౩. ఓపమ్మవగ్గో
౧. కకచూపమసుత్తవణ్ణనా
౨౨౨. మోళిన్తి కేసరచనం. వేహాయసన్తి ఆకాసే. రతనచఙ్కోటవరేనాతి రతనసిలామయవరచఙ్కోటకేన సహస్సనేత్తో సిరసా పటిగ్గహి. ‘‘సువణ్ణచఙ్కోటకవరేనా’’తిపి (బు. వం. అట్ఠ. ౨౩ దూరేనిదానకథా; జా. అట్ఠ. ౧.౨ అవిదూరేనిదానకథా) పాఠో.
సాతి మోళి. మోళి ఏతస్స అత్థీతి మోళికో, మోళికో ఏవ మోళియో. ఫగ్గునోతి పన నామం. సఙ్ఖాతి సమఞ్ఞా. వేలీయతి ఖణముహుత్తాదివసేన ఉపదిసీయతీతి వేలా, కాలోతి ఆహ ‘‘తాయం వేలాయం…పే… అయం కాలవేలా నామా’’తి. వేలయతి పరిచ్ఛేదవసేన తిట్ఠతీతి వేలా, సీమా. వేలయతి సంకిలేసపక్ఖం చాలయతీతి వేలా, సీలం. అనతిక్కమనట్ఠోపి చస్స సంకిలేసధమ్మనిమిత్తం అచలనమేవ. విఞ్ఞుపురిసాభావే ఛపఞ్చవాచామత్తం ఓవాదే పమాణం నామ.దవసహగతం కత్వాతి కీళాసహితం కత్వా.
మిస్సీభూతోతి అననులోమికసంసగ్గవసేన మిస్సీభూతో. ‘‘అవణ్ణం భాసతీ’’తి సఙ్ఖేపతో వుత్తం వివరితుం ‘‘తాపనపచనకోట్టనాదీనీ’’తిఆది వుత్తం. అధికరణమ్పి కరోతీతి ఏత్థ యథా సో అధికరణాయ పరిసక్కతి, తందస్సనం ‘‘ఇమేసం భిక్ఖూన’’న్తిఆది. అధికరణం ఆకడ్ఢతీతి అధికరణం ఉద్దిస్స తే భిక్ఖూ ఆకడ్ఢతి, అధికరణం వా తేసు ఉప్పాదేన్తో ఆకడ్ఢతి. ఉద్దేసపదం వాతి పదసో ఉద్దేసమత్తం వా. నేవ పియకమ్యతాయాతి నేవ అత్తని సత్థునో పియభావకామతాయ. న భేదాధిప్పాయేనాతి న సత్థునో తేన భిక్ఖునా భేదాధిప్పాయేన. అత్థకామతాయాతి మోళియఫగ్గునస్స హితకామతాయ.
౨౨౪. అవణ్ణభాసనేతి భిక్ఖునీనం అగుణకథనే. ఛన్దాదీనం వత్థుభావతో కామగుణా గేహం వియ గేహం, తే చ తే సితా నిస్సితాతి గేహస్సితాతి వుత్తా. తణ్హాఛన్దాపి తాసం కత్తుకామతాపీతి ఉభయేపి తణ్హాఛన్దా, పటిఘఛన్దా పన తేసం కత్తుకామతా ఏవ. ఫలికమణి వియ పకతిపభస్సరస్స చిత్తసన్తానస్స ఉపసఙ్గో వియ విపరిణామకారణం రాగాదయోతి ఆహ ‘‘రత్తమ్పి చిత్తం విపరిణత’’న్తిఆది. హితానుకమ్పీతి కరుణాయ పచ్చుపట్ఠాపనమాహ. ‘‘యస్సన్తరతో న సన్తి కోపా’’తిఆదీసు (ఉదా. ౨౦) వియ అన్తర-సద్దో చిత్తపరియాయోతి ఆహ ‘‘దోసన్తరోతి దోసచిత్తో’’తి.
౨౨౫. దుబ్బచతాయ ఓవాదం అసమ్పటిచ్ఛన్తో చిత్తేనేవ పటివిరుద్ధో అట్ఠాసి. గణ్హింసు చిత్తం, హదయగాహినిం పటిపజ్జింసూతి అత్థో. పూరయింసు అజ్ఝాసయన్తి అత్థో. ఏకస్మిం సమయే పఠమబోధియం. ఏకాసనం భోజనస్స ఏకాసనభోజనం, ఏకవేలాయమేవ భోజనం. తఞ్చ ఖో పుబ్బణ్హే ఏవాతి ఆహ ‘‘ఏకం పురేభత్తభోజన’’న్తిఆది. సత్తక్ఖత్తుం భుత్తభోజనమ్పి ఇమస్మిం సుత్తే ఏకాసనభోజనన్తేవ అధిప్పేతం, న ఏకాసనికతాయ ఏకాయ ఏవ నిసజ్జాయ భోజనం. ‘‘అప్పడంస…పే… సమ్ఫస్స’’న్తిఆదీసు వియ అప్ప-సద్దో అభావత్థోతి ఆహ ‘‘నిరాబాధతం, నిద్దుక్ఖత’’న్తి. పధానాదివసేన సల్లహుకం అకిచ్ఛం ఉట్ఠానం సల్లహుకఉట్ఠానం. న ఏకప్పహారేనాతి న ఏకవారేన, న ఏకస్మింయేవ కాలేతి అధిప్పాయో. ద్వే భోజనానీతి ‘‘అపరణ్హే రత్తియ’’న్తి కాలవసేన ద్వే భోజనాని. పఞ్చ గుణేతి అప్పాబాధాదికే పఞ్చ ఆనిసంసే. సతుప్పాదకరణీయమత్తమేవాతి సతుప్పాదమత్తకరణీయమేవ, నివారేతబ్బస్స పునప్పునం సమాదపనఞ్చ నాహోసి.
మణ్డభూమీతి ఓజవన్తభూమి, యత్థ పరిసిఞ్చనేన వినా సస్సాని కిట్ఠాని సమ్పజ్జన్తి. యుగే యోజేతబ్బాని యోగ్గాని, తేసం ఆచరియో యోగ్గాచరియో, తేసం సిక్ఖాపనకో. గామణిహత్థిఆదయోపి ‘‘యోగ్గా’’తి వుచ్చన్తీతి ఆహ పాళియం ‘‘అస్సదమ్మసారథీ’’తి. చతూసు మగ్గేసు యేన యేన మగ్గేన ఇచ్ఛతి. జవసమగాదిభేదాసు గతీసు యం యం గతిం. తం తం మగ్గం ఆరుళ్హావ ఓతిణ్ణాయేవ. నేవ వారేతబ్బా రస్మివినిగ్గణ్హనేన. న విజ్ఝితబ్బా పతోదలట్ఠియా. గమనమేవాతి ఇమే యుత్తా మమ ఇచ్ఛానురూపం మన్దం గచ్ఛన్తి, సమం గచ్ఛన్తి, సీఘం గచ్ఛన్తీతి ఖురేసు నిమిత్తగ్గహణం పట్ఠపేత్వా సారథినా తేసం గమనమేవ పస్సితబ్బం హోతి, న తత్థ నియోజనం. తేహిపి భిక్ఖూహి. పజహింసు పజహితబ్బం. సాలదూసనాతి సాలరుక్ఖవిసనాసకా. అఞ్ఞా చ వల్లియో సాలరుక్ఖే వినన్ధిత్వా ఠితా. బహి నీహరణేనాతి సాలవనతో బహి ఛడ్డనేన. సుసణ్ఠితాతి సణ్ఠానసమ్పన్నా, మరియాదం బన్ధిత్వాతి ఆలవాలసమ్పాదనవసేన మరియాదం బన్ధిత్వా. కిపిల్లపుటకం తమ్బకిపిల్లకపుటకం. సుక్ఖదణ్డకహరణం ఆలవాలబ్భన్తరా.
౨౨౬. విదేహరట్ఠే జాతసంవడ్ఢతాయ వేదేహికా. పణ్డా వుచ్చతి పఞ్ఞా, తాయ ఇతా గతా పవత్తాతి పణ్డితా. గహపతానీతి గేహసామినీ. సోరచ్చేనాతి సంయమేన. నివాతవుత్తీతి పణిపాతకారీ. నిబ్బుతాతి నిబ్బుతదుచ్చరితపరిళాహా. ఉట్ఠాహికాతి ఉట్ఠానవీరియవతీ. కిబ్బిసాతి కురూరా.
౨౨౭. ఏవం అక్ఖన్తియా దోసం దస్సేత్వాతి ‘‘గుణవన్తో’’తి లోకే పత్థటకిత్తిసద్దానమ్పి అక్ఖన్తినిమిత్తం అయసుప్పత్తిగుణపరిహానిఆదిం అక్ఖమతాయఆదీనవం పకాసేత్వా. వచనపథేతి వచనమగ్గే యుత్తకాలాదికే. సణ్హాభావోపి హి వచనస్స పవత్తిఆకారోతి కత్వా ‘‘వచనపథో’’ త్వేవ వుత్తో. తేసంయేవ కాలాదీనం. మేత్తా ఏతస్స అత్థీతి మేత్తం, ఉప్పన్నం మేత్తచిత్తం ఏతేసన్తి ఉప్పన్నమేత్తచిత్తా. పున ‘‘కాలేన వా, భిక్ఖవే’’తిఆది (పరి. ౩౬౨, ౩౬౩) పాళి ధమ్మసభావదస్సనవసేన పవత్తా ‘‘పరం చోదనావసేన వదన్తా నామ ఇమేహి ఆకారేహి వదన్తీ’’తి. అధిముఞ్చిత్వాతి అభిరతివసేన తస్మిం పుగ్గలే భావనాచిత్తం ముఞ్చిత్వా విస్సజ్జేత్వా. సో పుగ్గలో ఆరమ్మణం ఏతస్సాతి తదారమ్మణం, మేత్తచిత్తం. యది ఏవం పదేసవిసయం తం కథం నిప్పదేసవిసయం వియ హోతీతి చోదేన్తో ‘‘కథం తదారమ్మణం సబ్బావన్తం లోకం కరోతీ’’తి ఆహ, ఇతరో ‘‘పఞ్చ వచనపథే’’తిఆదినా పరిహరతి. ఇధ తదారమ్మణఞ్చాతి తస్సేవ మేత్తచిత్తస్స ఆరమ్మణం కత్వాతి పాళియం వచనసేసో దట్ఠబ్బో. తేనాహ ‘‘పున తస్సేవా’’తిఆది. సబ్బా సత్తకాయసఙ్ఖాతా పజా ఏతస్స అత్థీతి సబ్బావన్తోతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘సబ్బావన్త’’న్తి ఆహ. విపులేనాతి మహాజనారమ్మణేన. మహన్తపరియాయో హి విపుల-సద్దో, మహత్తఞ్చేత్థ బహుకభావో. తేనాహ ‘‘అనేకసత్తారమ్మణేనా’’తి. తఞ్చ పుగ్గలన్తి పఞ్చ వచనపథే గహేత్వా ఆగతపుగ్గలం. చిత్తస్సాతి మేత్తాసహగతచిత్తస్స. ఏత్థ చ మేత్తాసహగతేన చేతసా విహరిస్సామాతి సమ్బన్ధో. తత్థ కథన్తి ఆహ ‘‘తఞ్చ పుగ్గలం సబ్బఞ్చ లోకం తస్స చిత్తస్స ఆరమ్మణం కత్వా అధిముచ్చిత్వా’’తి.
౨౨౮. తదత్థదీపికన్తి యా మేత్తం చేతోవిముత్తిం సమ్మదేవ భావేత్వా ఠితస్స నిబ్బికారతో కేనచి వికారం న ఆపాదేతబ్బతా, తదత్థజోతికం. అపథవిన్తి పథవీ న హోతీతి అపథవీ. నిప్పథవిన్తి సబ్బేన సబ్బం పథవీభావాభావం. తిరియం పన అపరిచ్ఛిన్నాతి కస్మా వుత్తం, నను చక్కవాళపబ్బతేహి తం తం చక్కవాళం పరిచ్ఛిన్దతి? న, తదఞ్ఞచక్కవాళపథవియా ఏకాబద్ధభావతో. తిణ్ణఞ్హి చక్కానం అన్తరసదిసే తిణ్ణం తిణ్ణం లోకధాతూనం అన్తరేయేవ పథవీ నత్థి లోకన్తరనిరయభావతో. చక్కవాళపబ్బతన్తరేహి సమ్బద్ధట్ఠానే పథవీ ఏకాబద్ధావ. వివట్టకాలే హి సణ్ఠహమానాపి పథవీ యథాసణ్ఠితపథవియా ఏకాబద్ధావ సణ్ఠహతి. తేనాహ ‘‘తిరియం పన అపరిచ్ఛిన్నా’’తి. ఇమినావ గమ్భీరభావేన వుత్తపరిమాణతో పరం నత్థీతి దీపితం హోతి.
౨౨౯. హలిద్దీతి హలిద్దివణ్ణం అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘యం కిఞ్చి పీతకవణ్ణ’’న్తి. వణ్ణసఙ్ఖాతం రూపం అస్స అత్థీతి రూపీ, న రూపీతి అరూపీతి ఆహ ‘‘అరూపో’’తి. తేనేవాహ ‘‘సనిదస్సనభావపటిక్ఖేపతో’’తి.
౨౩౦. పఞ్చ యోజనసతానీతి హిమవన్తతో సముద్దం పవిట్ఠట్ఠానవసేన వుత్తం, న అనోతత్తదహముఖతో. అఞ్ఞా నదియో ఉపాదాయ లబ్భమానం గమ్భీరతం అప్పమేయ్యఉదకతఞ్చ గహేత్వా ‘‘గమ్భీరా అప్పమేయ్యా’’తి వుత్తం. అట్ఠకథాయం పన తిణుక్కాయ తాపేతబ్బత్తాభావదస్సనపరమేతన్తి వుత్తం ‘‘ఏతేన పయోగేనా’’తిఆది.
౨౩౧. తూలినీ వియ తూలినీతి ఆహ ‘‘సిమ్బలితూలలతాతూలసమానా’’తి. సస్సరన్తి ఏవంపవత్తో సద్దో సస్సరసద్దో. అనురవదస్సనఞ్హేతం. తథా భబ్భరసద్దో. సబ్బమేతం మేత్తావిహారినో చిత్తస్స దూసేతుం అసక్కుణేయ్యభావదస్సనపరం. అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – యథా మహాపథవీ కేనచి పురిసేన అపథవిం కాతుం న సక్కా, యథా ఆకాసే కిఞ్చి రూపం పట్ఠపేతుం న సక్కా, యథా గఙ్గాయ ఉదకం తిణుక్కాయ తాపేతుం న సక్కా, యథా చ బిళారభస్తం థద్ధం ఫరుసఞ్చ సమ్ఫస్సం కాతుం న సక్కా, ఏవమేవం మేత్తాయ చేతోవిముత్తియా ఆసేవితాయ భావితాయ బహులీకతాయ పఞ్చ వచనపథే గహేత్వా ఆగతపురిసేన కేనచి పరియాయేన చిత్తస్స అఞ్ఞథత్తం కాతుం న సక్కాతి.
౨౩౨. ఓచరకాతి పరూపఘాతవసేన హీనకమ్మకారినో. తేనాహ ‘‘నీచకమ్మకారకా’’తి. అనధివాసనేనాతి అక్ఖమనేన. మయ్హం ఓవాదకరో న హోతీతి పరమ్హి అనత్థకారిమ్హి చిత్తపదోసనేన ఆఘాతుప్పాదనేన మమ సాసనే సమ్మాపటిపజ్జమానో నామ న హోతి.
౨౩౩. అణున్తి అప్పకం తను పరిత్తకం. థూలన్తి మహన్తం ఓళారికం. వచనపథస్స పన అధిప్పేతత్తా తం సావజ్జవిభాగేన గహేతబ్బన్తి ఆహ ‘‘అప్పసావజ్జం వా మహాసావజ్జం వా’’తి. ఖన్తియా ఇదం భారియం న హోతీతి అవోచుం ‘‘అనధి…పే… పస్సామా’’తి. దీఘరత్తన్తి చిరకాలం, అచ్చన్తమేవాతి అత్థో. అచ్చన్తఞ్చ హితసుఖం నామ అఞ్ఞాధిగమేనేవాతి ఆహ ‘‘అరహత్తేన కూటం గణ్హన్తో’’తి.
కకచూపమసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౨. అలగద్దూపమసుత్తవణ్ణనా
౨౩౪. బాధయింసూతి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౪౧౭) హనింసు. తంతంసమ్పత్తియా విబన్ధనవసేన సత్తసన్తానస్స అన్తరే వేమజ్ఝే ఏతి ఆగచ్ఛతీతి అన్తరాయో, దిట్ఠధమ్మికాదిఅనత్థో, అనతిక్కమనట్ఠేన తస్మిం అన్తరాయే నియుత్తా, అన్తరాయం వా ఫలం అరహన్తి, అన్తరాయస్స వా కరణసీలాతి అన్తరాయికా. తేనాహ ‘‘అన్తరాయం కరోన్తీతి అన్తరాయికా’’తి. ఆనన్తరియధమ్మాతి ఆనన్తరియసభావచేతనాధమ్మా. తత్రాయం వచనత్థో – చుతిఅనన్తరఫలం అనన్తరం నామ, తస్మిం అనన్తరే నియుత్తా, తన్నిబ్బత్తనేన అనన్తరకరణసీలా, అనన్తరపయోజనాతి వా ఆనన్తరికా, తే ఏవ ఆనన్తరియాతి వుత్తా. కమ్మాని ఏవ అన్తరాయికాతి కమ్మన్తరాయికా. మోక్ఖస్సేవ అన్తరాయం కరోతి, న సగ్గస్స మిచ్ఛాచారలక్ఖణాభావతో. న హి భిక్ఖునియా ధమ్మరక్ఖితభావో అత్థి. పాకతికభిక్ఖునీవసేన చేతం వుత్తం, అరియాయ పన పవత్తం అపాయసంవత్తనియమేవ. నన్దమాణవకో చేత్థ నిదస్సనం. ఉభిన్నం సమానచ్ఛన్దతావసేన వా అసగ్గన్తరాయికతా, మోక్ఖన్తరాయికతా పన మోక్ఖత్థపటిపత్తియా విదూసనతో, అభిభవిత్వా పన పవత్తియం సగ్గన్తరాయికతాపి న సక్కా నివారేతున్తి. అహేతుకదిట్ఠిఅకిరియదిట్ఠినత్థికదిట్ఠియోవ నియతభావం పత్తా నియతమిచ్ఛాదిట్ఠిధమ్మా. పటిసన్ధిధమ్మాతి పటిసన్ధిచిత్తుప్పాదమాహ. పణ్డకాదిగ్గహణఞ్చేత్థ నిదస్సనమత్తం సబ్బాయపి అహేతుకపటిసన్ధియా విపాకన్తరాయికభావతో. యా హి అరియే ఉపవదతి, సా చేతనా అరియూపవాదధమ్మా. తతో పరన్తి ఖమాపనతో ఉపరి. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం మహాసీహనాదస్స లీనత్థపకాసనే వుత్తమేవ. యావ భిక్ఖుభావం పటిజానాతి పారాజికం ఆపన్నో. న వుట్ఠాతి సేసం గరుకాపత్తిం. న దేసేతి లహుకాపత్తిం.
