౧. చూళగోసిఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౩౨౫. ఞాతీనం (అ. ని. టీ. ౩.౬.౧౯) నివాసట్ఠానభూతో గామో ఞాతికో, సో ఏవ నాతికో. సో కిర గామో యేసం సన్తకో, తేసం పుబ్బపురిసేన అత్తనో ఞాతీనం సాధారణభావేన నివేసితో, తేన ‘‘నాతికో’’తి పఞ్ఞాయిత్థ. అథ పచ్ఛా తత్థ ద్వీహి దాయాదేహి ద్విధా విభజిత్వా పరిభుత్తో. తేనాహ ‘‘ద్విన్నం చూళపితిమహాపితిపుత్తానం ద్వే గామా’’తి. గిఞ్జకా వుచ్చన్తి ఇట్ఠకా, గిఞ్జకాహియేవ కతో ఆవసథో గిఞ్జకావసథో. తస్మిం కిర పదేసే మత్తికా సక్ఖరమరుమ్బవాలికాదీహి అసమ్మిస్సా అకఠినా సణ్హా సుఖుమా, తాయ కతాని కులాలభాజనానిపి సిలామయాని వియ దళ్హాని, తస్మా తే ఉపాసకా తాయ మత్తికాయ దీఘపుథులఇట్ఠకా కారేత్వా తాహి ఠపేత్వా ద్వారబాహవాతపానకవాటతులాయో సేసం సబ్బం దబ్బసమ్భారేన వినా ఇట్ఠకాహి ఏవ పాసాదం కారేసుం. తేనాహ ‘‘ఇట్ఠకాహేవా’’తిఆది.

గోసిఙ్గసాలవనదాయన్తి గోసిఙ్గసాలవనన్తి లద్ధనామం రక్ఖితం అరఞ్ఞం. జేట్ఠకరుక్ఖస్సాతి వనప్పతిభూతస్స సాలరుక్ఖస్స. సామగ్గిరసన్తి సమగ్గభావాదిగుణం వివేకసుఖం. ఉపరిపణ్ణాసకే ఉపక్కిలేససుత్తే (మ. ని. ౩.౨౩౭-౨౩౮) పుథుజ్జనకాలో కథితో, ఇధ చూళగోసిఙ్గసుత్తే ఖీణాసవకాలో కథితో. కతకిచ్చాపి హి తే మహాథేరా అత్తనో దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారం పరేసం దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జనఞ్చ సమ్పస్సన్తా పరమఞ్చ వివేకం అనుబ్రూహన్తా సామగ్గిరసం అనుభవమానా తత్థ విహరన్తి. తదాతి తస్మిం ఉపక్కిలేససుత్తదేసనాకాలే. తేతి అనురుద్ధప్పముఖా కులపుత్తా. లద్ధస్సాదాతి విపస్సనాయ వీథిపటిపత్తియా అధిగతస్సాదా. విపస్సనా హి పుబ్బేనాపరం విసేసం ఆవహన్తీ పవత్తమానా సాతిసయం పీతిసోమనస్సం ఆవహతి. తేనాహ భగవా –

‘‘యతో యతో సమ్మసతి, ఖన్ధానం ఉదయబ్బయం;

లభతి పీతిపామోజ్జం, అమతం తం విజానత’’న్తి. (ధ. ప. ౩౭౪);

లద్ధపతిట్ఠా మగ్గఫలాధిగమనేన. సతి హి మగ్గఫలాధిగమే సాసనే పతిట్ఠా లద్ధా నామ హోతి, నో అఞ్ఞథా.

