౮. మహాహత్థిపదోపమసుత్తవణ్ణనా

౩౦౦. జఙ్గలానన్తి ఏత్థ యో నిపిచ్ఛలేన అముదుకో నిరుదకతాయ థద్ధలూఖభూమిప్పదేసో, సో ‘‘జఙ్గలో’’తి వుచ్చతి. తబ్బహులతాయ పన ఇధ సబ్బో భూమిప్పదేసో జఙ్గలో, తస్మిం జఙ్గలే జాతా, భవాతి వా జఙ్గలా, తేసం జఙ్గలానం. ఏవఞ్హి నదీచరానమ్పి హత్థీనం సఙ్గహో కతో హోతి. సమోధాతబ్బానం వియ హి సమోధాయకానమ్పి జఙ్గలగ్గహణేన గహేతబ్బతో. పథవీతలచారీనన్తి ఇమినా జలచారినో న నివత్తేతి అదిస్సమానపాదత్తా. పాణానన్తి సాధారణవచనమ్పి ‘‘పదజాతానీ’’తి సద్దన్తరసన్నిధానేన విసేసనివిట్ఠమేవ హోతీతి ఆహ ‘‘సపాదకపాణాన’’న్తి. ‘‘ముత్తగత’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౧౯; అ. ని. ౯.౧౧) గత-సద్దో అనత్థన్తరో వియ, జాత-సద్దో అనత్థన్తరోతి ఆహ ‘‘పదజాతానీతి పదానీ’’తి. సమోధానన్తి సమవరోధం, అన్తోగమం వా. మహన్తత్తేనాతి విపులభావేన.

కుసలా ధమ్మాతి అనవజ్జసుఖవిపాకా ధమ్మా, న అనవజ్జమత్తధమ్మా. కుసలత్తికే ఆగతనయేన హి ఇధ కుసలా ధమ్మా గహేతబ్బా, న బాహితికసుత్తే ఆగతనయేన. చతుబ్బిధో సఙ్గహోతి కస్మా వుత్తం, నను ఏకవిధోవేత్థ సఙ్గహో అధిప్పేతోతి? న, అత్థం అగ్గహేత్వా అనిద్ధారితత్థస్స సద్దస్సేవ గహితత్తా. సఙ్గహ-సద్దో తావ అత్తనో అత్థవసేన చతుబ్బిధోతి అయఞ్హేత్థ అత్థో. అత్థోపి వా అనిద్ధారితవిసేసో సామఞ్ఞేన గహేతబ్బతం పత్తో ‘‘సఙ్గహం గచ్ఛతీ’’తి ఏత్థ సఙ్గహ-సద్దేన వచనీయతం గతోతి న కోచి దోసో, నిద్ధారితే విసేసే తస్స ఏకవిధతా సియా, న తతో పుబ్బేతి. సజాతిసఙ్గహోతి సమానజాతియా, సమానజాతికానం వా సఙ్గహో. ధాతుకథావణ్ణనాయం పన ‘‘జాతిసఙ్గహో’’ఇచ్చేవ వుత్తం, తం జాతి-సద్దస్స సాపేక్ఖసద్దత్తా జాతియా సఙ్గహోతి వుత్తే అత్తనో జాతియాతి విఞ్ఞాయతి సమ్బన్ధారహస్స అఞ్ఞస్స అవుత్తత్తాతి కత్వా వుత్తం. ఇధ పన రూపకణ్డవణ్ణనాయం (ధ. స. అట్ఠ. ౫౯౪) వియ పాకటం కత్వా దస్సేతుం ‘‘సజాతిసఙ్గహో’’ఇచ్చేవ వుత్తం. సఞ్జాయన్తి ఏత్థాతి సఞ్జాతి, సఞ్జాతియా సఙ్గహో సఞ్జాతిసఙ్గహో, సఞ్జాతిదేసవసేన సఙ్గహోతి అత్థో. ‘‘సబ్బే రథికా’’తి వుత్తే సబ్బే రథయోధా రథేన యుజ్ఝనకిరియాయ ఏకసఙ్గహోతి. ‘‘సబ్బే ధనుగ్గహా’’తి వుత్తే సబ్బే ఇస్సాసా ధనునా విజ్ఝనకిరియాయ ఏకసఙ్గహోతి ఆహ ‘‘ఏవం కిరియవసేన సఙ్గహో’’తి. రూపక్ఖన్ధేన సఙ్గహితన్తి రూపక్ఖన్ధేన ఏకసఙ్గహం రూపక్ఖన్ధోతేవ గణితం, గహణం గతన్తి అత్థో.

దియడ్ఢమేవ సచ్చం భజతి మగ్గసచ్చదుక్ఖసచ్చేకదేసభావతో. సచ్చేకదేసన్తోగధమ్పి సచ్చన్తోగధమేవ హోతీతి ఆహ ‘‘సచ్చానం అన్తోగధత్తా’’తి. ఇదాని తమత్థం సాసనతో చ లోకతో చ ఉపమం ఆహ రిత్వా దీపేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సాధికమిదం, భిక్ఖవే, దియడ్ఢసిక్ఖాపదసతన్తి ఇదం యస్మిం కాలే తం సుత్తం దేసితం, తదా పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదవసేన వుత్తం, తతో పరం పన సాధికాని ద్వేసతాని సిక్ఖాపదానీతి. సిక్ఖానం అన్తోగధత్తా అధిసీలసిక్ఖాయ. ఏత్థ చ ‘‘సీలం సిక్ఖన్తోపి తిస్సో సిక్ఖా సిక్ఖతీ’’తి విసమోయం ఉపఞ్ఞాసో. తత్థ హి యో పహాతబ్బం పజహతి, సంవరితబ్బతో సంవరం ఆపజ్జతి, అయమస్స అధిసీలసిక్ఖా. యో తత్థ చేతసో అవిక్ఖేపో, అయమస్స అధిచిత్తసిక్ఖా. యా తత్థ వీమంసా, అయమస్స అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా. ఇతి సో కులపుత్తో సరూపతో లబ్భమానా ఏవ తిస్సో సిక్ఖా సిక్ఖతీతి దీపితో, న సిక్ఖానం అన్తోగధతామత్తేన. తేనాహ అట్ఠకథాయం ‘‘యో తథాభూతస్స సంవరో, అయమేత్థ అధిసీలసిక్ఖా, యో తథాభూతస్స సమాధి, అయమేత్థ అధిచిత్తసిక్ఖా, యా తథాభూతస్స పఞ్ఞా, అయం అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా. ఇమా తిస్సో సిక్ఖా తస్మిం ఆరమ్మణే తాయ సతియా తేన మనసికారేన సిక్ఖతి ఆసేవతి భావేతి బహులీకరోతీ’’తి. ఇధ పన సచ్చానం అన్తోగధత్తా సచ్చ-సద్దాభిధేయ్యతామత్తేన చతూసు సచ్చేసు గణనన్తోగధా హోన్తీతి? న, తత్థాపి హి నిప్పరియాయతో అధిసీలసిక్ఖావ లబ్భతి, ఇతరా పరియాయతోతి కత్వా ‘‘సిక్ఖానం అన్తోగధత్తా’’తి వుత్తం.

