౫. చూళసచ్చకసుత్తవణ్ణనా

౩౫౩. హంసవట్టకచ్ఛన్నేనాతి హంసవట్టకపటిచ్ఛన్నేన, హంసమణ్డలాకారేనాతి అత్థో.

వదన్తి ఏతేనాతి వాదో, మగ్గో. కిం వదన్తి? ఉత్తరం. వాదానం సతాని వాదసతాని. ‘‘నిగణ్ఠో పఞ్చవాదసతాని, నిగణ్ఠీ పఞ్చవాదసతానీ’’తి ఏవం నిగణ్ఠో చ నిగణ్ఠీ చ పఞ్చ పఞ్చ వాదసతాని ఉగ్గహేత్వా విచరన్తా. కిరియతో తే పుచ్ఛింసు, లిఙ్గతో పన నిగణ్ఠభావో ఞాతో. తేనాహ ‘‘అహం వాదం ఆరోపేస్సామీ’’తి.

జగ్గన్తో సమ్మజ్జనాదివసేన. దివాతరన్తి అతిదివం. ‘‘కస్స పుచ్ఛా, కస్స విస్సజ్జనం హోతూ’’తి పరిబ్బాజికాహి వుత్తే థేరో ఆహ ‘‘పుచ్ఛా నామ అమ్హాకం పత్తా’’తి. పుచ్ఛా వాదానం పుబ్బపక్ఖో, యస్మా తుమ్హే వాదపసుతా వాదాభిరతా ధజం పగ్గయ్హ విచరథ, తస్మా వాదానం పుబ్బపక్ఖో అమ్హాకం పత్తో, ఏవం సన్తేపి తుమ్హాకం మాతుగామభావతో పుబ్బపక్ఖం దేమాతి ఆహ ‘‘తుమ్హే పన మాతుగామా నామ పఠమం పుచ్ఛథా’’తి. తా పరిబ్బాజికా ఏకేకా అడ్ఢతేయ్యసతవాదమగ్గం పుచ్ఛన్తియో వాదసహస్సం పుచ్ఛింసు. యథా నిసితస్స ఖగ్గస్స కుముదనాళచ్ఛేదనే కిమత్థి భారియం, ఏవం పటిసమ్భిదాప్పత్తస్స సావకేసు పఞ్ఞవన్తానం అగ్గభావే ఠితస్స ధమ్మసేనాపతినో పుథుజ్జనపరికప్పితపఞ్హవిస్సజ్జనే కిమత్థి భారియం. తేనాహ ‘‘థేరో ఖగ్గేనా’’తిఆది. తత్థ నిజ్జటం నిగ్గణ్ఠిం కత్వాతి యథా తా పున తత్థ జటం గణ్ఠిం కాతుం న విసహన్తి, తథా విజటేత్వా కథేసి. అయం థేరో చతురఙ్గసమన్నాగతే అన్ధకారే సహస్సవట్టికం దీపేన్తో వియ అఞ్ఞేసం అవిసయే అన్ధకారభూతే పఞ్హే పుచ్ఛితమత్తేయేవ విస్సజ్జేసీతి థేరస్స పఞ్ఞావేయ్యత్తియం దిస్వా సయఞ్చ అన్తిమభవికతాయ కోహఞ్ఞే ఠాతుం అసక్కోన్తియో ‘‘ఏత్తకమేవ, భన్తే, మయం జానామా’’తి ఆహంసు. థేరస్స విసయన్తి థేరస్స పఞ్ఞావిసయం.

నేవ అన్తం న కోటిం అద్దసంసూతి ఏకన్తి వత్తబ్బస్స బహుభావతో తస్సా పుచ్ఛాయ అత్థో ఏవమన్తో ఏవమవసానకోటీతి న పస్సింసు న జానింసు. థేరో తాసం అజ్ఝాసయం ఓలోకేన్తో పబ్బజ్జారుచిం దిస్వా ఆహ ‘‘ఇదాని కిం కరిస్సథా’’తి? ఉత్తరితరపఞ్ఞోతి వాదమగ్గపరిచయేన మేధావితాయ చ యాదిసా తాసం పఞ్ఞా, తతో ఉత్తరితరపఞ్ఞో.

