభాజనీయే ఆగతనయేన వేదితబ్బం. తేనాహ ‘‘ఆభిధమ్మికధమ్మకథికస్సేవ పాకట’’న్తి. ఖన్ధాదీసు సభావధమ్మేసు తీసు లక్ఖణేసు పఞ్ఞత్తియం సమయన్తరేసు చ కోసల్లాభావతో అయం సకవాదో అయం పరవాదోతి న జానాతి. తతో ఏవ సకవాదం…పే… ధమ్మన్తరం విసంవాదేతి. ఖన్ధాదీసు పన కుసలతాయ ఆభిధమ్మికో సకవాదం…పే… న విసంవాదేతి.
౩౪౪. చిత్తం అత్తనో వసే వత్తేతుం సక్కోతి పటిసఙ్ఖానభావనాబలేహి పరిగ్గణ్హనసమత్థత్తా. ఇదాని తమత్థం బ్యతిరేకతో అన్వయతో చ విభావేతుం ‘‘దుప్పఞ్ఞో హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ సబ్బానస్సాతి సబ్బాని అస్స. విసేవితవిప్ఫన్దితానీతి కిలేసవిసూకాయికాని చేవ దుచ్చరితవిప్ఫన్దితాని చ. భఞ్జిత్వాతి మద్దిత్వా. బహీతి కమ్మట్ఠానతో బహి పుథుత్తారమ్మణే.
౩౪౫. పరియాయేనాతి ఏత్థ పరియాయ-సద్దో ‘‘అత్థి ఖ్వేస, బ్రాహ్మణ, పరియాయో’’తిఆదీసు (అ. ని. ౮.౧౧; పారా. ౩-౯) వియ కారణత్థోతి ఆహ ‘‘సోభనకారణం అత్థీ’’తి. యది భగవా – ‘‘ఇధ, సారిపుత్త, భిక్ఖు పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో’’తిఆదినా అత్తనో మహాబోధిపల్లఙ్కం సన్ధాయాహ, ఏవం సన్తే సమ్మాసమ్బుద్ధేహేవ సఙ్ఘారామో సోభేతబ్బో, న అఞ్ఞేహీతి ఆపన్నన్తి ఆహ ‘‘అపిచ పచ్ఛిమం జనత’’న్తిఆది. నిబ్బానత్థాయ పటిపత్తిసారం ఏతస్సాతి పటిపత్తిసారో, తం పటిపత్తిసారం. నిప్పరియాయేనేవాతి కేనచి పరియాయేన లేసేన వినా ముఖ్యేన నయేనేవ. యో ‘‘అరహత్తం అప్పత్వా న వుట్ఠహిస్సామీ’’తి దళ్హసమాదానం కత్వా నిసిన్నో తం అధిగన్త్వావ ఉట్ఠహతి. ఏవరూపేన ఇదం గోసిఙ్గసాలవనం సోభతి, సాసనే సబ్బారమ్భానం తదత్థత్తాతి అత్థో. ఆసవక్ఖయావహం పటిపత్తిం ఆరభిత్వా ఆసవక్ఖయేనేవ దేసనాయ పరియోసాపితత్తా యథానుసన్ధినావ దేసనం నిట్ఠపేసీతి.
మహాగోసిఙ్గసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౩. మహాగోపాలకసుత్తవణ్ణనా
౩౪౬. తత్థాతి గోపాలకసుత్తే. తిస్సో కథాతి (అ. ని. టీ. ౩.౧౧.౧౭) తిస్సో అట్ఠకథా, తివిధా సుత్తస్స అత్థవణ్ణనాతి అత్థో. ఏకేకం పదం నాళం మూలం ఏతిస్సాతి ఏవంసఞ్ఞితా ఏకనాళికా, ఏకేకం వా పదం నాళం అత్థనిగ్గమనమగ్గో ఏతిస్సాతి ఏకనాళికా. తేనాహ ‘‘ఏకేకపదస్స అత్థకథన’’న్తి. చత్తారో అంసా భాగా అత్థసల్లక్ఖణూపాయా ఏతిస్సాతి చతురస్సా. తేనాహ ‘‘చతుక్కం బన్ధిత్వా కథన’’న్తి. నియమతో నిసిన్నస్స ఆరద్ధస్స వత్తో సంవత్తో ఏతిస్సా అత్థీతి నిసిన్నవత్తికా, యథారద్ధస్స అత్థస్స విసుం విసుం పరియోసాపికాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘పణ్డితం గోపాలకం దస్సేత్వా’’తిఆది. ఏకేకపదస్సాతి పిణ్డత్థదస్సనవసేన బహున్నం పదానం ఏకజ్ఝం అత్థం అకథేత్వా ఏకమేకస్స పదస్స అత్థవణ్ణనా. అయం సబ్బత్థేవ లబ్భతి. చతుక్కం బన్ధిత్వాతి కణ్హపక్ఖే ఉపమూపమేయ్యద్వయం, తథా సుక్కపక్ఖేతి ఇదం చతుక్కం యోజేత్వా. అయం ఈదిసేసు ఏవ సుత్తేసు లబ్భతి. పరియోసానగమనన్తి కేచి తావ ఆహు – ‘‘కణ్హపక్ఖే ఉపమం దస్సేత్వా ఉపమా చ నామ యావదేవ ఉపమేయ్యసమ్పటిదానత్థాతి ఉపమేయ్యత్థం ఆహరిత్వా సంకిలేసపక్ఖనిద్దేసో చ వోదానపక్ఖవిభావనత్థాయాతి సుక్కపక్ఖమ్పి ఉపమూపమేయ్యవిభాగేన ఆహరిత్వా సుత్తత్థస్స పరియోసాపన’’న్తి. కణ్హపక్ఖే ఉపమేయ్యం దస్సేత్వా పరియోసానగమనాదీసుపి ఏసేవ నయో. అపరే పన ‘‘కణ్హపక్ఖే సుక్కపక్ఖే చ తంతంఉపమూపమేయ్యత్థానం విసుం విసుం పరియోసాపేత్వావ కథనం పరియోసానగమన’’న్తి వదన్తి. అయన్తి నిసిన్నవత్తికా. ఇధాతి ఇమస్మిం గోపాలకసుత్తే. సబ్బాచరియానం ఆచిణ్ణాతి సబ్బేహిపి పుబ్బాచరియేహి ఆచరితా సంవణ్ణితా, తథా చేవ పాళి పవత్తాతి.
అఙ్గీయన్తి అవయవభావేన ఞాయన్తీతి అఙ్గాని, భాగా. తాని పనేత్థ యస్మా సావజ్జసభావాని, తస్మా ఆహ ‘‘అఙ్గేహీతి అగుణకోట్ఠాసేహీ’’తి. గోమణ్డలన్తి గోసమూహం. పరిహరితున్తి రక్ఖితుం. తం పన పరిహరణం పరిగ్గహేత్వా విచరణన్తి ఆహ ‘‘పరిగ్గహేత్వా విచరితు’’న్తి. వడ్ఢిన్తి గున్నం బహుభావం బహుగోరసతాసఙ్ఖాతం పరివుద్ధిం. ‘‘ఏత్తకమిద’’న్తి రూపీయతీతి రూపం, పరిమానపరిచ్ఛేదోపి సరీరరూపమ్పీతి ఆహ ‘‘గణనతో వా వణ్ణతో వా’’తి. న పరియేసతి వినట్ఠభావస్సేవ అజాననతో. నీలాతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో. తేన సేతసబలాదివణ్ణం సఙ్గణ్హాతి.
ధనుసత్తిసూలాదీతి ఏత్థ ఇస్సాసాచరియానం గావీసు కతం ధనులక్ఖణం. కుమారభత్తిగణానం గావీసు కతం సత్తిలక్ఖణం. ఇస్సరభత్తిగణానం గావీసు కతం సూలలక్ఖణన్తి యోజనా. ఆది-సద్దేన రామవాసుదేవగణాదీనం గావీసు కతం ఫరసుచక్కాదిలక్ఖణం సఙ్గణ్హాతి.
నీలమక్ఖికాతి పిఙ్గలమక్ఖికా, ఖుద్దమక్ఖికా ఏవ వా. సటతి రుజతి ఏతాయాతి సాటికా, సంవద్ధా సాటికాతి ఆసాటికా. తేనాహ ‘‘వడ్ఢన్తీ’’తిఆది.
వాకేనాతి వాకపత్తేన. చీరకేనాతి పిలోతికేన. అన్తోవస్సేతి వస్సకాలస్స అబ్భన్తరే. నిగ్గాహన్తి సుసుమారాదిగ్గాహరహితం. పీతన్తి పానీయస్స పీతభావం. సీహబ్యగ్ఘాదిపరిస్సయేన సాసఙ్కో సప్పటిభయో.
పఞ్చ అహాని భూతాని ఏతస్సాతి పఞ్చాహితో, సో ఏవ వారోతి పఞ్చాహికవారో. ఏవం సత్తాహికవారోతి వేదితబ్బో. చిణ్ణట్ఠానన్తి చరితట్ఠానం గోచరగ్గహితట్ఠానం.
పితుట్ఠానన్తి పితరా కాతబ్బట్ఠానం, పితరా కాతబ్బకరణన్తి అత్థో. యథారుచిం గహేత్వా గచ్ఛన్తీతి గున్నం రుచిఅనురూపం గోచరభూమియం వా నదిపారం వా గహేత్వా గచ్ఛన్తి. గోభత్తన్తి కప్పాసట్ఠికాదిమిస్సం గోభుఞ్జితబ్బం భత్తం, భత్తగ్గహణేనేవ యాగుపి గహితా.
౩౪౭. ‘‘ద్వీహాకారేహీ’’తి వుత్తం ఆకారద్వయం దస్సేతుం ‘‘గణనతో వా సముట్ఠానతో వా’’తి వుత్తం. ఏవం పాళియం ఆగతాతి ‘‘ఉపచయో సన్తతీ’’తి జాతిం ద్విధా భిన్దిత్వా హదయవత్థుం అగ్గహేత్వా ‘‘దస ఆయతనాని పఞ్చదస సుఖుమరూపానీ’’తి ఏవం రూపకణ్డపాళియం (ధ. స. ౬౫౧-౬౫౫) ఆగతా. పఞ్చవీసతి రూపకోట్ఠాసాతి సలక్ఖణతో అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్కరాభావతో రూపభాగా. రూపకోట్ఠాసాతి వా విసుం విసుం అప్పవత్తిత్వా కలాపభావేనేవ పవత్తనతో రూపకలాపా. కోట్ఠాసాతి చ అంసా, అవయవాతి అత్థో. కోట్ఠన్తి వా సరీరం, తస్స అంసా కేసాదయో కోట్ఠాసాతి అఞ్ఞేపి అవయవా కోట్ఠాసా వియ కోట్ఠాసా. సేయ్యథాపీతి ఉపమాసంసన్దనం. తత్థ రూపం పరిగ్గహేత్వాతి యథావుత్తం రూపం సలక్ఖణతో ఞాణేన పరిగ్గణ్హిత్వా. అరూపం వవత్థపేత్వాతి తం రూపం నిస్సాయ ఆరమ్మణఞ్చ కత్వా పవత్తమానే వేదనాదికే చత్తారో ఖన్ధే ‘‘అరూప’’న్తి వవత్థపేత్వా. రూపారూపం పరిగ్గహేత్వాతి పున తత్థ యం రుప్పనలక్ఖణం, తం రూపం, తదఞ్ఞం అరూపం, ఉభయవినిముత్తం కిఞ్చి నత్థి అత్తా వా అత్తనియం వాతి ఏవం రూపారూపం పరిగ్గహేత్వా. తదుభయఞ్చ అవిజ్జాదినా పచ్చయేన సప్పచ్చయన్తి పచ్చయం సల్లక్ఖేత్వా అనిచ్చాదిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా యో కలాపసమ్మసనాదిక్కమేన కమ్మట్ఠానం మత్థకం పాపేతుం న సక్కోతి, సో న వడ్ఢతీతి యోజనా.
ఏత్తకం రూపం ఏకసముట్ఠానన్తి చక్ఖాయతనం, సోతఘానజివ్హాకాయాయతనం ఇత్థిన్ద్రియం పురిసిన్ద్రియం జీవితిన్ద్రియన్తి అట్ఠవిధం కమ్మవసేన, కాయవిఞ్ఞత్తి వచీవిఞ్ఞత్తీతి ఇదం ద్వయం చిత్తవసేనాతి ఏత్తకం రూపం ఏకసముట్ఠానం. సద్దాయతనమేకం ఉతుచిత్తవసేన ద్విసముట్ఠానం. రూపస్స లహుతా ముదుతా కమ్మఞ్ఞతాతి ఏత్తకం రూపం ఉతుచిత్తాహారవసేన తిసముట్ఠానం. రూపగన్ధరసఫోట్ఠబ్బాయతనం ఆకాసధాతు ఆపోధాతు కబళీకారో ఆహారోతి ఏత్తకం రూపం ఉతుచిత్తాహారకమ్మవసేన చతుసముట్ఠానం. ఉపచయో సన్తతి జరతా రూపస్స అనిచ్చతాతి ఏత్తకం రూపం న కుతోచి సముట్ఠాతీతి న జానాతి. సముట్ఠానతో రూపం అజానన్తోతిఆదీసు వత్తబ్బం ‘‘గణనతో రూపం అజానన్తో’’తిఆదేసు వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.
