౩. మహాగోపాలకసుత్తవణ్ణనా

౩౪౬. తత్థాతి గోపాలకసుత్తే. తిస్సో కథాతి (అ. ని. టీ. ౩.౧౧.౧౭) తిస్సో అట్ఠకథా, తివిధా సుత్తస్స అత్థవణ్ణనాతి అత్థో. ఏకేకం పదం నాళం మూలం ఏతిస్సాతి ఏవంసఞ్ఞితా ఏకనాళికా, ఏకేకం వా పదం నాళం అత్థనిగ్గమనమగ్గో ఏతిస్సాతి ఏకనాళికా. తేనాహ ‘‘ఏకేకపదస్స అత్థకథన’’న్తి. చత్తారో అంసా భాగా అత్థసల్లక్ఖణూపాయా ఏతిస్సాతి చతురస్సా. తేనాహ ‘‘చతుక్కం బన్ధిత్వా కథన’’న్తి. నియమతో నిసిన్నస్స ఆరద్ధస్స వత్తో సంవత్తో ఏతిస్సా అత్థీతి నిసిన్నవత్తికా, యథారద్ధస్స అత్థస్స విసుం విసుం పరియోసాపికాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘పణ్డితం గోపాలకం దస్సేత్వా’’తిఆది. ఏకేకపదస్సాతి పిణ్డత్థదస్సనవసేన బహున్నం పదానం ఏకజ్ఝం అత్థం అకథేత్వా ఏకమేకస్స పదస్స అత్థవణ్ణనా. అయం సబ్బత్థేవ లబ్భతి. చతుక్కం బన్ధిత్వాతి కణ్హపక్ఖే ఉపమూపమేయ్యద్వయం, తథా సుక్కపక్ఖేతి ఇదం చతుక్కం యోజేత్వా. అయం ఈదిసేసు ఏవ సుత్తేసు లబ్భతి. పరియోసానగమనన్తి కేచి తావ ఆహు – ‘‘కణ్హపక్ఖే ఉపమం దస్సేత్వా ఉపమా చ నామ యావదేవ ఉపమేయ్యసమ్పటిదానత్థాతి ఉపమేయ్యత్థం ఆహరిత్వా సంకిలేసపక్ఖనిద్దేసో చ వోదానపక్ఖవిభావనత్థాయాతి సుక్కపక్ఖమ్పి ఉపమూపమేయ్యవిభాగేన ఆహరిత్వా సుత్తత్థస్స పరియోసాపన’’న్తి. కణ్హపక్ఖే ఉపమేయ్యం దస్సేత్వా పరియోసానగమనాదీసుపి ఏసేవ నయో. అపరే పన ‘‘కణ్హపక్ఖే సుక్కపక్ఖే చ తంతంఉపమూపమేయ్యత్థానం విసుం విసుం పరియోసాపేత్వావ కథనం పరియోసానగమన’’న్తి వదన్తి. అయన్తి నిసిన్నవత్తికా. ఇధాతి ఇమస్మిం గోపాలకసుత్తే. సబ్బాచరియానం ఆచిణ్ణాతి సబ్బేహిపి పుబ్బాచరియేహి ఆచరితా సంవణ్ణితా, తథా చేవ పాళి పవత్తాతి.

అఙ్గీయన్తి అవయవభావేన ఞాయన్తీతి అఙ్గాని, భాగా. తాని పనేత్థ యస్మా సావజ్జసభావాని, తస్మా ఆహ ‘‘అఙ్గేహీతి అగుణకోట్ఠాసేహీ’’తి. గోమణ్డలన్తి గోసమూహం. పరిహరితున్తి రక్ఖితుం. తం పన పరిహరణం పరిగ్గహేత్వా విచరణన్తి ఆహ ‘‘పరిగ్గహేత్వా విచరితు’’న్తి. వడ్ఢిన్తి గున్నం బహుభావం బహుగోరసతాసఙ్ఖాతం పరివుద్ధిం. ‘‘ఏత్తకమిద’’న్తి రూపీయతీతి రూపం, పరిమానపరిచ్ఛేదోపి సరీరరూపమ్పీతి ఆహ ‘‘గణనతో వా వణ్ణతో వా’’తి. న పరియేసతి వినట్ఠభావస్సేవ అజాననతో. నీలాతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో. తేన సేతసబలాదివణ్ణం సఙ్గణ్హాతి.