కథామగ్గోతి వాదమగ్గో. తస్మా తేహి తేహి పరప్పవాదాదీహి భస్సం వాదమగ్గం పకారేహి వదేతీతి భస్సప్పవాదకో. పణ్డితవాదోతి అహం పణ్డితో నిపుణో బహుస్సుతోతి ఏవంవాదీ. యం యం నక్ఖత్తాచారేన ఆదిసతీతి నక్ఖత్తగతియా కాలఞాణేన ‘‘అసుకదివసే చన్దగ్గాహో భవిస్సతి, సూరియగ్గాహో భవిస్సతీ’’తిఆదినా యం యం ఆదేసం భణతి. సాధులద్ధికో ఞాణసమ్పత్తియా సున్దరో. ఆరోపితోతి పటిఞ్ఞాహేతునిదస్సనాదిదోసం ఉపరి ఆరోపితో వాదో స్వారోపితో. దోసపదం ఆరోపేన్తేన వాదినా పరవాదిమ్హి అభిభుయ్య తస్స ధాతుక్ఖోభోపి సియా, చిత్తవిక్ఖేపేన యేన దోసో తేన సఙ్కప్పితో సమ్పవేధితోతి. థూణన్తి సరీరం ఖోభితన్తి కత్వా. థూణన్తి హి లోహితపిత్తసేమ్హానం అధివచనం సబ్బఙ్గసరీరధారణతో. అపిచ థూణపదో నామ అత్థి కథామగ్గో వాదమగ్గం గణ్హన్తానం. సచ్చకో పన కోహఞ్ఞే ఠత్వా అత్తనో వాదప్పభేదవసేన పరే విమ్హాపేన్తో ‘‘థూణం చేపాహ’’న్తిఆదిమాహ. సావకానం వినయం నామ సిక్ఖాపదం, తఞ్చ ధమ్మదేసనా హోతీతి ఏసా ఏవ చస్స అనుసాసనీతి వినయనాదిముఖేన సమ్మాసమ్బుద్ధస్స మతం సాసనం పుచ్ఛన్తో సచ్చకో ‘‘కథం పన, భో, అస్సజీ’’తిఆదిమాహ. అథస్స థేరో ‘‘లక్ఖణత్తయకథా నామ అనఞ్ఞసాధారణా బుద్ధావేణికా ధమ్మదేసనా, తత్ర చ మయా అనిచ్చకథాయ సముట్ఠాపితాయ తం అసహన్తో సచ్చకో తుచ్ఛమానేన పటపటాయన్తో కురుమానో లిచ్ఛవీ గహేత్వా భగవతో సన్తికం ఆగమిస్సతి, అథస్స భగవా వాదం మద్దిత్వా అనిచ్చన్తి పతిట్ఠపేన్తో ధమ్మం కథేస్సతి, తదా భవిస్సతి విజహితవాదో సమ్మాపటిపత్తియా పతిట్ఠితో’’తి చిన్తేత్వా అనిచ్చానత్తలక్ఖణపటిసంయుత్తం భగవతో అనుసాసనం దస్సేన్తో ‘‘ఏవం, భో, అగ్గివేస్సనా’’తిఆదిమాహ.

కస్మా పనేత్థ దుక్ఖలక్ఖణం అగ్గహితన్తి ఆహ ‘‘థేరో పనా’’తిఆది. ‘‘ఉపారమ్భస్స ఓకాసో హోతీ’’తి సఙ్ఖేపతో వుత్తం వివరితుం ‘‘మగ్గఫలానీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పరియాయేనాతి సఙ్ఖారదుక్ఖతాపరియాయేన. అయన్తి సచ్చకో. నయిదం తుమ్హాకం సాసనం నామాతి యత్థ తుమ్హే అవట్ఠితా, ఇదం తుమ్హాకం సబ్బఞ్ఞుసాసనం నామ న హోతి దుక్ఖతో అనిస్సరణత్తా, అథ ఖో మహాఆఘాతనం నామేతం, మహాదుక్ఖనిద్దిట్ఠత్తా పన నిరయుస్సదో నామ ఉస్సదనిరయో నామ, తస్మా నత్తి నామ తుమ్హాకం సుఖాసా. ఉట్ఠాయుట్ఠాయాతి ఉస్సుక్కం కత్వా, దుక్ఖమేవ జీరాపేన్తా సబ్బసో దుక్ఖమేవ అనుభవన్తా, ఆహిణ్డథ విచరథాతి. సబ్బమిదం తస్స మిచ్ఛాపరికప్పితమేవ. కస్మా? దుక్ఖసచ్చూపసఞ్హితాయేవ హేత్థ నిప్పరియాయకథా నామ. తస్స హి పరిఞ్ఞత్థం భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతి. మగ్గఫలాని సఙ్ఖారభావేన ‘‘యదనిచ్చం, తం దుక్ఖ’’న్తి పరియాయతో దుక్ఖం, న నిప్పరియాయతో. తేనాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది. సోతుం అయుత్తం మిచ్ఛావాదత్తాతి అధిప్పాయో.