చతూసు అరియసచ్చేసు సఙ్గహం గచ్ఛన్తీతి చ తతో అముచ్చిత్వా తస్సేవ అన్తోగధతం సన్ధాయ వుత్తం. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘యథా చ ఏకస్స హత్థిపదస్సా’’తిఆదినా దస్సితా హత్థిపదోపమా సమత్థితా దట్ఠబ్బా. ఏకస్మిమ్పి ద్వీసుపి తీసుపి సచ్చేసు గణనం గతా ధమ్మాతి ఇదం న కుసలత్తికవసేనేవ వేదితబ్బం, అథ ఖో తికదుకేసు యథారహం లబ్భమానపదవసేన వేదితబ్బం. తత్థ ఏకస్మిం సచ్చే గణనం గతో ధమ్మో అసఙ్ఖతధమ్మో దట్ఠబ్బో, ద్వీసు సచ్చేసు గణనం గతా కుసలా ధమ్మా, తథా అకుసలా ధమ్మా, అబ్యాకతా చ ధమ్మా, తీసు సచ్చేసు గణనం గతా సఙ్ఖతా ధమ్మా, ఏవం అఞ్ఞేసమ్పి తికదుకపదానం వసేన అయమత్థో యథారహం విభజిత్వా వత్తబ్బో. తేనాహ ‘‘ఏకస్మిమ్పి…పే… గతావ హోన్తీ’’తి. ఏకదేసో హి సముదాయన్తోగధత్తా విసేసో వియ సామఞ్ఞేన సమూహేన సఙ్గహం లభతి. తేనాహ ‘‘సచ్చానం అన్తోగధత్తా’’తి. దేసనానుక్కమోతి అరియసచ్చాని ఉద్దిసిత్వా దుక్ఖసచ్చనిద్దేసవసేన పఞ్చన్నం ఉపాదానక్ఖన్ధానం విభజనం. తత్థ చ రూపక్ఖన్ధనిద్దేసవసేనఆదితో అజ్ఝత్తికాయ పథవీధాతుయా విభజనన్తి. అయం ఇమిస్సా దేసనాయ అనుక్కమో.

౩౦౧. తం పనేతం ఉపమాహి విభావేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సుజాతన్తి సున్దరం, సుసణ్ఠితం సుపరిణతఞ్చాతి అధిప్పాయో. పేసియోతి విలీవే. ముదుభావతో కుచ్ఛిభాగం ఆదాయ. ఇతరే చ చత్తారో కోట్ఠాసేతి పఞ్చధా భిన్నకోట్ఠాసేసు ఇతరే చ చత్తారో కోట్ఠాసే. ఇతరే చ తయో కోట్ఠాసేతిఆదితో చతుధా భిన్నకోట్ఠాసేసు ఇతరే చ తయో కోట్ఠాసే.

రాజపుత్తూపమాయాతి రఞ్ఞో జేట్ఠపుత్తఉపమాయ. న్తి పిళన్ధనం. ఉరే వాయామజనితఅరియజాతియా ఓరసో. ముఖతో జాతోతి ముఖతో నిగ్గతధమ్మదేసనాయ జాతో, బుద్ధానం వా ధమ్మకాయస్స ముఖభూతఅరియధమ్మతో జాతో. తతో ఏవ ధమ్మజో ధమ్మనిమ్మితో. సత్థు ధమ్మదాయాదస్సేవ గహితత్తా ధమ్మదాయాదో. తేనాహ ‘‘నో ఆమిసదాయాదో’’తి. న్తి ‘‘భగవతో పుత్తో’’తిఆదివచనం. మహాపఞ్ఞతాదిగుణేహి సాతిసయం అనుపుబ్బభావే ఠితత్తా సమ్మా యథాభూతం వదమానో వత్తుం సక్కోన్తో వదేయ్య.

అకుతోభయం నిబ్బానం నిబ్బానగామినిఞ్చ. రాగరజాదీనం విగమేన విగతరజం ధమ్మం దేసేన్తం సుగతం సమ్మాసమ్బుద్ధం భిక్ఖూనం పరోసహస్సం పయిరుపాసతీతి యోజనా.

‘‘సేవేథ భజథా’’తి వత్వా తత్థ కారణమాహ ‘‘పణ్డితా భిక్ఖూ అనుగ్గాహకా’’తి. పణ్డితాపి సమానా న అప్పస్సుతా, అథ ఖో ఓవాదానుసాసనీహి అనుగ్గాహకాతి పురిమా ఉపమా థేరస్సేవ వసేన ఉదాహటా, దుతియా పన భగవతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్సపి వసేన ఉదాహటా.

౩౦౨. అజ్ఝత్తికాతి సత్తసన్తానపరియాపన్నా. అజ్ఝత్తం పచ్చత్తన్తి పదద్వయేనపి తంతంపాటిపుగ్గలికధమ్మా వుచ్చన్తీతి ఆహ ‘‘ఉభయమ్పేతం నియకాధివచనమేవా’’తి. ససన్తతిపరియాపన్నతాయ పన అత్తాతి గహేతబ్బభావూపగమనవసేన అత్తానం అధికిచ్చ ఉద్దిస్స పవత్తం అజ్ఝత్తం, తంతంసత్తసన్తానపరియాపన్నతాయ పచ్చత్తం. తేనాహ అట్ఠకథాయం (విసుద్ధి. ౧.౩౦౭) ‘‘అత్తని పవత్తత్తా అజ్ఝత్తం, అత్తానం పటిచ్చ పటిచ్చ పవత్తత్తా పచ్చత్త’’న్తి. కక్ఖళన్తి కథినం. యస్మా తం థద్ధభావేన సహజాతానం పతిట్ఠా హోతి, తస్మా ‘‘థద్ధ’’న్తి వుత్తం. ఖరిగతన్తి ఖరసభావేసు గతం తప్పరియాపన్నం, ఖరసభావమేవాతి అత్థో. యస్మా పన ఖరసభావం ఫరుసాకారేన ఉపట్ఠానతో ఫరుసాకారం హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘ఫరుస’’న్తి. ఉపాదిన్నం నామ సరీరట్ఠకం. తత్థ యం కమ్మసముట్ఠానం, తం నిప్పరియాయతో ‘‘ఉపాదిన్న’’న్తి వుచ్చతి, ఇతరం అనుపాదిన్నం. తదుభయమ్పి ఇధ తణ్హాదీహి ఆదిన్నగహితపరామట్ఠవసేన ఉపాదిన్నమేవాతి దస్సేతుం ‘‘సరీరట్ఠకఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఆదిన్నన్తి అభినివిట్ఠం. మమన్తి గహితం. అహన్తి పరామట్ఠం. ధాతుకమ్మట్ఠానికస్సాతి చతుధాతువవత్థానవసేన ధాతుకమ్మట్ఠానం పరిహరన్తస్స. ఏత్థాతి ఏతస్మిం ధాతుకమ్మట్ఠానే. తీసు కోట్ఠాసేసూతి తిప్పకారేసు కోట్ఠాసేసు. న హి తే తయో చత్తారో కోట్ఠాసా.