కమ్మలక్ఖణోతి అత్తనా కతం దుచ్చరితకమ్మం లక్ఖణం ఏతస్సాతి కమ్మలక్ఖణో, బాలో. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, బాలస్స బాలలక్ఖణాని. కతమాని తీణి? దుచ్చిన్తితచిన్తీ హోతి, దుబ్భాసితభాసీ, దుక్కటకమ్మకారీ. ఇమాని ఖో…పే… లక్ఖణానీ’’తి (అ. ని. ౩.౨; నేత్తి. ౧౧౬). అత్తనా కతం సుచరితకమ్మం లక్ఖణం ఏతస్సాతి కమ్మలక్ఖణో, పణ్డితో. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, పణ్డితస్స పణ్డితలక్ఖణాని. కతమాని తీణి? సుచిన్తితచిన్తీ హోతి, సుభాసితభాసీ, సుకతకమ్మకారీ. ఇమాని ఖో…పే… పణ్డితలక్ఖణానీ’’తి (మ. ని. ౩.౨౫౩; అ. ని. ౩.౩; నేత్తి. ౧౧౬). తేనాహ ‘‘కుసలాకుసలం కమ్మం పణ్డితమాలలక్ఖణ’’న్తి. బాలే వజ్జేత్వా పణ్డితే న సేవతీతి యం బాలపుగ్గలే వజ్జేత్వా పణ్డితసేవనం అత్థకామేన కాతబ్బం, తం న కరోతి. తథాభూతస్స అయమాదీనవోతి దస్సేతుం పున ‘‘బాలే వజ్జేత్వా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యం భగవతా ‘‘ఇదం వో కప్పతీ’’తి అనుఞ్ఞాతం, తదనులోమఞ్చే, తం కప్పియం. యం ‘‘ఇదం వో న కప్పతీ’’తి పటిక్ఖిత్తం, తదనులోమఞ్చే, తం అకప్పియం. యం కోసల్లసమ్భూతం, తం కుసలం, తప్పటిపక్ఖం అకుసలం. తదేవ సావజ్జం, కుసలం అనవజ్జం. ఆపత్తితో ఆదితో ద్వే ఆపత్తిక్ఖన్ధా గరుకం, తదఞ్ఞం లహుకం. ధమ్మతో మహాసావజ్జం గరుకం, అప్పసావజ్జం లహుకం. సప్పటికారం సతేకిచ్చం, అప్పటికారం అతేకిచ్ఛం. ధమ్మతానుగతం కారణం, ఇతరం అకారణం. తం అజానన్తోతి కప్పియాకప్పియం గరుకలహుకం సతేకిచ్ఛాతేకిచ్ఛం అజానన్తో సువిసుద్ధం కత్వా సీలం రక్ఖితుం న సక్కోతి, కుసలాకుసలం సావజ్జానవజ్జం కారణాకారణం అజానన్తో ఖన్ధాదీసు అకుసలతాయ రూపారూపపరిగ్గహమ్పి కాతుం న సక్కోతి, కుతో తస్స కమ్మట్ఠానం గహేత్వా వడ్ఢనా. తేనాహ ‘‘కమ్మట్ఠానం గహేత్వా వడ్ఢేతుం న సక్కోతీ’’తి.
గోవణసదిసే అత్తభావే ఉప్పజ్జిత్వా తత్థ దుక్ఖుప్పత్తిహేతుతో మిచ్ఛావితక్కా ఆసాటికా వియాతి ఆసాటికాతి ఆహ ‘‘అకుసలవితక్కం ఆసాటికం అహారేత్వా’’తి.
‘‘గణ్డోతి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చన్నేతం ఉపాదానక్ఖన్ధానం అధివచన’’న్తి వచనతో (అ. ని. ౮.౫౬) ఛహి వణముఖేహి విస్సన్దమానయూసో గణ్డో వియ పిలోతికఖణ్డేన ఛహి ద్వారేహి విస్సన్దమానకిలేసాసుచి అత్తభావవణో సతిసంవరేన పిదహితబ్బో, అయం పన ఏవం న కరోతీతి ఆహ ‘‘యథా సో గోపాలకో వణం న పటిచ్ఛాదేతి, ఏవం సంవరం న సమ్పాదేతీ’’తి.
యథా ధూమో ఇన్ధనం నిస్సాయ ఉప్పజ్జమానో సణ్హో సుఖుమో తం తం వివరం అనుపవిస్స బ్యాపేన్తో సత్తానం డంసమకసాదిపరిస్సయం వినోదేతి, అగ్గిజాలసముట్ఠానస్స పుబ్బఙ్గమో హోతి, ఏవం ధమ్మదేసనాఞాణస్స ఇన్ధనభూతం రూపారూపధమ్మజాతం నిస్సాయ ఉప్పజ్జమానా సణ్హా సుఖుమా తం తం ఖన్ధన్తరం ఆయతనన్తరఞ్చ అనుపవిస్స బ్యాపేతి, సత్తానం మిచ్ఛావితక్కాదిపరిస్సయం వినోదేతి, ఞాణగ్గిజాలసముట్ఠానస్స పుబ్బఙ్గమోతి ధూమో వియాతి ధూమోతి ఆహ ‘‘గోపాలకో ధూమం వియ ధమ్మదేసనాధూమం న కరోతీ’’తి. అత్తనో సన్తికం ఉపగన్త్వా నిసిన్నస్స కాతబ్బా తదనుచ్ఛవికా ధమ్మకథా ఉపనిసిన్నకథా. కతస్స దానాదిపుఞ్ఞస్స అనుమోదనకథా అనుమోదనా. తతోతి ధమ్మకథాదీనం అకరణతో. ‘‘బహుస్సుతో గుణవా’’తి న జానన్తీతి కస్మా వుత్తం, నను అత్తనో జానాపనత్థం ధమ్మకథాది న కాతబ్బమేవాతి? సచ్చం, న కాతబ్బమేవ, సుద్ధాసయేన పన ధమ్మే కథితే తస్స గుణజాననతం సన్ధాయేతం వుత్తం. తేనాహ భగవా –
‘‘నాభాసమానం జానన్తి, మిస్సం బాలేహి పణ్డితం;
భాసయే జోతయే ధమ్మం, పగ్గణ్హే ఇసినం ధజ’’న్తి. (సం. ని. ౨.౨౪౧);
తరన్తి ఏత్థాతి తిత్థం, నదీతళాకాదీనం నహానాదిఅత్థం ఓతరణట్ఠానం. యథా పన తం ఉదకేన ఓతిణ్ణసత్తానం సరీరమలం పవాహేతి, పరిస్సమం వినోదేతి, విసుద్ధిం ఉప్పాదేతి, ఏవం బహుస్సుతా అత్తనో సమీపం ఓతిణ్ణసత్తానం ధమ్మూదకేన చిత్తమలం పవాహేన్తి, పరిస్సమం వినోదేన్తి, విసుద్ధిం ఉప్పాదేన్తి, తస్మా తే తిత్థం వియాతి తిత్థం. తేనాహ ‘‘తిత్థభూతే బహుస్సుతభిక్ఖూ’’తి. బ్యఞ్జనం కథం రోపేతబ్బన్తి, భన్తే, ఇదం బ్యఞ్జనం అయం సద్దో కథం ఇమస్మిం అత్థే రోపేతబ్బో, కేన పకారేన ఇమస్స అత్థస్స వాచకో జాతో. ‘‘నిరూపేతబ్బ’’న్తి వా పాఠో, నిరూపేతబ్బం అయం సభావనిరుత్తి కథమేత్థ నిరుళ్హాతి అధిప్పాయో. ఇమస్స భాసితస్స కో అత్థోతి సద్దత్థం పుచ్ఛతి. ఇమస్మిం ఠానేతి ఇమస్మిం పాళిపదేసే. పాళి కిం వదేతీతి భావత్థం పుచ్ఛతి. అత్థో కిం దీపేతీతి భావత్థం వా సఙ్కేతత్థం వా. న పరిపుచ్ఛతీతి విమతిచ్ఛేదనపుచ్ఛావసేన సబ్బసో పుచ్ఛం న కరోతి. న పరిపఞ్హతీతి పరి పరి అత్తనో ఞాతుం ఇచ్ఛం న ఆచిక్ఖతి న విభావేతి. తేనాహ ‘‘న జానాపేతీ’’తి. తేతి బహుస్సుతభిక్ఖూ. వివరణం నామ అత్థస్స విభజిత్వా కథనన్తి ఆహ ‘‘భాజేత్వా న దస్సేన్తీ’’తి. అనుత్తానీకతన్తి ఞాణేన అపాకటీకతం గుయ్హం పటిచ్ఛన్నం. న ఉత్తానీకరోన్తీతి సినేరుమూలకం వాలికం ఉద్ధరన్తో వియ పథవీసన్ధారోదకం వివరిత్వా దస్సేన్తో వియ చ ఉత్తానం న కరోన్తి. ఏవం యస్స ధమ్మస్స వసేన బహుస్సుతా ‘‘తిత్థ’’న్తి వుత్తా పరియాయతో, ఇదాని తమేవ ధమ్మం నిప్పరియాయతో తిత్థన్తి దస్సేతుం ‘‘యథా చా’’తిఆది వుత్తం. ధమ్మో హి తరన్తి ఏతేన నిబ్బానం నామ తళాకన్తి ‘‘తిత్థ’’న్తి వుచ్చతి. తేనాహ భగవా సుమేధభూతో –
‘‘ఏవం కిలేసమలధోవం, విజ్జన్తే అమతన్తళే;
న గవేసతి తం తళాకం, న దోసో అమతన్తళే’’తి. (బు. వం. ౨.౧౪);
ధమ్మస్సేవ నిబ్బానస్సోతరణతిత్థభూతస్స ఓతరణపకారం అజానన్తో ‘‘ధమ్మతిత్థం న జానాతీ’’తి వుత్తో.
పీతాపీతన్తి గోగణే పీతం అపీతఞ్చ గోరూపం న జానాతి న విన్దతి. అవిన్దన్తో హి న లభతీతి వుత్తో. ‘‘ఆనిసంసం న విన్దతీ’’తి వత్వా తస్స అవిన్దనాకారం దస్సేన్తో ‘‘ధమ్మస్సవనగ్గం గన్త్వా’’తిఆదిమాహ.
అయం లోకుత్తరోతి పదం సన్ధాయాహ ‘‘అరియ’’న్తి. పచ్చాసత్తిఞాయేన అనన్తరవిధిప్పటిసేధో వా, అరియ-సద్దో వా నిద్దోసపరియాయో దట్ఠబ్బో. అట్ఠఙ్గికన్తి చ విసుం ఏకజ్ఝఞ్చ అట్ఠఙ్గికం ఉపాదాయ గహేతబ్బం, అట్ఠఙ్గతా బాహుల్లతో చ. ఏవఞ్చ కత్వా సత్తఙ్గస్సపి అరియమగ్గస్స సఙ్గహో సిద్ధో హోతి.
చత్తారో సతిపట్ఠానేతిఆదీసు అవిసేసేన సతిపట్ఠానా వుత్తా. తత్థ కాయవేదనాచిత్తధమ్మారమ్మణా సతిపట్ఠానా లోకియా, తత్థ సమ్మోహవిద్ధంసనవసేన పవత్తా నిబ్బానారమ్మణా లోకుత్తరాతి ఏవం ఇమే లోకియా, ఇమే లోకుత్తరాతి యథాభూతం న పజానాతి.
అనవసేసం దుహతీతి పటిగ్గహణే మత్తం అజానన్తో కిస్మిఞ్చి దాయకే సద్ధాహానియా కిస్మిఞ్చి పచ్చయహానియా అనవసేసం దుహతి. వాచాయ అభిహారో వాచాభిహారో. పచ్చయానం అభిహారో పచ్చయాభిహారో.
ఇమే అమ్హేసు గరుచిత్తీకారం న కరోన్తీతి ఇమినా నవకానం భిక్ఖూనం ధమ్మసమ్పటిపత్తియా అభావం దస్సేతి ఆచరియుపజ్ఝాయేసు పితుపేమస్స అనుపట్ఠాపనతో. తేన చ సిక్ఖాగారవతాభావదీపనేన సఙ్గహస్స అభాజనభావం, తేన థేరానం తేసు అనుగ్గహాభావం. న హి సీలాదిగుణేహి సాసనే థిరభావప్పత్తా అననుగ్గహేతబ్బే సబ్రహ్మచారీ అనుగ్గణ్హన్తి, నిరత్థకం వా అనుగ్గహం కరోన్తి. తేనాహ ‘‘నవకే భిక్ఖూ’’తి. ధమ్మకథాబన్ధన్తి పవేణిఆగతం పకిణ్ణకధమ్మకథామగ్గం. సచ్చసత్తపటిసన్ధిపచ్చయాకారపటిసంయుత్తం సుఞ్ఞతాదీపనం గుయ్హగన్థం. వుత్తవిపల్లాసవసేనాతి ‘‘న రూపఞ్ఞూ’’తిఆదీసు వుత్తస్స పటిసేధస్స పటిక్ఖేపవసేన అగ్గహణవసేన. యోజేత్వాతి ‘‘రూపఞ్ఞూ హోతీతి గణనాతో వా వణ్ణతో వా రూపం జానాతీ’’తిఆదినా, ‘‘తస్స గోగణోపి న పరిహాయతి, పఞ్చగోరసపరిభోగతోపి న పరిబాహిరో హోతీ’’తిఆదినా చ అత్థం యోజేత్వా. వేదితబ్బోతి తస్మిం తస్మిం పదేసే యథారహం అత్థో వేదితబ్బో.
మహాగోపాలకసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౪. చూళగోపాలకసుత్తవణ్ణనా
౩౫౦. చేలుక్కాహీతి చేలమయాహి ఉక్కాహి. ఉక్కభూతాని చేలాని ఏత్థాతి ఉక్కచేలా, నగరం. సబ్బా గఙ్గా పాకటా హుత్వా పఞ్ఞాయతీతి పకతిచక్ఖుస్స పాకటా హుత్వా ఉపట్ఠాతి, దిబ్బచక్ఖుస్స పన సమన్తచక్ఖుస్స వా యత్థ కత్థచి నిసిన్నస్సపి భగవతో పాకటా హుత్వా పఞ్ఞాయతేవ. సోత్థీతి అనుపద్దవో. వడ్ఢీతి అపరిహాని. ఆరోగ్యన్తి అరోగతా ఆబాధాభావో.
మగధో జనపదో నివాసో ఏతస్సాతి మాగధో, మాగధోవ మాగధికో. పఞ్ఞాయ నామ దుట్ఠుభావో నత్థి ఏకన్తానవజ్జతాయ, తస్మా దు-సద్దో అభావవాచీ ‘‘దుస్సీలో’’తిఆదీసు వియ, జాతి-సద్దో చ సభావత్థోతి ఆహ ‘‘నిప్పఞ్ఞసభావో’’తి. -సద్దో ఆరమ్భత్థోతి ఆహ ‘‘పతారేసీతి తారేతుం ఆరభీ’’తి పరతీరం గావీనం అప్పత్తత్తా. సువిదేహానన్తి సున్దరవిదేహానం. విదేహరట్ఠం కిర భూమిభాగదస్సనసమ్పత్తియా చ వనరామణేయ్యకాదినా చ సున్దరం. ఆమణ్డలికం కరిత్వాతి ఆవత్తే పతితా తేమణ్డలాకారేన పరిబ్భమిత్వా. కతిపయాపి గావియో అసేసేత్వా నదీసోతేన వూళ్హత్తా వుత్తం ‘‘అవడ్ఢిం వినాసం పాపుణింసూ’’తి. కతిపయాసుపి హి అవసిట్ఠాసు గావీసు అనుక్కమేనపి సియా గోగణస్స వడ్ఢీతి. విస్సమట్ఠానన్తి పరిస్సమవినోదనట్ఠానం. తిత్థా భట్ఠాతి గహేతుం అసమత్థతాయ తిత్థం అప్పత్తా. అరోగో నామ నాహోసీతి లోమమత్తమ్పి అసేసేత్వా సబ్బా గావియో నదీసోతే వినట్ఠాతి అత్థో.
యేసు ఖన్ధాయతనధాతూసు ఇధ లోకసమఞ్ఞా, తే అజానన్తా ‘‘అకుసలా ఇమస్స లోకస్సా’’తి వుత్తాతి ఆహ ‘‘ఇధలోకే ఖన్ధధాతాయతనేసు అకుసలా అఛేకా’’తి. అయమేవ నయో ‘‘అకుసలా పరస్స లోకస్సా’’తి ఏత్థాపీతి ఆహ ‘‘పరలోకేపి ఏసేవ నయో’’తి. మారో ఏత్థ ధీయతీతి మారధేయ్యం. మారోతి చేత్థ కిలేసమారో వేదితబ్బో. ఖన్ధాభిసఙ్ఖారా హి తస్స పవత్తనభావేన గహితా, మచ్చుమారో విసుం గహితో ఏవ, కిలేసమారవసేనేవ చ దేవపుత్తమారస్స కామభవే ఆధిపచ్చన్తి. తేసన్తి యే ఇధలోకాదీసు అఛేకా, తేసం. తే పన ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఇమినా ఛ సత్థారో దస్సితా’’తి.
౩౫౧. బలవగావోతి బలవన్తే గోరూపే. తే పన దమ్మతం ఉపగతగోణా చేవ ధేనుయో చాతి ఆహ ‘‘దన్తగోణే చేవ ధేనుయో చా’’తి. అవిజాతగావోతి న విజాతగావియో. వచ్ఛకేతి ఖుద్దకవచ్ఛే. అప్పత్థో హి అయం క-సద్దో. తేనాహ ‘‘తరుణవచ్ఛకే’’తి. కిసాబలకేతి దుబ్బలే.
౩౫౨. మారస్స తణ్హాసోతం ఛేత్వాతి ఖన్ధమారసమ్బన్ధీతణ్హాసఙ్ఖాతం సోతం సముచ్ఛిన్దిత్వా. తయో కోట్ఠాసే ఖేపేత్వా ఠితాతి అనాగామినో సన్ధాయాహ. సబ్బవారేసూతి సకదాగామిసోతాపన్నఅట్ఠమకవారేసు. తత్థ పన యథాక్కమం చతుమగ్గవజ్ఝానం కిలేసానం ద్వే కోట్ఠాసే ఖేపేత్వా ఠితా, ఏకకోట్ఠాసం ఖేపేత్వా ఠితా, పఠమం కోట్ఠాసం ఖేపేన్తోతి వత్తబ్బం. ధమ్మం అనుస్సరన్తి, ధమ్మస్స వా అనుస్సరణసీలాతి ధమ్మానుసారినో. ధమ్మోతి చేత్థ పఞ్ఞా అధిప్పేతా. సద్ధం అనుస్సరన్తి, సద్ధాయ వా అనుస్సరణసీలాతి సద్ధానుసారినో.
జానతాతి ఏత్థ జాననకిరియావిసయస్స అవిసేసితత్తా అధికారవసేన అనవసేసఞేయ్యవిసేసా అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘సబ్బధమ్మే జానన్తేనా’’తి. అన్తోసారవిరహతో అబ్భుగ్గతట్ఠేన చ నళో వియాతి నళో, మానోతి ఆహ ‘‘విగతమాననళం కత’’న్తి. ఖేమం పత్థేథాతి ఏత్థ చతూహి యోగేహి అనుపద్దవత్తా ‘‘ఖేమ’’న్తి అరహత్తం అధిప్పేతం. పత్థనా చ ఛన్దపత్థనా, న తణ్హాపత్థనాతి ఆహ ‘‘కత్తుకమ్యతాఛన్దేన అరహత్తం పత్థేథా’’తి. పత్తాయేవ నామ తస్స పత్తియా న కోచి అన్తరాయో. సోత్థినా పారగమనం ఉద్దిస్స దేసనం ఆరభిత్వా ఖేమప్పత్తియా దేసనాయ పరియోసాపితత్తా యథానుసన్ధినావ దేసనం నిట్ఠాపేసీతి.
చూళగోపాలకసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౫. చూళసచ్చకసుత్తవణ్ణనా
౩౫౩. హంసవట్టకచ్ఛన్నేనాతి హంసవట్టకపటిచ్ఛన్నేన, హంసమణ్డలాకారేనాతి అత్థో.
వదన్తి ఏతేనాతి వాదో, మగ్గో. కిం వదన్తి? ఉత్తరం. వాదానం సతాని వాదసతాని. ‘‘నిగణ్ఠో పఞ్చవాదసతాని, నిగణ్ఠీ పఞ్చవాదసతానీ’’తి ఏవం నిగణ్ఠో చ నిగణ్ఠీ చ పఞ్చ పఞ్చ వాదసతాని ఉగ్గహేత్వా విచరన్తా. కిరియతో తే పుచ్ఛింసు, లిఙ్గతో పన నిగణ్ఠభావో ఞాతో. తేనాహ ‘‘అహం వాదం ఆరోపేస్సామీ’’తి.
జగ్గన్తో సమ్మజ్జనాదివసేన. దివాతరన్తి అతిదివం. ‘‘కస్స పుచ్ఛా, కస్స విస్సజ్జనం హోతూ’’తి పరిబ్బాజికాహి వుత్తే థేరో ఆహ ‘‘పుచ్ఛా నామ అమ్హాకం పత్తా’’తి. పుచ్ఛా వాదానం పుబ్బపక్ఖో, యస్మా తుమ్హే వాదపసుతా వాదాభిరతా ధజం పగ్గయ్హ విచరథ, తస్మా వాదానం పుబ్బపక్ఖో అమ్హాకం పత్తో, ఏవం సన్తేపి తుమ్హాకం మాతుగామభావతో పుబ్బపక్ఖం దేమాతి ఆహ ‘‘తుమ్హే పన మాతుగామా నామ పఠమం పుచ్ఛథా’’తి. తా పరిబ్బాజికా ఏకేకా అడ్ఢతేయ్యసతవాదమగ్గం పుచ్ఛన్తియో వాదసహస్సం పుచ్ఛింసు. యథా నిసితస్స ఖగ్గస్స కుముదనాళచ్ఛేదనే కిమత్థి భారియం, ఏవం పటిసమ్భిదాప్పత్తస్స సావకేసు పఞ్ఞవన్తానం అగ్గభావే ఠితస్స ధమ్మసేనాపతినో పుథుజ్జనపరికప్పితపఞ్హవిస్సజ్జనే కిమత్థి భారియం. తేనాహ ‘‘థేరో ఖగ్గేనా’’తిఆది. తత్థ నిజ్జటం నిగ్గణ్ఠిం కత్వాతి యథా తా పున తత్థ జటం గణ్ఠిం కాతుం న విసహన్తి, తథా విజటేత్వా కథేసి. అయం థేరో చతురఙ్గసమన్నాగతే అన్ధకారే సహస్సవట్టికం దీపేన్తో వియ అఞ్ఞేసం అవిసయే అన్ధకారభూతే పఞ్హే పుచ్ఛితమత్తేయేవ విస్సజ్జేసీతి థేరస్స పఞ్ఞావేయ్యత్తియం దిస్వా సయఞ్చ అన్తిమభవికతాయ కోహఞ్ఞే ఠాతుం అసక్కోన్తియో ‘‘ఏత్తకమేవ, భన్తే, మయం జానామా’’తి ఆహంసు. థేరస్స విసయన్తి థేరస్స పఞ్ఞావిసయం.
నేవ అన్తం న కోటిం అద్దసంసూతి ఏకన్తి వత్తబ్బస్స బహుభావతో తస్సా పుచ్ఛాయ అత్థో ఏవమన్తో ఏవమవసానకోటీతి న పస్సింసు న జానింసు. థేరో తాసం అజ్ఝాసయం ఓలోకేన్తో పబ్బజ్జారుచిం దిస్వా ఆహ ‘‘ఇదాని కిం కరిస్సథా’’తి? ఉత్తరితరపఞ్ఞోతి వాదమగ్గపరిచయేన మేధావితాయ చ యాదిసా తాసం పఞ్ఞా, తతో ఉత్తరితరపఞ్ఞో.
కథామగ్గోతి వాదమగ్గో. తస్మా తేహి తేహి పరప్పవాదాదీహి భస్సం వాదమగ్గం పకారేహి వదేతీతి భస్సప్పవాదకో. పణ్డితవాదోతి అహం పణ్డితో నిపుణో బహుస్సుతోతి ఏవంవాదీ. యం యం నక్ఖత్తాచారేన ఆదిసతీతి నక్ఖత్తగతియా కాలఞాణేన ‘‘అసుకదివసే చన్దగ్గాహో భవిస్సతి, సూరియగ్గాహో భవిస్సతీ’’తిఆదినా యం యం ఆదేసం భణతి. సాధులద్ధికో ఞాణసమ్పత్తియా సున్దరో. ఆరోపితోతి పటిఞ్ఞాహేతునిదస్సనాదిదోసం ఉపరి ఆరోపితో వాదో స్వారోపితో. దోసపదం ఆరోపేన్తేన వాదినా పరవాదిమ్హి అభిభుయ్య తస్స ధాతుక్ఖోభోపి సియా, చిత్తవిక్ఖేపేన యేన దోసో తేన సఙ్కప్పితో సమ్పవేధితోతి. థూణన్తి సరీరం ఖోభితన్తి కత్వా. థూణన్తి హి లోహితపిత్తసేమ్హానం అధివచనం సబ్బఙ్గసరీరధారణతో. అపిచ థూణపదో నామ అత్థి కథామగ్గో వాదమగ్గం గణ్హన్తానం. సచ్చకో పన కోహఞ్ఞే ఠత్వా అత్తనో వాదప్పభేదవసేన పరే విమ్హాపేన్తో ‘‘థూణం చేపాహ’’న్తిఆదిమాహ. సావకానం వినయం నామ సిక్ఖాపదం, తఞ్చ ధమ్మదేసనా హోతీతి ఏసా ఏవ చస్స అనుసాసనీతి వినయనాదిముఖేన సమ్మాసమ్బుద్ధస్స మతం సాసనం పుచ్ఛన్తో సచ్చకో ‘‘కథం పన, భో, అస్సజీ’’తిఆదిమాహ. అథస్స థేరో ‘‘లక్ఖణత్తయకథా నామ అనఞ్ఞసాధారణా బుద్ధావేణికా ధమ్మదేసనా, తత్ర చ మయా అనిచ్చకథాయ సముట్ఠాపితాయ తం అసహన్తో సచ్చకో తుచ్ఛమానేన పటపటాయన్తో కురుమానో లిచ్ఛవీ గహేత్వా భగవతో సన్తికం ఆగమిస్సతి, అథస్స భగవా వాదం మద్దిత్వా అనిచ్చన్తి పతిట్ఠపేన్తో ధమ్మం కథేస్సతి, తదా భవిస్సతి విజహితవాదో సమ్మాపటిపత్తియా పతిట్ఠితో’’తి చిన్తేత్వా అనిచ్చానత్తలక్ఖణపటిసంయుత్తం భగవతో అనుసాసనం దస్సేన్తో ‘‘ఏవం, భో, అగ్గివేస్సనా’’తిఆదిమాహ.