౩౫౪. సహ అత్థానుసాసనం అగారన్తి సన్ధాగారం, రాజకులానం సన్థాపనఅగారన్తిపి సన్ధాగారం, తస్మిం సన్థాగారేతి అత్థో. ఏకస్మిం కాలే తాదిసే కాలే రాజకిచ్చానం సన్థానమేత్థ విచారేన్తీతి సన్ధాగారం, తస్మిం సన్థాగారేతిపి అత్థో. పతిట్ఠితన్తి ‘‘అనిచ్చం అనత్తా’’తి చ పటిఞ్ఞాతం. ఇదానేవ పిట్ఠిం పరివత్తేన్తోతి భగవతో నలాటం అనోలోకేత్వా విముఖభావం ఆపజ్జన్తో. సురాఘరేతి సురాసమ్పాదకగేహే. పిట్ఠకిలఞ్జన్తి పిట్ఠఠపనకిళఞ్జం. వాలన్తి చఙ్గవారం. సాణసాటకకరణత్థన్తి సాణసాటకం కరోన్తి ఏతేనాతి సాణసాటకకరణం, సుత్తం, తదత్థం. సాణవాకా ఏతేసు సన్తీతి సాణవాకా, సాణదణ్డా. తే గహేత్వా సాణానం ధోవనసదిసం కీళితజాతం యథా ‘‘ఉద్దాలపుప్ఫభఞ్జికా, సాణభఞ్జికా’’తి చ. కిం సో భవమానోతి కీదిసో హుత్వా సో భవమానో, కిం హోన్తో లోకే అగ్గపుగ్గలస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స వాదారోపనం నామ తతో ఉత్తరితరసూరగుణో ఏవ యక్ఖాదిభావేన సో భవమానో అభిసమ్భుణేయ్య. అయం పన అప్పానుభావతాయ పిసాచరూపో కిం ఏత్తకం కాలం నిద్దాయన్తో అజ్జ పబుజ్ఝిత్వా ఏవం వదతీతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘కిం యక్ఖో’’తిఆది.

౩౫౫. మహామజ్ఝన్హికసమయేతి మహతి మజ్ఝన్హికకాలే, గగనమజ్ఝే సూరియగతవేలాయ. దివాపధానికా పధానానుయుఞ్జకా. వత్తం దస్సేత్వాతి పచ్ఛాభత్తం దివావిహారూపగమనతో పుబ్బే కాతబ్బవత్తం దస్సేత్వా పటిపజ్జిత్వా. భగవన్తం దస్సేన్తోతి భగవతి గారవబహుమానం విభావేన్తో ఉభో హత్థే కమలమకులాకారే కత్వా ఉక్ఖిప్ప భగవన్తం దస్సేన్తో.

తం సన్ధాయాతి తం అపరిచ్ఛిన్నగణనం సన్ధాయ ఏవం ‘‘మహతియా లిచ్ఛవిపరిసాయా’’తి వుత్తం. కిం సీసేన భూమిం పహరన్తేనేవ వన్దనా కతా హోతి? కేరాటికాతి సఠా. మోచేన్తాతి భిక్ఖాదానతో మోచేన్తా. అవక్ఖిత్తమత్తికాపిణ్డో వియాతి హేట్ఠాఖిత్తమత్తికాపిణ్డో వియ. యత్థ కత్థచీతి అత్తనో అనురూపం వచనం అసల్లపేన్తో యత్థ కత్థచి.