అయం భిక్ఖు అరిట్ఠో. రసేన రసం సంసన్దిత్వాతి అనవజ్జేన పచ్చయపరిభుఞ్జనరసేన సావజ్జం కామగుణపరిభోగరసం సమానేత్వా. ఉపనేన్తో వియాతి బన్ధనం ఉపనేన్తో వియ. ‘‘ఘటేన్తో వియా’’తిపి పాఠో. ఉపసంహరన్తో వియాతి సదిసతం ఉపసంహరన్తో వియ ఏకన్తసావజ్జే అనవజ్జభావపక్ఖేపేన. పాపకన్తి లామకట్ఠేన దుగ్గతిసమ్పాపనట్ఠేన చ పాపకం. సేతుకరణవసేన మహాసముద్దం బన్ధన్తేన వియ. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన ‘‘సావజ్జ’’న్తి దిట్ఠం ‘‘అనవజ్జ’’న్తి గహణేన తేన పటివిరుజ్ఝన్తో. ఏకన్తతో అనన్తరాయికన్తి గహణేన వేసారజ్జఞాణం పటిబాహన్తో. కామకణ్టకేహి అరియమగ్గసమ్మాపటిపత్తి న ఉపక్కిలిస్సతీతి వదన్తో ‘‘అరియమగ్గే ఖాణుకణ్టకాదీని పక్ఖిపన్తో’’తి వుత్తో. పఠమపారాజికసిక్ఖాపదసఙ్ఖాతే, ‘‘అబ్రహ్మచరియం పహాయా’’తి (దీ. ని. ౧.౮, ౧౯౪) ఆదిదేసనాసఙ్ఖాతే చ ఆణాచక్కే.
పుచ్ఛమానా సమనుయుఞ్జన్తి నామ. పుచ్ఛా హి అనుయోగోతి. తేనాధిగతాయ లద్ధియా అనువజ్జనత్థం పచ్చనుభాసనేన పున పటిజానాపనం పతిట్ఠాపనం, తం పనస్స ఆదాయ సమాదాపనం వియ హోతీతి ఆహ ‘‘సమనుగాహన్తి నామా’’తి. తస్సా పన లద్ధియా అనుయుఞ్జితాయ వుచ్చమానమ్పి కారణం కారణపతిరూపకమేవాతి తస్స పుచ్ఛనం సమనుభాసనం. అనుదహనట్ఠేన అనుపాయపటిపత్తియా సమ్పతి ఆయతిఞ్చ అనుదహనట్ఠేన. మహాభితాపనట్ఠేన అనవట్ఠితసభావతాయ. ఇత్తరపచ్చుపట్ఠానట్ఠేన ముహుత్తరమణీయతాయ. తావకాలికట్ఠేన పరేహి అభిభవనీయతాయ. సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గపలిభఞ్జనట్ఠేన ఛేదనభేదనాదిఅధికరణభావేన. ఉగ్ఘాటసదిసతాయ అధికుట్టనట్ఠేన. అవణే వణం ఉప్పాదేత్వా అన్తో అనుపవిసనసభావతాయ వినివిజ్ఝనట్ఠేన. దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికఅనత్థనిమిత్తతాయ సాసఙ్కసప్పటిభయట్ఠేన.దిట్ఠిథామేనాతి తస్సా దిట్ఠియా థామగతభావేన. దిట్ఠిపరామాసేనాతి దిట్ఠిసఙ్ఖాతపరామసనేన. దిట్ఠియేవ హి ధమ్మసభావం అతిక్కమిత్వా పరతో ఆమసనేన పరామాసో. అభినివిస్సాతి తణ్హాభినివేసపుబ్బఙ్గమేన దిట్ఠాభినివేసేన ‘‘ఇదమేవేత్థ తథ’’న్తి అభినివిసిత్వా. యస్మా హి అభినివేసనం తత్థ అభినివిట్ఠం నామ హోతి.తస్మా ఆహ ‘‘అధిట్ఠహిత్వా’’తి.
౨౩౫. నత్థీతి వత్తుకామోపీతి అత్తనో లద్ధిం నిగుహేతుకామతాయ అవజానితుకామోపి. సమ్పటిచ్ఛతి పటిజానాతి. ద్వే కథాతి విసంవాదనకథం సన్ధాయ వదతి. అభూతకథా హి పుబ్బే పవత్తా భూతకథాయ వసేన ద్వే కథాతి వుచ్చతి.
౨౩౬. కస్స ఖో నామాతి ఇమినా సత్థా ‘‘న మమ తుయ్హం తాదిసస్స అత్థాయ ధమ్మదేసనా నామ భూతపుబ్బా’’తి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘ఖత్తియస్స వా’’తిఆది.
ఞాణమయా ఉస్మా ఏతస్స అత్థీతి ఉస్మీ, తథారూపేహి పచ్చయేహి అనుస్మీకతో తస్మిం అత్తభావే పటివేధగబ్భోఅపి ఉస్మీకతోతి వికతభావతో పఞ్ఞాబీజమస్స ఇమస్మిం ధమ్మవినయే అపి ను అత్థీతి భగవా భిక్ఖూ పుచ్ఛతి. తే పటిక్ఖిపన్తా వదన్తి ఠానగతేన దుచ్చరితేన ఞాణుపహతభావం సమ్పస్సన్తా. నిత్తేజభూతోతి నిత్తేజం భూతో తేజోహానిప్పత్తో. తతో ఏవ భిక్ఖూనమ్పి సమ్ముఖా ఓలోకేతుం అసమత్థతాయ పత్తక్ఖన్ధో అధోముఖో. సహధమ్మికం కిఞ్చి వత్తుం అవిసహనతో అప్పటిభానో. సమ్పత్తూపగన్తి సమ్పత్తిఆవహం. పటిప్పస్సమ్భేన్తోతి పటిసేధేన్తో.
౨౩౭. అన్తరాయకరలద్ధియా సభావవిభావనేన పరిసం సోధేతి. నిస్సారేతి నీహరతి అవిసుద్ధదిట్ఠితాయ. కస్సచి బుద్ధానుభావం అజానన్తస్స. తస్స హి ఏవం భవేయ్య ‘‘సహసా కథిత’’న్తి. న హి కదాచి బుద్ధానం సహసా కిరియా నామ అత్థి. అస్సాతి ‘‘కస్సచీ’’తి వుత్తభిక్ఖుస్స. సుత్వాపి తుణ్హీభావం ఆపజ్జేయ్యాతి అథాపి సియాతి సమ్బన్ధో. తం సబ్బన్తి ‘‘సచే హీ’’తిఆదినా వుత్తం సబ్బం పరికప్పనం. న కరిస్సన్తీతి పరిసాయ లద్ధిం సోధేతీతి సమ్బన్ధో. లద్ధిం పకాసేన్తోతి మహాసావజ్జతావసేన పకాసేన్తో. సఞ్ఞావితక్కేహీతి సుభనిమిత్తానుబ్యఞ్జనగ్గాహాదివసేన పవత్తేహి సఞ్ఞావితక్కేహి. తేనాహ ‘‘కిలేసకామసమ్పయుత్తేహీ’’తి. మేథునసమాచారన్తి ఇదం అధికారవసేన వుత్తం. తదఞ్ఞమ్పి పన – ‘‘అపిచ ఖో మాతుగామస్స ఉచ్ఛాదనం పరిమద్దనం నహాపనం సమ్బాహనం సాదియతీ’’తిఆదినా (అ. ని. ౭.౫౦) ఆగతం విసభాగవత్థువిసయం ఆమిసపరిభోగం. ‘‘అఞ్ఞత్రేవ కామేహి అఞ్ఞత్ర కామసఞ్ఞాహి అఞ్ఞత్ర కామవితక్కేహి సమాచరిస్సతీ’’తి నేతం ఠానం విజ్జతి.
౨౩౮. యోనిసో పచ్చవేక్ఖణేన నత్థి ఏత్థ ఛన్దరాగోతి నిచ్ఛన్దరాగో, తం నిచ్ఛన్దరాగం. కదాచి ఉపోసథికభావేన సమాదిన్నసీలాపి హోన్తి కదాచి నోతి అనిబద్ధసీలానం గహట్ఠానం. సీలసమాదానభావతో అన్తరాయకరం. వత్థుకామానం సచ్ఛన్దరాగపరిభోగఞ్చ. అపచ్చవేక్ఖణేన భిక్ఖూనం ఆవరణకరం. పచ్చయానం సచ్ఛన్దరాగపరిభోగఞ్చ. అయం అరిట్ఠో దుగ్గహితాయ పరియత్తియా వసేన అమ్హే చేవ అబ్భాచిక్ఖతి, అత్తానఞ్చ ఖనతి, బహుఞ్చ అపుఞ్ఞం పసవతీతి ఏవం సఞ్ఞా మా హోన్తూతి దుగ్గహితాయ పరియత్తియా దోసం దస్సేన్తో ఆహ. ఉగ్గణ్హన్తీతి సజ్ఝాయన్తి చేవ వాచుగ్గతం కరోన్తా ధారేన్తి చాతి అత్థో.
సుత్తన్తిఆదినా నవప్పభేదమ్పి పరియత్తిధమ్మం పరియాదియతి. కథం సుత్తం నవప్పభేదం? సగాథకఞ్హి సుత్తం గేయ్యం, నిగ్గాథకం సుత్తం వేయ్యాకరణం, తదుభయవినిముత్తఞ్చ సుత్తం ఉదానాదివిసేససఞ్ఞావిరహితం నత్థి, యం సుత్తఙ్గం సియా, మఙ్గలసుత్తాదీనఞ్చ సుత్తఙ్గసఙ్గహో న సియా గాథాభావతో ధమ్మపదాదీనం వియ, గేయ్యఙ్గసఙ్గహో వా సియా సగాథకత్తా సగాథావగ్గస్స వియ, తథా ఉభతోవిభఙ్గాదీసు సగాథకప్పదేసానన్తి? వుచ్చతే –
సుత్తన్తి సామఞ్ఞవిధి, విసేసవిధయో పరే;
సనిమిత్తా నిరూళ్హత్తా, సహతాఞ్ఞేన నఞ్ఞతో. (దీ. ని. టీ. ౧.నిదానకథావణ్ణనా; అ. ని. టీ. ౨.౪.౬; సారత్థ. టీ. ౧.బాహిరనిదానకథా);
సబ్బస్సపి హి బుద్ధవచనస్స సుత్తన్తి అయం సామఞ్ఞవిధి. తేనేవాహ ఆయస్మా మహాకచ్చానో నేత్తియం (నేత్తి. ౧.సఙ్గహవార) ‘‘నవవిధసుత్తన్తపరియేట్ఠీ’’తి. ‘‘ఏత్తకం తస్స భగవతో సుత్తాగతం సుత్తపరియాపన్నం (పాచి. ౬౫౫, ౧౨౪౨), సకవాదే పఞ్చ సుత్తసతానీ’’తి (ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా; కథా. అట్ఠ. నిదానకథా) ఏవమాది చ ఏతస్స అత్థస్స సాధకం. తదేకదేసేసు పన గేయ్యాదయో విసేసవిధయో తేన తేన నిమిత్తేన పతిట్ఠితా. తథా హి గేయ్యస్స సగాథకత్తం తబ్భావనిమిత్తం. లోకేపి హి ససిలోకం సగాథకం వా చుణ్ణియగన్థం ‘‘గేయ్య’’న్తి వదన్తి. గాథావిరహే పన సతి పుచ్ఛం కత్వా విస్సజ్జనభావో వేయ్యాకరణస్స తబ్భావనిమిత్తం. పుచ్ఛావిస్సజ్జనఞ్హి ‘‘బ్యాకరణ’’న్తి వుచ్చతి, బ్యాకరణమేవ వేయ్యాకరణం.
ఏవం సన్తే సగాథకాదీనమ్పి పుచ్ఛం కత్వా విస్సజ్జనవసేన పవత్తానం వేయ్యాకరణభావో ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి గేయ్యాదిసఞ్ఞానం అనోకాసభావతో, ‘‘గాథావిరహే సతీ’’తి విసేసితత్తా చ. తథా హి ధమ్మపదాదీసు కేవలం గాథాబన్ధేసు, సగాథకత్తేపి సోమనస్సఞాణమయికగాథాయుత్తేసు, ‘‘వుత్తఞ్హేత’’న్తి (ఇతివు. ౧) ఆదివచనసమ్బన్ధేసు, అబ్భుతధమ్మపటిసంయుత్తేసు చ సుత్తవిసేసేసు యథాక్కమం గాథా-ఉదాన-ఇతివుత్తక-అబ్భుతధమ్మ-సఞ్ఞా పతిట్ఠితా, తథా సతిపి గాథాబన్ధభావే భగవతో అతీతాసు జాతీసు చరియానుభావప్పకాసకేసు జాతకసఞ్ఞా, సతిపి పఞ్హవిస్సజ్జనభావే సగాథకత్తే చ కేసుచి సుత్తన్తేసు వేదస్స లభాపనతో వేదల్లసఞ్ఞా పతిట్ఠితాతి ఏవం తేన తేన సగాథకత్తాదినా నిమిత్తేన తేసు తేసు సుత్తవిసేసేసు గేయ్యాదిసఞ్ఞా పతిట్ఠితాతి విసేసవిధయో సుత్తఙ్గతో పరే గేయ్యాదయో. యం పనేత్థ గేయ్యఙ్గాదినిమిత్తరహితం, తం సుత్తఙ్గం విసేససఞ్ఞాపరిహారేన సామఞ్ఞసఞ్ఞాయ పవత్తనతోతి. నను చ సగాథకం సుత్తం గేయ్యం, నిగ్గాథకం సుత్తం వేయ్యాకరణన్తి సుత్తఙ్గం న సమ్భవతీతి చోదనా తదవత్థా ఏవాతి? న తదవత్థా సోధితత్తా. సోధితఞ్హి పుబ్బే ‘‘గాథావిరహే సతి పుచ్ఛావిస్సజ్జనభావో వేయ్యాకరణస్స తబ్భావనిమిత్త’’న్తి.
యఞ్చ వుత్తం ‘‘గాథాభావతో మఙ్గలసుత్తాదీనం సుత్తఙ్గసఙ్గహో న సియా’’తి (ఖు. పా. ౫.౧; సు. ని. ౨౬౧), తం న, నిరుళ్హత్తా. నిరుళ్హో హి మఙ్గలసుత్తాదీనం సుత్తభావో. న హి తాని ధమ్మపదబుద్ధవంసాదయో వియ గాథాభావేన పఞ్ఞాతాని, కిన్తు సుత్తభావేనేవ. తేనేవ హి అట్ఠకథాయం ‘‘సుత్తనామక’’న్తి నామగ్గహణం కతం. యం పన వుత్తం ‘‘సగాథకత్తా గేయ్యఙ్గసఙ్గహో సియా’’తి, తదపి నత్థి, యస్మా సహతాఞ్ఞేన. సహ గాథాహీతి హి సగాథకం, సహభావో చ నామ అత్థతో అఞ్ఞేన హోతి, న చ మఙ్గలసుత్తాదీసు గాథావినిముత్తో కోచి సుత్తపదేసో అత్థి, యో ‘‘సహ గాథాహీ’’తి వుచ్చేయ్య, న చ సముదాయో నామ కోచి అత్థి. యదపి వుత్తం ‘‘ఉభతోవిభఙ్గాదీసు సగాథకప్పదేసానం గేయ్యఙ్గసఙ్గహో సియా’’తి, తదపి న అఞ్ఞతో. అఞ్ఞా ఏవ హి తా గాథా జాతకాదిపరియాపన్నత్తా, అతో న తాహి ఉభతోవిభఙ్గాదీనం గేయ్యఙ్గభావోతి. ఏవం సుత్తాదీనం అఙ్గానం అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్కరాభావో వేదితబ్బో.
అత్థత్థన్తి అత్థభూతం యథాభూతం అత్థం. అనత్థమ్పి కేచి విపల్లాసవసేన ‘‘అత్థో’’తి గణ్హన్తీతి ‘‘అత్థత్థ’’న్తి విసేసేత్వా వుత్తం. కారణత్థన్తి కారణభూతం అత్థం, సీలం సమాధిస్స కారణం, సమాధి విపస్సనాయాతి ఏవం తస్స తస్స కారణభూతం అత్థం. తేనాహ ‘‘ఇమస్మిం ఠానే సీల’’న్తిఆది. తేనేతం దస్సేతి – ఇమస్మిం ఠానే సీలం కథితం, తఞ్చ యావదేవ సమాధత్థం, సమాధి విపస్సనత్థో, విపస్సనా మగ్గత్థా, మగ్గో ఫలత్థో, వట్టం కథితం యావదేవ వివట్టాధిగమత్థన్తి జానితుం న సక్కోన్తీతి. ఏవం పాళియం ‘‘అత్థ’’న్తి ఇమినా భాసితత్థపయోజనత్థానం గహితతా వేదితబ్బా. న పరిగ్గణ్హన్తీతి న విచారేన్తి, నిజ్ఝానపఞ్ఞాక్ఖమా న హోన్తి, నిజ్ఝాయిత్వా పఞ్ఞాయ రోచేత్వా గహేతబ్బా న హోన్తీతి అధిప్పాయో. ఇతి ఏవం ఏతాయ పరియత్తియా వాదప్పమోక్ఖానిసంసా అత్తనో ఉపరి పరేహి ఆరోపితవాదస్స నిగ్గహస్స మోక్ఖపయోజనా హుత్వా ధమ్మం పరియాపుణన్తి. వాదప్పమోక్ఖో వా నిన్దాపమోక్ఖో. యస్స చాతి యస్స చ సీలాదిపూరణేన పత్తబ్బస్స, మగ్గస్స వా తదధిగమేన పత్తబ్బస్స, ఫలస్స వా తదధిగమేన పత్తబ్బస్స, అనుపాదావిమోక్ఖస్స వా అత్థాయ. ధమ్మం పరియాపుణన్తి, ఞాయేన పరియాపుణన్తీతి అధిప్పాయో. నానుభోన్తి న విన్దన్తి. తేసం తే ధమ్మా దుగ్గహితా ఉపారమ్భమానదప్పమక్ఖపళాసాదిహేతుభావేన దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తి.