వుత్తప్పకారాతి ‘‘కేసా లోమా’’తిఆదినా వుత్తప్పకారా. నానాసభావతోతి సతిపి కక్ఖళభావసామఞ్ఞే ససమ్భారవిభత్తితో పన కేసాదిసఙ్ఘాతగతనానాసభావతో. ఆలయోతి అపేక్ఖా. నికన్తీతి నికామనా. పత్థనాతి తణ్హాపత్థనా. పరియుట్ఠానన్తి తణ్హాపరియుట్ఠానం. గహణన్తి కాముపాదానం. పరామాసోతి పరతో ఆమసనా మిచ్ఛాభినివేసో. న బలవా ఆలయాది. యది ఏవం కస్మా విభఙ్గే బాహిరాపి పథవీధాతు విత్థారేనేవ విభత్తాతి? యథాధమ్మదేసనత్తా తత్థ విత్థారేనేవ దేసనా పవత్తా, యథానులోమదేసనత్తా పనేత్థ వుత్తనయేన దేసనా సంఖిత్తా.

యోజేత్వా దస్సేతీతి ఏకజ్ఝం కత్వా దస్సేతి. సాతి అజ్ఝత్తికా పథవీధాతు. సుఖపరిగ్గహో హోతి ‘‘న మే సో అత్తా’’తి. సిద్ధే హి అనత్తలక్ఖణే దుక్ఖలక్ఖణం అనిచ్చలక్ఖణఞ్చ సిద్ధమేవ హోతి సఙ్ఖతధమ్మేసు తదవినాభావతోతి. విసూకాయతీతి విసూకం విరూపకిరియం పవత్తేతి. సా పన అత్థతో విప్ఫన్దనమేవాతి ఆహ ‘‘విప్ఫన్దతీ’’తి. అస్సాతి అజ్ఝత్తికాయ పథవీధాతుయా. అచేతనాభావో పాకటో హోతి ధాతుమత్తతాయ దస్సనతో. తం ఉభయమ్పీతి తం పథవీధాతుద్వయమ్పి.

తతో విసేసతరేనాతి తతో బాహిరమహాపథవితో విసేసవన్తతరేన, లహుతరేనాతి అత్థో. కుప్పతీతి లుప్పతి. విలీయమానాతి పకతిఉదకే లోణం వియ విలయం గచ్ఛన్తీ. ఉదకానుగతాతి ఉదకం అనుగతా ఉదకగతికా. తేనాహ ‘‘ఉదకమేవ హోతీ’’తి. అభావో ఏవ అభావతా, న భవతీతి వా అభావో, తథాసభావో ధమ్మో. తస్స భావో అభావతా. వయో వినాసో ధమ్మో సభావో ఏతస్సాతి వయధమ్మో, తస్స భావో వయధమ్మతా, అత్థతో ఖయో ఏవ. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. తేనాహ ‘‘సబ్బేహిపి ఇమేహి పదేహి అనిచ్చలక్ఖణమేవ వుత్త’’న్తి. విద్ధంసనభావస్స పన పవేదితబ్బత్తా కామం అనిచ్చలక్ఖణమేవ వుత్తం సరూపతో, ఇతరానిపి అత్థతో వుత్తానేవాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యం పనా’’తిఆది.

మత్తం ఖణమత్తం తిట్ఠతీతి మత్తట్ఠో, అప్పమత్తట్ఠో మత్తట్ఠకో, అతిఇత్తరఖణికోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘పరిత్తట్ఠితికస్సా’’తి. ఠితిపరిత్తతాయాతి ఏకచిత్తపవత్తిమత్తతాఠానలక్ఖణస్స ఇతరభావేన. ఏకస్స చిత్తస్స పవత్తిక్ఖణమత్తేనేవ హి సత్తానం పరమత్థతో జీవనక్ఖణో పరిచ్ఛిన్నో. తేనాహ ‘‘అయం హీ’’తిఆది.

జీవితన్తి జీవితిన్ద్రియం. సుఖదుక్ఖాతి సుఖదుక్ఖా వేదనా. ఉపేక్ఖాపి హి సుఖదుక్ఖాస్వేవ అన్తోగధా ఇట్ఠానిట్ఠభావతో. అత్తభావోతి జీవితవేదనావిఞ్ఞాణాని ఠపేత్వా అవసిట్ఠధమ్మా వుత్తా. కేవలాతి అత్తనిచ్చభావేన అవోమిస్సా. ఏకచిత్తసమాయుత్తాతి ఏకేన చిత్తేన సహితా ఏకచిత్తక్ఖణికా. లహుసో వత్తతే ఖణోతి తాయ ఏవ ఏకక్ఖణికతాయ లహుకో అతిఇత్తరో జీవితాదీనం ఖణో వత్తతి వీతివత్తతీతి అత్థో. ఇదన్తి గాథావచనం.

యస్మా సత్తానం జీవితం అస్సాసపస్సాసానం అపరాపరసఞ్చరణం లభమానమేవ పవత్తతి, న అలభమానం, తస్మా అస్సాసపస్సాసూపనిబద్ధం. తథా మహాభూతానం సమవుత్తితం లభమానమేవ పవత్తతి. పథవీధాతుయా హి ఆపోధాతుఆదీనం వా అఞ్ఞతరపకోపేన బలసమ్పన్నోపి పురిసో పత్థద్ధకాయో వా, అతిసారాదివసేన కిలిన్నపూతికాయో వా, మహాడాహపరేతో వా, సఞ్ఛిజ్జమానసన్ధిబన్ధనో వా హుత్వా జీవితక్ఖయం పాపుణాతి. కబళీకారాహారానం యుత్తకాలే లభన్తస్సేవ జీవితం పవత్తతి, అలభన్తస్స పరిక్ఖయం గచ్ఛతి, విఞ్ఞాణే పవత్తమానేయేవ చ జీవితం పవత్తతి, న తస్మిం అప్పవత్తమానే. జీవితన్తి ఏత్థ ఇతి-సద్దేన ఇరియాపథూపనిబద్ధతాసీతుణ్హూపనిబద్ధతాదీనం సఙ్గహో. చతున్నఞ్హి ఇరియాపథానం సమవుత్తితం లభమానమేవ జీవితం పవత్తతి, అఞ్ఞతరస్స పన అధిమత్తతాయ ఆయుసఙ్ఖారా ఉపచ్ఛిజ్జన్తి, సీతుణ్హానమ్పి సమవుత్తితం లభమానమేవ పవత్తతి, అతిసీతేన పన అతిఉణ్హేన వా అభిభూతస్స విపజ్జతీతి.