౩౫౬. దిస్సతి ‘‘ఇదం ఇమస్స ఫల’’న్తి అపదిస్సతి ఏతేనాతి దేసో, కారణం, తదేవ తస్స పవత్తిట్ఠానతాయ ఓకాసోతి ఆహ ‘‘కఞ్చిదేవ దేసన్తి కఞ్చి ఓకాసం కిఞ్చి కారణ’’న్తి. ఓకాసో ఠానన్తి చ కారణం వుచ్చతి ‘‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౧౬౧; మ. ని. ౩.౧౨౮-౧౩౧; అ. ని. ౧.౨౬౮-౨౯౫; విభ. ౮౦౯). యదాకఙ్ఖసీతి న వదన్తి అనవసేసధమ్మవిసయత్తా పటిఞ్ఞాయ. తుమ్హన్తి తుమ్హాకం. యక్ఖ…పే… పరిబ్బాజకానన్తి ఏత్థ ‘‘పుచ్ఛావుసో, యదాకఙ్ఖసీ’’తిఆదీని (సం. ని. ౧.౨౪౬; సు. ని. ఆళవకసుత్త) పుచ్ఛావచనాని యథాక్కమం యోజేతబ్బాని.

ఞత్వా సయం లోకమిమం పరఞ్చాతి ఇదం మహాసత్తో నిరయం సగ్గఞ్చ తేసం పచ్చక్ఖతో దస్సేత్వా ఆహ.

తగ్ఘ తే అహమక్ఖిస్సం, యథాపి కుసలో తథాతి యథా పకారేన సుకుసలో సబ్బఞ్ఞూ జానాతి కథేతి, తథా అహం కథేస్సామి. తస్స పన కారణం అకారణఞ్చ అవిజానన్తో రాజానం కరోతు వా మా వా, అహం పన తే అక్ఖిస్సామీతి ఆహ ‘‘రాజా చ ఖో…పే… న వా’’తి.

కథితనియామేనేవ కథేన్తోతి తేపరివట్టకథాయ దుక్ఖలక్ఖణమ్పేస కథేస్సతి, ఇధ పన అఞ్ఞథా సావకేన అస్సజినా కథితం, అఞ్ఞథా సమణేన గోతమేనాతి వచనోకాసపరిహరణత్థం దుక్ఖలక్ఖణం అనామసిత్వా థేరేన కథితనియామేనేవ అనిచ్చానత్తలక్ఖణమేవ కథేన్తేన భగవతా – ‘‘రూపం అనత్తా యావ విఞ్ఞాణం అనత్తా’’తి వుత్తే సచ్చకో తం అసమ్పటిచ్ఛన్తో ఉపమాయ అత్థఞాపనే ఉపమాపమాణం యథా ‘‘గో వియ గవయో’’తి అత్తానం ఉపమేయ్యం కత్వా ఉపమాపమాణేన పతిట్ఠాపేతుకామో ఆహ ‘‘ఉపమా మం, భో గోతమ, పటిభాతీ’’తి, ఉపమం తే కరిస్సామి, ఉపమాయపిధేకచ్చే విఞ్ఞూ పురిసా భాసితస్స అత్థం ఆజానన్తీతి అధిప్పాయో. భగవా ఉపమాసతేన, అఞ్ఞేన వాపి పమాణేన తవ అత్తా పతిట్ఠాపేతుం న లబ్భా అత్తనో వియ పమాణస్సపి అనుపలబ్భనతోతి ఆహ ‘‘పటిభాతు తం అగ్గివేస్సనా’’తి. యథా హి అత్తా నామ కోచి పరమత్థతో న ఉపలబ్భతి ఏకంసేన అనుపలద్ధితో, ఏవస్స ఞాపకపుగ్గలం పమాణమ్పి న ఉపలబ్భతి. తేనాహ ‘‘ఆహర తం ఉపమం విస్సత్థో’’తి, న తేన తవ అత్తవాదో పతిట్ఠం లభతీతి అధిప్పాయో.