కస్మా పనేత్థ దుక్ఖలక్ఖణం అగ్గహితన్తి ఆహ ‘‘థేరో పనా’’తిఆది. ‘‘ఉపారమ్భస్స ఓకాసో హోతీ’’తి సఙ్ఖేపతో వుత్తం వివరితుం ‘‘మగ్గఫలానీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పరియాయేనాతి సఙ్ఖారదుక్ఖతాపరియాయేన. అయన్తి సచ్చకో. నయిదం తుమ్హాకం సాసనం నామాతి యత్థ తుమ్హే అవట్ఠితా, ఇదం తుమ్హాకం సబ్బఞ్ఞుసాసనం నామ న హోతి దుక్ఖతో అనిస్సరణత్తా, అథ ఖో మహాఆఘాతనం నామేతం, మహాదుక్ఖనిద్దిట్ఠత్తా పన నిరయుస్సదో నామ ఉస్సదనిరయో నామ, తస్మా నత్తి నామ తుమ్హాకం సుఖాసా. ఉట్ఠాయుట్ఠాయాతి ఉస్సుక్కం కత్వా, దుక్ఖమేవ జీరాపేన్తా సబ్బసో దుక్ఖమేవ అనుభవన్తా, ఆహిణ్డథ విచరథాతి. సబ్బమిదం తస్స మిచ్ఛాపరికప్పితమేవ. కస్మా? దుక్ఖసచ్చూపసఞ్హితాయేవ హేత్థ నిప్పరియాయకథా నామ. తస్స హి పరిఞ్ఞత్థం భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతి. మగ్గఫలాని సఙ్ఖారభావేన ‘‘యదనిచ్చం, తం దుక్ఖ’’న్తి పరియాయతో దుక్ఖం, న నిప్పరియాయతో. తేనాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది. సోతుం అయుత్తం మిచ్ఛావాదత్తాతి అధిప్పాయో.
౩౫౪. సహ అత్థానుసాసనం అగారన్తి సన్ధాగారం, రాజకులానం సన్థాపనఅగారన్తిపి సన్ధాగారం, తస్మిం సన్థాగారేతి అత్థో. ఏకస్మిం కాలే తాదిసే కాలే రాజకిచ్చానం సన్థానమేత్థ విచారేన్తీతి సన్ధాగారం, తస్మిం సన్థాగారేతిపి అత్థో. పతిట్ఠితన్తి ‘‘అనిచ్చం అనత్తా’’తి చ పటిఞ్ఞాతం. ఇదానేవ పిట్ఠిం పరివత్తేన్తోతి భగవతో నలాటం అనోలోకేత్వా విముఖభావం ఆపజ్జన్తో. సురాఘరేతి సురాసమ్పాదకగేహే. పిట్ఠకిలఞ్జన్తి పిట్ఠఠపనకిళఞ్జం. వాలన్తి చఙ్గవారం. సాణసాటకకరణత్థన్తి సాణసాటకం కరోన్తి ఏతేనాతి సాణసాటకకరణం, సుత్తం, తదత్థం. సాణవాకా ఏతేసు సన్తీతి సాణవాకా, సాణదణ్డా. తే గహేత్వా సాణానం ధోవనసదిసం కీళితజాతం యథా ‘‘ఉద్దాలపుప్ఫభఞ్జికా, సాణభఞ్జికా’’తి చ. కిం సో భవమానోతి కీదిసో హుత్వా సో భవమానో, కిం హోన్తో లోకే అగ్గపుగ్గలస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స వాదారోపనం నామ తతో ఉత్తరితరసూరగుణో ఏవ యక్ఖాదిభావేన సో భవమానో అభిసమ్భుణేయ్య. అయం పన అప్పానుభావతాయ పిసాచరూపో కిం ఏత్తకం కాలం నిద్దాయన్తో అజ్జ పబుజ్ఝిత్వా ఏవం వదతీతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘కిం యక్ఖో’’తిఆది.
౩౫౫. మహామజ్ఝన్హికసమయేతి మహతి మజ్ఝన్హికకాలే, గగనమజ్ఝే సూరియగతవేలాయ. దివాపధానికా పధానానుయుఞ్జకా. వత్తం దస్సేత్వాతి పచ్ఛాభత్తం దివావిహారూపగమనతో పుబ్బే కాతబ్బవత్తం దస్సేత్వా పటిపజ్జిత్వా. భగవన్తం దస్సేన్తోతి భగవతి గారవబహుమానం విభావేన్తో ఉభో హత్థే కమలమకులాకారే కత్వా ఉక్ఖిప్ప భగవన్తం దస్సేన్తో.
తం సన్ధాయాతి తం అపరిచ్ఛిన్నగణనం సన్ధాయ ఏవం ‘‘మహతియా లిచ్ఛవిపరిసాయా’’తి వుత్తం. కిం సీసేన భూమిం పహరన్తేనేవ వన్దనా కతా హోతి? కేరాటికాతి సఠా. మోచేన్తాతి భిక్ఖాదానతో మోచేన్తా. అవక్ఖిత్తమత్తికాపిణ్డో వియాతి హేట్ఠాఖిత్తమత్తికాపిణ్డో వియ. యత్థ కత్థచీతి అత్తనో అనురూపం వచనం అసల్లపేన్తో యత్థ కత్థచి.
౩౫౬. దిస్సతి ‘‘ఇదం ఇమస్స ఫల’’న్తి అపదిస్సతి ఏతేనాతి దేసో, కారణం, తదేవ తస్స పవత్తిట్ఠానతాయ ఓకాసోతి ఆహ ‘‘కఞ్చిదేవ దేసన్తి కఞ్చి ఓకాసం కిఞ్చి కారణ’’న్తి. ఓకాసో ఠానన్తి చ కారణం వుచ్చతి ‘‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౧౬౧; మ. ని. ౩.౧౨౮-౧౩౧; అ. ని. ౧.౨౬౮-౨౯౫; విభ. ౮౦౯). యదాకఙ్ఖసీతి న వదన్తి అనవసేసధమ్మవిసయత్తా పటిఞ్ఞాయ. తుమ్హన్తి తుమ్హాకం. యక్ఖ…పే… పరిబ్బాజకానన్తి ఏత్థ ‘‘పుచ్ఛావుసో, యదాకఙ్ఖసీ’’తిఆదీని (సం. ని. ౧.౨౪౬; సు. ని. ఆళవకసుత్త) పుచ్ఛావచనాని యథాక్కమం యోజేతబ్బాని.
ఞత్వా సయం లోకమిమం పరఞ్చాతి ఇదం మహాసత్తో నిరయం సగ్గఞ్చ తేసం పచ్చక్ఖతో దస్సేత్వా ఆహ.
తగ్ఘ తే అహమక్ఖిస్సం, యథాపి కుసలో తథాతి యథా పకారేన సుకుసలో సబ్బఞ్ఞూ జానాతి కథేతి, తథా అహం కథేస్సామి. తస్స పన కారణం అకారణఞ్చ అవిజానన్తో రాజానం కరోతు వా మా వా, అహం పన తే అక్ఖిస్సామీతి ఆహ ‘‘రాజా చ ఖో…పే… న వా’’తి.
కథితనియామేనేవ కథేన్తోతి తేపరివట్టకథాయ దుక్ఖలక్ఖణమ్పేస కథేస్సతి, ఇధ పన అఞ్ఞథా సావకేన అస్సజినా కథితం, అఞ్ఞథా సమణేన గోతమేనాతి వచనోకాసపరిహరణత్థం దుక్ఖలక్ఖణం అనామసిత్వా థేరేన కథితనియామేనేవ అనిచ్చానత్తలక్ఖణమేవ కథేన్తేన భగవతా – ‘‘రూపం అనత్తా యావ విఞ్ఞాణం అనత్తా’’తి వుత్తే సచ్చకో తం అసమ్పటిచ్ఛన్తో ఉపమాయ అత్థఞాపనే ఉపమాపమాణం యథా ‘‘గో వియ గవయో’’తి అత్తానం ఉపమేయ్యం కత్వా ఉపమాపమాణేన పతిట్ఠాపేతుకామో ఆహ ‘‘ఉపమా మం, భో గోతమ, పటిభాతీ’’తి, ఉపమం తే కరిస్సామి, ఉపమాయపిధేకచ్చే విఞ్ఞూ పురిసా భాసితస్స అత్థం ఆజానన్తీతి అధిప్పాయో. భగవా ఉపమాసతేన, అఞ్ఞేన వాపి పమాణేన తవ అత్తా పతిట్ఠాపేతుం న లబ్భా అత్తనో వియ పమాణస్సపి అనుపలబ్భనతోతి ఆహ ‘‘పటిభాతు తం అగ్గివేస్సనా’’తి. యథా హి అత్తా నామ కోచి పరమత్థతో న ఉపలబ్భతి ఏకంసేన అనుపలద్ధితో, ఏవస్స ఞాపకపుగ్గలం పమాణమ్పి న ఉపలబ్భతి. తేనాహ ‘‘ఆహర తం ఉపమం విస్సత్థో’’తి, న తేన తవ అత్తవాదో పతిట్ఠం లభతీతి అధిప్పాయో.
యం దిట్ఠం కాయికం వా పుఞ్ఞాపుఞ్ఞం పురిసపుగ్గలే ఉపలబ్భతి, తేన విఞ్ఞాయతి రూపత్తాయం పురిసపుగ్గలో, తథా యం దిట్ఠం సుఖదుక్ఖపటిసంవేదనం పురిసపుగ్గలే ఉపలబ్భతి, యం దిట్ఠం నీలాదిసఞ్జాననం, యం దిట్ఠం రజ్జనదుస్సనాది, యం దిట్ఠం ఆరమ్మణపటివిజాననం పురిసపుగ్గలే ఉపలబ్భతి, తేన విఞ్ఞాయతి విఞ్ఞాణత్తాయం పురిసపుగ్గలోతి. ఏవం రూపాదిలక్ఖణో అత్తా తత్థ తత్థ కాయే కల్యాణపాపకానం కమ్మానం విపాకం సుఖదుక్ఖం పటిసంవేదేతి, ఏవఞ్చేతం సమ్పటిచ్ఛితబ్బం, అఞ్ఞథా కమ్మఫలసమ్బన్ధో న యుజ్జేయ్యాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఇమినా కిం దీపేతీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ తేతి సత్తా. పతిట్ఠాయాతి నిస్సాయ. ‘‘రూపత్తాయం పురిసపుగ్గలో’’తిఆదినా రూపాదిధమ్మే ‘‘అత్తా’’తి వత్వా పున ‘‘రూపే పతిట్ఠాయా’’తిఆదిం వదన్తో అయం నిగణ్ఠో అత్తనో వాదం భిన్దతి పతిట్ఠానస్స, పతిట్ఠాయకస్స చ అభేదదీపనతో. రూపాదయో వేదనాదిసభావా అత్తా తన్నిస్సయేన పుఞ్ఞాదికిరియాసముపలద్ధితో ఇధ యం నిస్సాయ పుఞ్ఞాదికిరియా సముపలబ్భతి, తే రూపాదయో సత్తసఞ్ఞితా అత్తసభావా దిట్ఠా యథా తం దేవతాదీసు, యే పన సత్తసఞ్ఞితా తతో అఞ్ఞే అసత్తసభావా దిట్ఠా యథా తం కట్ఠకలిఙ్గరాదీసూతి ఏవం సాధేతబ్బం అత్థం సహేతుం కత్వా దస్సేన్తో నిగణ్ఠో నిదస్సనం ఆనేసీతి ఆహ ‘‘అతివియ సకారణం కత్వా ఉపమం ఆహరీ’’తి. తస్స పన ‘‘బలకరణీయా’’తి వుత్తపురిసప్పయోగా వియ బీజగామభూతగామాపి సజీవా ఏవాతి లద్ధీతి తే సదిసూదాహరణభావేన వుత్తాతి దట్ఠబ్బం. సచే పన యే జీవస్స ఆధారణభావేన సహితేన పవత్తేతబ్బభావేన సల్లక్ఖేతబ్బా, తే సజీవాతి ఇచ్ఛితా, న కేవలేన పవత్తేతబ్బభావేన. ఏవం సతి ‘‘బలకరణీయా కమ్మన్తా’’తి వదన్తేన విసదిసూదాహరణభావేన ఉపనీతన్తి దట్ఠబ్బం.