తణ్హుపాదిన్నస్సాతి ఇమినా హి పచ్చయుప్పన్నతాకిత్తనేన సరసపభఙ్గుతంయేవ విభావేతి. దుక్ఖానుపస్సనాయ తణ్హాగ్గాహస్స అనిచ్చానుపస్సనాయ మానగ్గాహస్స అనత్తానుపస్సనాయ దిట్ఠిగ్గాహస్స ఉజువిపచ్చనీకభావతో ఏకంసేనేవ తీహి అనుపస్సనాహి గాహాపి విగచ్ఛన్తీతి ఆహ ‘‘నోతేవ హోతీ’’తి. ఏకంయేవ ఆగతం బాహిరాయ పథవీధాతుయా అన్తరధానదస్సనపవత్తజోతనాయ.

పరిగ్గహన్తి ధాతుపరిగ్గహణం. పట్ఠపేన్తోతి ఆరభన్తో దేసేన్తో. సోతద్వారే బలం దస్సేతీతి యోజనా. కమ్మట్ఠానికస్స బలదస్సనాపదేసేన కమ్మట్ఠానస్స ఆనుభావం దస్సేతి. వాచాయ ఘట్టనమేవ వుత్తం సోతద్వారే బలదస్సనభావతో. బలన్తి చ బాహిరాయ వియ అజ్ఝత్తికాయపి పథవీధాతుయా అచేతనాభావదస్సనేన రుక్ఖస్స వియ అక్కోసన్తేపి పహరన్తేపి నిబ్బికారతా. సమ్పతివత్తమానుప్పన్నభావేనాతి తదా పచ్చుప్పన్నభావేన. సముదాచారుప్పన్నభావేనాతి ఆపాథగతే తస్మిం అనిట్ఠే సద్దారమ్మణే ఆరమ్మణకరణసఙ్ఖాతఉప్పత్తివసేన సోతద్వారే జవనవేదనా దుక్ఖాతి వచనతో. తథా హి ‘‘ఉపనిస్సయవసేనా’’తి వుత్తం. వేదనాదయోపీతి ‘‘వేదనా అనిచ్చా’’తి ఏత్థ వుత్తవేదనా చేవ సఞ్ఞాదయో చ. తే హి ఫస్సేన సమానభూమికా న పుబ్బే వుత్తవేదనా. ధాతుసఙ్ఖాతమేవ ఆరమ్మణన్తి యథాపరిగ్గహితం పథవీధాతుసఙ్ఖాతమేవ విసయం. పక్ఖన్దతీతి విపస్సనాచిత్తం అనిచ్చన్తిపి దుక్ఖన్తిపి అనత్తాతిపి సమ్మసనవసేన అనుపవిసతి. ఏతేన బహిద్ధావిక్ఖేపాభావమాహ, పసీదతీతి పన ఇమినా కమ్మట్ఠానస్స వీథిపటిపన్నతం. సన్తిట్ఠతీతి ఇమినా ఉపరూపరి విసేసావహభావేన అవత్థానం పటిపక్ఖాభిభవేన నిచ్చలభావతో. విముచ్చతీతి ఇమినా తణ్హామానదిట్ఠిగ్గాహతో విసేసేన ముచ్చనం. అట్ఠకథాయం పన సముట్ఠానవసేన అత్థో వుత్తో ‘‘అధిమోక్ఖం లభతీ’’తి. సోతద్వారమ్హి ఆరమ్మణే ఆపాథగతేతి ఇదం మూలపరిఞ్ఞాయ మూలదస్సనం. సోతద్వారేహి ఆవజ్జనవోట్ఠబ్బనానం అయోనిసో ఆవజ్జయతో వోట్ఠబ్బనవసేన ఇట్ఠే ఆరమ్మణే లోభో, అనిట్ఠే చ పటిఘో ఉప్పజ్జతి, మనోద్వారే పన ‘‘ఇత్థీ, పురిసో’’తి రజ్జనాది హోతి, తస్స పఞ్చద్వారజవనం మూలం, సబ్బం వా భవఙ్గాది. ఏవం మనోద్వారజవనస్స మూలవసేన పరిఞ్ఞా. ఆగన్తుకతావకాలికపరిఞ్ఞా పన పఞ్చద్వారజవనస్సేవ అపుబ్బభావవసేన ఇతరభావవసేన చ వేదితబ్బా. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన సతిపట్ఠానసంవణ్ణనాయం వుత్తో ఏవ.

యాథావతో ధాతూనం పరిగ్గణ్హనవసేన కతపరిగ్గహస్సపి అనాదికాలభావనావసేన అయోనిసో ఆవజ్జనం సచేపి ఉప్పజ్జతి. వోట్ఠబ్బనం పత్వాతి వోట్ఠబ్బనకిచ్చతం పత్వా. ఏకం ద్వే వారే ఆసేవనం లభిత్వా, న ఆసేవనపచ్చయం. న హి ఉపేక్ఖాసహగతాహేతుకచిత్తం ఆసేవనపచ్చయభూతం అత్థి. యది సియా, పట్ఠానే కుసలత్తికే పటిచ్చవారాదీసు ‘‘న మగ్గపచ్చయా ఆసేవనే ద్వే, ఆసేవనపచ్చయా న మగ్గే ద్వే’’తి చ వత్తబ్బం సియా, ‘‘న మగ్గపచ్చయా ఆసేవనే ఏకం (పట్ఠా. ౧.౧.౨౨౧), ఆసేవనపచ్చయా న మగ్గే ఏక’’న్తి (పట్ఠా. ౧.౧.౧౫౨) చ పన వుత్తం. ఏకం ద్వే వారేతి ఏత్థ చ ఏకగ్గహణం వచనసిలిట్ఠతాయ వసేన వుత్తం. న హి దుతియే మోఘవారే ఏకవారమేవ వోట్ఠబ్బనం పవత్తతి. ద్విక్ఖత్తుం వా తస్స పవత్తిం సన్ధాయ ఏకవారగ్గహణం, తిక్ఖత్తుం పవత్తిం సన్ధాయ ద్వేవారగ్గహణం. తత్థ దుతియం తతియఞ్చ పవత్తమానం లద్ధాసేవనం వియ హోతి. యస్మా పన ‘‘వోట్ఠబ్బనం పత్వా ఏకం ద్వే వారేఆసేవనం లభిత్వా చిత్తం భవఙ్గమేవ ఓతరతీ’’తి ఇదం దుతియమోఘవారవసేన వుత్తం భవేయ్య. సో చ ఆరమ్మణదుబ్బలతాయ ఏవ హోతీతి అభిధమ్మట్ఠకథాయం నియమితో. ఇధ పన తిక్ఖానుపస్సనానుభావేన అకుసలుప్పత్తియా అసమ్భవవసేన అయోనిసోవ ఆవజ్జతో అయోనిసో వవత్థానం సియా, న యోనిసో, తస్మిఞ్చ పవత్తే మహతి అతిమహతి వా ఆరమ్మణే జవనం న ఉప్పజ్జేయ్యాతి అయమత్థో విచారేత్వా గహేతబ్బో.