ధనుసత్తిసూలాదీతి ఏత్థ ఇస్సాసాచరియానం గావీసు కతం ధనులక్ఖణం. కుమారభత్తిగణానం గావీసు కతం సత్తిలక్ఖణం. ఇస్సరభత్తిగణానం గావీసు కతం సూలలక్ఖణన్తి యోజనా. ఆది-సద్దేన రామవాసుదేవగణాదీనం గావీసు కతం ఫరసుచక్కాదిలక్ఖణం సఙ్గణ్హాతి.

నీలమక్ఖికాతి పిఙ్గలమక్ఖికా, ఖుద్దమక్ఖికా ఏవ వా. సటతి రుజతి ఏతాయాతి సాటికా, సంవద్ధా సాటికాతి ఆసాటికా. తేనాహ ‘‘వడ్ఢన్తీ’’తిఆది.

వాకేనాతి వాకపత్తేన. చీరకేనాతి పిలోతికేన. అన్తోవస్సేతి వస్సకాలస్స అబ్భన్తరే. నిగ్గాహన్తి సుసుమారాదిగ్గాహరహితం. పీతన్తి పానీయస్స పీతభావం. సీహబ్యగ్ఘాదిపరిస్సయేన సాసఙ్కో సప్పటిభయో.

పఞ్చ అహాని భూతాని ఏతస్సాతి పఞ్చాహితో, సో ఏవ వారోతి పఞ్చాహికవారో. ఏవం సత్తాహికవారోతి వేదితబ్బో. చిణ్ణట్ఠానన్తి చరితట్ఠానం గోచరగ్గహితట్ఠానం.

పితుట్ఠానన్తి పితరా కాతబ్బట్ఠానం, పితరా కాతబ్బకరణన్తి అత్థో. యథారుచిం గహేత్వా గచ్ఛన్తీతి గున్నం రుచిఅనురూపం గోచరభూమియం వా నదిపారం వా గహేత్వా గచ్ఛన్తి. గోభత్తన్తి కప్పాసట్ఠికాదిమిస్సం గోభుఞ్జితబ్బం భత్తం, భత్తగ్గహణేనేవ యాగుపి గహితా.

౩౪౭. ‘‘ద్వీహాకారేహీ’’తి వుత్తం ఆకారద్వయం దస్సేతుం ‘‘గణనతో వా సముట్ఠానతో వా’’తి వుత్తం. ఏవం పాళియం ఆగతాతి ‘‘ఉపచయో సన్తతీ’’తి జాతిం ద్విధా భిన్దిత్వా హదయవత్థుం అగ్గహేత్వా ‘‘దస ఆయతనాని పఞ్చదస సుఖుమరూపానీ’’తి ఏవం రూపకణ్డపాళియం (ధ. స. ౬౫౧-౬౫౫) ఆగతా. పఞ్చవీసతి రూపకోట్ఠాసాతి సలక్ఖణతో అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్కరాభావతో రూపభాగా. రూపకోట్ఠాసాతి వా విసుం విసుం అప్పవత్తిత్వా కలాపభావేనేవ పవత్తనతో రూపకలాపా. కోట్ఠాసాతి చ అంసా, అవయవాతి అత్థో. కోట్ఠన్తి వా సరీరం, తస్స అంసా కేసాదయో కోట్ఠాసాతి అఞ్ఞేపి అవయవా కోట్ఠాసా వియ కోట్ఠాసా. సేయ్యథాపీతి ఉపమాసంసన్దనం. తత్థ రూపం పరిగ్గహేత్వాతి యథావుత్తం రూపం సలక్ఖణతో ఞాణేన పరిగ్గణ్హిత్వా. అరూపం వవత్థపేత్వాతి తం రూపం నిస్సాయ ఆరమ్మణఞ్చ కత్వా పవత్తమానే వేదనాదికే చత్తారో ఖన్ధే ‘‘అరూప’’న్తి వవత్థపేత్వా. రూపారూపం పరిగ్గహేత్వాతి పున తత్థ యం రుప్పనలక్ఖణం, తం రూపం, తదఞ్ఞం అరూపం, ఉభయవినిముత్తం కిఞ్చి నత్థి అత్తా వా అత్తనియం వాతి ఏవం రూపారూపం పరిగ్గహేత్వా. తదుభయఞ్చ అవిజ్జాదినా పచ్చయేన సప్పచ్చయన్తి పచ్చయం సల్లక్ఖేత్వా అనిచ్చాదిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా యో కలాపసమ్మసనాదిక్కమేన కమ్మట్ఠానం మత్థకం పాపేతుం న సక్కోతి, సో న వడ్ఢతీతి యోజనా.