సమత్థో నామ నత్థి అత్తవాదభఞ్జనస్స అనత్తతాపతిట్ఠాపనస్స చ సుగతావేణికత్తా. యం పనేతరహి సాసనికా యథాసత్తి తదుభయం కరోన్తి, తం బుద్ధేహి దిన్ననయే ఠత్వా తేసం దేసనానుసారతో. నివత్తేత్వాతి నీహరిత్వా, విసుం కత్వాతి అత్థో. సకలం వేసాలిన్తి సబ్బవేసాలివాసినం జనం నిస్సయూపచారేన నిస్సితం వదతి యథా ‘‘గామో ఆగతో’’తి. సంవట్టిత్వాతి సమ్పిణ్డిత్వా, ఏకజ్ఝం గహేత్వాతి అత్థో.
౩౫౭. పతిట్ఠపేత్వాతి యథా తం వాదం న అవజానాతి, ఏవం పటిఞ్ఞం కారేత్వాతి అత్థో. ఘాతి-సద్దో హింసనత్థో, తతో చ సద్దవిదూ అరహత్థం తాయ-సద్దం ఉప్పాదేత్వా ఘాతేతాయన్తి రూపసిద్ధిం ఇచ్ఛన్తీతి ఆహ ‘‘ఘాతారహ’’న్తి. జాపేతాయన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. వత్తితుఞ్చ మరహతీతి మ-కారో పదసన్ధికరో. విసేసేత్వా దీపేతీతి ‘‘వత్తతి’’ఇచ్చేవ అవత్వా ‘‘వత్తితుఞ్చ మరహతీ’’తి దుతియేన పదేన భగవతా వుత్తం విసేసేత్వా దీపేతి.
పాసాదికం అభిరూపన్తి అభిమతరూపసమ్పన్నం సబ్బావయవం. తతో ఏవ సుసజ్జితం సబ్బకాలం సుట్ఠు సజ్జితాకారమేవ. ఏవంవిధన్తి యాదిసం సన్ధాయ వుత్తం, తం దస్సేతి ‘‘దుబ్బణ్ణ’’న్తిఆదినా. ఇమస్మిం ఠానేతి ‘‘వత్తతి తే తస్మిం రూపే వసో’’తి ఏతస్మిం కారణగ్గహణే. కారణఞ్హేతం భగవతా గహితం ‘‘వత్తతి…పే… మా అహోసీ’’తి. తేనేతం దస్సేతి రూపం అనత్తా అవసవత్తనతో, యఞ్హి వసే న వత్తతి, తం అనత్తకమేవ దిట్ఠం యథా తం సమ్పత్తి. వాదన్తి దోసం నిగ్గహం ఆరోపేస్సతి. సత్తధా ముద్ధా ఫలతీతి సహధమ్మికసాకచ్ఛాహి తథాగతే, పుచ్ఛన్తే అబ్యాకరణేన విహేసాయ కయిరమానత్తా తతియే వారే ధమ్మతావసేన విహేసకస్స సత్తధా ముద్ధా ఫలతి యథా తం సబ్బఞ్ఞుపటిఞ్ఞాయ భగవతో సమ్ముఖభావూపగమనే. వజిరపాణి పన కస్మా ఠితో హోతీతి? భగవా వియ అనుకమ్పమానో మహన్తం భయానకం రూపం మాపేత్వా తాసేత్వా ఇమం దిట్ఠిం విస్సజ్జాపేమీతి తస్స పురతో ఆకాసే వజిరం ఆహరన్తో తిట్ఠతి, న ముద్ధం ఫాలేతుకామో. న హి భగవతో పురతో కస్సచి అనత్థో నామ హోతి. యస్మా పన భగవా ఏకంసతో సహధమ్మికమేవ పఞ్హం పుచ్ఛతి, తస్మా అట్ఠకథాయం ‘‘పుచ్ఛితే’’ఇచ్చేవ వుత్తం.
ఆదిత్తన్తి దిప్పమానం. అక్ఖినాసాదీనీతి ఆది-సద్దేన ఏళకసీససదిసకేసమస్సుఆదీనం సఙ్గణ్హాతి. ‘‘దిట్ఠివిస్సజ్జాపనత్థ’’న్తి వత్వా నయిదం యదిచ్ఛావసేన ఆగమనం, అథ ఖో ఆదితో మహాబ్రహ్మానం పురతో కత్వా అత్తనా కతపటిఞ్ఞావసేనాతి దస్సేన్తో ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. న్తి వజిరపాణిం. తం సచ్చకస్స పటిఞ్ఞాయ పరివత్తనకారణం. అఞ్ఞేపి ను ఖోతిఆది సచ్చకస్స వీమంసకభావదస్సనం. అవీమంసకేన హి తం దిస్వా మహాయక్ఖోతి వదేయ్య, తేనస్స అసారుప్పం సియా, అయం పన అఞ్ఞేసం అభీతభావం ఉపధారేత్వా ‘‘అద్ధామే యక్ఖం న పస్సన్తి, తస్మా మయ్హమేవ భయం ఉప్పన్న’’న్తి తీరేత్వా యుత్తప్పత్తవసేన పటిపజ్జి.
౩౫౮. ఉపధారేత్వాతి బ్యాకాతబ్బమత్థం సల్లక్ఖేత్వా. ఏసేవ నయోతి సఙ్ఖారవిఞ్ఞాణేసుపి సఞ్ఞాయ వియ నయోతి అత్థో. వుత్తవిపరియాయేనాతి ‘‘అకుసలా దుక్ఖా వేదనా మా అహోసి, అకుసలా దోమనస్ససమ్పయుత్తా సఞ్ఞా మా అహోసీ’’తిఆదినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో. సప్పదట్ఠవిసన్తి సబ్బసత్తానం సప్పదట్ఠట్ఠానే సరీరపదేసే పతితం విసం. అల్లీనోతి సంసిలిట్ఠో. ఉపగతోతి న అపగతో. అజ్ఝోసితోతి గిలిత్వా పరినిట్ఠపేత్వా ఠితో. పరితో జానేయ్యాతి సమన్తతో సబ్బసో కిఞ్చిపి అసేసేత్వా జానేయ్య. పరిక్ఖేపేత్వాతి ఆయతిం అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనవసేన సబ్బసో ఖేపేత్వా. తథాభూతో చస్స ఖయవయం ఉపనేతి నామాతి ఆహ ‘‘ఖయం వయం అనుప్పాదం ఉపనేత్వా’’తి.
౩౫౯. అత్తనో వాదస్స అసారభావతో, యథాపరికప్పితస్స వా సారస్స అభావతో అన్తోసారవిరహితో రిత్తో. విప్పకారన్తి దిట్ఠియా సీలాచారస్స చ వసేన విరూపతం సాపరాధతం సావజ్జతం తేసం ఉపరి ఆరోపేత్వా. సిన్నపత్తోతి తనుకపత్తో. విఫారితన్తి విఫాళితం.
అసారకరుక్ఖపరిచితోతి పలాసాదిఅసారరుక్ఖకోట్టనే కతపరిచయో. థద్ధభావన్తి విపక్కభావం, తిక్ఖభావన్తి అత్థో. నత్థీతి సదా నత్థీతి న వత్తబ్బం. పరిసతీతి చతుపరిసమజ్ఝే. తథా హి ‘‘గణ్ఠికం పటిముఞ్చిత్వా పటిచ్ఛన్నసరీరా’’తి వుత్తం. యన్తారుళ్హస్స వియాతి బ్యాకరణత్థం వాయమయన్తం ఆరుళ్హస్స వియ.
౩౬౦. దిట్ఠివిసూకానీతి దిట్ఠికిఞ్చకాని. దిట్ఠిసఞ్చరితానీతి దిట్ఠితాళనాని. దిట్ఠివిప్ఫన్దితానీతి దిట్ఠిఇఞ్జితాని. తేసం అధిప్పాయం ఞత్వాతి తేసం లిచ్ఛవికుమారానం ఇఞ్జితేనేవ అజ్ఝాసయం జానిత్వా. తేనాహ ‘‘ఇమే’’తిఆది.
౩౬౧. యస్మిం అధిగతే పుగ్గలో సత్థుసాసనే విసారదో హోతి పరేహి అసంహారియో, తం ఞాణం విసారదస్స భావోతి కత్వా వేసారజ్జన్తి ఆహ ‘‘వేసారజ్జప్పత్తోతి ఞాణప్పత్తో’’తి. తతో ఏవమస్స న పరో పచ్చేతబ్బో ఏతస్స అత్థీతి అపరప్పచ్చయో. న పరో పత్తియో సద్దహాతబ్బో ఏతస్స అత్థీతి అపరప్పత్తియో. కామం సచ్చకో సేక్ఖభూమి అసేక్ఖభూమీతి ఇదం సాసనవోహారం న జానాతి. పస్సతీతి పన దస్సనకిరియాయ విప్పకతభావస్స వుత్తత్తా ‘‘న ఏత్తావతా భిక్ఖుకిచ్చం పరియోసిత’’న్తి అఞ్ఞాసి, తస్మా పున ‘‘కిత్తావతా పనా’’తి పుచ్ఛం ఆరభి. తేన వుత్తం ‘‘పస్సతీతి వుత్తత్తా’’తిఆది.
యథాభూతం పస్సతీతి దస్సనం, విసిట్ఠట్ఠేన అనుత్తరియం, దస్సనమేవ అనుత్తరియన్తి దస్సనానుత్తరియం, దస్సనేసు వా అనుత్తరియం దస్సనానుత్తరియం. లోకియపఞ్ఞాతి చేత్థ విపస్సనాపఞ్ఞా వేదితబ్బా. సా హి సబ్బలోకియపఞ్ఞాహి విసిట్ఠట్ఠేన ‘‘అనుత్తరా’’తి వుత్తా. లోకియపటిపదానుత్తరియేసుపి ఏసేవ నయో. ఇదాని నిప్పరియాయతోవ తివిధమ్పి అనుత్తరియం దస్సేతుం ‘‘సుద్ధలోకుత్తరమేవా’’తిఆది వుత్తం. సతిపి సబ్బేసమ్పి లోకుత్తరధమ్మానం అనుత్తరభావే ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన అగ్గమగ్గపఞ్ఞా తతో ఉత్తరితరస్స అభావతో దస్సనానుత్తరియం. తేనాహ ‘‘అరహత్తమగ్గసమ్మాదిట్ఠీ’’తి. సేసాని మగ్గఙ్గానీతి సేసాని అరహత్తమగ్గఙ్గాని. తాని హి మత్థకప్పత్తాని నిబ్బానగామినీ పటిపదాతి. అగ్గఫలవిముత్తీతి అగ్గమగ్గస్స ఫలవిముత్తి అరహత్తఫలం. ఖీణాసవస్సాతి సబ్బసో ఖీయమానాసవస్స. నిబ్బానదస్సనన్తి అగ్గమగ్గసమ్మాదిట్ఠియా సచ్ఛికిరియాభిసమయమాహ. తత్థ మగ్గఙ్గానీతి అట్ఠ మగ్గఙ్గాని. చతుసచ్చన్తోగధత్తా సబ్బస్స ఞేయ్యధమ్మస్స ‘‘చత్తారి సచ్చాని బుద్ధో’’తి వుత్తం. సచ్చానుగతసమ్మోహవిద్ధంసనేనేవ హి భగవతో సబ్బసో ఞేయ్యావరణప్పహానం. నిబ్బిసేవనోతి నిరుద్ధకిలేసవిసేవనో.
౩౬౨. ధంసీతి అనుద్ధంసనసీలా. అనుపహతన్తి అవిక్ఖిత్తం. సకలన్తి అనూనం. కాయఙ్గన్తి కాయమేవ అఙ్గన్తి వదన్తి, కాయసఙ్ఖాతం అఙ్గం సీసాదిఅవయవన్తి అత్థో. తథా ‘‘హోతు, సాధూ’’తి ఏవమిదం వాచాయ అవయవో వాచఙ్గన్తి.
౩౬౩. ఆహరన్తీతి అభిహరన్తి. పుఞ్ఞన్తి పుఞ్ఞఫలసఙ్ఖాతో ఆనుభావో. పుఞ్ఞఫలమ్పి హి ఉత్తరపదలోపేన ‘‘పుఞ్ఞ’’న్తి వుచ్చతి – ‘‘కుసలానం, భిక్ఖవే, ధమ్మానం సమాదానహేతు ఏవమిదం పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౮౦). తేనాహ ‘‘ఆయతిం విపాకక్ఖన్ధా’’తి. పుఞ్ఞమహీతి మహతి పుఞ్ఞఫలవిభూతి సేతచ్ఛత్తమకుటచామరాది. తేన వుత్తం ‘‘విపాకక్ఖన్ధానంయేవ పరివారో’’తి. లిచ్ఛవీహి పేసితేన ఖాదనీయభోజనీయేన సమణో గోతమో ససావకసఙ్ఘో మయా పరివిసితో, తస్మా లిచ్ఛవీనమేవ తం పుఞ్ఞం హోతీతి. తేనాహ ‘‘తం దాయకానం సుఖాయ హోతూ’’తి. యస్మా పన భగవతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ సచ్చకేన దానం దిన్నం, న లిచ్ఛవీహి, తస్మా భగవా సచ్చకస్స సతిం పరివత్తేన్తో ‘‘యం ఖో’’తిఆదిమాహ. తేన వుత్తం ‘‘ఇతి భగవా’’తిఆది. నిగణ్ఠస్స మతేన వినాయేవాతి సచ్చకస్స చిత్తేన వినా ఏవ తస్స దక్ఖిణం ఖేత్తగతం కత్వా దస్సేతి. తేనాహ ‘‘అత్తనో దిన్నం దక్ఖిణం…పే… నియ్యాతేసీ’’తి.