యం దిట్ఠం కాయికం వా పుఞ్ఞాపుఞ్ఞం పురిసపుగ్గలే ఉపలబ్భతి, తేన విఞ్ఞాయతి రూపత్తాయం పురిసపుగ్గలో, తథా యం దిట్ఠం సుఖదుక్ఖపటిసంవేదనం పురిసపుగ్గలే ఉపలబ్భతి, యం దిట్ఠం నీలాదిసఞ్జాననం, యం దిట్ఠం రజ్జనదుస్సనాది, యం దిట్ఠం ఆరమ్మణపటివిజాననం పురిసపుగ్గలే ఉపలబ్భతి, తేన విఞ్ఞాయతి విఞ్ఞాణత్తాయం పురిసపుగ్గలోతి. ఏవం రూపాదిలక్ఖణో అత్తా తత్థ తత్థ కాయే కల్యాణపాపకానం కమ్మానం విపాకం సుఖదుక్ఖం పటిసంవేదేతి, ఏవఞ్చేతం సమ్పటిచ్ఛితబ్బం, అఞ్ఞథా కమ్మఫలసమ్బన్ధో న యుజ్జేయ్యాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఇమినా కిం దీపేతీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ తేతి సత్తా. పతిట్ఠాయాతి నిస్సాయ. ‘‘రూపత్తాయం పురిసపుగ్గలో’’తిఆదినా రూపాదిధమ్మే ‘‘అత్తా’’తి వత్వా పున ‘‘రూపే పతిట్ఠాయా’’తిఆదిం వదన్తో అయం నిగణ్ఠో అత్తనో వాదం భిన్దతి పతిట్ఠానస్స, పతిట్ఠాయకస్స చ అభేదదీపనతో. రూపాదయో వేదనాదిసభావా అత్తా తన్నిస్సయేన పుఞ్ఞాదికిరియాసముపలద్ధితో ఇధ యం నిస్సాయ పుఞ్ఞాదికిరియా సముపలబ్భతి, తే రూపాదయో సత్తసఞ్ఞితా అత్తసభావా దిట్ఠా యథా తం దేవతాదీసు, యే పన సత్తసఞ్ఞితా తతో అఞ్ఞే అసత్తసభావా దిట్ఠా యథా తం కట్ఠకలిఙ్గరాదీసూతి ఏవం సాధేతబ్బం అత్థం సహేతుం కత్వా దస్సేన్తో నిగణ్ఠో నిదస్సనం ఆనేసీతి ఆహ ‘‘అతివియ సకారణం కత్వా ఉపమం ఆహరీ’’తి. తస్స పన ‘‘బలకరణీయా’’తి వుత్తపురిసప్పయోగా వియ బీజగామభూతగామాపి సజీవా ఏవాతి లద్ధీతి తే సదిసూదాహరణభావేన వుత్తాతి దట్ఠబ్బం. సచే పన యే జీవస్స ఆధారణభావేన సహితేన పవత్తేతబ్బభావేన సల్లక్ఖేతబ్బా, తే సజీవాతి ఇచ్ఛితా, న కేవలేన పవత్తేతబ్బభావేన. ఏవం సతి ‘‘బలకరణీయా కమ్మన్తా’’తి వదన్తేన విసదిసూదాహరణభావేన ఉపనీతన్తి దట్ఠబ్బం.

సమత్థో నామ నత్థి అత్తవాదభఞ్జనస్స అనత్తతాపతిట్ఠాపనస్స చ సుగతావేణికత్తా. యం పనేతరహి సాసనికా యథాసత్తి తదుభయం కరోన్తి, తం బుద్ధేహి దిన్ననయే ఠత్వా తేసం దేసనానుసారతో. నివత్తేత్వాతి నీహరిత్వా, విసుం కత్వాతి అత్థో. సకలం వేసాలిన్తి సబ్బవేసాలివాసినం జనం నిస్సయూపచారేన నిస్సితం వదతి యథా ‘‘గామో ఆగతో’’తి. సంవట్టిత్వాతి సమ్పిణ్డిత్వా, ఏకజ్ఝం గహేత్వాతి అత్థో.

౩౫౭. పతిట్ఠపేత్వాతి యథా తం వాదం న అవజానాతి, ఏవం పటిఞ్ఞం కారేత్వాతి అత్థో. ఘాతి-సద్దో హింసనత్థో, తతో చ సద్దవిదూ అరహత్థం తాయ-సద్దం ఉప్పాదేత్వా ఘాతేతాయన్తి రూపసిద్ధిం ఇచ్ఛన్తీతి ఆహ ‘‘ఘాతారహ’’న్తి. జాపేతాయన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. వత్తితుఞ్చ మరహతీతి మ-కారో పదసన్ధికరో. విసేసేత్వా దీపేతీతి ‘‘వత్తతి’’ఇచ్చేవ అవత్వా ‘‘వత్తితుఞ్చ మరహతీ’’తి దుతియేన పదేన భగవతా వుత్తం విసేసేత్వా దీపేతి.