కామం సారిపుత్తమోగ్గల్లానాపి మహాసావకపరియాపన్నావ, అగ్గసావకభావేన పన నేసం విసేసదస్సనత్థం ‘‘ధమ్మసేనాపతిమహామోగ్గల్లానత్థేరేసు వా’’తి విసుం గహణం. సతిపి హి సామఞ్ఞయోగే విసేసవన్తో విసుం గయ్హన్తి యథా ‘‘బ్రాహ్మణా ఆగతా, వాసిట్ఠోపి ఆగతో’’తి. తేసు పన విసుం గహితేసుపి ‘‘అసీతిమహాసావకేసూ’’తి అసీతిగ్గహణం అప్పకం ఊనమధికం వా గణనుపగం న హోతీతి. అన్తమసోతి ఇదం ధమ్మభణ్డాగారికస్స ఉపట్ఠాకభావేన ఆసన్నచారితాయ వుత్తం. అనీకాతి హత్థానీకా, హత్థానీకతో హత్థిసమూహతోతి అత్థో. కాళసీహో యేభుయ్యేన యూథచరోతి కత్వా వుత్తం ‘‘యూథా నిస్సటో కాళసీహో వియా’’తి. కేసరీ పన ఏకచరోవ. వాతచ్ఛిన్నో వలాహకో వియాతి వాతచ్ఛిన్నో పబ్బతకూటప్పమాణో వలాహకచ్ఛేదో వియ. తేసం పగ్గణ్హనతోతి యథా నామ జిఘచ్ఛితస్స భోజనే, పిపాసితస్స పానీయే, సీతేన ఫుట్ఠస్స ఉణ్హే, ఉణ్హేన ఫుట్ఠస్స సీతే, దుక్ఖితస్స సుఖే అభిరుచి ఉప్పజ్జతి, ఏవమేవం భగవతో కోసమ్బకే భిక్ఖూ అఞ్ఞమఞ్ఞం వివాదాపన్నే దిస్వా అపరే సమగ్గావాసం వసన్తే ఆవజ్జితస్స ఇమే తయో కులపుత్తా ఆపాథం ఆగమింసు, అథ నే పగ్గణ్హితుకామో ఉపసఙ్కమి, ఏవాయం పటిపత్తిఅనుక్కమేన కోసమ్బకానం భిక్ఖూనం వినయనుపాయో హోతీతి. తేనాహ ‘‘తేసం పగ్గణ్హనతో’’తి. ఏతేనేవ పచ్ఛిమజనతం అనుకమ్పనతోతి ఇదమ్పి కారణం ఏకదేసేన సంవణ్ణితన్తి దట్ఠబ్బం. ఉక్కంసిత్వాతి యథాభూతేహి గుణేహి సమ్పహంసనేన విసేసేత్వా విసిట్ఠే కత్వా పసంసావసేన చేతం ఆమేడితవచనం.

తం అరఞ్ఞం రక్ఖతి వనసామినా ఆణత్తో. రక్ఖితగోపితం వనసణ్డం, న మహావనాది వియ అపరిగ్గహితం. సీలాదిప్పభేదాయ అత్తత్థాయ పటిపన్నా అత్తకామా, న అపరిచ్చత్తసినేహాతి ఆహ ‘‘అత్తనో హితం కామయమానా’’తి. తేనాహ ‘‘యో హీ’’తిఆది. భిన్దేయ్యాతి వినాసేయ్య.

దుబ్బలమనుస్సాతి పఞ్ఞాయ దుబ్బలా అవిద్దసునో మనుస్సా. తానీతి అభిజాతిఆదీసు ఉప్పన్నపాటిహారియాని. చీవరగబ్భేన పటిచ్ఛాదేత్వాతి చీవరసఙ్ఖాతే ఓవరకే నిగూహిత్వా వియ. న హి చీవరపారుపనమత్తేన బుద్ధానుభావో పటిచ్ఛన్నో హోతి. ‘‘మా సుధ కోచిమం బుద్ధానుభావం అఞ్ఞాసీ’’తి పన తథారూపేన ఇద్ధాభిసఙ్ఖారేన తం ఛాదేత్వా గతో భగవా తథా వుత్తో. తేనాహ ‘‘అఞ్ఞాతకవేసేన అగమాసీ’’తి.

అభిక్కమథాతి పదం అభిముఖభావేన విధిముఖేన వదతీతి ఆహ ‘‘ఇతో ఆగచ్ఛథా’’తి. బుద్ధానం కాయో నామ సువిసుద్ధజాతిమణి వియ సోభనో, కిఞ్చి మలం అపనేతబ్బం నత్థి, కిమత్థం భగవా పాదే పక్ఖాలేసీతి ఆహ ‘‘బుద్ధాన’’న్తిఆది.