౨౩౯. అలం పరియత్తో గదో అస్సాతి అలగద్దో అనునాసికలోపం ద-కారాగమఞ్చ కత్వా. వట్టదుక్ఖకన్తారతో నిత్థరణత్థాయ పరియత్తి నిత్థరణపరియత్తి. భణ్డాగారే నియుత్తో భణ్డాగారికో, భణ్డాగారికో వియ భణ్డాగారికో, ధమ్మరతనానుపాలకో. అఞ్ఞం అత్థం అనపేక్ఖిత్వా భణ్డాగారికస్సేవ సతో పరియత్తి భణ్డాగారికపరియత్తి. ‘‘వంసానురక్ఖకోవా’’తి అవధారణం సీహావలోకనఞాయేన తన్తిధారకోవ పవేణిపాలకోవాతి పురిమపదద్వయేపి యోజేతబ్బం.
యది తన్తిధారణాదిఅత్థం బుద్ధవచనస్స పరియాపుణనం భణ్డాగారికపరియత్తి, కస్మా ‘‘ఖీణాసవస్సా’’తి విసేసేత్వా వుత్తం, నను ఏకచ్చస్స పుథుజ్జనస్సపి అయం నయో లబ్భతీతి అనుయోగం సన్ధాయాహ ‘‘యో పనా’’తిఆది. అత్తనో ఠానేతి నిత్థరణట్ఠానే. కామం పుథుజ్జనో ‘‘పవేణిం పాలేస్సామీ’’తి అజ్ఝాసయేన పరియాపుణాతి. అత్తనో పన భవకన్తారతో అనిత్తిణ్ణత్తా తస్స సా పరియత్తి నిత్థరణపరియత్తి ఏవ నామ హోతీతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘పుథుజ్జనస్సా’’తిఆది.
నిజ్ఝానం ఖమన్తీతి నిజ్ఝానపఞ్ఞం ఖమన్తి. తత్థ తత్థ ఆగతే సీలాదిధమ్మే నిజ్ఝాయిత్వా పఞ్ఞాయ రోచేత్వా యాథావతో గహేతబ్బా హోన్తి. తేనాహ ‘‘ఇధ సీల’’న్తిఆది. న కేవలం సుగ్గహితం పరియత్తిం నిస్సాయ మగ్గభావనాఫలసచ్ఛికిరియా, పరవాదనిగ్గహసకవాదపతిట్ఠాపనాదీనిపి ఇజ్ఝన్తీతి దస్సేతుం ‘‘పరవాదే’’తిఆది వుత్తం. తేనాహ ‘‘ఉప్పన్నం పరప్పవాదం సహధమ్మేన సునిగ్గహం నిగ్గహిత్వా’’తిఆది (దీ. ని. ౨.౨౬౮). ఇచ్ఛితిచ్ఛితట్ఠానన్తి దిట్ఠివినివేఠనాదివసేన ఇచ్ఛితం ఇచ్ఛితం పాళిపదేసం. మోచేతున్తి అపనేతుం. అహితాయ దుక్ఖాయ అసంవత్తనమ్పి తదభావే ఉప్పజ్జనకహితసుఖస్స కారణమేవ తస్మిం సతి భావతోతి. సుగ్గహితఅలగద్దస్సపి హితాయ సుఖాయ సంవత్తనతా దట్ఠబ్బా.
౨౪౦. ఉత్తరన్తి ఏతేనాతి ఉత్తరో, సినన్తి బన్ధన్తీతి సేతు, ఉత్తరో చ సో సేతు చాతి ఉత్తరసేతు. కూలం పరతీరం వహతి పాపేతీతి కుల్లం. కలాపం కత్వా బద్ధోతి వేళునళాదీహి కలాపవసేన బద్ధో. అణున్తి ఇదం అట్ఠసమాపత్తిఆరమ్మణం సఞ్ఞోజనం సన్ధాయ వదతి. థూలన్తి ఇతరం. దిట్ఠిన్తి యథాభూతదస్సనం, విపస్సనన్తి అత్థో. ఏవం పరిసుద్ధం ఏవం పరియోదాతన్తి తేభూమకేసు ధమ్మేసు ఞాతం ‘‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’’తి, ఏవం తణ్హాదిట్ఠిసంకిలేసాభావేన సబ్బసో విసుద్ధం, పరిసుద్ధత్తా ఏవ పరియోదాతం. న అల్లీయేథాతి నికన్తివసేన న నిస్సయేథ. న కేలాయేథాతి న మమాయేథ. న ధనాయేథాతి ధనం ద్రబ్యం న కయిరాథ. ఉభయత్థాతి సమథే విపస్సనాయ చ.
అసద్ధమ్మేతిఆదీసు అసతం హీనజ్ఝాసయానం ధమ్మోతి అసద్ధమ్మో. గామవాసీనం ధమ్మోతి గామధమ్మో. కిలేసానం వస్సనసభావతాయ వసలధమ్మో. కిలేసేహి దూసితత్తా థూలత్తా చ దుట్ఠుల్లో. ఉదకసుద్ధిపరియోసానతాయ ఓదకన్తికో. ‘‘ధమ్మాపి వో పహాతబ్బా’’తి ఇమినాపి ఓవాదేన భిక్ఖూ ఉద్దిస్స కథేన్తోపి అరిట్ఠంయేవ నిగ్గణ్హాతి.
౨౪౧. తివిధగ్గాహవసేనాతి తణ్హామానదిట్ఠిగ్గాహవసేన. యది ఏవం ‘‘అహం మమాతి గణ్హాతీ’’తి గాహద్వయమేవ కస్మా వుత్తన్తి? నయిదమేవం తత్థాపి గాహత్తయస్సేవ వుత్తత్తా. ‘‘అహ’’న్తి హి ఇమినా మానదిట్ఠిగ్గాహా వుత్తా ‘‘అహమస్మీ’’తి గాహసామఞ్ఞతో. దిట్ఠిపి దిట్ఠిట్ఠానం పురిముప్పన్నాయ దిట్ఠియా ఉత్తరదిట్ఠియా సక్కాయదిట్ఠియా సస్సతదిట్ఠియా చ కారణభావతో. ఆరమ్మణం పఞ్చ ఖన్ధా, రూపారమ్మణాదీని చ. దిట్ఠియా పచ్చయో అవిజ్జా-ఫస్స-సఞ్ఞా-వితక్క-అయోనిసోమనసికార-పాపమిత్తపరతోఘోసాదికో దిట్ఠియా ఉపనిస్సయాదిపచ్చయో. వుత్తఞ్హేతం పటిసమ్భిదాయం (పటి. మ. ౧.౧౨౪)‘‘కతమాని అట్ఠ దిట్ఠిట్ఠానాని అవిజ్జాపి ఫస్సోపి సఞ్ఞాపి వితక్కోపి అయోనిసోమనసికారోపి పాపమిత్తోపి పరతోఘోసోపి దిట్ఠిట్ఠాన’’న్తిఆది. రూపారమ్మణాతి రుప్పనసభావధమ్మారమ్మణా. రూపం పన అత్తాతి న వత్తబ్బం ఇధ ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తి (సం. ని. ౩.౮౧, ౩౪౫) ఇమస్స గాహస్స అనధిప్పేతత్తా. సో హి ‘‘యమ్పి తం దిట్ఠిట్ఠాన’’న్తిఆదినా పరతో వుచ్చతి. ఇధ పన ‘‘రూపవన్తం అత్తానం సమనుపస్సతి, అత్తని రూపం, రూపస్మిం అత్తాన’’న్తి ఇమే తయో గాహా అధిప్పేతాతి కేచి, తదయుత్తం. యస్మా రూపం అత్తా న హోతి, అత్తగ్గాహస్స పన ఆలమ్బనం హోతి, అత్తసభావేయేవ వా రూపాదిధమ్మే ఆరబ్భ అత్తదిట్ఠి ఉప్పజ్జతి, న అత్తానం తస్స పరమత్థతో అనుపలబ్భనతో, తస్మా రూపాదిఆరమ్మణావ అత్తదిట్ఠీతి కత్వా వుత్తం, రూపం పన ‘‘అత్తా’’తి న వత్తబ్బన్తి అయమేత్థ అత్థో. ‘‘యమ్పి తం దిట్ఠిట్ఠాన’’న్తిఆదినా పన విపస్సనాపటివిపస్సనా వియ దిట్ఠిఅనుపస్సనా నామ దస్సితా.
గన్ధరసఫోట్ఠబ్బాయతనానం సమ్పత్తగాహిన్ద్రియవిసయతాయ పత్వా గహేతబ్బతా. తఞ్హి తస్స అత్తనో విసయం పరిభుత్వా సమ్బన్ధం హుత్వా గణ్హాతి. అవసేసాని సత్తాయతనాని విఞ్ఞాతం నామ మనసా విఞ్ఞాతబ్బతో. అఞ్ఞథా ఇతరేసమ్పి విఞ్ఞాతతా సియా. పత్తన్తి అధిగతం. పరియేసితన్తి గవేసితం. అనువిచరితన్తి చిన్తితం. తేనాహ ‘‘మనసా’’తి. ఏత్థ చ పత్తపరియేసనానం అపటిక్ఖేపస్స, విసుం, ఏకజ్ఝం పటిక్ఖేపస్స చ వసేన చతుక్కోటికం దస్సేత్వా పత్తపరియేసితేహి అనువిచరితస్స భేదం దస్సేతుం ‘‘లోకస్మిఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం. పరియేసిత్వా పత్తం పఠమం చేతసా పచ్ఛా కాయేన పత్తత్తా పత్తం నామ. పరియేసిత్వా నోపత్తం పరియేసితం నామ కేవలం పరియేసితభావతో. అపరియేసిత్వా పత్తఞ్చ నోపత్తఞ్చ మనసా అనువిచరితబ్బతో మనసానువిచరితం నామ.
అయఞ్చ వికప్పో ఆకులో వియాతి ‘‘అథ వా’’తిఆది వుత్తం. పత్తట్ఠేనాతి పత్తభావేన పత్తతాసామఞ్ఞేన. అపరియేసిత్వా నోపత్తం మనసానువిచరితం నామ పత్తియా పరియేసనాయ చ అభావతో. సబ్బం వా ఏతన్తి ‘‘పరియేసిత్వా పత్తమ్పీ’’తిఆదినా వుత్తం చతుబ్బిధమ్పి. ఇమినాతి ‘‘యమ్పి తం దిట్ఠిట్ఠానం’’తిఆదివచనేన. విఞ్ఞాణారమ్మణా తణ్హామానదిట్ఠియో కథితా పారిసేసఞాయేన. ఏవం పారిసేసఞాయపరిగ్గహే కిం పయోజనన్తి ఆహ ‘‘దేసనావిలాసేనా’’తిఆది. యేసం వినేయ్యానం దేసేతబ్బధమ్మస్స సరూపం అనామసిత్వా ఆరమ్మణకిచ్చ-సమ్పయుత్తధమ్మ-ఫలవిసేసాది-పకారన్తరవిభావనేన పటివేధో హోతి, తేసం తప్పకారభేదేహి ధమ్మేహి, యేసం పన యేన ఏకేనేవ పకారేన సరూపేనేవ వా విభావనే కతే పటివేధో హోతి, తేసం తం వత్వా ధమ్మిస్సరత్తా తదఞ్ఞం నిరవసేసాకారవిభావనఞ్చ దేసనావిలాసో. తేనాహ ‘‘దిట్ఠాదిఆరమ్మణవసేన విఞ్ఞాణం దస్సిత’’న్తి.
దిట్ఠిట్ఠానన్తి దిట్ఠి ఏవ దిట్ఠిట్ఠానం, తం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. యం రూపం ఏసా దిట్ఠి ‘‘లోకో చ అత్తా చా’’తి గణ్హాతి. తం రూపం సన్ధాయ ‘‘సో లోకో సో అత్తా’’తి వచనం వుత్తన్తి యోజనా. సో పేచ్చభవిస్సామీతి ఉద్ధమాఘాతనికవాదవసేనాయం దిట్ఠీతి ఆహ ‘‘సో అహం పరలోకం గన్త్వా నిచ్చో భవిస్సామీ’’తిఆది. ధువోతి థిరో. సస్సతోతి సబ్బదాభావీ. అవిపరిణామధమ్మోతి జరాయ మరణేన చ అవిపరిణామేతబ్బసభావో, నిబ్బికారోతి అత్థో. తమ్పి దస్సనన్తి తమ్పి తథావుత్తం దిట్ఠిదస్సనం అత్తానం వియ తణ్హాదిట్ఠిగ్గాహవిసేసేన గణ్హాతి. తేనాహ ‘‘ఏతం మమా’’తిఆది. దిట్ఠారమ్మణాతి దిట్ఠివిసయా. కథం పన దిట్ఠి దిట్ఠివిసయా హోతీతి ఆహ ‘‘విపస్సనాయా’’తిఆది. పటివిపస్సనాకాలేతి యమకతో సమ్మసనాదికాలం సన్ధాయాహ. తత్థ అక్ఖరచిన్తకానం సద్దే వియ, వేదజ్ఝాయీనం వేదసత్థే వియ చ దిట్ఠియం దిట్ఠిగతికానం దిట్ఠిగ్గాహప్పవత్తి దట్ఠబ్బా.
సమనుపస్సతీతి పదస్స చ తస్సో సమనుపస్సనా అత్థోతి యోజనా. తేన సమనుపస్సనా నామ చతుబ్బిధాతి దస్సేతి. తత్థ ఞాణం తావ సమవిసమం సమ్మా యాథావతో అనుపస్సతీతి సమనుపస్సనా. ఇతరా పన సంకిలేసవసేన అను అను పస్సన్తీతి సమనుపస్సనా. యది ఏవం హోతు తావ దిట్ఠిసమనుపస్సనా మిచ్ఛాదస్సనభావతో, కథం తణ్హామానాతి? తణ్హాయపి సత్తానం పాపకరణే ఉపాయదస్సనవసేన పఞ్ఞాపతిరూపికా పవత్తి లబ్భతేవ, యాయ వఞ్చననికతిసాచియోగా సమ్భవన్తి. మానోపి సేయ్యాదినా దస్సనవసేనేవ తథా అత్తానం ఊహతీతి తణ్హామానానం సమనుపస్సనాపతిరూపికా పవత్తి లబ్భతీతి దట్ఠబ్బం. అవిజ్జమానేతి ‘‘ఏతం మమా’’తి ఏవం గహేతబ్బే తణ్హావత్థుస్మిం అజ్ఝత్తఖన్ధపఞ్చకే అనుపలబ్భమానే వినట్ఠే. న పరితస్సతి భయపరిత్తాసతణ్హాపరిత్తాసానం మగ్గేన సముగ్ఘాతితత్తా.
౨౪౨. చతూహి కారణేహీతి ‘‘అసతి న పరితస్సతీ’’తి వుత్తమ్పి ఇతరేహి తీహి సహ గహేత్వా వుత్తం. చతూహి కారణేహీతి చతుక్కోటికసుఞ్ఞతాకథనస్స కారణేహి. బహిద్ధా అసతీతి బాహిరే వత్థుస్మిం అవిజ్జమానే. సా పనస్స అవిజ్జమానతా లద్ధవినాసేన వా అలద్ధాలాభేన వాతి పాళియం – ‘‘అహు వత మే, తం వత మే నత్థి, సియా వత మే, తం వతాహం న లభామీ’’తి వుత్తన్తి తదుభయం పరిక్ఖారవసేన విభజిత్వా తత్థ పరితస్సనం దస్సేతుం ‘‘బహిద్ధా పరిక్ఖారవినాసే’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యానం ‘‘రథో వయ్హ’’న్తి ఏవమాది. వాహనం హత్థిఅస్సాది.
యేహి కిలేసేహీతి యేహి అసన్తపత్థనాదీహి కిలేసేహి. ఏవం భవేయ్యాతి ఏవం ‘‘అహు వత మే’’తిఆదినా చోదనాది భవేయ్య. దిట్ఠిట్ఠానాధిట్ఠానపరియుట్ఠానాభినివేసానుసయానన్తి ఏత్థ అపరాపరం పవత్తాసు దిట్ఠీసు యా పరతో ఉప్పన్నా దిట్ఠియో, తాసం పురిముప్పన్నా దిట్ఠియో కారణట్ఠేన దిట్ఠిట్ఠానాని. అధికరణట్ఠేన దిట్ఠాధిట్ఠానాని, పరియుట్ఠానప్పత్తియా సబ్బాపి దిట్ఠిపరియుట్ఠానాని. ‘‘ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి (మ. ని. ౨.౨౦౨, ౪౨౭; ౩.౨౭-౨౯; ఉదా. ౫౫; మహాని. ౨౦; నేత్తి. ౫౯) పవత్తియా అభినివేసా. అప్పహీనభావేన సన్తానే సయన్తీతి అనుసయాతి ఏవం దిట్ఠిట్ఠానాదీనం పదానం విభాగో వేదితబ్బో. తణ్హాదీహి కమ్పనియతాయ సబ్బసఙ్ఖారావ ఇఞ్జితానీతి సబ్బసఙ్ఖారఇఞ్జితాని. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఉపధీయతి ఏత్థ దుక్ఖన్తి ఉపధి, ఖన్ధావ ఉపధి ఖన్ధూపధి. ఏస నయో సేసేసుపి. తదేవ చ ఆగమ్మ తణ్హా ఖీయతి విరజ్జతి నిరుజ్ఝతీతి యోజనా. ఉచ్ఛిజ్జిస్సామి నామస్సూతిఆదీసు నిపాతమత్తం, సంసయే వా. తాసోతి అత్తనియాభావం పటిచ్చ తణ్హాపరిత్తాసో చేవ భయపరిత్తాసో చ. తేనాహ ‘‘తాసో హేసో’’తిఆది. నో చస్సం,నో చ మే సియాతి ‘‘అహ’’న్తి కిర కోచి నో చస్సం, ‘‘మే’’తి చ కిఞ్చి నో సియాతి. తాసప్పతీకారదస్సనఞ్హేతం.