పాసాదికం అభిరూపన్తి అభిమతరూపసమ్పన్నం సబ్బావయవం. తతో ఏవ సుసజ్జితం సబ్బకాలం సుట్ఠు సజ్జితాకారమేవ. ఏవంవిధన్తి యాదిసం సన్ధాయ వుత్తం, తం దస్సేతి ‘‘దుబ్బణ్ణ’’న్తిఆదినా. ఇమస్మిం ఠానేతి ‘‘వత్తతి తే తస్మిం రూపే వసో’’తి ఏతస్మిం కారణగ్గహణే. కారణఞ్హేతం భగవతా గహితం ‘‘వత్తతి…పే… మా అహోసీ’’తి. తేనేతం దస్సేతి రూపం అనత్తా అవసవత్తనతో, యఞ్హి వసే న వత్తతి, తం అనత్తకమేవ దిట్ఠం యథా తం సమ్పత్తి. వాదన్తి దోసం నిగ్గహం ఆరోపేస్సతి. సత్తధా ముద్ధా ఫలతీతి సహధమ్మికసాకచ్ఛాహి తథాగతే, పుచ్ఛన్తే అబ్యాకరణేన విహేసాయ కయిరమానత్తా తతియే వారే ధమ్మతావసేన విహేసకస్స సత్తధా ముద్ధా ఫలతి యథా తం సబ్బఞ్ఞుపటిఞ్ఞాయ భగవతో సమ్ముఖభావూపగమనే. వజిరపాణి పన కస్మా ఠితో హోతీతి? భగవా వియ అనుకమ్పమానో మహన్తం భయానకం రూపం మాపేత్వా తాసేత్వా ఇమం దిట్ఠిం విస్సజ్జాపేమీతి తస్స పురతో ఆకాసే వజిరం ఆహరన్తో తిట్ఠతి, న ముద్ధం ఫాలేతుకామో. న హి భగవతో పురతో కస్సచి అనత్థో నామ హోతి. యస్మా పన భగవా ఏకంసతో సహధమ్మికమేవ పఞ్హం పుచ్ఛతి, తస్మా అట్ఠకథాయం ‘‘పుచ్ఛితే’’ఇచ్చేవ వుత్తం.

ఆదిత్తన్తి దిప్పమానం. అక్ఖినాసాదీనీతి ఆది-సద్దేన ఏళకసీససదిసకేసమస్సుఆదీనం సఙ్గణ్హాతి. ‘‘దిట్ఠివిస్సజ్జాపనత్థ’’న్తి వత్వా నయిదం యదిచ్ఛావసేన ఆగమనం, అథ ఖో ఆదితో మహాబ్రహ్మానం పురతో కత్వా అత్తనా కతపటిఞ్ఞావసేనాతి దస్సేన్తో ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. న్తి వజిరపాణిం. తం సచ్చకస్స పటిఞ్ఞాయ పరివత్తనకారణం. అఞ్ఞేపి ను ఖోతిఆది సచ్చకస్స వీమంసకభావదస్సనం. అవీమంసకేన హి తం దిస్వా మహాయక్ఖోతి వదేయ్య, తేనస్స అసారుప్పం సియా, అయం పన అఞ్ఞేసం అభీతభావం ఉపధారేత్వా ‘‘అద్ధామే యక్ఖం న పస్సన్తి, తస్మా మయ్హమేవ భయం ఉప్పన్న’’న్తి తీరేత్వా యుత్తప్పత్తవసేన పటిపజ్జి.