౩౨౬. అనురుద్ధాతి వా ఏకసేసనయేన వుత్తం విరూపేకసేసస్సపి ఇచ్ఛితబ్బత్తా, ఏవఞ్చ కత్వా బహువచననిద్దేసోపి సమత్థితో హోతి. ఇరియాపథో ఖమతీతి సరీరస్స లహుట్ఠానతాయ చతుబ్బిధోపి ఇరియాపథో సుఖప్పవత్తికో. జీవితం యాపేతీతి యాపనాలక్ఖణం జీవితం ఇమం సరీరయన్తం యాపేతి సుఖేన పవత్తేతి. ఉళుఙ్కయాగుం వా కటచ్ఛుభిక్ఖం వాతి ఇదం మకరవుత్తియా మిస్సకభత్తేన యాపనం వత్తన్తి కత్వా వుత్తం. తేనాహ ‘‘భిక్ఖాచారవత్తం పుచ్ఛతీ’’తి.

అఞ్ఞమఞ్ఞం సంసన్దతీతి సతిపి ఉభయేసం కలాపానం పరమత్థతో భేదే పచురజనేహి దువిఞ్ఞేయ్యనానత్తం ఖీరోదకసమ్మోదితం అచ్చన్తమేవ సంసట్ఠం వియ హుత్వా తిట్ఠతి. తేనాహ ‘‘విసుం న హోతి, ఏకత్తం వియ ఉపేతీ’’తి. పియభావదీపనాని చక్ఖూని పియచక్ఖూని. పియాయతి, పియాయితబ్బోతి వా పియోతి. సమగ్గవాసస్స యం ఏకన్తకారణం, తం పుచ్ఛన్తో భగవా ‘‘యథా కథం పనా’’తిఆదిమాహాతి ‘‘కథన్తి కారణపుచ్ఛా’’తి వుత్తం. యో నేసం మేత్తాసహితానంయేవ కమ్మాదీనం అఞ్ఞమఞ్ఞస్మిం పచ్చుపట్ఠానాకారో, తం సన్ధాయ ‘‘కథ’’న్తి పుచ్ఛా. తథా హి పరతో ‘‘ఏవం ఖో మయం, భన్తే’’తిఆదినా థేరేహి విస్సజ్జనం కథితం.

మిత్తం ఏతస్స అత్థీతి మేత్తం, కాయకమ్మం. ఆవీతి పకాసం. రహోతి అప్పకాసం. యఞ్హి ఉద్దిస్స మేత్తం కాయకమ్మం పచ్చుపట్ఠపేతి, తం తస్స సమ్ముఖా చే, పకాసం హోతి, పరమ్ముఖా చే, అప్పకాసం. తేనాహ ‘‘ఆవి చేవ రహో చాతి సమ్ముఖా చేవ పరమ్ముఖా చా’’తి. ఇతరానీతి పరమ్ముఖా కాయవచీకమ్మాని. ‘‘తత్థా’’తిఆదినా సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరితుం ‘‘యం హీ’’తిఆది వుత్తం. సమ్మజ్జనాదివసేన పటిజగ్గితబ్బయుత్తం ఠానం వా. తథేవాతి యథా సమ్ముఖా కతే మేత్తాకాయకమ్మే వుత్తం, తథేవ. ‘‘కచ్చి ఖమనీయ’’న్తి ఏవమాదికా కథా సమ్మోదనీయకథా. యథా పరేహి సద్ధిం అత్తనో ఛిద్దం న హోతి, తథా పటిసన్థారవసేన పవత్తా కథా పటిసన్థారకథా. ‘‘అహో తదా థేరేన మయ్హం దిన్నో ఓవాదో, దిన్నా అనుసాసనీ’’తి ఏవం కాలన్తరే సరితబ్బయుత్తా, ఛసారణీయపటిసంయుత్తా వా కథా సారణీయకథా. సుత్తపదం నిక్ఖిపిత్వా తస్స అత్థనిద్దేసవసేన సీలాదిధమ్మపటిసంయుత్తా కథా ధమ్మీకథా. సరేన సుత్తస్స ఉచ్చారణం సరభఞ్ఞం. పఞ్హస్స ఞాతుం ఇచ్ఛితస్స అత్థస్స పుచ్ఛనం పఞ్హపుచ్ఛనం. తస్స యథాపుచ్ఛితస్సఆదిసనం పఞ్హవిస్సజ్జనం. ఏవం సమన్నాహరతోతి ఏవం మనసికరోతో, ఏవం మేత్తం ఉపసంహరతోతి అత్థో.