చూళసచ్చకసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౬. మహాసచ్చకసుత్తవణ్ణనా
౩౬౪. ఏకం సమయం భగవా వేసాలియం విహరతీతి ఇమినా తదా భగవతో వేసాలియం నివాసపరిచ్ఛిన్నో పుబ్బణ్హాదిభేదో సబ్బో సమయో సాధారణతో గహితో, తథా తేన ఖో పన సమయేనాతి చ ఇమినా. పుబ్బణ్హసమయన్తి పన ఇమినా తబ్బిసేసో, యో భిక్ఖాచారత్థాయ పచ్చవేక్ఖణకాలో. అట్ఠకథాయం పన ‘‘తీహి పదేహి ఏకోవ సమయో వుత్తో’’తి వుత్తం విసేసస్స సామఞ్ఞన్తోగధత్తా. ముఖధోవనస్స పుబ్బకాలకిరియాభావసామఞ్ఞతో వుత్తం ‘‘ముఖం ధోవిత్వా’’తి. ముఖం ధోవిత్వా ఏవ హి వాసధురో చే, వేలం సల్లక్ఖేత్వా యథాచిణ్ణం భావనానుయోగం, గన్థధురో చే, గన్థపరిచయే కతిపయే నిసజ్జవారే అనుయుఞ్జిత్వా పత్తచీవరం ఆదాయ వితక్కమాళం ఉపగచ్ఛతి.
కారణం యుత్తం, అనుచ్ఛవికన్తి అత్థో. పుబ్బే యథాచిన్తితం పఞ్హం అపుచ్ఛిత్వా అఞ్ఞం పుచ్ఛన్తో మగ్గం ఠపేత్వా ఉమ్మగ్గతో పరివత్తేన్తో వియ హోతీతి ఆహ ‘‘పస్సేన తావ పరిహరన్తో’’తి.
౩౬౫. ఊరుక్ఖమ్భోపి నామ భవిస్సతీతి ఏత్థ నామ-సద్దో విమ్హయత్థోతి కత్వా వుత్తం ‘‘విమ్హయత్థవసేనా’’తిఆది. ‘‘అన్ధో నామ పబ్బతం అభిరుహిస్సతీ’’తిఆదీసు వియ విమ్హయవాచీసద్దయోగేన హి ‘‘భవిస్సతీ’’తి అనాగతవచనం. కాయన్వయన్తి కాయానుగతం. ‘‘అయమ్పి ఖో కాయో ఏవంధమ్మో ఏవంభావీ ఏవంఅనతీతో’’తిఆదినా (దీ. ని. ౨.౩౭౯; మ. ని. ౧.౧౧౨; మ. ని. ౩.౧౫౪) కాయస్స అసుభానిచ్చాదితాయ అనుపస్సనా కాయభావనాతి ఆహ ‘‘కాయభావనాతి పన విపస్సనా వుచ్చతీ’’తి. అనాగతరూపన్తి అభీతే అత్థే అనాగతసద్దారోపనం అనాగతప్పయోగో న సమేతి. అత్థోపీతి ‘‘ఊరుక్ఖమ్భోపి నామ భవిస్సతీ’’తి వుత్తఅత్థోపి న సమేతి. అయన్తి అత్తకిలమథానుయోగో. తేసన్తి నిగణ్ఠానం.
౩౬౬. అత్తనో అధిప్పేతకాయభావనం విత్థారేన్తో విత్థారతో దస్సేన్తో యే తం అనుయుత్తా, తే నామగోత్తతో విభావేన్తో ‘‘నన్దో వచ్ఛో’’తిఆదిమాహ. కిలిట్ఠతపానన్తి కాయస్స కిలేసనతపానం పుగ్గలానం. జాతమేదన్తి మేదభావాపత్తివసేన ఉప్పన్నమేదం. పురిమం పహాయాతి కాలపరిచ్ఛేదేన అనాహారఅప్పాహారతాదివసేన కాయస్స అపచిననం ఖేదనం పరిచ్చజిత్వా. కాయభావనా పన న పఞ్ఞాయతీతి నియమం పరమత్థతో కాయభావనాపి తవ ఞాణేన న ఞాయతి, సేసతోపి న దిస్సతి.
౩౬౭. ఇమస్మిం పన ఠానేతి ‘‘కాయభావనమ్పి ఖో త్వం, అగ్గివేస్సన, న అఞ్ఞాసి, కుతో పన త్వం చిత్తభావనం జానిస్ససీ’’తి ఇమస్మిం ఠానే. తథా ‘‘యో త్వం ఏవం ఓళారికం దుబ్బలం కాయభావనం న జానాసి, సో త్వం కుతో సన్తసుఖుమం చిత్తభావనం జానిస్ససీ’’తి ఏతస్మిం అత్థవణ్ణనాఠానే. అబుద్ధవచనం నామేతం పదన్తి కాయభావనాసఞ్ఞితవిపస్సనాతో చిత్తభావనా సన్తా, విపస్సనా పన పాదకజ్ఝానతో ఓళారికా చేవ దుబ్బలా చాతి అయఞ్చ ఏతస్స పదస్స అత్థో. ‘‘అబుద్ధవచనం నామేతం వచనం సియా’’తి వత్వా థేరో పక్కమితుం ఆరభతి. అథ నం మహాసీవత్థేరో ‘‘విపస్సనా నామేసా న ఆదితో సుబ్రూహితా బలవతీ తిక్ఖా విసదా హోతి, తస్మా తరుణవసేనాయమత్థో వేదితబ్బో’’తి దస్సేన్తో ‘‘దిస్సతి, భిక్ఖవే’’తి సుత్తపదం (సం. ని. ౨.౬౨) ఆహరి. తత్థ ఆదానన్తి పటిసన్ధి. నిక్ఖేపనన్తి చుతి. ఓళారికన్తి అరూపధమ్మేహి దుట్ఠుల్లభావత్తా ఓళారికం. కాయన్తి చతుసన్తతిరూపసమూహభూతం కాయం. ఓళారికన్తి భావనపుంసకనిద్దేసో, ఓళారికాకారేనాతి అత్థో. తేనేవ వుత్తం ‘‘ఆదానమ్పి నిక్ఖేపనమ్పీ’’తి.
౩౬౮. సుఖసారాగేన సమన్నాగతోతి సుఖవేదనాయ బలవతరరాగేన సమఙ్గీభూతో. పట్ఠానే పటిసిద్ధా అవచనేనేవ. తస్మాతి సుఖే ఠితే ఏవ దుక్ఖస్సానుప్పజ్జనతో. ఏవం వుత్తన్తి ‘‘సుఖాయ వేదనాయ నిరోధా ఉప్పజ్జతి దుక్ఖా వేదనా’’తి ఏవం వుత్తం, న అనన్తరావ ఉప్పజ్జనతో. ఖేపేత్వాతి కుసలాని ఖేపేత్వా. గణ్హిత్వా అత్తనో ఏవ ఓకాసం గహేత్వా. ఉభతోపక్ఖం హుత్వాతి ‘‘కదాచి సుఖవేదనా, కదాచి దుక్ఖవేదనా’’తి పక్ఖద్వయవసేనపి వేదనా చిత్తస్స పరియాదాయ హోతి యథాక్కమం అభావితకాయస్స అభావితచిత్తస్స.
౩౬౯. విపస్సనా చ సుఖస్స పచ్చనీకాతి సుక్ఖవిపస్సకస్సఆదికమ్మికస్స మహాభూతపరిగ్గహాదికాలే బహి చిత్తచారం నిసేధేత్వా కమ్మట్ఠానే ఏవ సతిం సంహరన్తస్స అలద్ధస్సాదం కాయసుఖం న విన్దతి, సమ్బాధే వజే సన్నిరుద్ధో గోగణో వియ విహఞ్ఞతి విప్ఫన్దతి, అచ్చాసన్నహేతుకఞ్చ సరీరే దుక్ఖం ఉప్పజ్జతేవ. తేన వుత్తం ‘‘దుక్ఖస్స ఆసన్నా’’తి. తేనాహ ‘‘విపస్సనం పట్ఠపేత్వా’’తిఆది. అద్ధానే గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తేతి మహాభూతపరిగ్గహాదివసేన కాలే గచ్ఛన్తే. తత్థ తత్థాతి తస్మిం తస్మిం సరీరపదేసే. దుక్ఖం దూరాపగతం హోతి సమాపత్తిబలేన విక్ఖమ్భితత్తా అప్పనాభావతో. అనప్పకం విపులం. సుఖన్తి ఝానసుఖం. ఓక్కమతీతి ఝానసముట్ఠానపణీతరూపవసేన రూపకాయం అనుపవిసతి, నామకాయోక్కమనే వత్తబ్బమేవ నత్థి. కాయపస్సద్ధికమ్మికస్సపి సమ్మసనభావనా పట్ఠపేత్వా నిసిన్నస్స కస్సచి ఆదితోవ కాయకిలమథచిత్తుపఘాతాపి సమ్భవన్తి, సమాధిస్స పన అపచ్చనీకత్తా సినిద్ధభావతో చ న సుక్ఖవిపస్సనా వియ సుఖస్స విపచ్చనీకో, అనుక్కమేన చ దుక్ఖం విక్ఖమ్భేతీతి ఆహ ‘‘యథా సమాధీ’’తి. యథా సమాధి, విపస్సనాయ పనేతం నత్థీతి ఆహ ‘‘న చ తథా విపస్సనా’’తి. తేన వుత్తన్తి యస్మా విపస్సనా సుఖస్స పచ్చనీకా, సా చ కాయభావనా, తేన వుత్తం ‘‘ఉప్పన్నాపి సుఖా వేదనా చిత్తం న పరియాదాయ తిట్ఠతి, భావితత్తా కాయస్సా’’తి. తథా యస్మా సమాధి దుక్ఖస్స పచ్చనీకో, సో చ చిత్తభావనా, తేన వుత్తం ‘‘ఉప్పన్నాపి దుక్ఖా వేదనా చిత్తం న పరియాదాయ తిట్ఠతి, భావితత్తా చిత్తస్సా’’తి యోజనా.
౩౭౦. గుణే ఘట్టేత్వాతి అపదేసేన వినా సమీపమేవ నేత్వా. తం వత మమ చిత్తం ఉప్పన్నా సుఖా వేదనా పరియాదాయ ఠస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతీతి యోజనా.
౩౭౧. కిం న భవిస్సతి, సుఖాపి దుక్ఖాపి వేదనా యథాపచ్చయం ఉప్పజ్జతేవాతి అత్థో. తమత్థన్తి సుఖదుక్ఖవేదనానం ఉప్పత్తియా అత్తనో చిత్తస్స అనభిభవనీయతాసఙ్ఖాతం అత్థం. తత్థ తావ పాసరాసిసుత్తే బోధిపల్లఙ్కే నిసజ్జా ‘‘తత్థేవ నిసీది’’న్తి వుత్తా. ఇధ మహాసచ్చకసుత్తే దుక్కరకారికాయ దుక్కరచరణే నిసజ్జా ‘‘తత్థేవ నిసీది’’న్తి వుత్తా.
౩౭౪. ఛన్దకరణవసేనాతి తణ్హాయనవసేనాతి అత్థో. సినేహకరణవసేనాతి సినేహనవసేన. ముచ్ఛాకరణవసేనాతి మోహనవసేన పమాదాపాదనేన. విపాసాకరణవసేనాతి పాతుకమ్యతావసేన. అనుదహనవసేనాతి రాగగ్గినా అనుదహనవసేన. లోకుత్తరమగ్గవేవచనమేవ వట్టనిస్సరణస్స అధిప్పేతత్తా.
అల్లగ్గహణేన కిలేసానం అసముచ్ఛిన్నభావం దస్సేతి, సస్నేహగ్గహణేన అవిక్ఖమ్భితభావం, ఉదకే పక్ఖిత్తభావగ్గహణేన సముదాచారావత్థం, ఉదుమ్బరకట్ఠగ్గహణేన అత్తభావస్స అసారకత్తం. ఇమినావ నయేనాతి ‘‘అల్లం ఉదుమ్బరకట్ఠ’’న్తిఆదినా వుత్తనయేన. సపుత్తభరియపబ్బజ్జాయాతి పుత్తభరియేహి సద్ధిం కతపరిబ్బాజకపబ్బజ్జావసేన వేదితబ్బా. కుటీచకబహూదకహంస-పరమహంసాదిభేదా బ్రాహ్మణపబ్బజ్జా.
౩౭౬. కుతోపి ఇమస్స ఆపోసినేహో నత్థీతి కోళాపం. తేనాహ ‘‘ఛిన్నసినేహం నిరాప’’న్తి. కోళన్తి వా సుక్ఖకలిఙ్గరం వుచ్చతి, కోళం కోళభావం ఆపన్నన్తి కోళాపం. పటిపన్నస్స ఉపక్కమమహత్తనిస్సితతా పకతియా కిలేసేహి అనభిభూతతాయ. అతిన్తతా పటిపక్ఖభావనాయ. తథా హి సుక్ఖకోళాపభావో, ఆరకా ఉదకా థలే నిక్ఖిత్తభావో చ నిదస్సితో. ఓపక్కమికాహీతి కిలేసఅతినిగ్గణ్హనుపక్కమప్పభవాహి. వేదనాహీతి పటిపత్తివేదనాహి. దుక్ఖా పటిపదా హి ఇధాధిప్పేతా.