౩౫౮. ఉపధారేత్వాతి బ్యాకాతబ్బమత్థం సల్లక్ఖేత్వా. ఏసేవ నయోతి సఙ్ఖారవిఞ్ఞాణేసుపి సఞ్ఞాయ వియ నయోతి అత్థో. వుత్తవిపరియాయేనాతి ‘‘అకుసలా దుక్ఖా వేదనా మా అహోసి, అకుసలా దోమనస్ససమ్పయుత్తా సఞ్ఞా మా అహోసీ’’తిఆదినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో. సప్పదట్ఠవిసన్తి సబ్బసత్తానం సప్పదట్ఠట్ఠానే సరీరపదేసే పతితం విసం. అల్లీనోతి సంసిలిట్ఠో. ఉపగతోతి న అపగతో. అజ్ఝోసితోతి గిలిత్వా పరినిట్ఠపేత్వా ఠితో. పరితో జానేయ్యాతి సమన్తతో సబ్బసో కిఞ్చిపి అసేసేత్వా జానేయ్య. పరిక్ఖేపేత్వాతి ఆయతిం అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనవసేన సబ్బసో ఖేపేత్వా. తథాభూతో చస్స ఖయవయం ఉపనేతి నామాతి ఆహ ‘‘ఖయం వయం అనుప్పాదం ఉపనేత్వా’’తి.

౩౫౯. అత్తనో వాదస్స అసారభావతో, యథాపరికప్పితస్స వా సారస్స అభావతో అన్తోసారవిరహితో రిత్తో. విప్పకారన్తి దిట్ఠియా సీలాచారస్స చ వసేన విరూపతం సాపరాధతం సావజ్జతం తేసం ఉపరి ఆరోపేత్వా. సిన్నపత్తోతి తనుకపత్తో. విఫారితన్తి విఫాళితం.

అసారకరుక్ఖపరిచితోతి పలాసాదిఅసారరుక్ఖకోట్టనే కతపరిచయో. థద్ధభావన్తి విపక్కభావం, తిక్ఖభావన్తి అత్థో. నత్థీతి సదా నత్థీతి న వత్తబ్బం. పరిసతీతి చతుపరిసమజ్ఝే. తథా హి ‘‘గణ్ఠికం పటిముఞ్చిత్వా పటిచ్ఛన్నసరీరా’’తి వుత్తం. యన్తారుళ్హస్స వియాతి బ్యాకరణత్థం వాయమయన్తం ఆరుళ్హస్స వియ.

౩౬౦. దిట్ఠివిసూకానీతి దిట్ఠికిఞ్చకాని. దిట్ఠిసఞ్చరితానీతి దిట్ఠితాళనాని. దిట్ఠివిప్ఫన్దితానీతి దిట్ఠిఇఞ్జితాని. తేసం అధిప్పాయం ఞత్వాతి తేసం లిచ్ఛవికుమారానం ఇఞ్జితేనేవ అజ్ఝాసయం జానిత్వా. తేనాహ ‘‘ఇమే’’తిఆది.

౩౬౧. యస్మిం అధిగతే పుగ్గలో సత్థుసాసనే విసారదో హోతి పరేహి అసంహారియో, తం ఞాణం విసారదస్స భావోతి కత్వా వేసారజ్జన్తి ఆహ ‘‘వేసారజ్జప్పత్తోతి ఞాణప్పత్తో’’తి. తతో ఏవమస్స న పరో పచ్చేతబ్బో ఏతస్స అత్థీతి అపరప్పచ్చయో. న పరో పత్తియో సద్దహాతబ్బో ఏతస్స అత్థీతి అపరప్పత్తియో. కామం సచ్చకో సేక్ఖభూమి అసేక్ఖభూమీతి ఇదం సాసనవోహారం న జానాతి. పస్సతీతి పన దస్సనకిరియాయ విప్పకతభావస్స వుత్తత్తా ‘‘న ఏత్తావతా భిక్ఖుకిచ్చం పరియోసిత’’న్తి అఞ్ఞాసి, తస్మా పున ‘‘కిత్తావతా పనా’’తి పుచ్ఛం ఆరభి. తేన వుత్తం ‘‘పస్సతీతి వుత్తత్తా’’తిఆది.