ఏకతో కాతుం న సక్కా, తస్మా నానా. హితట్ఠేనాతి అత్తనో వియ అఞ్ఞమఞ్ఞస్స హితభావేన. నిరన్తరట్ఠేనాతి అన్తరాభావేన భేదాభావేన. అవిగ్గహట్ఠేనాతి అవిరోధభావేన. సమగ్గట్ఠేనాతి సహితభావేన. పరిభణ్డం కత్వాతి బహలతనుమత్తికాలేపేహి లిమ్పేత్వా. చీవరం వా ధోవన్తీతి అత్తనో చీవరం వా ధోవన్తి. పరిభణ్డం వాతి అత్తనో పణ్ణసాలాయ పరిభణ్డం వా కరోన్తి.

౩౨౭. పటివిరుద్ధా ఏవాతి ఏత్థాపి ‘‘యేభుయ్యేనా’’తి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. తేసం అప్పమాదలక్ఖణన్తి తేసం అప్పమజ్జనసభావం. కచ్చి పన వో అనురుద్ధా సమగ్గాతి ఏత్థాపి వోతి నిపాతమత్తం, పచ్చత్తవచనం వా, కచ్చి తుమ్హేతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో. సముగ్గపాతిన్తి సముగ్గపుటసదిసం పాతిం.

పణ్ణసాలాయం అన్తో బహి చ సమ్మజ్జనేన సోధితఙ్గణతా వత్తపటిపత్తి. పటివిసమత్తమేవాతి అత్తనో యాపనపటివిసమత్తమేవ. ఓసాపేత్వాతి పక్ఖిపిత్వా. పమాణమేవాతి అత్తనో యాపనపమాణమేవ. వుత్తనయేన జహిత్వాతి పాళియం వుత్తనయేన జహిత్వా.

హత్థేన హత్థం సంసిబ్బన్తాతి అత్తనో హత్థేన ఇతరస్స హత్థం దళ్హగ్గహణవసేన బన్ధన్తా. విలఙ్ఘేతి దేసన్తరం పాపేతి ఏతేనాతి విలఙ్ఘకో, హత్థో. హత్థో ఏవ విలఙ్ఘకో హత్థవిలఙ్ఘకో, తేన హత్థవిలఙ్ఘకేన.

తం అఖణ్డం కత్వాతి తం తీసుపి దివసేసు ధమ్మస్సవనం పవత్తనవసేన అఖణ్డికం కత్వా. ఏతన్తి ‘‘పఞ్చాహికం ఖో పనా’’తిఆదివచనం. పఞ్చమే పఞ్చమే అహని భవతీతి పఞ్చాహికం. భగవతా పుచ్ఛితేన అనురుద్ధత్థేరేన. పమాదట్ఠానేసుయేవాతి అఞ్ఞేసం పమాదట్ఠానేసుయేవ. ‘‘పమాదట్ఠానేసుయేవా’’తి వుత్తమేవత్థం పాకటతరం కాతుం ‘‘అఞ్ఞేసఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం. పపఞ్చకరణట్ఠానానీతి కథాపపఞ్చస్స కరణట్ఠానాని విస్సట్ఠకథాపవత్తనేన కమ్మట్ఠానే పమజ్జనట్ఠానాని. తత్థాపి ‘‘మయం, భన్తే, కమ్మట్ఠానవిరుద్ధం న పటిపజ్జామా’’తి సిఖాప్పత్తం అత్తనో అప్పమాదలక్ఖణం థేరో దస్సేతి. ఏత్తకం ఠానం ముఞ్చిత్వాతి పన ఇదం తదా విహారసమాపత్తీనం వళఞ్జాభావేన వుత్తం.

౩౨౮. ఝానస్స అధిప్పేతత్తా ‘‘అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో’’ఇచ్చేవ వుత్తం. అత్తనో సమ్మాపటిపన్నతాయ సత్థు చిత్తారాధనత్థం తస్స చ విసేసాధిగమస్స సత్థు పచ్చక్ఖభావతో థేరో ‘‘కిఞ్హి నో సియా, భన్తే’’తి ఆహ. యావదేవాతి యత్తకం కాలం ఏకం దివసభాగం వా సకలరత్తిం వా యావ సత్త వా దివసే.