ఏతస్సేవ వా సతిపి దువిధతాపరికప్పనే సో చ యది అనులోమే వేదనాత్తికే పటిచ్చవారాదీసు ‘‘ఆసేవనపచ్చయా న మగ్గే ద్వే, న మగ్గపచ్చయా ఆసేవనే ద్వే’’తి చ వుత్తం సియా, (లబ్భేయ్య), న చ వుత్తం. యది పన వోట్ఠబ్బనమ్పి ఆసేవనపచ్చయో సియా, కుసలాకుసలానమ్పి సియా. న హి ఆసేవనపచ్చయం లద్ధుం యుత్తస్స ఆసేవనపచ్చయతాపి ధమ్మో ఆసేవనపచ్చయో హోతీతి అవుత్తో అత్థి, వోట్ఠబ్బనస్స పన కుసలాకుసలానం ఆసేవనపచ్చయభావో అవుత్తో – ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి నాసేవనపచ్చయా. అకుసలం…పే… నాసేవనపచ్చయా’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౯౩-౯౪) వచనతో పటిక్ఖిత్తో చ. అథాపి సియా అసమానవేదనానం వసేనేవ వుత్తన్తి చ, ఏవమపి యథా – ‘‘ఆవజ్జనా కుసలానం ఖన్ధానం అకుసలానం ఖన్ధానం అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౧౭) వుత్తం, ఏవం ‘‘ఆసేవనపచ్చయేన పచ్చయో’’తిపి వత్తబ్బం సియా. తం జాతిభేదా న వుత్తన్తి చే? భూమిభిన్నస్స కామావచరస్స రూపావచరాదీనం ఆసేవనపచ్చయభావో వియ జాతిభిన్నస్సపి భవేయ్యాతి వత్తబ్బో ఏవ సియా, అభిన్నజాతికస్స చ వసేన యథా – ‘‘ఆవజ్జనా సహేతుకానం ఖన్ధానం అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి వుత్తం, ఏవం ‘‘ఆసేవనపచ్చయేన పచ్చయో’’తిపి వత్తబ్బం సియా, న చ వుత్తం. తస్మా వేదనాత్తికేపి ‘‘ఆసేవనపచ్చయా న మగ్గే ఏకం, న మగ్గపచ్చయా ఆసేవనే ఏక’’న్తి ఏవం గణనాయ నిద్ధారియమానాయ వోట్ఠబ్బనస్స ఆసేవనపచ్చయత్తస్స అభావా అయం మోఘవారో ఉపపరిక్ఖిత్వా గహేతబ్బో.

వోట్ఠబ్బనం పన వీథివిపాకసన్తతియా ఆవట్టనతో ఆవజ్జనా, తతో విసదిసస్స జవనస్స కరణతో మనసికారోతి చ వత్తబ్బతం లభేయ్య, ఏవఞ్చ కత్వా పట్ఠానే ‘‘వోట్ఠబ్బనం కుసలానం ఖన్ధానం అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆది న వుత్తం, ‘‘ఆవజ్జనా’’ఇచ్చేవ (పట్ఠా. ౧.౧.౪౧౭) వుత్తం, తమ్పి వోట్ఠబ్బనతో పరం చతున్నం పఞ్చన్నం వా జవనానం ఆరమ్మణపురేజాతం భవితుం అసక్కోన్తం రూపాదిం ఆరబ్భ పవత్తమానం వోట్ఠబ్బనం జవనట్ఠానే ఠత్వా భవఙ్గం ఓతరతి. జవనట్ఠానే ఠత్వాతి చ జవనస్స ఉప్పజ్జనట్ఠానే ద్విక్ఖత్తుం పవత్తిత్వాతి అత్థో, న జవనభావేనాతి. ఆసేవనం లభిత్వాతి చేత్థ ఆసేవనం వియ ఆసేవనన్తి వుత్తోవాయమత్థో. విప్ఫారికత్తా చస్స ద్విక్ఖత్తుం వా తిక్ఖత్తుం వా పవత్తియేవ చేత్థ ఆసేవనసదిసతా. విప్ఫారికతాయ హి విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకతా చస్స వుచ్చతి. విప్ఫారికమ్పి జవనం వియ అనేకక్ఖత్తుం అప్పవత్తియా అసుప్పతిట్ఠితతాయ చ న నిప్పరియాయతో ఆసేవనభావేన వత్తతీతి న ఇమస్స ఆసేవనత్థం వుత్తం. అట్ఠకథాయం పన ఫలచిత్తేసు మగ్గపరియాయో వియ పరియాయవసేన వుత్తం.