ఏత్తకం రూపం ఏకసముట్ఠానన్తి చక్ఖాయతనం, సోతఘానజివ్హాకాయాయతనం ఇత్థిన్ద్రియం పురిసిన్ద్రియం జీవితిన్ద్రియన్తి అట్ఠవిధం కమ్మవసేన, కాయవిఞ్ఞత్తి వచీవిఞ్ఞత్తీతి ఇదం ద్వయం చిత్తవసేనాతి ఏత్తకం రూపం ఏకసముట్ఠానం. సద్దాయతనమేకం ఉతుచిత్తవసేన ద్విసముట్ఠానం. రూపస్స లహుతా ముదుతా కమ్మఞ్ఞతాతి ఏత్తకం రూపం ఉతుచిత్తాహారవసేన తిసముట్ఠానం. రూపగన్ధరసఫోట్ఠబ్బాయతనం ఆకాసధాతు ఆపోధాతు కబళీకారో ఆహారోతి ఏత్తకం రూపం ఉతుచిత్తాహారకమ్మవసేన చతుసముట్ఠానం. ఉపచయో సన్తతి జరతా రూపస్స అనిచ్చతాతి ఏత్తకం రూపం న కుతోచి సముట్ఠాతీతి న జానాతి. సముట్ఠానతో రూపం అజానన్తోతిఆదీసు వత్తబ్బం ‘‘గణనతో రూపం అజానన్తో’’తిఆదేసు వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

కమ్మలక్ఖణోతి అత్తనా కతం దుచ్చరితకమ్మం లక్ఖణం ఏతస్సాతి కమ్మలక్ఖణో, బాలో. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, బాలస్స బాలలక్ఖణాని. కతమాని తీణి? దుచ్చిన్తితచిన్తీ హోతి, దుబ్భాసితభాసీ, దుక్కటకమ్మకారీ. ఇమాని ఖో…పే… లక్ఖణానీ’’తి (అ. ని. ౩.౨; నేత్తి. ౧౧౬). అత్తనా కతం సుచరితకమ్మం లక్ఖణం ఏతస్సాతి కమ్మలక్ఖణో, పణ్డితో. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, పణ్డితస్స పణ్డితలక్ఖణాని. కతమాని తీణి? సుచిన్తితచిన్తీ హోతి, సుభాసితభాసీ, సుకతకమ్మకారీ. ఇమాని ఖో…పే… పణ్డితలక్ఖణానీ’’తి (మ. ని. ౩.౨౫౩; అ. ని. ౩.౩; నేత్తి. ౧౧౬). తేనాహ ‘‘కుసలాకుసలం కమ్మం పణ్డితమాలలక్ఖణ’’న్తి. బాలే వజ్జేత్వా పణ్డితే న సేవతీతి యం బాలపుగ్గలే వజ్జేత్వా పణ్డితసేవనం అత్థకామేన కాతబ్బం, తం న కరోతి. తథాభూతస్స అయమాదీనవోతి దస్సేతుం పున ‘‘బాలే వజ్జేత్వా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యం భగవతా ‘‘ఇదం వో కప్పతీ’’తి అనుఞ్ఞాతం, తదనులోమఞ్చే, తం కప్పియం. యం ‘‘ఇదం వో న కప్పతీ’’తి పటిక్ఖిత్తం, తదనులోమఞ్చే, తం అకప్పియం. యం కోసల్లసమ్భూతం, తం కుసలం, తప్పటిపక్ఖం అకుసలం. తదేవ సావజ్జం, కుసలం అనవజ్జం. ఆపత్తితో ఆదితో ద్వే ఆపత్తిక్ఖన్ధా గరుకం, తదఞ్ఞం లహుకం. ధమ్మతో మహాసావజ్జం గరుకం, అప్పసావజ్జం లహుకం. సప్పటికారం సతేకిచ్చం, అప్పటికారం అతేకిచ్ఛం. ధమ్మతానుగతం కారణం, ఇతరం అకారణం. తం అజానన్తోతి కప్పియాకప్పియం గరుకలహుకం సతేకిచ్ఛాతేకిచ్ఛం అజానన్తో సువిసుద్ధం కత్వా సీలం రక్ఖితుం న సక్కోతి, కుసలాకుసలం సావజ్జానవజ్జం కారణాకారణం అజానన్తో ఖన్ధాదీసు అకుసలతాయ రూపారూపపరిగ్గహమ్పి కాతుం న సక్కోతి, కుతో తస్స కమ్మట్ఠానం గహేత్వా వడ్ఢనా. తేనాహ ‘‘కమ్మట్ఠానం గహేత్వా వడ్ఢేతుం న సక్కోతీ’’తి.