౩౨౯. సమతిక్కమాయాతి సమ్మదేవ అతిక్కమనాయ. సతి హి ఉపరి విసేసాధిగమే హేట్ఠిమజ్ఝానం సమతిక్కన్తం నామ హోతి పటిప్పస్సద్ధి చ. తేనాహ ‘‘పటిప్పస్సద్ధియా’’తి. ఞాణదస్సనవిసేసోతి కారణూపచారేన వుత్తోతి వేదితబ్బో. వేదయితసుఖతోతి వేదనాసహితజ్ఝానసుఖతో వా ఫలసుఖతో వా. అవేదయితసుఖన్తి నిబ్బానసుఖం వియ వేదనారహితం సుఖం. అవేదయితసుఖన్తి చ నిదస్సనమత్తమేతం, తం పన అఫస్సం అసఞ్ఞం అచేతనన్తి సబ్బచిత్తచేతసికరహితమేవ. తతో చ సతిపి రూపధమ్మప్పవత్తియం తస్స అచేతనత్తా సబ్బసో సఙ్ఖారదుక్ఖవిరహితతాయ సన్తతరా పణీతతరా చ నిరోధసమాపత్తీతి వుచ్చతే. తేనాహ ‘‘అవేదయితసుఖం సన్తతరం పణీతతరం హోతీ’’తి. తేన వుత్తం ‘‘ఇమమ్హా చా’’తిఆది.

౩౩౦. సామగ్గిరసానిసంసమేవ నేసం భగవా కథేసి అజ్ఝాసయానుకూలత్తా తస్స. అనుసావేత్వాతి అనుపగమనవసేన సమ్మదేవ ఆరోచేత్వా. ‘‘అనుసంసావేత్వా’’తి వా పాఠో, సో ఏవత్థో. తతో పటినివత్తిత్వాతి ఏతరహి భగవతో ఏకవిహారే అజ్ఝాసయోతి సత్థు మనం గణ్హన్తా ‘‘ఇధేవ తిట్ఠథా’’తి విస్సజ్జితట్ఠానతో నివత్తిత్వా. పబ్బజ్జాదీనీతి ఆది-సద్దేన ఉపసమ్పదా-విసుద్ధి-ధుతకమ్మట్ఠానానుయోగ-ఝానవిమోక్ఖ-సమాపత్తి-ఞాణదస్సన-మగ్గభావనా-ఫలసచ్ఛికిరియాదికే సఙ్గణ్హాతి. అధిగన్త్వాపీతి పి-సద్దేన యథాధిగతానమ్పి. అత్తనో గుణకథాయ అట్టియమానాతి భగవన్తం నిస్సాయ అధిగన్త్వాపి ధమ్మాధికరణం సత్థువిహేసాభావదీపనే భగవతో పాకటగుణానం కథాయ అట్టియమానాపీతి యోజనా. దేవతాతి తంతంసమాపత్తిలాభినియో దేవతా. ముఖం మే సజ్జన్తి ముఖం మే కథనే సమత్థం, కథనే యోగ్యన్తి అత్థో.

౩౩౧. ఏవం ఆగతోతి ఏవం ఆటానాటియసుత్తే ఆగతో. పలివేఠేన్తేతి చోదేన్తే. మచ్ఛరాయన్తీతి అత్తనో గుణానం భగవతోపి ఆరోచనం అసహమానా మచ్ఛరాయన్తీతి సో చిన్తేతీతి కత్వా వుత్తం.

౦౧. తేసం లాభాతి తేసం వజ్జిరాజూనం వజ్జిరట్ఠవాసీనఞ్చ మనుస్సత్తం, పతిరూపదేసవాసాదికో, భగవతో తిణ్ణఞ్చ కులపుత్తానం దస్సనవన్దనదానధమ్మస్సవనాదయో లాభా. సులద్ధా లాభాతి యోజనా. పసన్నచిత్తం అనుస్సరేయ్యాతి తం కులఞ్హేతం సీలాదిగుణే చిత్తం పసాదేత్వా అనుస్సరేయ్య. వుత్తం తేసం ‘‘అనుస్సరణమ్పాహం, భిక్ఖవే, తేసం భిక్ఖూనం బహూపకారం వదామీ’’తి (ఇతివు. ౧౦౪; సం. ని. ౫.౧౮౪).

చూళగోసిఙ్గసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.