అయన్తి ‘‘సచేపీ’’తిఆదినా వుత్తో ఏకవారమ్పి రాగాదీనం అనుప్పాదనవసేన విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తో యోగావచరో. కోటిప్పత్తోతి మత్థకం పత్తో. పటిపక్ఖేహి అనభిభూతత్తా విసదవిపస్సనాఞాణతాయ తిక్ఖవిపస్సకో. ఆరమ్మణం పరిగ్గహితమేవ హోతి ‘‘ఏవం మే జవనం జవిత’’న్తి సారమ్మణస్స జవనస్స హుత్వా అభావవవత్థాపనస్స కమ్మట్ఠానభావతో, తథా ఆవజ్జనవసేన వా తం ఆరమ్మణం విస్సజ్జేత్వా తావదేవ మూలకమ్మట్ఠానభూతం ఆరమ్మణం పరిగ్గహితమేవ హోతి. దుతియస్స పన వసేనాతి ‘‘అపరస్స రాగాదివసేన ఏకవారం జవనం జవతీ’’తిఆదినా వుత్తస్స నాతితిక్ఖవిపస్సకస్స వసేన ‘‘తస్స ధాతారమ్మణమేవ చిత్తం పక్ఖన్దతీ’’తిఆదినా ఇమస్మిం సుత్తే ఆగతత్తా. ‘‘తమేనం ఉపధిపహానాయ పటిపన్నం ఉపధిపటినిస్సగ్గాయ కదాచి కరహచి సతిసమ్మోసా ఉపధిపటిసంయుత్తా సరసఙ్కప్పా సముదాచరన్తి. దన్ధో ఉదాయి సతుప్పాదో, అథ ఖో నం ఖిప్పమేవ పజహతి వినోదేతి బ్యన్తీకరోతి అనభావం గమేతీ’’తి లటుకికోపమే. తస్స హి అట్ఠకథాయం ‘‘సోతాపన్నాదయో తావ పజహన్తు, పుథుజ్జనో కథం పజహతీ’’తి చోదనం పట్ఠపేత్వా ‘‘ఆరద్ధవిపస్సకో హి సతిసమ్మోసేన సహసా కిలేసే ఉప్పన్నే ‘మాదిసస్స నామ భిక్ఖునో కిలేసో ఉప్పన్నో’తి సంవేగం కత్వా వీరియం పగ్గయ్హ విపస్సనం వడ్ఢేత్వా మగ్గేన కిలేసే సముగ్ఘాతేతి, ఇతి సో పజహతి నామా’’తి అత్థో వుత్తో. తేన వుత్తం – ‘‘తస్స ధాతారమ్మణమేవ చిత్తం పక్ఖన్దతీతిఆదినా ఇమస్మిం సుత్తే ఆగతత్తా’’తిఆది. ఇన్ద్రియభావనే చ మజ్ఝిమస్స వసేన అయమత్థో వేదితబ్బో.

పరిగ్గహవసేనాతి ధాతుపరిగ్గహవసేన. మమ్మచ్ఛేదనాదివసేన పవత్తఅక్కోసనాదిం అనిట్ఠం ఆరమ్మణం పత్వా సోతద్వారే కిలమతి పుగ్గలో, తథా పోథనపహరణాదికం అనిట్ఠం ఆరమ్మణం పత్వా కాయద్వారే కిలమతి.

సముదాచరన్తీతి సబ్బసో ఉద్ధం ఆచరన్తి. తయిదం అమనాపేహి సముదాచరణం నామ పోథనపహరణాదివసేన ఉపక్కమనమేవాతి ఆహ ‘‘ఉపక్కమన్తీ’’తి, బాధన్తీతి అత్థో. తథాసభావోతి యథా పాణిప్పహారాదీహి ఘట్టితమత్తో వికారం ఆపజ్జతి, తథాసభావో. ‘‘ఉభతోదణ్డకేన చేపి, భిక్ఖవే, కకచేనా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౩౨) ఓవాదదానం నామ అనఞ్ఞసాధారణం బుద్ధానంయేవ ఆవేణికన్తి ఆహ ‘‘వుత్తం ఖో పనేతం భగవతాతి అనుస్సరన్తోపి…పే… కకచూపమోవాదం అనుస్సరన్తోపీ’’తి వుత్తం. తస్సపి పరియత్తిధమ్మభావతోతి కేచి. యం పన కకచోకన్తకేసుపి మనుస్సేసు అప్పదుస్సనం నిబ్బికారం, తం సత్థుసాసనం అనుస్సరన్తోపి సమ్మాపటిపత్తిలక్ఖణం ధమ్మం అనుస్సరతియేవాతి ఏవం వా ఏత్థ అత్థో వేదితబ్బో. భిక్ఖునో గుణన్తి అరియధమ్మాధిగమనసిద్ధం గుణమాహ. సో చ సబ్బేసమ్పి అరియానం గుణోతి తం అనుస్సరన్తోపి సఙ్ఘం అనుస్సరతి ఏవాతి వుత్తం.

విపస్సనుపేక్ఖా అధిప్పేతా, తస్మా ఉపేక్ఖా కుసలనిస్సితా న సణ్ఠాతీతి విపస్సనావసేన సబ్బస్మిమ్పి సఙ్ఖారగతే అజ్ఝుపేక్ఖనం న లభతీతి అత్థో. ఛళఙ్గుపేక్ఖాతి ఛళఙ్గుపేక్ఖా వియ ఛళఙ్గుపేక్ఖా ఇట్ఠానిట్ఠేసు నిబ్బికారతాసామఞ్ఞేన. తేనాహ ‘‘సా పనేసా’’తిఆది. ఛళఙ్గుపేక్ఖాఠానే ఠపేతి ‘‘లాభా వత మే, సులద్ధం వత మే’’తిఆదినా అత్తమనతం ఆపజ్జన్తో.

౩౦౩. ఆపోగతన్తి ఆబన్ధనవసేన ఆపో, తదేవ ఆపోసభావం గతత్తా ఆపోగతం, సభావేనేవ ఆపోభావం వా పత్తన్తి అత్థో. యస్మా పన సో ఆపోభావసఙ్ఖాతో అల్లయూసభావో ససమ్భారపథవీససమ్భారఉదకాదిగతే సబ్బస్మిమ్పి ఆపస్మిం విజ్జతి, తస్మా వుత్తం ‘‘సబ్బఆపేసు గతం అల్లయూసభావలక్ఖణ’’న్తి, ద్రవభావలక్ఖణన్తి అత్థో. ‘‘పకుప్పతీ’’తి పాకతికపకోపం సన్ధాయాహ ‘‘ఓఘవసేన వడ్ఢతీ’’తి. తేనాహ ‘‘అయమస్స పాకతికో పకోపో’’తి. ఇతరం పన దస్సేతుం ‘‘ఆపోసంవట్టకాలే పనా’’తిఆది వుత్తం. ఓగచ్ఛన్తీతి ఏత్థ ఓగమనన్తి పరియాదానం అధిప్పేతం, న అధోగమనమత్తన్తి ఆహ ‘‘ఉద్ధనే…పే… పాపుణన్తీ’’తి.