౨౪౩. ఏత్తావతాతి ‘‘ఏవం వుత్తే’’తిఆదినా, పుచ్ఛానుసన్ధివసేన పవత్తాయ ‘‘ఛయిమాని, భిక్ఖవే, దిట్ఠిట్ఠానానీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౪౧) వా. సాపి హి అజ్ఝత్తఖన్ధవినాసే పరితస్సనకం దస్సేత్వా అపరితస్సనకం దస్సేన్తీ పవత్తాతి తస్సనకస్స సుఞ్ఞతాదస్సనం అకిచ్చసాధకమ్పి సుఞ్ఞతాదస్సనమేవాతి ఇమేసం వసేన ‘‘చతుక్కోటికా సుఞ్ఞతా కథితా’’తి వుత్తం. బహిద్ధా పరిక్ఖారన్తి బాహిరం సవిఞ్ఞాణకం అవిఞ్ఞాణకఞ్చ సత్తోపకరణం. తఞ్హి జీవితవుత్తియా పరిక్ఖారకట్ఠేన ‘‘పరిక్ఖారో’’తి వుత్తం. పరిగ్గహం నామ కత్వాతి ‘‘మమ ఇద’’న్తి పరిగ్గహేతబ్బతాయ పరిగ్గహితం నామ కత్వా. సబ్బోపి దిట్ఠిగ్గాహో ‘‘అత్తా నిచ్చో ధువో సస్సతో, అత్తా ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతీ’’తిఆదినా అత్తదిట్ఠిసన్నిస్సయోయేవాతి వుత్తం ‘‘సక్కాయదిట్ఠిపముఖా ద్వాసట్ఠిదిట్ఠియో’’తి. అయాథావగ్గాహినా అభినివేసనపఞ్ఞాపనానం ఉపత్థమ్భభావతో దిట్ఠి ఏవ నిస్సయోతి దిట్ఠినిస్సయో. పరిగ్గణ్హేయ్యాతి నిచ్చాదివిసేసయుత్తం కత్వా పరిగ్గణ్హేయ్య. కిమేవం పరిగ్గహేతుం సక్కుణేయ్య? సబ్బత్థాతి ‘‘తం, భిక్ఖవే, అత్తవాదుపాదానం ఉపాదియేథ, తం, భిక్ఖవే, దిట్ఠినిస్సయం నిస్సయేథా’’తి ఏతేసుపి.
౨౪౪. అత్తని వా సతీతి యస్స అత్తనో సన్తకభావేన కిఞ్చి అత్తనియన్తి వుచ్చేయ్య, తస్మిం అత్తని సతి, సో ఏవ పన అత్తా పరమత్థతో నత్థీతి అధిప్పాయో. సక్కా హి వత్తుం బాహిరకపరికప్పితో అత్తా ‘‘పరమత్థో’’తి? సియా ఖన్ధపఞ్చకం ఞేయ్యసభావత్తా యథా తం ఘటో, యది పన తదఞ్ఞం నామ కిఞ్చి అభవిస్స, న తం నియమతో విపరీతం సియాతి? న చ సో పరమత్థతో అత్థి పమాణేహి అనుపలబ్భమానత్తా తురఙ్గమవిసాణం వియాతి. అత్తనియే వా పరిక్ఖారే సతీతి ‘‘ఇదం నామ అత్తనో సన్తక’’న్తి తస్స కిఞ్చనభావేన నిచ్ఛితే కిస్మిఞ్చి వత్థుస్మిం సతి. అత్తనో ఇదన్తి హి అత్తనియన్తి. అహన్తి సతీతి ‘‘అహం నామాయ’’న్తి అహంకారవత్థుభూతే పరమత్థతో నిద్ధారితసరూపే కిస్మిఞ్చి సతి తస్స సన్తకభావేన మమాతి కిఞ్చి గహేతుం యుత్తం భవేయ్య. మమాతి సతి ‘‘అహ’’న్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఇతి పరమత్థతో అత్తనో అనుపలబ్భమానత్తా అత్తనియం కిఞ్చి పరమత్థతో నత్థేవాతి సబ్బసఙ్ఖారానం అనత్తతాయ అనత్తనియతం, అనత్తనియతాయ చ అనత్తకతం దస్సేతి. భూతతోతి భూతత్థతో. తథతోతి తథసభావతో. థిరతోతి ఠితసభావతో నిబ్బికారతో.
యస్మా హుత్వా న హోతీతి యస్మా పుబ్బే అసన్తం పచ్చయసమవాయేన హుత్వా ఉప్పజ్జిత్వా పున భఙ్గుపగమేన న హోతి, తస్మా న నిచ్చన్తి అనిచ్చం, అధువన్తి అత్థో. తతో ఏవ ఉప్పాదవయవత్తితోతి ఉప్పజ్జనవసేన నిరుజ్ఝనవసేన చ పవత్తనతో. సభావవిగమో ఇధ విపరిణామో, ఖణికతా తావకాలికతా, నిచ్చసభావాభావో ఏవ నిచ్చపటిక్ఖేపో. అనిచ్చధమ్మా హి తేనేవ అత్తనో అనిచ్చభావేన అత్థతో నిచ్చతం పటిక్ఖిపన్తి నామ. తథా హి వుత్తం ‘‘న నిచ్చన్తి అనిచ్చ’’న్తి. ఉప్పాదజరాభఙ్గవసేన రూపస్స నిరన్తరబాధతాతి పటిపీళనాకారేనస్స దుక్ఖతా. సన్తాపో దుక్ఖదుక్ఖతాదివసేన సన్తాపనం పరిదహనం, తతో ఏవస్స దుస్సహతాయ దుక్ఖమతా. తిస్సన్నం దుక్ఖతానం సంసారదుక్ఖస్స చ అధిట్ఠానతాయ దుక్ఖవత్థుకతా. సుఖసభావాభావో ఏవ సుఖపటిక్ఖేపో. విపరిణామధమ్మన్తి జరాయ మరణేన చ విపరిణమనసభావం. యస్మా ఇదం రూపం పచ్చయసమవాయేన ఉప్పాదం, ఉప్పాదానన్తరం జరం పత్వా అవస్సమేవ భిజ్జతి, భిన్నఞ్చ భిన్నమేవ, నాస్స కస్సచి సఙ్కమోతి భవన్తరానుపగమనసఙ్ఖాతేన సఙ్కమాభావేన విపరిణామధమ్మతం పాకటం కాతుం ‘‘భవసఙ్కన్తి ఉపగమనసభావ’’న్తి వుత్తం. పకతిభావవిజహనం సభావవిగమో నిరుజ్ఝనమేవ. న్తి అనిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం రూపం. ఇమినాతి ‘‘నో హేతం, భన్తే’’తి రూపస్స తణ్హాదిగ్గాహానం వత్థుభావపటిక్ఖేపేన. రూపఞ్హి ఉప్పన్నం ఠితిం మా పాపుణాతు, ఠితిప్పత్తం మా జీరతు, జరప్పత్తం మా భిజ్జతు, ఉదయబ్బయేహి మా కిలమియతూతి న ఏత్థ కస్సచి వసీభావో అత్థి, స్వాయమస్స అవసవత్తనట్ఠో అనత్తతాసల్లక్ఖణస్స కారణం హోతీతి ఆహ ‘‘అవసవత్తనాకారేన రూపం, భన్తే, అనత్తాతి పటిజానన్తీ’’తి. నివాసికారకవేదకఅధిట్ఠాయకవిరహేన తతో సుఞ్ఞతా సుఞ్ఞట్ఠో, సామిభూతస్స కస్సచి అభావో అస్సామికట్ఠో, యథావుత్తవసవత్తిభావాభావో అనిస్సరట్ఠో, పరపరికప్పితఅత్తసభావాభావో ఏవ అత్తపటిక్ఖేపట్ఠో.
యస్మా అనిచ్చలక్ఖణేన వియ దుక్ఖలక్ఖణం, తదుభయేన అనత్తలక్ఖణం సువిఞ్ఞాపయం, న కేవలం, తస్మా తదుభయేనేత్థ అనత్తలక్ఖణవిభావనం కతన్తి దస్సేన్తో ‘‘భగవా హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ అనిచ్చవసేనాతి అనిచ్చతావసేన. దుక్ఖవసేనాతి దుక్ఖతావసేన. న ఉపపజ్జతీతి న యుజ్జతి. తమేవ అయుజ్జమానతం దస్సేతుం ‘‘చక్ఖుస్స ఉప్పాదోపీ’’తిఆది వుత్తం. యస్మా అత్తవాదీ అత్తానం నిచ్చం పఞ్ఞపేతి, చక్ఖుం పన అనిచ్చం, తస్మా చక్ఖు వియ అత్తాపి అనిచ్చో ఆపన్నో. తేనాహ ‘‘యస్స ఖో పనా’’తిఆది. తత్థ వేతీతి విగచ్ఛతి నిరుజ్ఝతి. ఇతి చక్ఖు అనత్తాతి చక్ఖుస్స ఉదయబ్బయవన్తతాయ అనిచ్చతా, అత్తనో చ అత్తవాదినా అనిచ్చతాయ అనిచ్ఛితత్తా చక్ఖు అనత్తా.
కామం అనత్తలక్ఖణసుత్తే (సం. ని. ౩.౫౯; మహావ. ౨౦) – ‘‘యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, రూపం అనత్తా, తస్మా రూపం ఆబాధాయ సంవత్తతీ’’తి రూపస్స అనత్తతాయ దుక్ఖతా విభావితా వియ దిస్సతి, తథాపి ‘‘యస్మా రూపం ఆబాధాయ సంవత్తతి, తస్మా అనత్తా’’తి పాకటతాయ సాబాధతాయ రూపస్స అత్తసారాభావో విభావితో, తతో ఏవ చ ‘‘న లబ్భతి రూపే ఏవం మే రూపం హోతు, ఏవం మే రూపం మా అహోసీ’’తి రూపే కస్సచి అనిస్సరతా, తస్స చ అవసవత్తనాకారో దస్సితోతి ఆహ ‘‘దుక్ఖవసేన అనత్తతం దస్సేతీ’’తి. యదనిచ్చం తం దుక్ఖన్తి యం వత్థు అనిచ్చం, తం దుక్ఖం ఉదయబ్బయపటిపీళితత్తా, యం పన నిచ్చం తదభావతో, తం సుఖం యథా తం నిబ్బానన్తి అధిప్పాయో. యం తన్తి కారణనిద్దేసోవాయం, యస్మా రూపం అనిచ్చం, తం తస్మాతి అత్థో. యం దుక్ఖం తదనత్తాతి ఏత్థ వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. అనిచ్చన్తి ఇమినా ఘటాది వియ పచ్చయుప్పన్నత్తా రూపం అనిచ్చన్తి ఇమమత్థం దస్సేతి. ఇమినావ నయేన ‘‘అనత్తా’’తి వత్తుం లబ్భమానేపి ‘‘అనత్తా’’తి వత్తా నామ నత్థి. ఏవం దుక్ఖన్తి వదన్తీతి ఏత్థాపి యథారహం వత్తబ్బం ‘‘అక్ఖిసూలాదివికారప్పత్తకాలే వియ పచ్చయుప్పన్నత్తా దుక్ఖం రూప’’న్తిఆదినా. దుద్దసం దుప్పఞ్ఞాపనం. తథా హి సరభఙ్గాదయోపి సత్థారో నాద్దసంసు, కుతో పఞ్ఞాపనా. తయిదం అనత్తలక్ఖణం.
తస్మాతిహాతిఆదినా తియద్ధగతరూపం లక్ఖణత్తయం ఆరోపేత్వా వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఏతరహి అఞ్ఞదాపీ’’తి. తం పన యాదిసం తాదిసమ్పి తథా వుత్తన్తి అజ్ఝత్తాదివిసేసోపి వత్తబ్బో. పి-సద్దేన వా తస్సాపి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.
౨౪౫. ఉక్కణ్ఠతీతి నాభిరమతి. అఞ్ఞత్థ ‘‘నిబ్బిదా’’తి బలవవిపస్సనా వుచ్చతి, సానులోమా పన సఙ్ఖారుపేక్ఖా ‘‘వుట్ఠానగామినీ’’తి, సా ఇధ కథం నిబ్బిదా నామ జాతాతి ఆహ ‘‘వుట్ఠానగామినివిపస్సనాయ హీ’’తిఆది. ఇమినా సిఖాపత్తనిబ్బేదతాయ వుట్ఠానగామినీ ఇధ నిబ్బిదానామేన వుత్తాతి దస్సేతి.
‘‘సో అనుపుబ్బేన సఞ్ఞగ్గం ఫుసతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౪౧౪, ౪౧౫) వత్వా ‘‘సఞ్ఞా ఖో పోట్ఠపాద పఠమం ఉప్పజ్జతి, పచ్ఛా ఞాణ’’న్తి (దీ. ని. ౧.౪౧౬) వుత్తత్తా సఞ్ఞగ్గన్తి వుత్తా లోకియాసు పహానసఞ్ఞాసు సిఖాపత్తభావతో. ధమ్మట్ఠితిఞాణన్తి వుత్తా ఇదప్పచ్చయతాదస్సనస్స మత్థకప్పత్తీతి కత్వా. తతో పరఞ్హి అసఙ్ఖతారమ్మణం ఞాణం హోతి. తేనాహ – ‘‘పుబ్బే ఖో సుసిమ ధమ్మట్ఠితిఞాణం, పచ్ఛా నిబ్బానే ఞాణ’’న్తి (సం. ని. ౨.౭౦). పారిసుద్ధిపధానియఙ్గన్తి వుత్తా మగ్గాధిగమస్స పరిపన్థభూతసబ్బసంకిలేసవిసుద్ధి పధానికస్స యోగినో, పధానభావనాయ వా జాతం అఙ్గన్తి కత్వా. పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధీతి వుత్తా పరముక్కంసగతపటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధిభావతో. అతమ్మయతన్తి ఏత్థ తమ్మయతా నామ తణ్హా, కామతణ్హాదీసు తాయ తాయ నిబ్బత్తత్తా తమ్మయం నామ తేభూమికప్పవత్తం, తస్స భావోతి కత్వా. తస్సా తణ్హాయ పరియాదానతో వుట్ఠానగామినివిపస్సనా అతమ్మయతాతి వుచ్చతి. నిస్సాయాతి తం అతమ్మయతం పచ్చయం కత్వా. ఆగమ్మాతి తస్సేవ వేవచనం. నానత్తాతి నానాసభావా బహూ అనేకప్పకారా. నానత్తసితాతి నానారమ్మణనిస్సితా రూపాదివిసయా. ఏకత్తాతి ఏకసభావా. ఏకత్తసితాతి ఏకంయేవ ఆరమ్మణం నిస్సితా. తం నిస్సాయాతి తం ఏకత్తసితం ఉపేక్ఖం పచ్చయం కత్వా. ఏతిస్సాతి ఏతిస్సా ఉపేక్ఖాయ. పహానం హోతీతి అఞ్ఞాణుపేక్ఖతో పభుతి సబ్బం ఉపేక్ఖం పజహిత్వా ఠితస్స ‘‘అతమ్మయతా’’తి వుత్తాయ వుట్ఠానగామినివిపస్సనాయ అరూపావచరసమాపత్తిఉపేక్ఖాయ విపస్సనుపేక్ఖాయ చ పహానం హోతీతి పరియాదానన్తి వుత్తాతి. సబ్బసఙ్ఖారగతస్స ముఞ్చితుకమ్యతాపటిసఙ్ఖానస్స సిఖాపత్తభావతో వుట్ఠానగామినీ ముఞ్చితుకమ్యతా పటిసఙ్ఖానన్తి చ వుత్తా. ముదుమజ్ఝాదివసేన పవత్తిఆకారమత్తం, అత్థతో ఏకత్థా ముఞ్చితుకమ్యతాదయో, బ్యఞ్జనమేవ నానం. ద్వీహి నామేహీతి గోత్రభు, వోదానన్తి ఇమేహి ద్వీహి నామేహి.
విరాగోతి మగ్గో, అచ్చన్తమేవ విరజ్జతి ఏతేనాతి విరాగో, తేన. మగ్గేన హేతుభూతేన. విముచ్చతీతి పటిప్పస్సద్ధివిముత్తివసేన విముచ్చతి. తేనాహ ‘‘ఫలం కథిత’’న్తి.
మహాఖీణాసవోతి పసంసావచనం యథా ‘‘మహారాజా’’తి. తథా హి తం పసంసన్తో సత్థా ‘‘అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఉక్ఖిత్తపలిఘో ఇతిపీ’’తిఆదిమాహాతి. తదత్థం వివరితుం ‘‘ఇదాని తస్సా’’తిఆది వుత్తం. యథాభూతేహీతి యాథావతో భూతేహి. దురుక్ఖిపనట్ఠేనాతి పచురజనేహి ఉక్ఖిపితుం అసక్కుణేయ్యభావేన. నిబ్బాననగరప్పవేసే విబన్ధనేన పలిఘో వియాతి పలిఘోతి వుచ్చతి. మత్థకచ్ఛిన్నో తాలో పత్తఫలాదీనం అనఙ్గతో తాలావత్థు అసివే ‘‘సివా’’తి సమఞ్ఞా వియ. తేనాహ ‘‘సీసచ్ఛిన్నతాలో వియ కతా’’తి. పునబ్భవస్స కరణసీలో, పునబ్భవం వా ఫలం అరహతీతి పోనోభవికో. ఏవంభూతో పన పునబ్భవం దేతి నామాతి ఆహ ‘‘పునబ్భవదాయకో’’తి. పునబ్భవఖన్ధానం పచ్చయోతి ఇమినా జాతిసంసారోతి ఫలూపచారేన కారణం వుత్తన్తి దస్సేతి. పరిక్ఖాతి వుచ్చతి సన్తానస్స పరిక్ఖిపనతో. సంకిణ్ణత్తాతి సబ్బసో కిణ్ణత్తా వినాసితత్తా. గబ్భీరానుగతట్ఠేనాతి గమ్భీరం అనుపవిట్ఠట్ఠేన. లుఞ్చిత్వాతి ఉద్ధరిత్వా. ఏతానీతి కామరాగసఞ్ఞోజనాదీని. అగ్గళాతి వుచ్చన్తి అవధారణట్ఠేన. అగ్గమగ్గేన పతితో మానద్ధజో ఏతస్సాతి పతితమానద్ధజో. ఇతరభారోరోపనస్స పురిమపదేహి పకాసితత్తా ‘‘మానభారస్సేవ ఓరోపితత్తా పన్నభారోతి అధిప్పేతో’’తి వుత్తం. మానసంయోగేనేవ విసంయుత్తత్తాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. పఞ్చపి ఖన్ధే అవిసేసతో అస్మీతి గహేత్వా పవత్తమానో ‘‘అస్మిమానో’’తి అధిప్పేతోతి వుత్తం ‘‘రూపే అస్మీతి మానో’’తిఆది.