యథాభూతం పస్సతీతి దస్సనం, విసిట్ఠట్ఠేన అనుత్తరియం, దస్సనమేవ అనుత్తరియన్తి దస్సనానుత్తరియం, దస్సనేసు వా అనుత్తరియం దస్సనానుత్తరియం. లోకియపఞ్ఞాతి చేత్థ విపస్సనాపఞ్ఞా వేదితబ్బా. సా హి సబ్బలోకియపఞ్ఞాహి విసిట్ఠట్ఠేన ‘‘అనుత్తరా’’తి వుత్తా. లోకియపటిపదానుత్తరియేసుపి ఏసేవ నయో. ఇదాని నిప్పరియాయతోవ తివిధమ్పి అనుత్తరియం దస్సేతుం ‘‘సుద్ధలోకుత్తరమేవా’’తిఆది వుత్తం. సతిపి సబ్బేసమ్పి లోకుత్తరధమ్మానం అనుత్తరభావే ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన అగ్గమగ్గపఞ్ఞా తతో ఉత్తరితరస్స అభావతో దస్సనానుత్తరియం. తేనాహ ‘‘అరహత్తమగ్గసమ్మాదిట్ఠీ’’తి. సేసాని మగ్గఙ్గానీతి సేసాని అరహత్తమగ్గఙ్గాని. తాని హి మత్థకప్పత్తాని నిబ్బానగామినీ పటిపదాతి. అగ్గఫలవిముత్తీతి అగ్గమగ్గస్స ఫలవిముత్తి అరహత్తఫలం. ఖీణాసవస్సాతి సబ్బసో ఖీయమానాసవస్స. నిబ్బానదస్సనన్తి అగ్గమగ్గసమ్మాదిట్ఠియా సచ్ఛికిరియాభిసమయమాహ. తత్థ మగ్గఙ్గానీతి అట్ఠ మగ్గఙ్గాని. చతుసచ్చన్తోగధత్తా సబ్బస్స ఞేయ్యధమ్మస్స ‘‘చత్తారి సచ్చాని బుద్ధో’’తి వుత్తం. సచ్చానుగతసమ్మోహవిద్ధంసనేనేవ హి భగవతో సబ్బసో ఞేయ్యావరణప్పహానం. నిబ్బిసేవనోతి నిరుద్ధకిలేసవిసేవనో.

౩౬౨. ధంసీతి అనుద్ధంసనసీలా. అనుపహతన్తి అవిక్ఖిత్తం. సకలన్తి అనూనం. కాయఙ్గన్తి కాయమేవ అఙ్గన్తి వదన్తి, కాయసఙ్ఖాతం అఙ్గం సీసాదిఅవయవన్తి అత్థో. తథా ‘‘హోతు, సాధూ’’తి ఏవమిదం వాచాయ అవయవో వాచఙ్గన్తి.

౩౬౩. ఆహరన్తీతి అభిహరన్తి. పుఞ్ఞన్తి పుఞ్ఞఫలసఙ్ఖాతో ఆనుభావో. పుఞ్ఞఫలమ్పి హి ఉత్తరపదలోపేన ‘‘పుఞ్ఞ’’న్తి వుచ్చతి – ‘‘కుసలానం, భిక్ఖవే, ధమ్మానం సమాదానహేతు ఏవమిదం పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౮౦). తేనాహ ‘‘ఆయతిం విపాకక్ఖన్ధా’’తి. పుఞ్ఞమహీతి మహతి పుఞ్ఞఫలవిభూతి సేతచ్ఛత్తమకుటచామరాది. తేన వుత్తం ‘‘విపాకక్ఖన్ధానంయేవ పరివారో’’తి. లిచ్ఛవీహి పేసితేన ఖాదనీయభోజనీయేన సమణో గోతమో ససావకసఙ్ఘో మయా పరివిసితో, తస్మా లిచ్ఛవీనమేవ తం పుఞ్ఞం హోతీతి. తేనాహ ‘‘తం దాయకానం సుఖాయ హోతూ’’తి. యస్మా పన భగవతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ సచ్చకేన దానం దిన్నం, న లిచ్ఛవీహి, తస్మా భగవా సచ్చకస్స సతిం పరివత్తేన్తో ‘‘యం ఖో’’తిఆదిమాహ. తేన వుత్తం ‘‘ఇతి భగవా’’తిఆది. నిగణ్ఠస్స మతేన వినాయేవాతి సచ్చకస్స చిత్తేన వినా ఏవ తస్స దక్ఖిణం ఖేత్తగతం కత్వా దస్సేతి. తేనాహ ‘‘అత్తనో దిన్నం దక్ఖిణం…పే… నియ్యాతేసీ’’తి.

చూళసచ్చకసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.