౩౦౪. సబ్బతేజేసు గతన్తి ఇన్ధనాదివసేన అనేకభేదేసు సబ్బేసు తేజోకోట్ఠాసేసు గతం పవత్తం. యథా పీతి ఏవ పీతిగతం, ఏవం తేజో ఏవ తేజోగతం, తేజనవసేన పవత్తిమత్తన్తి అత్థో. ఏవం ఆపోగతం, వాయోగతఞ్చ వేదితబ్బన్తి ఆహ ‘‘పురిమే’’తిఆది. ఏకాహికజరాదిభావేనాతి ఏకాహికాదిజరాభేదేన. ఉసుమజాతోతి ఉస్మాభిభూతో. జీరతీతి జిణ్ణో హోతి. తేజోధాతువసేన లబ్భమానా ఇమస్మిం కాయే జరాపవత్తి పాకటజరావసేన వేదితబ్బాతి దస్సేతుం ‘‘ఇన్ద్రియవేకల్లత్త’’న్తిఆది వుత్తం. వలిపలితాదిభావన్తి వలితపలితభావం, అఙ్గపచ్చఙ్గానం సిథిలభావఞ్చ. కుప్పితేనాతి ఖుభితేన. సతక్ఖత్తుం తాపేత్వా తాపేత్వా సీతూదకే పక్ఖిపిత్వా ఉద్ధటసప్పి సతధోతసప్పీతి వదన్తి. సరీరే పకతిఉసుమం అతిక్కమిత్వా ఉణ్హభావో సన్తాపో, సరీరస్స దహనవసేన పవత్తో మహాదాహో పరిదాహోతి అయమేవ తేసం విసేసో. అసితన్తి సుత్తం. ఖాయితన్తి ఖాదితం. సాయితన్తి అస్సాదితం. సమ్మా పరిపాకం గచ్ఛతీతి సమవేపాకినియా గహణియా వసేన వుత్తం. అసమ్మాపరిపాకోపి విసమపాకినియా గహణియా వసేన వేదితబ్బో. రసాదిభావేనాతి రసరుధిరమంసమేదన్హారుఅట్ఠిఅట్ఠిమిఞ్జసుక్కభావేన. వివేకన్తి పుథుభావం అఞ్ఞమఞ్ఞం విసదిసభావం. అసితాదిభేదస్స ఆహారస్స పరిణామే రసో హోతి, తం పటిచ్చ రసధాతు ఉప్పజ్జతీతి అత్థో. ఏవం రసస్స పరిణామే ‘‘రుధిర’’న్తిఆదినా సబ్బం నేతబ్బం.

హరితన్తన్తి హరితమేవ, అన్త-సద్దేన పదవడ్ఢనం కతం యథా ‘‘వనన్తం సుత్తన్త’’న్తి. చమ్మనిల్లేఖనం చమ్మం లిఖిత్వా ఛడ్డితకసటం.

౩౦౫. ఉగ్గారహిక్కారాదీతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన ఉద్దేకఖీపనాదిపవత్తకవాతానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. ఉచ్చారపస్సావాదీతి ఆది-సద్దేన పిత్తసేమ్హలసికాదినీహరణవాతస్స చేవ ఉసుమవాతస్స చ సఙ్గహో వేదితబ్బో. యదిపి కుచ్ఛి-సద్దో ఉదరపరియాయో, కోట్ఠ-సద్దేన పన అబ్భన్తరస్స వుచ్చమానత్తా తదవసిట్ఠో ఉదరపదేసో ఇధ కుచ్ఛి-సద్దేన వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘కుచ్ఛిసయా వాతాతి అన్తానం బహివాతా’’తి. సమిఞ్జనపసారణాదీనీతి ఆది-సద్దేన ఆలోకనవిలోకనఉద్ధరణాదికా సబ్బా కాయికకిరియా సఙ్గహితా. అవసవతి ఉదకం ఏతస్మాతి ఓస్సవనం, ఛదనన్తో. ఇధాతి ఇమస్మిం ఠానే.

౩౦౬. నిస్సత్తభావన్తి అనత్తకతం. యథాదస్సితా హి చతస్సో ధాతుయో అనత్తనియం కేవలం ధాతుమత్తా నిస్సత్తనిజ్జీవాతి ఇమమత్థం దస్సేతి. పరివారితోతి పరివారితభావేన ఠితో పరివుతో. తేనాహ ‘‘ఏతానీ’’తిఆది, కట్ఠాదీని సన్నివేసవిసేసవసేన ఠపితానీతి అధిప్పాయో. అఞ్ఞథా అగారసమఞ్ఞాయ భావతో. తేనాహ ‘‘కట్ఠాదీసు పనా’’తిఆది. యదత్థం పాళియం ‘‘సేయ్యథాపి, ఆవుసో’’తిఆది ఆరద్ధం, తమత్థం పాకటం కత్వా దస్సేతుం ‘‘యథా కట్ఠాదీనీ’’తిఆది వుత్తం.

కామం హేట్ఠా ‘‘మత్తట్ఠకస్స కాయస్సా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౩౦౨) అవిభాగేన ఏకదేసేన చ ఉపాదారూపమ్పి కథితం, తథా వేదనాదయో ఖన్ధభావేన పరిగ్గహేత్వా న కథితా, తథా తణ్హాపి సముదయసచ్చభావేన. ఇతరాని పన సచ్చాని సబ్బేన సబ్బం న కథితాని. తేనేవాహ ‘‘హేట్ఠా…పే… న కథితానీ’’తి. చక్ఖుపసాదే నిరుద్ధేతి చక్ఖుపసాదే వినట్ఠే. ఉపహతేతి పుబ్బకిమిఆదీహి ఉపద్దుతే. పలిబుద్ధేతి పుబ్బాదిఉప్పత్తియా వినా పటిచ్ఛాదితే. తజ్జోతి తస్సానురూపో, చక్ఖువిఞ్ఞాణుప్పత్తియా అనురూపోతి అత్థో. చక్ఖుస్స రూపారమ్మణే ఆపాథగతే ఉప్పజ్జనమనసికారో హదయసన్నిస్సయోపి చక్ఖుమ్హి సతి హోతి, అసతి న హోతీతి కత్వా ‘‘చక్ఖుం పటిచ్చ ఉప్పజ్జనమనసికారో’’తి వుత్తో. భవఙ్గావట్టనం తస్స యథా ఆరమ్మణపచ్చయే, ఏవం పసాదపచ్చయేపి హోతీతి వుత్తం ‘‘చక్ఖుఞ్చ రూపే చ పటిచ్చా’’తి. న్తి చక్ఖుద్వారే కిరియమనోధాతుచిత్తం. అఞ్ఞవిహితస్సాతి అఞ్ఞారమ్మణపసుతస్స. తదనురూపస్సాతి తేసం చక్ఖురూపతదాభోగానం అనురూపస్స.