నగరద్వారస్స పరిస్సయపటిబాహనత్థఞ్చేవ సోభనత్థఞ్చ ఉభోసు పస్సేసు ఏసికత్థమ్భే నిఖణిత్వా ఠపేన్తీతి ఆహ ‘‘నగరద్వారే ఉస్సాపితే ఏసికత్థమ్భే’’తి. పాకారవిద్ధంసనేనేవ పరిక్ఖాయ భూమిసమకరణం హోతీతి ఆహ ‘‘పాకారం భిన్దన్తో పరిక్ఖం సంకిరిత్వా’’తి. ఏవన్తిఆది ఉపమాసంసన్దనం. సన్తో సంవిజ్జమానో కాయో ధమ్మసమూహోతి సక్కాయో, ఉపాదానక్ఖన్ధపఞ్చకం. ద్వత్తింస కమ్మకారణా దుక్ఖక్ఖన్ధే ఆగతా. అక్ఖిరోగసీసరోగాదయో అట్ఠనవుతి రోగా. రాజభయాదీని పఞ్చవీసతి మహాభయాని.
౨౪౬. అనధిగమనీయవిఞ్ఞాణతన్తి ‘‘ఇదం నామ నిస్సాయ ఇమినా నామ ఆకారేన పవత్తతీ’’తి ఏవం దువిఞ్ఞేయ్యచిత్తతం. అన్వేసన్తి పచ్చత్తే ఏకవచనన్తి ఆహ ‘‘అన్వేసన్తో’’తి. సత్తోపి తథాగతోతి వుచ్చతి ‘‘తథాగతో పరం మరణా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౬౫) వియ. సత్తో హి యథేకో కమ్మకిలేసేహి ఇత్థత్తం ఆగతో, తథా అపరోపి ఆగతోతి ‘‘తథాగతో’’తి వుచ్చతి. ఉత్తమపుగ్గలోతి భగవన్తం సన్ధాయ వదతి. ఖీణాసవోపీతి యో కోచి ఖీణాసవోపి ‘‘తథాగతో’’తి అధిప్పేతో. సోపి హి యథేకో చతూసు సతిపట్ఠానేసు సూపట్ఠితచిత్తో సత్త బోజ్ఝఙ్గే యథాభూతం భావేత్వా అనుత్తరం అరహత్తం ఆగతో అధిగతో, తథా అపరోపి ఆగతోతి ‘‘తథాగతో’’తి వుచ్చతి. అసంవిజ్జమానోతి పరమత్థతో అనుపలబ్భనీయో. అవిన్దేయ్యోతి న విన్దితబ్బో, దువిఞ్ఞేయ్యోతి అత్థో.
తథాగతో సత్తో పుగ్గలోతి న పఞ్ఞపేమి పరమత్థతో సత్తస్సేవ అభావతోతి అధిప్పాయో. కిం పఞ్ఞపేస్సామి పఞ్ఞత్తిఉపాదానస్సపి ధరమానకస్స అభావతో. ‘‘అనుప్పాదో ఖేమం, అనుప్పత్తి ఖేమ’’న్తిఆదినా అసఙ్ఖతాయ ధాతుయా పక్ఖన్ధనవసేన పవత్తం అగ్గఫలసమాపత్తిఅత్థం విపస్సనాచిత్తం వా.
తుచ్ఛాతి కరణే నిస్సక్కవచనన్తి ఆహ ‘‘తుచ్ఛకేనా’’తి. వినయతీతి వినయో, సో ఏవ వేనయికో. తథా మన్తి తథాభూతం మం. పరమత్థతో విజ్జమానస్స హి సత్తస్స అభావం వదన్తో సత్తవినాసపఞ్ఞాపకో చ నామ సియా, అహం పన పరమత్థతో అవిజ్జమానం తం ‘‘నత్థీ’’తి వదామి. యథా చ లోకో వోహరతి, తథేవ తం వోహరామి, తథాభూతం మం యే సమణబ్రాహ్మణా ‘‘వేనయికో సమణో గోతమో’’తి వదన్తా అసతా తుచ్ఛా ముసా అభూతేన అబ్భాచిక్ఖన్తీతి యోజనా. అప్పటిసన్ధికస్స ఖీణాసవస్స చరిమచిత్తం నిరుపాదానతో అనుపాదానో వియ జాతవేదో పరినిబ్బుతం ఇదం నామ నిస్సితన్తి న పఞ్ఞాయతీతి వదన్తో కిమేత్తావతా ఉచ్ఛేదవాదీ భవేయ్య, నాహం కదాచిపి అత్థి, నాపి కోచి అత్థీతి వదామి. ఏవం సన్తే కిం నిస్సాయ తే మోఘపురిసా సతో సత్తస్స నామ ఉచ్ఛేదం వినాసం విభవం పఞ్ఞపేతీతి వదన్తా అసతా…పే… అబ్భాచిక్ఖన్తీతి అయమేత్థ అధిప్పాయో.
మహాబోధిమణ్డమ్హీతి బోధిమణ్డగ్గహణేన సత్తసత్తాహమాహ. తేన ధమ్మచక్కపవత్తనతో (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౩; పటి. మ. ౨.౩౦) పుబ్బే వుత్తం తన్తిదేసనం వదతి. చతుసచ్చమేవ పఞ్ఞపేమీతి ఏతేన సచ్చవిముత్తా సత్థుదేసనా నత్థీతి దస్సేతి. ఏత్థ చ – ‘‘పుబ్బే చేవ ఏతరహి చ దుక్ఖఞ్చేవ పఞ్ఞపేమి దుక్ఖస్స చ నిరోధ’’న్తి వదన్తో భగవా నాహం కదాచిపి ‘‘అత్తా ఉచ్ఛిజ్జతి, వినస్సతీ’’తి వా, ‘‘అత్తా నామ కోచి అత్థీ’’తి వా వదామి. ఏవం సన్తే కిం నిస్సాయ తే మోఘపురిసా ‘‘సతో సత్తస్స ఉచ్ఛేదం వినాసం విభవం పఞ్ఞపేతీ’’తి అసతా తుచ్ఛేన అబ్భాచిక్ఖన్తీతి దస్సేతి. పరేతి అమామకా, మమ ఓవాదస్స అభాజనభూతాతి అత్థోతి ఆహ ‘‘సచ్చాని…పే… అసమత్థపుగ్గలా’’తి. అధిప్పాయేనాతి ఇమినా తేసం అధిప్పాయమత్తం, రోసనవిహేసనాని పన తథాగతస్స ఆకాసస్స విలిఖనం వియ న సమ్భవన్తియేవాతి దస్సేతి. ఆహనతి చిత్తన్తి ఆఘాతో. అప్పతీతా హోన్తి ఏతేనాతి అప్పచ్చయో. చిత్తం న అభిరాధయతీతి అనభిరద్ధి. అతుట్ఠీతి తుట్ఠిపటిపక్ఖో తథాపవత్తో చిత్తుప్పాదో, కోధో ఏవ వా.
పరేతి అఞ్ఞే ఏకచ్చే. ఆనన్దన్తి పమోదన్తి ఏతేనాతి ఆనన్దో, పీతియా ఏవేతం అధివచనం. సోభనమనతా సోమనస్సం, చేతసికసుఖస్సేతం అధివచనం. ఉప్పిలతి పురిమావత్థాయ భిజ్జతి విసేసం ఆపజ్జతీతి ఉప్పిలం, తదేవ ఉప్పిలావితం, తస్స భావో ఉప్పిలావితత్తం. యాయ ఉప్పన్నాయ కాయచిత్తం వాతపూరితభత్తా వియ ఉద్ధుమాయనాకారప్పత్తం హోతి, తస్సా గేహస్సితాయ ఓదగ్గియపీతియా ఏతం అధివచనం. సచ్చాని పటివిజ్ఝితుం అసమత్థాతి దుక్ఖమేవ ఉప్పజ్జతి నిరుజ్ఝతి చ, న అఞ్ఞో సత్తో నామ అత్థీతి ఏవం జానితుం అసమత్థా ‘‘అత్తా నామ అత్థీ’’తి ఏవందిట్ఠినో అప్పహీనవిపల్లాసా. ఉత్తమం పసాదనీయట్ఠానం తథాగతమ్పి అక్కోసన్తి, కిమఙ్గం పన భిక్ఖూతి అధిప్పాయో.
౨౪౭. అనత్తనియేపి ఖన్ధపఞ్చకే మిచ్ఛాగాహవసేన అత్తనియసఞ్ఞాయ పవత్తస్స ఛన్దరాగస్స పహానం. అమ్హాకం నేవ అత్తాతి యస్మా రూపవేదనాదియేవ అత్తగ్గాహవత్థు తబ్బినిముత్తస్స లోభనేయ్యస్స అభావతో. ఏతం తిణకట్ఠసాఖాపలాసం న అమ్హాకం రూపం, న విఞ్ఞాణం, తస్మా అమ్హాకం నేవ అత్తాతి యోజనా. అజ్ఝత్తికస్స వత్థునో నేవ అత్తాతి పటిక్ఖిత్తత్తా బాహిరవత్థు అత్తనియభావేన పటిక్ఖిత్తం హోతీతి ఆహ ‘‘అమ్హాకం చీవరాదిపరిక్ఖారోపి న హోతీ’’తి. ఖన్ధపఞ్చకంయేవాతి బాహిరవత్థుం నిదస్సనం కత్వా ఖన్ధపఞ్చకంయేవ న తుమ్హాకన్తి పజహాపేతి. న ఉప్పాటేత్వా కన్దం వియ. న లుఞ్చిత్వా వా కేసే వియాతి. ఇమినా రూపాదీనం నామముఖేన పహానం ఇచ్ఛన్తి. ఉల్లిఙ్గితమత్థం ఛన్దరాగవినయేన పజహాపేతీతి సరూపతో దస్సేతి.
౨౪౮. ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, రూపం నిచ్చం వా’’తిఆది దేసనా తిపరివట్టం. యావ ఇమం ఠానన్తి ‘‘ఏవం స్వాక్ఖాతో’’తి యావాయం పాళిపదేసో. సువిఞ్ఞేయ్యభావేన అక్ఖాతత్తాపి స్వాక్ఖాతోతి ఆహ ‘‘సుకథితత్తా ఏవ ఉత్తానో వివటో పకాసితో’’తి. తిరియం విదారణేన ఛిన్నం, దీఘసో ఫాలనేన భిన్నం, తతో ఏవ తత్థ తత్థ సిబ్బితగణ్ఠికతజిణ్ణవత్థం పిలోతికా, తదభావతో ఛిన్నపిలోతికో, పిలోతికరహితోతి అత్థో. ఇరియాపథ-సణ్ఠపనఅవిజ్జమానఝాన-విపస్సనాని ఛిన్నాయ అవిజ్జమానాయ పటిపత్తియా సిబ్బనగణ్ఠికరణసదిసాని, తాదిసం ఇధ నత్థీతి ఆహ ‘‘న హేత్థ…పే… అత్థీ’’తి. పతిట్ఠాతుం న లభతీతి పేసలేహి సద్ధిం సంవాసవసేనపి పతిట్ఠాతుం న లభతి, విసేసాధిగమవసేన పన వత్తబ్బమేవ నత్థి.
కారణ్డవం నిద్ధమథాతి విపన్నసీలతాయ కచవరభూతం పుగ్గలం కచవరమివ నిరపేక్ఖా అపనేథ. కసమ్బుఞ్చాపకస్సథాతి కసటభూతఞ్చ నం ఖత్తియాదీనం మజ్ఝగతం సమ్భిన్నం పగ్ఘరితకుట్ఠం చణ్డాలం వియ అపకస్సథ నిక్కడ్ఢథ. కిం కారణం? సఙ్ఘారామో నామ సీలవన్తానం కతో, న దుస్సీలానం, యతో ఏతదేవ. తతో పలాపే వాహేథ, అస్సమణే సమణమానినేతి యథా పలాపా అన్తోసారరహితా అతణ్డులా బహి థుసేన వీహి వియ దిస్సన్తి, ఏవం పాపభిక్ఖూ అన్తోసీలరహితాపి బహి కాసావాదిపరిక్ఖారేన భిక్ఖూ వియ దిస్సన్తి, తస్మా ‘‘పలాపా’’తి వుచ్చన్తి, తే పలాపే వాహేథ ఓధునాథ విధమథ. పరమత్థతో అస్సమణే వేసమత్తేన సమణమానినే ఏవం నిద్ధమిత్వాన…పే…పతిస్సతాతి. తత్థ కప్పయవ్హోతి కప్పేథ, కరోథాతి వుత్తం హోతి. పతిస్సతాతి పతి పతి సతా సమ్పజానన్తా సుట్ఠు పజానన్తా. పతిస్సతా వా సప్పతిస్సా అఞ్ఞమఞ్ఞం సగారవా. అథేవం సుద్ధా సుద్ధేహి సంవాసం కప్పేన్తా దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన సమగ్గా. అనుక్కమేన పరిపాకగతపఞ్ఞతాయ నిపకా. సబ్బస్సేవిమస్స దుక్ఖవట్టస్స అన్తం కరిస్సథ, పరినిబ్బానం పాపుణిస్సథాతి అత్థో.
వట్టం తేసం నత్థి పఞ్ఞాపనాయ సబ్బసో సముచ్ఛిన్నవట్టమూలకత్తా.
ధమ్మం అనుస్సరన్తి, ధమ్మస్స వా అనుస్సరణసీలాతి ధమ్మానుసారినో. ఏవం సద్ధానుసారినోపి వేదితబ్బా. పటిపన్నస్సాతి పటిపజ్జమానస్స, సోతాపత్తిమగ్గట్ఠోపి అధిప్పేతో. అధిమత్తన్తి బలవం. పఞ్ఞావాహీతి పఞ్ఞం వాహేతి, పఞ్ఞా వా ఇమం పుగ్గలం వహతీతి పఞ్ఞావాహీతిపి వదన్తి. పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమన్తి పఞ్ఞం పురేచారికం కత్వా. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో పఞ్ఞాసఙ్ఖాతేన ధమ్మేన సరతి అనుస్సరతీతి ధమ్మానుసారీ. సద్ధావాహీతి సద్ధం వాహేతి, సద్ధా వా ఇమం పుగ్గలం వహతీతి సద్ధావాహీతిపి వదన్తి. సద్ధాపుబ్బఙ్గమన్తి సద్ధం పురేచారికం కత్వా. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో సద్ధాయ సరతి అనుస్సరతీతి సద్ధానుసారీ. సద్ధామత్తన్తి ‘‘ఇతిపి సో భగవా’’తిఆదినా బుద్ధసుబుద్ధతాయ సద్దహనమత్తం. మత్త-సద్దేన అవేచ్చప్పసాదం నివత్తేతి. పేమమత్తన్తి యథావుత్తసద్ధానుసారేన ఉప్పన్నం తుట్ఠిమత్తం. సినేహోతి కేచి. ఏవం విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నిసిన్నానన్తి కలాపసమ్మసనాదివసేన ఆరద్ధవిపస్సనానం. ఏకా సద్ధాతి విపస్సనానుసారేన స్వాక్ఖాతధమ్మతా సిద్ధా, తతో ఏవ ఏకా సేట్ఠా ఉళారా సద్ధా ఉప్పజ్జతి. ఏకం పేమన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సగ్గే ఠపితా వియ హోన్తీతి తేసం సద్ధాపేమానం సగ్గసంవత్తనియతాయ అబ్యభిచారీభావమాహ. చూళసోతాపన్నోతి వదన్తి ఏకదేసేన సచ్చానుబోధే ఠితత్తా. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
అలగద్దూపమసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౩. వమ్మికసుత్తవణ్ణనా
౨౪౯. పియవచనన్తి పియసముదాచారో. విఞ్ఞుజాతికా హి పరం పియేన సముదాచరన్తా ‘‘భవ’’న్తి వా, ‘‘దేవానం పియో’’తి వా, ‘‘ఆయస్మా’’తి వా సముదాచరన్తి, తస్మా సమ్ముఖా సమ్బోధనవసేన ‘‘ఆవుసో’’తి, తిరోక్ఖం ‘‘ఆయస్మా’’తి అయమ్పి సముదాచారో. మహాకస్సపఉరువేలకస్సపాదయో అఞ్ఞేపి కస్సపనామకా అత్థీతి ‘‘కతరస్స కస్సపస్సా’’తి పుచ్ఛన్తి. రఞ్ఞాతి కోసలరఞ్ఞా. ‘‘సఞ్జానింసూ’’తి సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరితుం ‘‘అయం పనా’’తిఆది ఆరద్ధం. అస్సాతి కుమారకస్సపస్స, ‘‘సఞ్జానింసూ’’తి వుత్తసఞ్జాననస్స వా. పుఞ్ఞాని కరోన్తోతి కప్పసతసహస్సం దేవేసు చ మనుస్సేసు చ నిబ్బత్తిత్వా దానాదీని పుఞ్ఞాని భావేన్తో. ఓసక్కన్తేతి పరిహాయమానే. పఠమన్తి కుమారికాకాలే. సత్థా ఉపాలిత్థేరం పటిచ్ఛాపేసి తం అధికరణం వినయకమ్మేనేవస్సా భిక్ఖునియా పబ్బజ్జాయ అరోగభావం.
పఞ్ఞత్తివిభావనాతి ‘‘అన్ధవన’’న్త్వేవ పఞ్ఞాయమానస్స విభావనా. ఓలీయతీతి సఙ్కుచతి సణికం వత్తతి. భాణకోతి సరభాణకో. యం అత్థి, తం గహేత్వాతి ఇదాని పరియేసితబ్బట్ఠానం నత్థి, యథాగతం పన యం అత్థి, తం గహేత్వా. బలవగుణేతి అధిమత్తగుణే. కస్సపభగవతో కాలే నిరుళ్హసమఞ్ఞావసేన వచనసన్తతియా అవిచ్ఛేదేన చ ఇమస్మిమ్పి బుద్ధుప్పాదే తం ‘‘అన్ధవన’’న్త్వేవ పఞ్ఞాయిత్థ, ఉపరూపరివడ్ఢమానాయ పథవియా ఉపరి రుక్ఖగచ్ఛాదీసు సఞ్జాయన్తేసుపీతి. సేక్ఖపటిపదన్తి సేక్ఖభావావహం విసుద్ధిపటిపత్తిం.