౩౭౭. కిం పన న సమత్థో, యతో ఏవం పరేహి చిన్తితుమ్పి అసక్కుణేయ్యం దుక్కరచరియం ఛబ్బస్సాని అకాసీతి అధిప్పాయో. కత్వాపి అకత్వాపి సమత్థోవ కారణస్స నిప్ఫన్నత్తా. ‘‘యథాపి సబ్బేసమ్పి ఖో బోధిసత్తానం చరిమభవే అన్తమసో సత్తాహమత్తమ్పి ధమ్మతావసేన దుక్కరచరియా హోతియేవ, ఏవం భగవా సమత్థో దుక్కరచరియం కాతుం, ఏవఞ్చ నం అకాసి, న పన తాయ బుద్ధో జాతో, అథ ఖో మజ్ఝిమాయ ఏవ పటిపత్తియా’’తి తస్సా బ్యతిరేకముఖేన సదేవకస్స లోకస్స బోధాయ అమగ్గభావదీపనత్థం, ఇమస్స పన భగవతో కమ్మవిపాకవసేన ఛబ్బస్సాని దుక్కరచరియా అహోసి. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘అవచాహం జోతిపాలో, కస్సపం సుగతం తదా;
కుతో ను బోధి ముణ్డస్స, బోధి పరమదుల్లభా.
తేన కమ్మవిపాకేన, అచరిం దుక్కరం బహుం;
ఛబ్బస్సానురువేలాయం, తతో బోధిమపాపుణిం.
నాహం ఏతేన మగ్గేన, పాపుణిం బోధిముత్తమం;
కుమగ్గేన గవేసిస్సం, పుబ్బకమ్మేన వారితో’’తి.
దుక్కరచరియాయ బోధాయ అమగ్గభావదస్సనత్థం దుక్కరచరియం అకాసీతి కేచి. అథ వా లోకనాథస్స అత్తనో పరక్కమసమ్పత్తిదస్సనత్థాయ దుక్కరచరియా. పణీతాధిముత్తియా హి పరముక్కంసగతభావతో అభినీహారానురూపం సమ్బోధియం తిబ్బఛన్దతాయ సిఖాప్పత్తియా తదత్థం ఈదిసమ్పి నామ దుక్కరచరియం అకాసీతి లోకే అత్తనో వీరియానుభావం విభావేతుం – ‘‘సో చ మే పచ్ఛా పీతిసోమనస్సావహో భవిస్సతీ’’తి లోకనాథో దుక్కరచరియం అకాసి. తేనాహ ‘‘సదేవకస్స లోకస్సా’’తిఆది. తత్థ వీరియనిమ్మథనగుణోతి వీరియస్స సంవడ్ఢనసమ్పాదనగుణో. యథావుత్తమత్థం ఉపమాయ విభావేతుం ‘‘పాసాదే’’తిఆది వుత్తం. సఙ్గామే ద్వే తయో సమ్పహారేతి ద్విక్ఖత్తుం తిక్ఖత్తుం వా పరసేనాయ పహారపయోగే. పధానవీరియన్తి సమ్మప్పధానేహి ఆసేవనవీరియం, సబ్బం వా పుబ్బభాగవీరియం.
అభిదన్తన్తి అభిభవనదన్తం, ఉపరిదన్తన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఉపరిదన్త’’న్తి. సో హి ఇతరం ముసలం వియ ఉదుక్ఖలం విసేసతో కస్సచి ఖాదనకాలే అభిభుయ్య వత్తతి. కుసలచిత్తేనాతి బలవసమ్మాసఙ్కప్పయుత్తేన కుసలచిత్తేన. అకుసలచిత్తన్తి కామవితక్కాదిసహితం అకుసలచిత్తం. అకుసలచిత్తస్స పవత్తితుం అప్పదానం నిగ్గహో. తంతంపటిక్ఖేపవసేన వినోదనం అభినిప్పీళనం. వీరియతాపేన విక్ఖమ్భనం అభిసన్తాపనం. సదరథోతి సపరిళాహో. పధానేనాతి పదహనేన, కాయస్స కిలమథుప్పాదకేన వీరియేనాతి అత్థో. విద్ధస్సాతి తుదస్స. సతోతి సమానస్స.
౩౭౮. సీసవేఠనన్తి సీసం రజ్జుయా బన్ధిత్వా దణ్డకేన పరివత్తకవేఠనం. అరహన్తో నామ ఏవరూపా హోన్తీతి ఇమినా యథాయం, ఏవం విసఞ్ఞీభూతాపి హుత్వా విహరన్తీతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘మతకసదిసా’’తి, వేదనాప్పత్తా వియ హోన్తీతి అత్థో. సుపినప్పటిగ్గహణతో పట్ఠాయాతి పటిసన్ధిగ్గహణే సేతవారణసుపినం పస్సిత్వా బ్రాహ్మణేహి బ్యాకతకాలతో పట్ఠాయ.
౩౭౯. ధమ్మసరీరస్స అరోగభావేన సాధూతి మరిసనియోతి మారిసో, పియాయనవచనమేతం. తేనాహ ‘‘సమ్పియాయమానా’’తిఆది. అజజ్జితన్తి ఏవం అభుఞ్జితం భకారస్స జకారాదేసం కత్వా. తేనాహ ‘‘అభోజన’’న్తి. ఏవం మా కరిత్థాతి ‘‘లోమకూపేహి అజ్ఝోహారేస్సామ అనుప్పవేసేస్సామా’’తి యథా తుమ్హేహి వుత్తం, ఏవం మా కరిత్థ. కస్మా? యాపేస్సామహన్తి అహఞ్చ యావదత్థం ఆహారమత్తం భుఞ్జన్తో యథా యాపేస్సామి, ఏవం ఆహారం పటిసేవిస్సామి.
౩౮౦-౮౧. ఏతావ పరమన్తి ఏత్తకం పరమం, న ఇతో పరం ఓపక్కమికదుక్ఖవేదనావేదియనం అత్థీతి అత్థో. రఞ్ఞో గహేతబ్బనఙ్గలతో అఞ్ఞాని సన్ధాయ ‘‘ఏకేన ఊన’’న్తి వుత్తం. తం సువణ్ణపరిక్ఖతం, ఇతరాని రజతపరిక్ఖతాని. తేనాహ ‘‘అమచ్చా ఏకేనూనఅట్ఠసతరజతనఙ్గలానీ’’తి. ఆళారుదకసమాగమే లద్ధజ్ఝానాని వట్టపాదకాని, ఆనాపానసమాధి పన కాయగతాసతిపరియాపన్నత్తా సబ్బేసఞ్చ బోధిసత్తానం విపస్సనాపాదకత్తా ‘‘బోధాయ మగ్గో’’తి వుత్తో. బుజ్ఝనత్థాయాతి చతున్నం అరియసచ్చానం, సబ్బస్సేవ వా ఞేయ్యధమ్మస్స అభిసమ్బుజ్ఝనాయ. సతియా అనుస్సరణకవిఞ్ఞాణం సతానుసారివిఞ్ఞాణం. కస్సా పన సతియాతి తం దస్సేతుం ‘‘నయిద’’న్తిఆది వుత్తం.
౩౮౨. పచ్చుపట్ఠితాతి తంతంవత్తకరణవసేన పతిఉపట్ఠితా ఉపట్ఠాయకా. తేనాహ ‘‘పణ్ణసాలా’’తిఆది. పచ్చయబాహుల్లికోతి పచ్చయానం బాహుల్లాయ పటిపన్నో. ఆవత్తోతి పుబ్బే పచ్చయగేధప్పహానాయ పటిపన్నో, ఇదాని తతో పటినివత్తో. తేనాహ ‘‘రసగిద్ధో…పే… ఆవత్తో’’తి. ధమ్మనియామేనాతి ధమ్మతాయ. తమేవ ధమ్మతం దస్సేతుం ‘‘బోధిసత్తస్సా’’తిఆదిమాహ. బారాణసిమేవ తత్థాపి చ సబ్బబుద్ధానం అవిజహితధమ్మచక్కపవత్తనట్ఠానమేవ అగమంసు. పఞ్చవగ్గియా కిర విసాఖమాసస్స అద్ధమాసియం గతా. తేనాహ ‘‘తేసు గతేసు అడ్ఢమాసం కాయవివేకం లభిత్వా’’తి.
౩౮౭. ‘‘అద్ధాభోతో గోతమస్స సావకాచిత్తభావనానుయోగమనుయుత్తా విహరన్తి, నో కాయభావన’’న్తి ఇమం సన్ధాయాహ ‘‘ఏకం పఞ్హం పుచ్ఛి’’న్తి. ఇమం ధమ్మదేసనన్తి ‘‘అభిజానామి ఖో పనాహ’’న్తిఆదికం ధమ్మదేసనం. అసల్లీనో తణ్హాదిట్ఠికిలేసానం సముచ్ఛిన్నత్తా తేహి సబ్బసో న లిత్తో. అనుపలిత్తోతి తస్సేవ వేవచనం తణ్హానన్దియా అభావేన. గోచరజ్ఝత్తమేవాతి గోచరజ్ఝత్తసఞ్ఞితే ఫలసమాపత్తియా ఆరమ్మణే, నిబ్బానేతి అత్థో. యం సన్ధాయ పాళియం ‘‘పురిమస్మిం సమాధినిమిత్తే’’తి వుత్తం సన్నిసీదాపేమీతి ఫలసమాపత్తిసమాధినా అచ్చన్తసమాదానవసేన చిత్తం సమ్మదేవ నిసీదాపేమి. పుబ్బాభోగేనాతి సమాపజ్జనతో పుబ్బే పవత్తఆభోగేన. పరిచ్ఛిన్దిత్వాతి సమాపజ్జనక్ఖణం పరిచ్ఛిన్దిత్వా. తేనాహ ‘‘సాధుకార…పే… అవిచ్ఛిన్నేయేవా’’తి. ఏవమస్స పరిచ్ఛిన్నకాలసమాపజ్జనం యథాపరిచ్ఛిన్నకాలం వుట్ఠానఞ్చ బుద్ధానం న భారియం వసీభావస్స తథాసుప్పగుణభావతోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘బుద్ధానం హీ’’తిఆది. ధమ్మసమ్పటిగ్గాహకానం అస్సాసవారే వా. తదా హి దేసియమానం ధమ్మం ఉపధారేతుం న సక్కోన్తి, తస్మా తస్మిం ఖణే దేసితదేసనా నిరత్థకా సియా. న హి బుద్ధానం నిరత్థకా కిరియా అత్థి.
ఓకప్పనీయమేతన్తి ‘‘తస్సా ఏవ కథాయా’’తిఆదినా వుత్తం అతివియ అచ్ఛరియగతం అట్ఠుప్పత్తిం సుత్వా ఈదిసీ పటిపత్తి సమ్మాసమ్బుద్ధస్సేవ హోతీతి ఉపవాదవసేన వదతి, న సభావేన. తేనాహ ‘‘సత్థరి పసాదమత్తమ్పి న ఉప్పన్న’’న్తి. కాయదరథోతి పచ్చయవిసేసవసేన రూపకాయస్స పరిస్సమాకారో. ఉపాదిన్నకేతి ఇన్ద్రియబద్ధే. అనుపాదిన్నకేతి అనిన్ద్రియబద్ధే. వికసన్తి సూరియరస్మిసమ్ఫస్సేన. తదభావేన మకులాని హోన్తి. కేసఞ్చి తిన్తినికాదిరుక్ఖానం. పతిలీయన్తి నిస్సయరూపధమ్మఅవిప్ఫారికతాయ. అరూపధమ్మతాయ పఞ్చవిఞ్ఞాణానఞ్చేవ కిరియామయవిఞ్ఞాణానఞ్చ అప్పవత్తిసఞ్ఞితా అవిప్ఫారికతా హోతి, యత్థ నిద్దాసమఞ్ఞా. తేనాహ ‘‘దరథవసేన భవఙ్గసోతఞ్చ ఇధ నిద్దాతి అధిప్పేత’’న్తి. తత్థ దరథవసేనాతి దరథవసేనేవ, న థినమిద్ధవసేనాతి అవధారణం అవధారణఫలఞ్చ నిద్ధారేతబ్బం. తం సన్ధాయాతి కాయస్స దరథసఙ్ఖాతసరీరగిలానహేతుకం నిద్దం సన్ధాయ. సరీరగిలానఞ్చ భగవతో నత్థీతి న సక్కా వత్తుం ‘‘పిట్ఠి మే ఆగిలాయతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౦౦; మ. ని. ౨.౨౨; చూళవ. ౩౪౫) వచనతో. సమ్మోహవిహారస్మిన్తి పచ్చత్తే ఏతం భుమ్మవచనన్తి ఆహ ‘‘సమ్మోహవిహారోతి వదన్తీ’’తి, సమ్మోహవిహారస్మిం వా పరియాపన్నం ఏతం వదన్తి, యదిదం దివా నిద్దోక్కమనన్తి యోజనా.