చత్తారి సచ్చాని దస్సేతి సరూపతో అత్థాపత్తితో చాతి అధిప్పాయో. తప్పకారో భూతో, తప్పకారం వా పత్తో తథాభూతో, తస్స, యథా చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి, తాదిసస్స పచ్చయాకారసమవేతస్సాతి అత్థో. తిసముట్ఠానరూపన్తి ఉతుకమ్మాహారసముట్ఠానరూపం. ఇదఞ్చ సతిపి తదా భవఙ్గావట్టనచిత్తసముట్ఠానరూపే కేవలం చక్ఖువిఞ్ఞాణసముట్ఠితరూపస్స అభావమత్తం గహేత్వా వుత్తం. సఙ్గహం గచ్ఛతీతి నగరం వియ రజ్జే రూపక్ఖన్ధే సఙ్గహేతబ్బతం గహేతబ్బతం గచ్ఛతి. ‘‘తథాభూతస్సా’’తి వుత్తత్తా వేదనాదయో చక్ఖువిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తావ, విఞ్ఞాణమ్పి చక్ఖువిఞ్ఞాణమేవ. సఙ్ఖారాతి చేతనావ వుత్తా చేతనాపధానత్తా సఙ్ఖారక్ఖన్ధస్సాతి అధిప్పాయో. తత్థ పన ఫస్సజీవితిన్ద్రియమనసికారచిత్తట్ఠితియోపి సఙ్ఖారక్ఖన్ధధమ్మావ. ఏకతో సఙ్గహో ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధా’’తి ఏకతో గణనా. సమాగమోతి యథాసకం పచ్చయవసేన సమోధానం. సమవాయోతి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స పచ్చయభావేన సమవేతతాయ సముదితభావో.

పచ్చయుప్పన్నధమ్మో పటిచ్చ సముప్పజ్జతి ఏతస్మాతి పటిచ్చసముప్పాదో, పచ్చయాకారో. పచ్చయధమ్మే పస్సన్తోపి పచ్చయుప్పన్నధమ్మే పస్సతి, తే పస్సన్తోపి పచ్చయధమ్మే పస్సతీతి వుత్తం ‘‘యో పటిచ్చసముప్పాద’’న్తిఆది. ఛన్దకరణవసేనాతి తణ్హాయనవసేన. ఆలయకరణవసేనాతి అపేక్ఖాకరణవసేన. అనునయకరణవసేనాతి అనురజ్జనవసేన. అజ్ఝోగాహిత్వాతి ఆరమ్మణం అనుపవిసిత్వా వియ గిలిత్వా వియ నిట్ఠపేత్వా వియ దళ్హగ్గహణవసేన. ఛన్దరాగో వినయతి పహీయతి ఏత్థాతి ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగపహానఞ్చాతి వుచ్చతి నిబ్బానం. ఆహరిత్వాతి పాళియం సరూపతో అనాగతమ్పి అత్థతో ఆనేత్వా సఙ్గణ్హనవసేన గహేతబ్బం. ఆహరణవిధిం పన దస్సేన్తో ‘‘యా ఇమేసూ’’తిఆదిమాహ. ఇమేసు తీసు ఠానేసూతి యథావుత్తేసు సుఖదుక్ఖాదీసు తీసు అభిసమయట్ఠానేసు. దిట్ఠీతి పరిఞ్ఞాభిసమయాదివసేన పవత్తా సమ్మాదిట్ఠి యాథావదస్సనం. ఏవం సఙ్కప్పాదయోపి యథారహం వేదితబ్బా. భావనాపటివేధోతి భావనావసేన పటివేధో, న ఆరమ్మణకరణమత్తేన. అయం మగ్గోతి అయం చతున్నం అరియసచ్చానం పటివిజ్ఝనవసేన పవత్తో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో. ఏత్తావతాపీతి ఏవం ఏకస్మిం చక్ఖుద్వారే వత్థు పరిగ్గహముఖేనపి చతుసచ్చకమ్మట్ఠానస్స మత్థకం పాపనేన బహుం విపులం పరిపుణ్ణమేవ భగవతో సాసనం కతం అనుట్ఠితం హోతి.

ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధమేవ భవఙ్గచిత్తం ఆవజ్జనచిత్తస్స పచ్చయో భవతీతి వుత్తం ‘‘తం నిరుద్ధమ్పీ’’తి. మన్దథామగతమేవాతి మహతియా నిద్దాయ అభిభూతస్స వసేన వుత్తం, కపిమిద్ధపరేతస్స పన భవఙ్గచిత్తం కదాచి ఆవజ్జనస్స పచ్చయో భవేయ్యాతి. భవఙ్గసమయేనేవాతి భవఙ్గస్సేవ పవత్తనసమయేన పగుణజ్ఝానపగుణకమ్మట్ఠానపగుణగన్థేసు తేసం పగుణభావేనేవ ఆభోగేన వినాపి మనసికారో పవత్తతి. తథా హి పగుణం గన్థం పగుణభావేనేవ నిరన్తరం వియ అజ్ఝయమానే అఞ్ఞవిహితతాయ ‘‘ఏత్తకో గన్థో గతో, ఏత్తకో అవసిట్ఠో’’తి సల్లక్ఖణా న హోతి. చతుసముట్ఠానమ్పీతి సబ్బం చతుసముట్ఠానరూపం, న పుబ్బే వియ తిసముట్ఠానమేవాతి అధిప్పాయో. పుబ్బఙ్గమత్తా ఓళారికత్తా చ ఫస్సచేతనావ సఙ్ఖారక్ఖన్ధోతి గహితా, న అఞ్ఞేసం అభావా. ఏకదేసమేవ సమ్మసన్తోతి యథాఉద్దిట్ఠం అత్థం హేట్ఠా అనవసేసతో అనిద్దిసిత్వా ఏకదేసమేవ నిద్దిసనవసేన దేసనాయ ఆమసన్తో. ఇమస్మిం ఠానేతి యథాఉద్దిట్ఠస్స అత్థస్స ‘‘అజ్ఝత్తికఞ్చేవ, ఆవుసో, చక్ఖు’’న్తిఆదినా (మ. ని. ౧.౩౦౬) ఛద్వారవసేన నిద్దిసనట్ఠానే. హేట్ఠా పరిహీనదేసనన్తి – ‘‘యం ఉపాదారూపం చత్తారో అరూపినో ఖన్ధా ఉపరి తీణి అరియసచ్చానీ’’తి నిద్దేసవసేన పరిహీనం అత్థజాతం సబ్బం. తంతంద్వారవసేనాతి చక్ఖుద్వారాదికం తంతంద్వారవసేన. చతుసచ్చవసేన ఆరద్ధా దేసనా చతుసచ్చేనేవ పరియోసాపితాతి ఆహ ‘‘యథానుసన్ధినావ సుత్తన్తం నిట్ఠపేసీ’’తి.

మహాహత్థిపదోపమసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.