అఞ్ఞతర-సద్దో అపాకటే వియ పాకటేపి వత్తతి ఏక-సద్దేన సమానత్థత్తాతి దస్సేతుం ‘‘అభిజానాతీ’’తిఆది వుత్తం. భయభేరవదస్సితమ్పి అభిక్కన్త-సద్దస్స అత్థుద్ధారం ఇధ దస్సేన్తో ఏవం హేట్ఠా తత్థ తత్థ కతా అత్థసంవణ్ణనా పరతో తస్మిం తస్మిం సుత్తపదేసే యథారహం వత్తబ్బాతి నయదస్సనం కరోతి. కఞ్చనసన్నిభత్తచతా సువణ్ణవణ్ణగ్గహణేన గహితాతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘ఛవియ’’న్తి. ఛవిగతా పన వణ్ణధాతు ఏవ ‘‘సువణ్ణవణ్ణో’’తి ఏత్థ వణ్ణగ్గహణేన గహితాతి అపరే. వణ్ణీయతి కిత్తీయతి ఉగ్ఘోసనన్తి వణ్ణో, థుతి. వణ్ణీయతి అసఙ్కరతో వవత్థపీయతీతి వణ్ణో, కులవగ్గో. వణ్ణీయతి ఫలం ఏతేన యథాసభావతో విభావీయతీతి వణ్ణో, కారణం. వణ్ణనం దీఘరస్సాదివసేన సణ్ఠహనన్తి వణ్ణో, సణ్ఠానం. వణ్ణీయతి అణుమహన్తాదివసేన పమీయతీతి వణ్ణో, పమాణం. వణ్ణేతి వికారమాపజ్జమానం హదయఙ్గతభావం పకాసేతీతి వణ్ణో, రూపాయతనం. ఏవం తేన తేన పవత్తినిమిత్తేన వణ్ణ-సద్దస్స తస్మిం తస్మిం అత్థే పవత్తి వేదితబ్బా.
అనవసేసత్తం సకలతా కేవలతా. కేవలకప్పాతి ఏత్థ కేచి ఈసం అసమత్తా కేవలా కేవలకప్పాతి వదన్తి, ఏవం సతి అనవసేసత్థో ఏవ కేవల-సద్దో సియా. అనత్థన్తరేన పన కప్ప-సద్దేన పదవడ్ఢనం కత్వా కేవలా ఏవ కేవలకప్పా. తథా వా కప్పనీయత్తా పఞ్ఞపేతబ్బత్తా కేవలకప్పా. యేభుయ్యతా బహులభావో. అబ్యామిస్సతా విజాతియేన అసఙ్కరో సుద్ధతా. అనతిరేకతా తంమత్తతా విసేసాభావో. కేవలకప్పన్తి కేవలం దళ్హం కత్వాతి అత్థో. కేవలం వుచ్చతి నిబ్బానం సబ్బసఙ్ఖతవివిత్తత్తా. తేనాహ ‘‘విసంయోగాదిఅనేకత్థో’’తి. కేవలం ఏతస్స అధిగతం అత్థీతి కేవలీ, సచ్ఛికతనిరోధో ఖీణాసవో.
కప్ప-సద్దో పనాయం సఉపసగ్గో అనుపసగ్గో చాతి అధిప్పాయేన ఓకప్పనీయపదే లబ్భమానం ఓకప్పసద్దమత్తం నిదస్సేతి, అఞ్ఞథా కప్ప-సద్దస్స అత్థుద్ధారే ఓకప్పనీయపదం అనిదస్సనమేవ సియా. సమణకప్పేహీతి వినయసిద్ధేహి సమణవోహారేహి. నిచ్చకప్పన్తి నిచ్చకాలం. పఞ్ఞత్తీతి నామం. నామఞ్హేతం తస్స ఆయస్మతో, యదిదం కప్పోతి. కప్పితకేసమస్సూతి కత్తరికాయ ఛేదితకేసమస్సు. ద్వఙ్గులకప్పోతి మజ్ఝన్హికవేలాయ వీతిక్కన్తాయ ద్వఙ్గులతావికప్పో. లేసోతి అపదేసో. అనవసేసం ఫరితుం సమత్థస్సపి ఓభాసస్స కేనచి కారణేన ఏకదేసఫరణమ్పి సియా, అయం పన సబ్బసోవ ఫరీతి దస్సేతుం సమన్తత్థో కప్ప-సద్దో గహితోతి ఆహ ‘‘అనవసేసం సమన్తతో’’తి.
సమణసఞ్ఞాసముదాచారేనాతి ‘‘అహం సమణో’’తి ఏవం ఉప్పన్నసఞ్ఞాసముట్ఠితేన సముదాచారేన, తన్నిమిత్తేన వా తబ్బోహారేన. పుబ్బయోగేతి పుబ్బయోగకథాయం. పపఞ్చో ఏసాతి ఏసో తుమ్హేసు ఆగతేసు యథాపవత్తో పటిసన్థారో కథాసముదాచారో చ అమ్హాకం పపఞ్చో. ఏత్తకమ్పి అకత్వా సమణధమ్మమేవ కరోమాతి అధిప్పాయో.
అరియభూమిం పత్తోతి అనాగామిఫలం అధిగతో. పక్కుసాతికులపుత్తం సన్ధాయ వదతి. విభజిత్వాతి విభాగం కత్వా. తురితాలపనవసేనాతి తురితం ఆలపనవసేన. తేన దుల్లభో అయం సమణో, తస్మా సీఘమస్స పఞ్హో కథేతబ్బో, ఇమినా చ సీఘం గన్త్వా సత్థా పుచ్ఛితబ్బోతి తురితం ఆలపీతి దస్సేతి. ‘‘యథా వా’’తిఆదినా పన వచనాలఙ్కారవసేన ద్విక్ఖత్తుం ఆలపతి. ఏవమాహాతి ‘‘భిక్ఖు భిక్ఖూ’’తి ఏవం ద్విక్ఖత్తుం అవోచ.
వమ్మికపరియాయేన కరజకాయం పచ్చక్ఖం కత్వా దస్సేన్తీ దేవతా ‘‘అయం వమ్మికో’’తి ఆహ. తాయ పన భావత్థస్స అభాసితత్తా సద్దత్థమేవ దస్సేన్తో ‘‘పురతో ఠితం…పే… అయన్తి ఆహా’’తి అవోచ. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. మణ్డూకన్తి థలమణ్డూకం. సో హి ఉద్ధుమాయికాతి వుచ్చతి, న ఉదకమణ్డూకో. తస్స నివాసతో వాతో మా ఖో బాధయిత్థాతి ‘‘ఉపరివాతతో అపగమ్మా’’తి వుత్తం. కథం పనాయం దేవతా ఇమినా నీహారేన ఇమే పఞ్హే థేరస్స ఆచిక్ఖీతి? కేచి తావ ఆహు – యథాసుతమత్థం ఉపమాభావేన గహేత్వా అత్తనో పటిభానేన ఉపమేయ్యత్థం మనసా చిన్తేత్వా తం భగవావ ఇమస్స ఆచిక్ఖిస్సతి. సా చ దేసనా అత్థాయ హితాయ సుఖాయ హోతీతి ‘‘అయం వమ్మికో’’తిఆదినా ఉపమావసేనేవ పన్నరస పఞ్హే థేరస్స ఆచిక్ఖి. కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే కిర బారాణసియం ఏకో సేట్ఠి అడ్ఢో మహద్ధనో మహన్తం నిధానం నిదహిత్వా పలిఘాదిఆకారాని కానిచిపి లఙ్గాని తత్థ ఠపేసి. సో మరణకాలే అత్తనో సహాయస్స బ్రాహ్మణస్స ఆరోచేసి – ‘‘ఇమస్మిం ఠానే మయా నిధానం నిదహితం, తం మమ పుత్తస్స విఞ్ఞుతం పత్తస్స దస్సేతీ’’తి వత్వా కాలమకాసి. బ్రాహ్మణో సహాయకపుత్తస్స విఞ్ఞుతం పత్తకాలే తం ఠానం దస్సేసి. సో నిఖనిత్వా సబ్బపచ్ఛా నాగం పస్సి, నాగో అత్తనో పుత్తం దిస్వా ‘‘సుఖేనేవ ధనం గణ్హతూ’’తి అపగచ్ఛి. స్వాయమత్థో తదా లోకే పాకటో జాతో. అయం పన దేవతా తదా బారాణసియం గహపతికులే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో సత్థరి పరినిబ్బుతే ఉరం దత్వా సాసనే పబ్బజితో పఞ్చహి సహాయకభిక్ఖూహి సద్ధిం సమణధమ్మమకాసి. యే సన్ధాయ వుత్తం ‘‘పఞ్చ భిక్ఖూ నిస్సేణిం బన్ధిత్వా’’తిఆది. తేన వుత్తం ‘‘యథాసుతమత్థం ఉపమాభావేన గహేత్వా’’తిఆది. అపరే పన ‘‘దేవతా అత్తనో పటిభానేన ఇమే పఞ్హే ఏవం అభిసఙ్ఖరిత్వా థేరస్స ఆచిక్ఖీ’’తి వదన్తి. దేవపుత్తే నిస్సక్కం దేవపుత్తపఞ్హత్తా తస్స అత్థస్స.
౨౫౧. చతూహి మహాభూతేహి నిబ్బత్తోతి చాతుమహాభూతికో. తేనాహ ‘‘చతుమహాభూతమయస్సా’’తి. వమతి ఉగ్గిరన్తో వియ హోతీతి అత్థో. వన్తకోతి ఉచ్ఛడ్డకో. వన్తుస్సయోతి ఉపచికాహి వన్తస్స మత్తికాపిణ్డస్స ఉస్సయభూతో. వన్తసినేహసమ్బద్ధోతి వన్తేన ఖేళసినేహేన సమ్పిణ్డితో. అసుచికలిమలం వమతీతి ఏత్థ ముఖాదీహి పాణకానం నిగ్గమనతో పాణకే వమతీతి అయమ్పి అత్థో లబ్భతేవ. అరియేహి వన్తకోతి కాయభావసామఞ్ఞేన వుత్తం. దుక్ఖసచ్చపరిఞ్ఞాయ వా సబ్బస్సపి తేభూమకధమ్మజాతస్స పరిఞ్ఞాతత్తా సబ్బోపి కాయో అరియేహి ఛన్దరాగప్పహానేన వన్తో ఏవ. తం సబ్బన్తి యేహి తీహి అట్ఠిసతేహి ఉస్సితో, యేహి న్హారూహి సమ్బద్ధో, యేహి మంసేహి అవలిత్తో, యేన అల్లచమ్మేన పరియోనద్ధో, యాయ ఛవియా రఞ్జితో, తం అట్ఠిఆదిసబ్బం అచ్చన్తమేవ జిగుచ్ఛిత్వా విరత్తతాయవన్తమేవ. ‘‘యథా చా’’తిఆదినా వత్తబ్బోపమతోపి వమ్మికో వియ వమ్మికోతి ఇమమత్థం దస్సేతి.
సమ్భవతి ఏతస్మాతి సమ్భవో, మాతాపేత్తికో సమ్భవో ఏతస్సాతి మాతాపేత్తికసమ్భవో. తస్స. ఉపచియతి ఏతేనాతి ఉపచయో’ ఓదనకుమ్మాసం ఉపచయో ఏతస్సాతి ఓదనకుమ్మాసూపచయో. తస్స. అధువసభావతాయ అనిచ్చధమ్మస్స, సేదగూథ-పిత్త-సేమ్హాది-ధాతుక్ఖోభ-గరుభావదుగ్గన్ధానం వినోదనాయ ఉచ్ఛాదేతబ్బధమ్మస్స, పరితో సమ్బాహనేన పరిమద్దితబ్బధమ్మస్స, ఖణే ఖణే భిజ్జనసభావతాయ భేదనధమ్మస్స, తతో ఏవ వికిరణసభావతాయ విద్ధంసనధమ్మస్సాతి ధమ్మ-సద్దో పచ్చేకం యోజేతబ్బో. తనువిలేపనేనాతి కాయావలేపనేన ఉచ్ఛాదనవిలేపనేన. అఙ్గపచ్చఙ్గాబాధవినోదనత్థాయాతి తాదిససముట్ఠాన-సరీరవికారవిగమాయ. యస్మా సుక్కసోణితం ఆహారో, ఉచ్ఛాదనం పరిమద్దనఞ్చ యథారహం ఉప్పాదస్స, వుడ్ఢియా చ పచ్చయో, తస్మా ఆహ ‘‘మాతాపేత్తిక…పే… కథితో’’తి. ఉచ్చావచభావోతి యథారహం యోజేతబ్బో – ఓదనకుమ్మాసూపచయ-ఉచ్ఛాదనపరిమద్దనగ్గహణేహి ఉచ్చభావో, వడ్ఢీ. మాతాపేత్తికసమ్భవగ్గహణేన సముదయో. ఇతరేహి అవచభావో, పరిహాని, అత్థఙ్గమో పకాసితో. అఙ్గపచ్చఙ్గానం సణ్ఠపనమ్పి హి వట్టపచ్చయత్తా వట్టన్తి.
కోధో ధూమోతి ఏత్థ ధూమపరియాయేన కోధస్స వుత్తత్తా ధూమ-సద్దో కోధే వత్తతీతి వుత్తం ‘‘ధూమో వియ ధూమో’’తి. భస్మనీతి భస్మం. మోసవజ్జన్తి ముసావాదో. ధూమో ఏవ ధూమాయితం. ఇచ్ఛా ధూమాయితం ఏతిస్సాతి ఇచ్ఛాధూమాయితా, పజా. ఇచ్ఛాధూమాయితసద్దస్స తణ్హాయ వుత్తి వుత్తనయో ఏవ. ధూమాయన్తోతి వితక్కసన్తాపేన సంతప్పేన్తో, వితక్కేన్తోతి అత్థో. పలిపోతి దుక్కరమహాకద్దమం. తిమూలన్తి తీహి మూలేహి పతిట్ఠితం వియ అచలం పవత్తన్తి వుత్తం. రజో చ ధూమో చ మయా పకాసితాతి రజసభావకరణట్ఠేన ‘‘రజో’’తి చ ధూమసభావకరణట్ఠేన ‘‘ధూమో’’తి చ మయా పకాసితా. పకతిధూమో వియ అగ్గిస్స కిలేసగ్గిజాలస్స పఞ్ఞాణభావతో. ధమ్మదేసనాధూమో ఞాణగ్గిసన్ధీపనస్స పుబ్బఙ్గమభావతో. అయం రత్తిం ధూమాయనాతి యా దివా కత్తబ్బకమ్మన్తే ఉద్దిస్స రత్తియం అనువితక్కనా, అయం రత్తిం ధూమాయనా.
సత్తన్నం ధమ్మానన్తి ఇదం సుత్తే (చూళని. మేత్తగూమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౨౮) ఆగతనయేన వుత్తం. సుత్తఞ్చ తథా ఆరాధనవేనేయ్యజ్ఝాసయవసేన. తదేకట్ఠతాయ వా తదఞ్ఞకిలేసానం. సున్దరపఞ్ఞోతి ఞాతతీరణపహానపరిఞ్ఞాయ పఞ్ఞాయ సున్దరపఞ్ఞో.
ఏతన్తి ‘‘సత్థ’’న్తి ఏతం అధివచనం సంకిలేసధమ్మానం ససనతో సముచ్ఛిన్దనతో. న్తి వీరియం. పఞ్ఞాగతికమేవ పఞ్ఞాయ హితస్సేవ అధిప్పేతత్తా. లోకియాయ పఞ్ఞాయ ఆరమ్భకాలే లోకియవీరియం గహేతబ్బం, లోకుత్తరాయ పఞ్ఞాయ పవత్తిక్ఖణే లోకుత్తరవీరియం గహేతబ్బన్తి యోజనా. అత్థదీపనాతి ఉపమేయ్యత్థదీపనీ ఉపమా.
గామతోతి అత్తనో వసనగామతో. మన్తేతి ఆథబ్బనమన్తే. తే హి బ్రాహ్మణా అరఞ్ఞే ఏవ వాచేన్తి ‘‘మా అఞ్ఞే అస్సోసు’’న్తి. తథా అకాసీతి చత్తారో కోట్ఠాసే అకాసి. ఏవమేత్థ వమ్మికపఞ్హస్సేవ వసేన ఉపమా ఆగతా, సేసానం వసేన హేట్ఠా వుత్తనయేన వేదితబ్బా.
లఙ్గనట్ఠేన నివారణట్ఠేన లఙ్గీ, పలిఘో. ఞాణముఖేతి విపస్సనాఞాణవీథియం. పతతీతి పవత్తతి. కమ్మట్ఠానఉగ్గహపరిపుచ్ఛావసేనాతి చతుసచ్చకమ్మట్ఠానస్స ఉగ్గణ్హనేన తస్స అత్థపరిపుచ్ఛావసేన చేవ విపస్సనాసఙ్ఖాత-అత్థవినిచ్ఛయ-పరిపుచ్ఛావసేన చ. సబ్బసో ఞాతుం ఇచ్ఛా హి పరిపుచ్ఛా. విపస్సనా చ అనిచ్చాదితో సబ్బతేభూమకధమ్మానం ఞాతుం ఇచ్ఛతి. ఏవం విపస్సనావసేన అవిజ్జాపహానమాహ, ఉపరికత్తబ్బసబ్భావతో న తావ మగ్గవసేన.
వల్లిఅన్తరే వాతి వా-సద్దో పంసుఅన్తరే వా మత్తికన్తరే వాతి అవుత్తవికప్పత్థో. చిత్తావిలమత్తకోవాతి చిత్తక్ఖోభమత్తకోవ. అనిగ్గహితోతి పటిసఙ్ఖానబలేన అనివారితో. ముఖవికులనం ముఖసఙ్కోచో. హనుసఞ్చోపనం పాపేతి అన్తోజప్పనావత్థాయం. దిసా విలోకనం పాపేతి యత్థ బాధేతబ్బో ఠితో, తందస్సనత్థం నివారకపరివారణత్థం. దణ్డసత్థాభినిపాతన్తి దణ్డసత్థానం పరస్స ఉపరి నిపాతనావత్థం. యేన కోధేన అనిగ్గహితేన మాతాదికం అఘాతేతబ్బం ఉగ్ఘాతేత్వా ‘‘అయుత్తం వత మయా కత’’న్తి అత్తానమ్పి హనతి, తం సన్ధాయేతం వుత్తం ‘‘పరఘాతనమ్పి అత్తఘాతనమ్పి పాపేతీ’’తి. యేన వా పరస్స హఞ్ఞమానస్స వసేన ఘాతకోపి ఘాతనం పాపుణాతి, తాదిసస్స వసేనాయమత్థో వేదితబ్బో. కోధసామఞ్ఞేన హేతం వుత్తం ‘‘పరం ఘాతేత్వా అత్తానం ఘాతేతీ’’తి. పరముస్సదగతోతి పరముక్కంసగతో. దళ్హం పరిస్సయమావహతాయ కోధోవ కోధూపాయాసో. తేనాహ ‘‘బలవప్పత్తో’’తిఆది.