౩౮౯. ఉపనీతేహీతి దోసమగ్గం నిన్దాపథం ఉపనీతేహి. అభినన్దిత్వాతి సమ్పియాయిత్వా. తేనాహ ‘‘చిత్తేన సమ్పటిచ్ఛన్తో’’తి. అనుమోదిత్వాతి ‘‘సాధు సాధూ’’తి దేసనాయ థోమనవసేన అనుమోదిత్వా. తేనాహ ‘‘వాచాయపి పసంసన్తో’’తి. సమ్పత్తే కాలేతి పబ్బజ్జాయోగ్గే కాలే అనుప్పత్తే.
గణం వినోదేత్వాతి గణం అపనేత్వా గణపలిబోధం ఛిన్దిత్వా. పపఞ్చన్తి అవసేసకిలేసం. ‘‘పుఞ్ఞవా రాజపూజితో’’తి వుత్తమత్థం వివరితుం ‘‘తస్మిఞ్హి కాలే’’తిఆది వుత్తం. ఛన్దవాసహరణేన ఉపోసథకమ్మం కరోన్తో.
సకలం రత్తిం బుద్ధగుణానంయేవ కథితత్తా థేరస్స ఞాణం దేసనావిభవఞ్చ విభావేన్తో ఆహ ‘‘ఏత్తకావ, భన్తే, బుద్ధగుణా’’తి. ఇమాయ, భన్తే, తుమ్హాకం ధమ్మకథాయ అనవసేసతో బుద్ధగుణా కథితా వియ జాయన్తి, ఏవం సన్తేపి అనన్తాపరిమేయ్యావ తే, కిం ఇతో పరేపి విజ్జన్తేవాతి థేరం తత్థ సీహనాదం నదాపేతుకామో ఆహ ‘‘ఉదాహు అఞ్ఞేపి అత్థీ’’తిఆది. రజ్జస్స పదేసికత్తా, యథావుత్తసుభాసితస్స చ అనగ్ఘత్తా వుత్తం ‘‘అయం మే దుగ్గతపణ్ణాకారో’’తి. తియోజనసతికన్తి ఇదం పరిక్ఖేపవసేన వుత్తం, తఞ్చ ఖో మనుస్సానం పరిభోగవసేనాతి దట్ఠబ్బం.
మహాసచ్చకసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౭. చూళతణ్హాసఙ్ఖయసుత్తవణ్ణనా
౩౯౦. తత్రాతి తస్మిం పుబ్బారామమిగారమాతుపాసాదానం అత్థవిభావనే అయం ఇదాని వుచ్చమానా అనుపుబ్బీ కథా. మణీనన్తి ఏత్థ పదుమరాగమణీనం అధిప్పేతత్తా ఆహ ‘‘అఞ్ఞేహి చా’’తి. తేన ఇన్దనీలాదిమణీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. నీలపీతలోహితోదాతమఞ్జిట్ఠపభస్సరకబరవణ్ణవసేన సత్తవణ్ణేహి.
తణ్హా సబ్బసో ఖీయన్తి ఏత్థాతి తణ్హాసఙ్ఖయో (అ. ని. టీ. ౩.౭.౬౧), తస్మిం. తణ్హాసఙ్ఖయేతి చ విసయే ఇదం భుమ్మన్తి ఆహ ‘‘తం ఆరమ్మణం కత్వా’’తి. విముత్తచిత్తతాయాతి సబ్బసంకిలేసేహి విముత్తచిత్తతాయ. అపరభాగపటిపదా నామ అరియసచ్చాభిసమయో, సా సాసనచారిగోచరా పచ్చత్తం వేదితబ్బతోతి ఆహ ‘‘పుబ్బభాగప్పటిపదం సంఖిత్తేన దేసేథాతి పుచ్ఛతీ’’తి. అకుప్పధమ్మతాయ ఖయవయసఙ్ఖాతం అన్తం అతీతాతి అచ్చన్తా, సో ఏవ అపరిహానసభావత్తా అచ్చన్తా నిట్ఠా ఏతస్సాతి అచ్చన్తనిట్ఠో. తేనాహ ‘‘ఏకన్తనిట్ఠో సతతనిట్ఠోతి అత్థో’’తి. న హి పటివిద్ధస్స లోకుత్తరధమ్మస్స దస్సనం కుప్పనం నామ అత్థి. అచ్చన్తమేవ చతూహి యోగేహి ఖేమో ఏతస్స అత్థీతి అచ్చన్తయోగక్ఖేమీ. మగ్గబ్రహ్మచరియస్స వుసితత్తా, తస్స చ అపరిహానసభావత్తా అచ్చన్తం బ్రహ్మచారీతి అచ్చన్తబ్రహ్మచారీ. తేనాహ ‘‘నిచ్చబ్రహ్మచారీతి అత్థో’’తి. పరియోసానన్తి బ్రహ్మచరియస్స పరియోసానం.
వేగాయతీతి తురితాయతి. సల్లక్ఖేసీతి చిన్తేసి, అత్తనా యథా సుతాయ సత్థు దేసనాయ అనుస్సరణవసేన ఉపధారేసి. అనుగ్గణ్హిత్వావాతి అత్థవినిచ్ఛయవసేన అనుగ్గహేత్వా ఏవ. ఛసు ద్వారేసు నియుత్తాతి ఛద్వారికా, తేహి.
పఞ్చక్ఖన్ధాతి పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా. సక్కాయసబ్బఞ్హి సన్ధాయ ఇధ ‘‘సబ్బే ధమ్మా’’తి వుత్తం విపస్సనావిసయస్స అధిప్పేతత్తా, తస్మా ఆయతనధాతుయోపి తగ్గతికా ఏవ దట్ఠబ్బా. తేనాహ భగవా ‘‘నాలం అభినివేసాయా’’తి. న యుత్తా అభినివేసాయ ‘‘ఏతం మమ, ఏసో మే అత్తా’’తి అజ్ఝోసానాయ. ‘‘అలమేవ నిబ్బిన్దితుం అలం విరజ్జితు’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౨౭౨; సం. ని. ౨.౧౨౪-౧౨౫, ౧౨౮, ౧౩౪, ౧౪౩) వియ అలం-సద్దో యుత్తత్థోపి హోతీతి ఆహ ‘‘న యుత్తా’’తి. సమ్పజ్జన్తీతి భవన్తి. యదిపి ‘‘తతియా, చతుత్థీ’’తి ఇదం విసుద్ధిద్వయం అభిఞ్ఞాపఞ్ఞా, తస్సా పన సప్పచ్చయనామరూపదస్సనభావతో, సతి చ పచ్చయపరిగ్గహే సప్పచ్చయత్తా (నామరూపస్స అనిచ్చతా, అనిచ్చం దుక్ఖం, దుక్ఖఞ్చ అనత్తాతి అత్థతో) లక్ఖణత్తయం సుపాకటమేవ హోతీతి ఆహ ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి ఞాతపరిఞ్ఞాయ అభిజానాతీ’’తి. తథేవ తీరణపరిఞ్ఞాయాతి ఇమినా అనిచ్చాదిభావేన నాలం అభినివేసాయాతి నామరూపస్స ఉపసంహరతి, న అభిఞ్ఞాపఞ్ఞానం సమ్భారధమ్మానం. పురిమాయ హి అత్థతో ఆపన్నలక్ఖణత్తయం గణ్హాతి సలక్ఖణసల్లక్ఖణపరత్తా తస్సా, దుతియాయ సరూపతో తస్సా లక్ఖణత్తయారోపనవసేన సమ్మసనభావతో. ఏకచిత్తక్ఖణికతాయ అభినిపాతమత్తతాయ చ అప్పమత్తకమ్పి. రూపపరిగ్గహస్స ఓళారికభావతో అరూపపరిగ్గహం దస్సేతి. దస్సేన్తో చ వేదనాయ ఆసన్నభావతో, విసేసతో సుఖసారాగితాయ, భవస్సాదగధితమానసతాయ చ సక్కస్స వేదనావసేన నిబ్బత్తేత్వా దస్సేతి.
ఉప్పాదవయట్ఠేనాతి ఉదయబ్బయసభావేన ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝనేన. అనిచ్చాతి అద్ధు వా. అనిచ్చలక్ఖణం అనిచ్చతా ఉదయవయతా. తస్మాతి యస్మా పఞ్చన్నం ఖన్ధానం ఖయతో వయతో దస్సనఞాణం అనిచ్చానుపస్సనా, తంసమఙ్గీ చ పుగ్గలో అనిచ్చానుపస్సీ, తస్మా. ఖయవిరాగోతి ఖయసఙ్ఖాతో విరాగో సఙ్ఖారానం పలుజ్జనా. యం ఆగమ్మ సబ్బసో సఙ్ఖారేహి విరజ్జనా హోతి, తం నిబ్బానం అచ్చన్తవిరాగో. నిరోధానుపస్సిమ్హిపీతి నిరోధానుపస్సిపదేపి. ‘‘ఏసేవ నయో’’తి అభిదిసిత్వా తం ఏకదేసేన వివరన్తో ‘‘నిరోధోపి హి…పే… దువిధోయేవా’’తి ఆహ. సబ్బాసవసంవరే వుత్తవోస్సగ్గోవ ఇధ ‘‘పటినిస్సగ్గో’’తి వుత్తోతి దస్సేన్తో ‘‘పటినిస్సగ్గో వుచ్చతి వోస్సగ్గో’’తిఆదిమాహ. పరిచ్చాగవోస్సగ్గో విపస్సనా. పక్ఖన్దనవసేన అప్పనతో పక్ఖన్దనవోస్సగ్గో మగ్గో అఞ్ఞస్స తదభావతో. సోతి మగ్గో. ఆరమ్మణతోతి కిచ్చసాధనవసేన ఆరమ్మణకరణతో. ఏవఞ్హి మగ్గతో అఞ్ఞేసం నిబ్బానారమ్మణానం పక్ఖన్దనవోస్సగ్గాభావో సిద్ధో హోతి. పరిచ్చజనేన పక్ఖన్దనేన చాతి ద్వీహిపి వా కారణేహి. సబ్బేసం ఖన్ధానం వోస్సజ్జనం తప్పటిబద్ధసంకిలేసప్పహానేన దట్ఠబ్బం. చిత్తం పక్ఖన్దతీతి మగ్గసమ్పయుత్తం చిత్తం సన్ధాయాహ. ఉభయమ్పేతం వోస్సజ్జనం. తదుభయసమఙ్గీతి విపస్సనాసమఙ్గీ మగ్గసమఙ్గీ చ. ‘‘అనిచ్చానుపస్సనాయ నిచ్చసఞ్ఞం పజహతీ’’తిఆదివచనతో (పటి. మ. ౧.౫౨) యథా విపస్సనాయ కిలేసానం పరిచ్చాగపటినిస్సగ్గో లబ్భతి, ఏవం ఆయతిం తేహి కిలేసేహి ఉప్పాదేతబ్బఖన్ధానమ్పి పరిచ్చాగపటినిస్సగ్గో వత్తబ్బో, పక్ఖన్దనపటినిస్సగ్గో పన మగ్గే లబ్భమానాయ ఏకన్తకారణభూతాయ వుట్ఠానగామినివిపస్సనాయ వసేన వేదితబ్బో, మగ్గే పన తదుభయమ్పి ఞాయాగతమేవ నిప్పరియాయతోవ లబ్భమానత్తా. తేనాహ ‘‘తదుభయసమఙ్గీ పుగ్గలో’’తిఆది.
పుచ్ఛన్తస్స అజ్ఝాసయవసేన ‘‘న కిఞ్చి లోకే ఉపాదియతీ’’తి ఏత్థ కాముపాదానవసేన ఉపాదియనం పటిక్ఖిపీయతీతి ఆహ ‘‘తణ్హావసేన న ఉపాదియతీ’’తి. తణ్హావసేన వా అసతి ఉపాదియనే దిట్ఠివసేన ఉపాదియనం అనవకాసమేవాతి ‘‘తణ్హావసేన’’ఇచ్చేవ వుత్తం. న పరామసతీతి నాదియతి, దిట్ఠిపరామాసవసేన వా ‘‘నిచ్చ’’న్తిఆదినా న పరామసతి. సంఖిత్తేనేవ ఖిప్పం కథేసీతి తస్స అజ్ఝాసయవసేన పపఞ్చం అకత్వా కథేసి.
౩౯౧. అభిసమాగన్త్వాతి అభిముఖఞాణేన ఞేయ్యం సమాగన్త్వా యాథావతో విదిత్వా. తేనాహ ‘‘జానిత్వా’’తి. యథాపరిసవిఞ్ఞాపకత్తాతి యథాపరిసం ధమ్మసమ్పటిగ్గాహికాయ మహతియా, అప్పకాయ వా పరిసాయ అనురూపమేవ విఞ్ఞాపనతో. పరియన్తం న నిచ్ఛరతీతి న పవత్తతి. మా నిరత్థకా అగమాసీతి ఇదం ధమ్మతావసేన వుత్తం, న సత్థు అజ్ఝాసయవసేన. ఏకఞ్హేతం సత్థు వచీఘోసస్స అట్ఠసు అఙ్గేసు, యదిదం పరిసపరియన్తతా. ఛిద్దవివరోకాసోతి ఛిద్దభూతో, వివరభూతో వా ఓకాసోపి నత్థి, భగవతో సద్దాసవనకారణం వుత్తమేవ. తస్మాతి యథావుత్తకారణతో.