గోవణసదిసే అత్తభావే ఉప్పజ్జిత్వా తత్థ దుక్ఖుప్పత్తిహేతుతో మిచ్ఛావితక్కా ఆసాటికా వియాతి ఆసాటికాతి ఆహ ‘‘అకుసలవితక్కం ఆసాటికం అహారేత్వా’’తి.

‘‘గణ్డోతి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చన్నేతం ఉపాదానక్ఖన్ధానం అధివచన’’న్తి వచనతో (అ. ని. ౮.౫౬) ఛహి వణముఖేహి విస్సన్దమానయూసో గణ్డో వియ పిలోతికఖణ్డేన ఛహి ద్వారేహి విస్సన్దమానకిలేసాసుచి అత్తభావవణో సతిసంవరేన పిదహితబ్బో, అయం పన ఏవం న కరోతీతి ఆహ ‘‘యథా సో గోపాలకో వణం న పటిచ్ఛాదేతి, ఏవం సంవరం న సమ్పాదేతీ’’తి.

యథా ధూమో ఇన్ధనం నిస్సాయ ఉప్పజ్జమానో సణ్హో సుఖుమో తం తం వివరం అనుపవిస్స బ్యాపేన్తో సత్తానం డంసమకసాదిపరిస్సయం వినోదేతి, అగ్గిజాలసముట్ఠానస్స పుబ్బఙ్గమో హోతి, ఏవం ధమ్మదేసనాఞాణస్స ఇన్ధనభూతం రూపారూపధమ్మజాతం నిస్సాయ ఉప్పజ్జమానా సణ్హా సుఖుమా తం తం ఖన్ధన్తరం ఆయతనన్తరఞ్చ అనుపవిస్స బ్యాపేతి, సత్తానం మిచ్ఛావితక్కాదిపరిస్సయం వినోదేతి, ఞాణగ్గిజాలసముట్ఠానస్స పుబ్బఙ్గమోతి ధూమో వియాతి ధూమోతి ఆహ ‘‘గోపాలకో ధూమం వియ ధమ్మదేసనాధూమం న కరోతీ’’తి. అత్తనో సన్తికం ఉపగన్త్వా నిసిన్నస్స కాతబ్బా తదనుచ్ఛవికా ధమ్మకథా ఉపనిసిన్నకథా. కతస్స దానాదిపుఞ్ఞస్స అనుమోదనకథా అనుమోదనా. తతోతి ధమ్మకథాదీనం అకరణతో. ‘‘బహుస్సుతో గుణవా’’తి న జానన్తీతి కస్మా వుత్తం, నను అత్తనో జానాపనత్థం ధమ్మకథాది న కాతబ్బమేవాతి? సచ్చం, న కాతబ్బమేవ, సుద్ధాసయేన పన ధమ్మే కథితే తస్స గుణజాననతం సన్ధాయేతం వుత్తం. తేనాహ భగవా –

‘‘నాభాసమానం జానన్తి, మిస్సం బాలేహి పణ్డితం;

భాసయే జోతయే ధమ్మం, పగ్గణ్హే ఇసినం ధజ’’న్తి. (సం. ని. ౨.౨౪౧);

తరన్తి ఏత్థాతి తిత్థం, నదీతళాకాదీనం నహానాదిఅత్థం ఓతరణట్ఠానం. యథా పన తం ఉదకేన ఓతిణ్ణసత్తానం సరీరమలం పవాహేతి, పరిస్సమం వినోదేతి, విసుద్ధిం ఉప్పాదేతి, ఏవం బహుస్సుతా అత్తనో సమీపం ఓతిణ్ణసత్తానం ధమ్మూదకేన చిత్తమలం పవాహేన్తి, పరిస్సమం వినోదేన్తి, విసుద్ధిం ఉప్పాదేన్తి, తస్మా తే తిత్థం వియాతి తిత్థం. తేనాహ ‘‘తిత్థభూతే బహుస్సుతభిక్ఖూ’’తి. బ్యఞ్జనం కథం రోపేతబ్బన్తి, భన్తే, ఇదం బ్యఞ్జనం అయం సద్దో కథం ఇమస్మిం అత్థే రోపేతబ్బో, కేన పకారేన ఇమస్స అత్థస్స వాచకో జాతో. ‘‘నిరూపేతబ్బ’’న్తి వా పాఠో, నిరూపేతబ్బం అయం సభావనిరుత్తి కథమేత్థ నిరుళ్హాతి అధిప్పాయో. ఇమస్స భాసితస్స కో అత్థోతి సద్దత్థం పుచ్ఛతి. ఇమస్మిం ఠానేతి ఇమస్మిం పాళిపదేసే. పాళి కిం వదేతీతి భావత్థం పుచ్ఛతి. అత్థో కిం దీపేతీతి భావత్థం వా సఙ్కేతత్థం వా. న పరిపుచ్ఛతీతి విమతిచ్ఛేదనపుచ్ఛావసేన సబ్బసో పుచ్ఛం న కరోతి. న పరిపఞ్హతీతి పరి పరి అత్తనో ఞాతుం ఇచ్ఛం న ఆచిక్ఖతి న విభావేతి. తేనాహ ‘‘న జానాపేతీ’’తి. తేతి బహుస్సుతభిక్ఖూ. వివరణం నామ అత్థస్స విభజిత్వా కథనన్తి ఆహ ‘‘భాజేత్వా న దస్సేన్తీ’’తి. అనుత్తానీకతన్తి ఞాణేన అపాకటీకతం గుయ్హం పటిచ్ఛన్నం. న ఉత్తానీకరోన్తీతి సినేరుమూలకం వాలికం ఉద్ధరన్తో వియ పథవీసన్ధారోదకం వివరిత్వా దస్సేన్తో వియ చ ఉత్తానం న కరోన్తి. ఏవం యస్స ధమ్మస్స వసేన బహుస్సుతా ‘‘తిత్థ’’న్తి వుత్తా పరియాయతో, ఇదాని తమేవ ధమ్మం నిప్పరియాయతో తిత్థన్తి దస్సేతుం ‘‘యథా చా’’తిఆది వుత్తం. ధమ్మో హి తరన్తి ఏతేన నిబ్బానం నామ తళాకన్తి ‘‘తిత్థ’’న్తి వుచ్చతి. తేనాహ భగవా సుమేధభూతో –

‘‘ఏవం కిలేసమలధోవం, విజ్జన్తే అమతన్తళే;

న గవేసతి తం తళాకం, న దోసో అమతన్తళే’’తి. (బు. వం. ౨.౧౪);

ధమ్మస్సేవ నిబ్బానస్సోతరణతిత్థభూతస్స ఓతరణపకారం అజానన్తో ‘‘ధమ్మతిత్థం న జానాతీ’’తి వుత్తో.

పీతాపీతన్తి గోగణే పీతం అపీతఞ్చ గోరూపం న జానాతి న విన్దతి. అవిన్దన్తో హి న లభతీతి వుత్తో. ‘‘ఆనిసంసం న విన్దతీ’’తి వత్వా తస్స అవిన్దనాకారం దస్సేన్తో ‘‘ధమ్మస్సవనగ్గం గన్త్వా’’తిఆదిమాహ.

అయం లోకుత్తరోతి పదం సన్ధాయాహ ‘‘అరియ’’న్తి. పచ్చాసత్తిఞాయేన అనన్తరవిధిప్పటిసేధో వా, అరియ-సద్దో వా నిద్దోసపరియాయో దట్ఠబ్బో. అట్ఠఙ్గికన్తి చ విసుం ఏకజ్ఝఞ్చ అట్ఠఙ్గికం ఉపాదాయ గహేతబ్బం, అట్ఠఙ్గతా బాహుల్లతో చ. ఏవఞ్చ కత్వా సత్తఙ్గస్సపి అరియమగ్గస్స సఙ్గహో సిద్ధో హోతి.

చత్తారో సతిపట్ఠానేతిఆదీసు అవిసేసేన సతిపట్ఠానా వుత్తా. తత్థ కాయవేదనాచిత్తధమ్మారమ్మణా సతిపట్ఠానా లోకియా, తత్థ సమ్మోహవిద్ధంసనవసేన పవత్తా నిబ్బానారమ్మణా లోకుత్తరాతి ఏవం ఇమే లోకియా, ఇమే లోకుత్తరాతి యథాభూతం న పజానాతి.

అనవసేసం దుహతీతి పటిగ్గహణే మత్తం అజానన్తో కిస్మిఞ్చి దాయకే సద్ధాహానియా కిస్మిఞ్చి పచ్చయహానియా అనవసేసం దుహతి. వాచాయ అభిహారో వాచాభిహారో. పచ్చయానం అభిహారో పచ్చయాభిహారో.

ఇమే అమ్హేసు గరుచిత్తీకారం న కరోన్తీతి ఇమినా నవకానం భిక్ఖూనం ధమ్మసమ్పటిపత్తియా అభావం దస్సేతి ఆచరియుపజ్ఝాయేసు పితుపేమస్స అనుపట్ఠాపనతో. తేన చ సిక్ఖాగారవతాభావదీపనేన సఙ్గహస్స అభాజనభావం, తేన థేరానం తేసు అనుగ్గహాభావం. న హి సీలాదిగుణేహి సాసనే థిరభావప్పత్తా అననుగ్గహేతబ్బే సబ్రహ్మచారీ అనుగ్గణ్హన్తి, నిరత్థకం వా అనుగ్గహం కరోన్తి. తేనాహ ‘‘నవకే భిక్ఖూ’’తి. ధమ్మకథాబన్ధన్తి పవేణిఆగతం పకిణ్ణకధమ్మకథామగ్గం. సచ్చసత్తపటిసన్ధిపచ్చయాకారపటిసంయుత్తం సుఞ్ఞతాదీపనం గుయ్హగన్థం. వుత్తవిపల్లాసవసేనాతి ‘‘న రూపఞ్ఞూ’’తిఆదీసు వుత్తస్స పటిసేధస్స పటిక్ఖేపవసేన అగ్గహణవసేన. యోజేత్వాతి ‘‘రూపఞ్ఞూ హోతీతి గణనాతో వా వణ్ణతో వా రూపం జానాతీ’’తిఆదినా, ‘‘తస్స గోగణోపి న పరిహాయతి, పఞ్చగోరసపరిభోగతోపి న పరిబాహిరో హోతీ’’తిఆదినా చ అత్థం యోజేత్వా. వేదితబ్బోతి తస్మిం తస్మిం పదేసే యథారహం అత్థో వేదితబ్బో.

మహాగోపాలకసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.