ద్వేధాపథసమా హోతి అప్పటిపత్తిహేతుభావతో.
కుసలధమ్మో న తిట్ఠతి నీవరణేహి నివారితపరమత్తా. సమథపుబ్బఙ్గమం విపస్సనం భావయతో పఠమం సమథేన నీవరణవిక్ఖమ్భనం హోతి, విపస్సనా పన తదఙ్గవసేనేవ తాని నీహరతీతి వుత్తం ‘‘విక్ఖమ్భనతదఙ్గవసేనా’’తి.
‘‘కుమ్మోవ అఙ్గాని సకే కపాలే’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౧౭) కుమ్మస్స అఙ్గభావేన విసేసతో పాదసీసాని ఏవ వుచ్చన్తీతి ఆహ ‘‘పఞ్చేవ అఙ్గాని హోన్తీ’’తి. విపస్సనాచారస్స వుచ్చమానత్తా అధికారతో సమ్మసనీయానమేవ ధమ్మానం ఇధ గహణన్తి ‘‘సబ్బేపి సఙ్ఖతా ధమ్మా’’తి విసేసం కత్వావ వుత్తం. తేనాహ భగవా ‘‘పఞ్చన్నేతం ఉపాదానక్ఖన్ధానం అధివచన’’న్తి.
సునన్తి కోట్టన్తి ఏత్థాతి సూనా, అధికుట్టనన్తి ఆహ ‘‘సూనాయ ఉపరీ’’తి. అసినాతి మంసకన్తనేన. ఘాతియమానాతి హఞ్ఞమానా విబాధియమానా. వత్థుకామానం ఉపరి కత్వాతి వత్థుకామేసు ఠపేత్వా తే అచ్చాధానం కత్వా. కన్తితాతి ఛిన్దితా. కోట్టితాతి బిలసో విభజితా. ఛన్దరాగప్పహానన్తి ఛన్దరాగస్స విక్ఖమ్భనప్పహానం.
సమ్మత్తాతి ముచ్ఛితా సమ్మూళ్హా. నన్దీరాగం ఉపగమ్మ వట్టం వడ్ఢేన్తీతి సమ్మూళ్హత్తా ఏవఆదీనవం అపస్సన్తా నన్దీరాగస్స ఆరమ్మణం ఉపగన్త్వా తం పరిబ్రూహేన్తి. నన్దీరాగబద్ధాతి నన్దీరాగే లగ్గత్తా తేన బద్ధా. వట్టే లగ్గన్తీతి తేభూమకే వట్టే సజ్జన్తి. తత్థ సజ్జత్తా ఏవ దుక్ఖం పత్వాపి న ఉక్కణ్ఠన్తి న నిబ్బిన్దన్తి. ఇధ అనవసేసప్పహానం అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘చతుత్థమగ్గేన నన్దీరాగప్పహానం కథిత’’న్తి.
అనఙ్గణసుత్తే (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౬౩) పకాసితో ఏవ ‘‘ఛన్దాదీహి న గచ్ఛన్తీ’’తిఆదినా. ‘‘బుద్ధో సో భగవా’’తిఆది ‘‘నమో కరోహీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౪౯, ౨౫౧) వుత్తనమక్కారస్స కరణాకారదస్సనం. బోధాయాతి చతుసచ్చసమ్బోధాయ. తథా దమథసమథతరణపరినిబ్బానాని అరియమగ్గవసేన వేదితబ్బాని. సమథపరినిబ్బానాని పన అనుపాదిసేసవసేనపి యోజేతబ్బాని. కమ్మట్ఠానం అహోసీతి విపస్సనాకమ్మట్ఠానం అహోసి. ఏతస్స పఞ్హస్సాతి ఏతస్స పన్నరసమస్స పఞ్హస్స అత్థో. ఏవం ఇతరేసుపి వత్తబ్బం విపస్సనాకమ్మట్ఠానం ఖీణాసవగుణేహి మత్థకం పాపేన్తో యథానుసన్ధినావ దేసనం నిట్ఠపేసి, న పుచ్ఛితానుసన్ధినాతి అధిప్పాయో. నను చ పుచ్ఛావసేనాయం దేసనా ఆరద్ధాతి? సచ్చం ఆరద్ధా, ఏవం పన ‘‘పుచ్ఛావసికో నిక్ఖేపో’’తి వత్తబ్బం, న ‘‘పుచ్ఛానుసన్ధివసేన నిట్ఠపితా’’తి. అన్తరపుచ్ఛావసేన దేసనాయ అపరివత్తితత్తా ఆరమ్భానురూపమేవ పన దేసనా నిట్ఠపితా.
వమ్మికసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౪. రథవినీతసుత్తవణ్ణనా
౨౫౨. మహాగోవిన్దేన పరిగ్గహితతాకిత్తనం తదా మగధరాజేన పరిగ్గహితూపలక్ఖణం. తస్స హి సో పురోహితో. మహాగోవిన్దోతి పురాతనో ఏకో మగధరాజాతి కేచి. గయ్హతీతి గహో, రాజూనం గహో రాజగహం. నగర-సద్దాపేక్ఖాయ నపుంసకనిద్దేసో. అఞ్ఞేపేత్థ పకారేతి రాజూహి దిస్వా సమ్మా పతిట్ఠాపితత్తా తేసం గహం గేహభూతన్తిపి రాజగహం. ఆరక్ఖసమ్పత్తిఆదినా అనత్థుప్పత్తిహేతుతాయ ఉపగతానం పటిరాజూనం గహం గహభూతన్తిపి రాజగహం, ఆరామరామణీయకాదీహి రాజతే, నివాససుఖతాదినా సత్తేహి మమత్తవసేన గయ్హతి, పరిగ్గయ్హతీతి వా రాజగహన్తి ఏవమాదికే పకారే. బుద్ధకాలే చ చక్కవత్తికాలే చాతి ఇదం యేభుయ్యవసేన వుత్తం. వేళూహి పరిక్ఖిత్తం అహోసి, న పన కేవలం కట్ఠకపవనమేవ. రఞ్ఞో ఉయ్యానకాలే పతిట్ఠాపితఅట్టాలకవసేన అట్టాలకయుత్తం.
జననం జాతి, జాతియా భూమి జాతిభూమం, జాయి వా మహాబోధిసత్తో ఏత్థాభి జాతి, సా ఏవ భూమీతి జాతిభూమం, సా ఇమేసం నివాసోతి జాతిభూమకాతి ఆహ ‘‘జాతిభూమకాతి జాతిభూమివాసినో’’తి. కస్స పనాయం జాతిభూమీతి ఆహ ‘‘తం ఖో పనా’’తిఆది. తేన అనఞ్ఞసాధారణాయ జాతియా అధిప్పేతత్తా సదేవకే లోకే సుపాకటభావతో విసేసనేన వినాపి విసిట్ఠవిసయోవ ఇధ జాతి-సద్దో విఞ్ఞాయతీతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తస్స జాతట్ఠానసాకియజనపదో’’తి. తత్థపి కపిలవత్థుసన్నిస్సయో పదేసోతి ఆహ ‘‘కపిలవత్థాహారో’’తి.
గరుధమ్మభావవణ్ణనా
సాకియమణ్డలస్సాతి సాకియరాజసమూహస్స. దసన్నం అప్పిచ్ఛకథాదీనం వత్థు దసకథావత్థు, అప్పిచ్ఛతాది. తత్థ సుప్పతిట్ఠితతాయ తస్స లాభీ దసకథావత్థులాభీ. తత్థాతి దసకథావత్థుస్మిం.
గరుకరణీయతాయ ధమ్మో గరు ఏతస్సాతి ధమ్మగరు, తస్స భావో ధమ్మగరుతా, తాయ. ‘‘అజ్ఝాసయేన వేదితబ్బో’’తి వత్వా న కేవలం అజ్ఝాసయేనేవ, అథ ఖో కాయవచీపయోగేహిపి వేదితబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘ధమ్మగరుతాయేవ హీ’’తిఆదిమాహ. తియామరత్తిం ధమ్మకథం కత్వాతి ఏత్థ ‘‘కుమ్భకారస్స నివేసనే తియామరత్తిం వసన్తో ధమ్మకథం కత్వా’’తి ఏవం వచనసేసవసేన అత్థో వేదితబ్బో. అఞ్ఞథా యథాలాభవసేన అత్థే గయ్హమానే తియామరత్తిం ధమ్మకథా కతాతి ఆపజ్జతి, న చ తం అత్థి. వక్ఖతి హి ‘‘బహుదేవ రత్తిన్తి దియడ్ఢయామమత్త’’న్తి. దసబలాదిగుణవిసేసా వియ ధమ్మగారవహేతుకా పరహితపటిపత్తిపి సబ్బబుద్ధానం మజ్ఝే భిన్నసువణ్ణం వియ సదిసా ఏవాతి ఇమస్స భగవతో ధమ్మగారవకిత్తనే ‘‘కస్సపోపి భగవా’’తిఆదినా కస్సపభగవతో ధమ్మగారవం దస్సేతి.
చారికం నిక్ఖమీతి జనపదచారికం చరితుం నిక్ఖమి. జనపదచారికాయ అకాలే నిక్ఖన్తత్తా కోసలరాజాదయో వారేతుం ఆరభింసు. పవారేత్వా హి చరణం బుద్ధాచిణ్ణం. పుణ్ణాయ సమ్మాపటిపత్తిం పచ్చాసీసన్తో భగవా ‘‘కిం మే కరిస్ససీ’’తి ఆహ.
అనహాతోవాతి ధమ్మసవనుస్సుక్కేన సాయన్హే బుద్ధాచిణ్ణం న్హానం అకత్వావ. అత్తహితపరహితపటిపత్తీసు ఏకిస్సా ద్విన్నఞ్చ అత్థితాసిద్ధా చతుబ్బిధతా పటిపత్తికతా ఏవ నామ హోతీతి వుత్తం ‘‘పటిపన్నకో చ నామ…పే… చతుబ్బిధో హోతీ’’తి. పటిక్ఖేపపుబ్బకోపి హి పటిపన్నో అత్థతో పటిపన్నత్థో ఏవాతి. కామం అత్తహితాయ పటిపన్నో తాయ సమ్మాపటిపత్తియా సాసనం సోభతి, న పన సాసనం వడ్ఢేతి అప్పోస్సుక్కభావతో, న చ కారుణికస్స భగవతో సబ్బథా మనోరథం పూరేతి. తథా హి భగవా పఠమబోధియం ఏకసట్ఠియా చ అరహన్తేసు జాతేసు – ‘‘చరథ, భిక్ఖవే, బహుజనహితాయా’’తిఆదినా (దీ. ని. ౨.౮౬-౮౮; మహావ. ౩౨) భిక్ఖూ పరహితపటిపత్తియం నియోజేసి. తేన వుత్తం ‘‘ఏవరూపం భిక్ఖుం భగవా న పుచ్ఛతి, కస్మా? న మయ్హం సాసనస్స వుడ్ఢిపక్ఖే ఠితో’’తి.
సముదాయో అప్పకేన ఊనోపి అనూనో వియ హోతీతి బాకులత్థేరం చతుత్థరాసితో బహి కత్వాపి ‘‘అసీతిమహాథేరా వియా’’తి వుత్తం. అసీతిమహాథేరసమఞ్ఞా వా అవయవేపి అట్ఠసమాపత్తిసామఞ్ఞా వియ దట్ఠబ్బా. ఈదిసే ఠానే బహూనం ఏకతో కథనం మహతా కణ్ఠేన చ కథనం సత్థు చిత్తారాధనమేవాతి తేహి భిక్ఖూహి తథా పటిపన్నన్తి దస్సేన్తో ‘‘తే భిక్ఖూ మేఘసద్దం సుత్వా’’తిఆదిమాహ. గుణసమ్భావనాయాతి వక్ఖమానగుణహేతుకాయ సమ్భావనాయ సమ్భావితో, న యేన కేనచి కిచ్చసమత్థతాదినా.
గరుధమ్మభావవణ్ణనా నిట్ఠితా.
అప్పిచ్ఛతాదివణ్ణనా
అప్ప-సద్దస్స పరిత్తపరియాయతం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘బ్యఞ్జనం సావసేసం వియా’’తి. తేనాహ ‘‘న హి తస్సా’’తిఆది. అప్ప-సద్దో పనేత్థ అభావత్థోతి సక్కా విఞ్ఞాతుం ‘‘అప్పాబాధతఞ్చ సఞ్జానామీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౨౫; ౨.౧౩౪) వియ.
అత్రిచ్ఛతా నామ (అ. ని. టీ. ౧.౧.౬౩) అత్ర అత్ర ఇచ్ఛాతి కత్వా. అసన్తగుణసమ్భావనతాతి అత్తని అవిజ్జమానం గుణానం విజ్జమానానం వియ పరేసం పకాసనా. సద్ధోతి మం జనో జానాతూతి వత్తపటిపత్తికారకవిసేసలాభీతి జానాతు ‘‘వత్తపటిపత్తిఆపాథకజ్ఝాయితా’’తి ఏవమాదినా. సన్తగుణసమ్భావనాతి ఇచ్ఛాచారే ఠత్వా అత్తని విజ్జమానసీలధుతధమ్మాదిగుణవిభావనా. తాదిసస్స హి పటిగ్గహణే అమత్తఞ్ఞుతాపి హోతి.
గణ్హన్తోయేవ ఉమ్ముజ్జి అఞ్ఞేసం అజానన్తానంయేవాతి అధిప్పాయో.
అప్పిచ్ఛతాపధానం పుగ్గలాధిట్ఠానేన చతుబ్బిధం ఇచ్ఛాపభేదం దస్సేత్వా పునపి పుగ్గలాధిట్ఠానేన చతుబ్బిధం ఇచ్ఛాపభేదం దస్సేన్తో ‘‘అపరోపి చతుబ్బిధో అప్పిచ్ఛో’’తిఆదిమాహ. దాయకస్స వసన్తి దాయకస్స చిత్తవసం. దేయ్యధమ్మస్స వసన్తి దేయ్యధమ్మస్స అప్పబహుభావం. అత్తనో థామన్తి అత్తనో యాపనమత్తకథామం.
ఏకభిక్ఖుపి న అఞ్ఞాసి సోసానికవత్తే సమ్మదేవ వుత్తిత్తా. అబ్బోకిణ్ణన్తి అవిచ్ఛేదం. దుతియో మం న జానేయ్యాతి దుతియో సహాయభూతోపి యథా మం జానితుం న సక్కుణేయ్య, తథా సట్ఠి వస్సాని నిరన్తరం సుసానే వసామి, తస్మా అహం అహో సోసానికుత్తమో.
ధమ్మకథాయ జనతం ఖోభేత్వాతి లోమహంసనసాధుకారదానచేలుక్ఖేపాదివసేన సన్నిపతితం ఇతరఞ్చ ‘‘కథం ను ఖో అయ్యస్స సన్తికేవ ధమ్మం సోస్సామా’’తి కోలాహలవసేన మహాజనం ఖోభేత్వా. గతోతి ‘‘అయం సో, తేన రత్తియం ధమ్మకథా కతా’’తి జాననభయేన పరియత్తిఅప్పిచ్ఛతాయ పరివేణం గతో.
తయో కులపుత్తా వియాతి పాచీనవంసదాయే సమగ్గవాసం వుత్థా తయో కులపుత్తా వియ. పహాయాతి పుబ్బభాగే తదఙ్గాదివసేన పచ్ఛా అగ్గమగ్గేనేవ పజహిత్వా.
అప్పిచ్ఛతాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
ద్వాదసవిధసన్తోసవణ్ణనా
పకతిదుబ్బలాదీనం గరుచీవరాదీని నఫాసుభావావహాని సరీరఖేదావహాని చ హోన్తీతి పయోజనవసేన నఅత్రిచ్ఛతాదివసేన తాని పరివత్తేత్వా లహుకచీవరపరిభోగో న సన్తోసవిరోధీతి ఆహ ‘‘లహుకేన యాపేన్తోపి సన్తుట్ఠోవ హోతీ’’తి. మహగ్ఘచీవరం, బహూని వా చీవరాని లభిత్వాపి తాని విస్సజ్జేత్వా తదఞ్ఞస్స గహణం యథాసారుప్పనయే ఠితత్తా న సన్తోసవిరోధీతి ఆహ ‘‘తేసం…పే… ధారేన్తోపి సన్తుట్ఠోవ హోతీ’’తి. ఏవం సేసపచ్చయేసుపి యథాబలయథాసారుప్పసన్తోసనిద్దేసేసు అపిసద్దగ్గహణే అధిప్పాయో వేదితబ్బో. యథాసారుప్పసన్తోసోయేవ అగ్గో అలోభజ్ఝాసయస్స ఉక్కంసనతో.
ద్వాదసవిధసన్తోసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
తివిధపవివేకవణ్ణనా
ఏకోతి ఏకాకీ. గచ్ఛతీతి చుణ్ణికఇరియాపథవసేన వుత్తం. చరతీతి విహారతో బహి సఞ్చారవసేన, విహరతీతి దివావిహారాదివసేన. కాయవివేకోతి చ నేక్ఖమ్మాధిముత్తస్స భావనానుయోగవసేన వివేకట్ఠకాయతా, న ఝానవివేకమత్తం. తేనాహ ‘‘నేక్ఖమ్మాభిరతాన’’న్తి. పరిసుద్ధచిత్తానన్తి నీవరణాదిసంకిలేసతో విసుద్ధచిత్తానం. పరమవోదానప్పత్తానన్తి వితక్కాదితంతంఝానపటిపక్ఖవిగమేన పరమం ఉత్తమం వోదానం పత్తానం. నిరుపధీనన్తి కిలేసుపధిఆదీనం విగమేన నిరుపధీనం.
తివిధపవివేకవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పఞ్చవిధసంసగ్గవణ్ణనా
సంసీదతి ఏతేనాతి సంసగ్గో, రాగో. సవనహేతుకో, సవనవసేన వా పవత్తో సంసగ్గో సవనసంసగ్గో. ఏస నయో సేసేసుపి. కాయసంసగ్గో పన కాయపరామాసో. ఇత్థీ వాతి వధూ, యువతీ వా. సన్ధానేతున్తి పుబ్బేనాపరం ఘటేతుం. సోతవిఞ్ఞాణవీథివసేనాతి ఇదం మూలభూతం సవనం సన్ధాయ వుత్తం, తస్స పిట్ఠివత్తకమనోద్వారికజవనవీథీసు ఉప్పన్నోపి రాగో సవనసంసగ్గోయేవ. దస్సనసంసగ్గేపి ఏసేవ నయో. అనిత్థిగన్ధబోధిసత్తో పరేహి కథియమానవసేన పవత్తసవనసంసగ్గస్స నిదస్సనం. తిస్సదహరో అత్తనా సుయ్యమానవసేన. తత్థ పఠమం జాతకే వేదితబ్బన్తి ఇతరం దస్సేన్తో ‘‘దహరో కిరా’’తిఆదిమాహ. కామరాగేన విద్ధోతి రాగసల్లేన హదయే అప్పితో అన్తో అనువిద్ధో.
సోతి దస్సనసంసగ్గో. ఏవం వేదితబ్బోతి వత్థువసేన పాకటం కరోతి. తస్మిం కిర గామే యేభుయ్యేన ఇత్థియో అభిరూపా దస్సనీయా పాసాదికా, తస్మా థేరో ‘‘సచే అన్తోగామే న చరిస్ససీ’’తి ఆహ. కాలస్సేవ పవిట్ఠత్తా యాగుం అదాసి, తస్మా యాగుమేవ గహేత్వా గచ్ఛన్తం ‘‘నివత్తథ, భన్తే, భిక్ఖం గణ్హాహీ’’తి ఆహంసు. యాచిత్వాతి ‘‘న మయం, భన్తే, భిక్ఖం దాతుకామా నివత్తేమ, అపిచ ఇదం భన్తే కారణ’’న్తి యాచిత్వా.
ఆదితో లపనం ఆలాపో, వచనపటివచనవసేన పవత్తో లాపో సల్లాపో. భిక్ఖునియాతి ఇదం నిదస్సనమత్తం. యాయ కాయచిపి ఇత్థియా సన్తకపరిభోగవసేన ఉప్పన్నరాగోపి సమ్భోగసంసగ్గోవ.
పఞ్చవిధసంసగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
గాహగాహకాదివణ్ణనా
భిక్ఖునో భిక్ఖూహి కాయపరామాసో కాయసమ్బాహనాదివసేన. కాయసంసగ్గన్తి కాయపరామాససంసగ్గం. గాహగాహకోతి గణ్హనకానం గణ్హనకోతి అత్థో. గాహముత్తకోతి అయోనిసో ఆమిసేహి సఙ్గణ్హనకేహి సయం ముచ్చనకో. ముత్తగాహకోతి యథావుత్తసఙ్గహతో ముత్తానం సఙ్గణ్హనకో. ముత్తముత్తకోతి ముచ్చనకేహి సయమ్పి ముచ్చనకో. గహణవసేన సఙ్గణ్హనవసేన. ఉపసఙ్కమన్తి తతో కిఞ్చి లోకామిసం పచ్చాసీసన్తా, న దక్ఖిణేయ్యవసేన. భిక్ఖుపక్ఖే గహణవసేనాతి పచ్చయలాభాయ సఙ్గణ్హనవసేనాతి యోజేతబ్బం. వుత్తనయేనాతి ‘‘ఆమిసేనా’’తిఆదినా వుత్తనయేన.
ఠానన్తి అత్తనో ఠానావత్థం. పాపుణితుం న దేతి ఉప్పన్నమేవ తం పటిసఙ్ఖానబలేన నీహరన్తో విక్ఖమ్భేతి. తేనాహ ‘‘మన్తేనా’’తిఆది. యథా జీవితుకామో పురిసో కణ్హసప్పేన, అమిత్తేన వా సహ న సంవసతి, ఏవం ఖణమత్తమ్పి కిలేసేహి సహ న సంవసతీతి అత్థో.
చతుపారిసుద్ధిసీలం లోకియం లోకుత్తరఞ్చ. తథా సమాధిపి. విపస్సనాయ పాదకా విపస్సనాపాదకాతి అట్ఠసమాపత్తిగ్గహణేన యథా లోకియసమాధి గహితో, ఏవం విపస్సనాపాదకా ఏతేసన్తి విపస్సనాపాదకాతి అట్ఠసమాపత్తిగ్గహణేనేవ లోకుత్తరో సమాధి గహితో. యథా హి చత్తారి రూపజ్ఝానాని అధిట్ఠానం కత్వా పవత్తో మగ్గసమాధి విపస్సనాపాదకో, ఏవం చత్తారి అరూపజ్ఝానాని అధిట్ఠానం కత్వా పవత్తోపి. సమాపత్తిపరియాయో పన పుబ్బవోహారేన వేదితబ్బో. పటిపక్ఖసముచ్ఛేదనేన సమ్మా ఆపజ్జనతో వా యథా ‘‘సోతాపత్తిమగ్గో’’తి. ఏవమేత్థ సీలసమాధీనమ్పి మిస్సకభావో వేదితబ్బో, న పఞ్ఞాయ ఏవ. విముత్తీతి అరియఫలన్తి వుత్తం ‘‘విముత్తిసమ్పన్నో’’తి వుత్తత్తా. తఞ్హి నిప్ఫాదనట్ఠేన సమ్పాదేతబ్బం, న నిబ్బానన్తి.
ఏత్థ చ అప్పిచ్ఛతాయ లద్ధపచ్చయేన పరితుస్సతి, సన్తుట్ఠతాయ లద్ధా తే అగధితో అముచ్ఛితోఆదీనవదస్సీ నిస్సరణపఞ్ఞో పరిభుఞ్జతి, ఏవంభూతో చ కత్థచి అలగ్గమానసతాయ పవివేకం పరిబ్రూహేన్తో కేనచి అసంసట్ఠో విహరతి గహట్ఠేన వా పబ్బజితేన వా. సో ఏవం అజ్ఝాసయసమ్పన్నో వీరియం ఆరభతి అప్పత్తస్స పత్తియా, అనధిగమస్స అధిగమాయ. ఆరభన్తో చ యథాసమాదిన్నం అత్తనో సీలం పచ్చవేక్ఖతి, తస్స సీలస్స సుపరిసుద్ధతం నిస్సాయ ఉప్పజ్జతి అవిప్పటిసారో, అయమస్స సీలసమ్పదా. తస్స అవిప్పటిసారమూలకేహి పామోజ్జపీతిపస్సద్ధిసుఖేహి సమ్మా బ్రూహితం చిత్తం సమ్మదేవ సమాధియతి, అయమస్స సమాధిసమ్పదా. తతో యథాభూతం జానం పస్సం నిబ్బిన్దతి, నిబ్బిన్దం విరజ్జతి, విరాగా విముచ్చతి, అయమస్స పఞ్ఞాసమ్పదా. విముత్తచిత్తతా పనస్స విముత్తిసమ్పదా, తతో విముత్తితో ఞాణదస్సనన్తి ఏతేసం దసన్నం కథావత్థూనం అనుపుబ్బీ వేదితబ్బా. తస్స యో దసహి కథావత్థూహి సమన్నాగమో, అయం అత్తహితాయ పటిపత్తి. యా నేసం పరేసం సంకిత్తనం, అయం పరహితాయ పటిపత్తి. తాసు పురిమా ఞాణపుబ్బఙ్గమా ఞాణసమ్పయుత్తా చ, ఇతరా కరుణాపుబ్బఙ్గమా కరుణాసమ్పయుత్తా చాతి సబ్బం ఞాణకరుణాకణ్డం వత్తబ్బం.
దసహి కథావత్థూహి కరణభూతేహి భిక్ఖూనం ఓవాదం దేతి, ‘‘భిక్ఖునా నామ అత్రిచ్ఛతాదికే దూరతో వజ్జేత్వా సమ్మదేవ అప్పిచ్ఛేన భవితబ్బ’’న్తిఆదినా తం తం కథావత్థుం భిక్ఖూనం ఉపదిసతీతి అత్థో. ఉపదిసన్తో హి తాని ‘‘తేహి భిక్ఖూ ఓవదతీ’’తి వుత్తో. ఓవదతియేవ సరూపదస్సనమత్తేన. సుఖుమం అత్థం పరివత్తేత్వాతి ఏవమ్పి అప్పిచ్ఛతా హోతి ఏవమ్పీతి అప్పిచ్ఛతాదివసేన అపరాపరం అప్పిచ్ఛతావుత్తిం దస్సేత్వా తత్థ సుఖుమనిపుణం అప్పిచ్ఛతాసఙ్ఖాతం అత్థం జానాపేతుం న సక్కోతి. విఞ్ఞాపేతీతి యథావుత్తేహి విసేసేహి విఞ్ఞాపేతి. కారణన్తి యేన కారణేన అప్పిచ్ఛతా ఇజ్ఝతి, తం పన ‘‘మహిచ్ఛతాదీసు ఏతే దోసా, అప్పిచ్ఛతాయ అయమానిసంసో’’తిఆదీనవానిసంసదస్సనం దట్ఠబ్బం. సమ్మా హేతునా అప్పిచ్ఛతం దస్సేతీతి సన్దస్సకో. గాహేతున్తి యథా గణ్హతి, తథా కాతుం, తత్థ పట్ఠపేతున్తి అత్థో. ఉస్సాహజననవసేనాతి యథా తం సమాదానం నిచ్చలం హోతి, ఏవం ఉస్సోళ్హియా ఉప్పాదనవసేన సమ్మదేవ ఉత్తేజేతీతి సముత్తేజకో. ఉస్సాహజాతేతి అప్పిచ్ఛతాయ జాతుస్సాహే. వణ్ణం వత్వా తత్థ సమ్పత్తిం ఆయతిఞ్చ లబ్భమానగుణం కిత్తేత్వా సమ్పహంసేతి సమ్మదేవ పకారేహి తోసేతీతి సమ్పహంసకో. ఏవం సన్తుట్ఠిఆదీసు యథారహం యోజనా కాతబ్బా.
గాహగాహకాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
పఞ్చలాభవణ్ణనా
౨౫౩. సత్థు సమ్ముఖా ఏవం వణ్ణో అబ్భుగ్గతోతి. ఇమినా తస్స వణ్ణస్స యథాభూతగుణసముట్ఠితతం దస్సేతి. మన్దమన్దో వియాతి అతి వియ అఛేకో వియ. అబలబలో వియాతి అతి వియ అబలో వియ. భాకుటికభాకుటికో వియాతి అతి వియ దుమ్ముఖో వియ. అనుమస్సాతి అనుమసిత్వా, దస కథావత్థూని సరూపతో విసేసతో చ అనుపరిగ్గహేత్వాతి అత్థో. పరిగ్గణ్హనం పన నేసం అనుపవిసనం వియ హోతీతి వుత్తం ‘‘అనుపవిసిత్వా’’తి. సబ్రహ్మచారీహి వణ్ణభాసనం ఏకో లాభోతి యోజనా. ఏవం సేసేసుపి. పత్థయమానో ఏవమాహ ధమ్మగరుతాయాతి అధిప్పాయో.
పఞ్చలాభవణ్ణనా నిట్ఠితా.
చారికాదివణ్ణనా
౨౫౪. అభిరమనం అభిరతం, తదేవ అనునాసికలోపం అకత్వా వుత్తం ‘‘అభిరన్త’’న్తి. భావనపుంసకఞ్చేతం. అనభిరతి నామ నత్థి, అభిరమిత్వా చిరవిహారోపి నత్థి సమ్మదేవ పరిఞ్ఞాతవత్థుకత్తా. సబ్బసహా హి బుద్ధా భగవన్తో అసయ్హలాభినో.
పుబ్బే ధమ్మగరుతాకిత్తనపసఙ్గేన గహితం అగ్గహితఞ్చ మహాకస్సపపచ్చుగ్గమనాదిం ఏకదేసేన దస్సేత్వా వనవాసితిస్ససామణేరస్స వత్థుం విత్థారేత్వా జనపదచారికం కథేతుం ‘‘భగవా హీ’’తిఆది ఆరద్ధం. ఆకాసగామీహి సద్ధిం గన్తుకామో ‘‘ఛళభిఞ్ఞానం ఆరోచేహీ’’తి ఆహ. సఙ్ఘకమ్మేన సిజ్ఝమానాపి ఉపసమ్పదా సత్థు ఆణావసేనేవ సిజ్ఝనతో ‘‘బుద్ధదాయజ్జం తే దస్సామీ’’తి వుత్తన్తి వదన్తి. అపరే ‘‘అపరిపుణ్ణవీసతివస్సస్సేవ తస్స ఉపసమ్పదం అనుజానన్తో సత్థా ‘బుద్ధదాయజ్జం తే దస్సామీ’తి అవోచా’’తి వదన్తి. ఉపసమ్పాదేత్వాతి ధమ్మసేనాపతినా ఉపజ్ఝాయేన ఉపసమ్పాదేత్వా.
నవయోజనసతికం మజ్ఝిమదేసపరియాపన్నమేవ, తతో పరం నాధిప్పేతం దన్ధతావసేన గమనతో. సమన్తాతి గతగతట్ఠానస్స చతూసు పస్సేసు. అఞ్ఞేనపి కారణేనాతి భిక్ఖూనం సమథవిపస్సనాతరుణభావతో అఞ్ఞేనపి మజ్ఝిమమణ్డలే వేనేయ్యానం ఞాణపరిపాకాదికారణేన నిక్ఖమతి, అన్తోమణ్డలం ఓతరతి. సత్తహి వాతిఆది ‘‘ఏకం మాసం వా’’తిఆదినా వుత్తానుక్కమేన యోజేతబ్బం.
సరీరఫాసుకత్థాయాతి ఏకస్మింయేవ ఠానే నిబద్ధవాసేన ఉస్సన్నధాతుకస్స సరీరస్స విరేచనేన ఫాసుభావత్థాయ. అట్ఠుప్పత్తికాలాభికఙ్ఖనత్థాయాతి అగ్గిక్ఖన్ధూపమసుత్త (అ. ని. ౭.౭౨) మఘదేవజాతకాదిదేసనానం (జా. ౧.౧.౯) వియ ధమ్మదేసనాయ అట్ఠుప్పత్తికాలస్స ఆకఙ్ఖనేన. సురాపానసిక్ఖాపదపఞ్ఞాపనే (పాచి. ౩౨౬) వియ సిక్ఖాపదపఞ్ఞాపనత్థాయ. బోధనేయ్యసత్తే అఙ్గులిమాలాదికే బోధనత్థాయ. నిబద్ధవాసఞ్చ పుగ్గలం ఉద్దిస్స చారికా నిబద్ధచారికా.
౨౫౫. అపరిగ్గహభావం కత్థచి అలగ్గభావం దస్సేతుం ‘‘యూథం పహాయ…పే… మత్తహత్థీ వియా’’తి వుత్తం. అసహాయకిచ్చోతి సహాయకిచ్చరహితో సీహో వియ. తేనస్స ఏకవిహారితం తేజవన్తతఞ్చ దస్సేతి. తదా పన కాయవివేకో న సక్కా లద్ధున్తి ఇదమేత్థ కారణం దట్ఠబ్బం. బహూహీతిఆది పన సభావదస్సనవసేన వుత్తం. థేరస్స పరిసా సువినీతా చిణ్ణగరువాసా గరునో ఇచ్ఛానురూపమేవ వత్తతి.
వుత్తకారణయుత్తే అద్ధానగమనే చారికానం వోహారో సాసనే నిరుళ్హోతి ఆహ ‘‘కిఞ్చాపీ’’తిఆది. కేనచిదేవ నిమిత్తేన కిస్మిఞ్చి అత్థే పవత్తాయ సఞ్ఞాయ తన్నిమిత్తరహితేపి అఞ్ఞస్మిం పవత్తి రుళ్హీ నామ. విజితమారత్తా సఙ్గామవిజయమహాయోధో వియ. అఞ్ఞం సేవిత్వాతి ‘‘మమ ఆగతభావం సత్థు ఆరోచేహీ’’తి ఆరోచనత్థం అఞ్ఞం భిక్ఖుం సేవిత్వా.
భగవా ధమ్మం దేసేన్తో తంతంపుగ్గలజ్ఝాసయానురూపం తదనుచ్ఛవికమేవ ధమ్మిం కథం కరోతీతి దస్సేన్తో ‘‘చూళగోసిఙ్గసుత్తే’’తిఆదిమాహ. తత్థ సామగ్గిరసానిసంసన్తి ‘‘కచ్చి పన వో, అనురుద్ధా, సమగ్గా సమ్మోదమానా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౩౨౬) సామగ్గిరసానిసంసం కథేసి. ఆవసథానిసంసన్తి ‘‘సీతం ఉణ్హం పటిహనతీ’’తిఆదినా (చూళవ. ౨౯౫, ౩౧౫) ఆవసథపటిసంయుత్తం ఆనిసంసం. సతిపటిలాభికన్తి జోతిపాలత్థేరే లామకం ఠానం ఓతిణ్ణమత్తే మహాబోధిపల్లఙ్కే పన సబ్బఞ్ఞుతం పటివిజ్ఝితుం పత్థనం కత్వా పారమియో పూరేన్తో ఆగతో. తాదిసస్స నామ పమాదవిహారో న యుత్తోతి యథా కస్సపో భగవా బోధిసత్తస్స సతిం పటిలభితుం ధమ్మిం కథం కథేసి, తథా అయం భగవా తమేవ పుబ్బేనివాసపటిసంయుత్తకథం భిక్ఖూనం ఘటికారసుత్తం (మ. ని. ౨.౨౮౨) కథేసి. చత్తారో ధమ్ముద్దేసేతి – ‘‘ఉపనీయతి లోకో అద్ధువో, అతాణో లోకో అనభిస్సరో, అస్సకో లోకో సబ్బం పహాయ గమనీయం, ఊనో లోకో అతిత్తో తణ్హాదాసో చా’’తి (మ. ని. ౨.౩౦౫) ఇమే చత్తారో ధమ్ముద్దేసే కథేసి. కామఞ్చేతే ధమ్ముద్దేసా రట్ఠపాలసుత్తే (మ. ని. ౨.౩౦౪) ఆయస్మతా రట్ఠపాలత్థేరేన రఞ్ఞో కోరబ్యస్స కథితా, తే పన భగవతో ఏవ ఆహరిత్వా థేరేన తత్థ కథితాతి వుత్తం ‘‘రట్ఠపాలసుత్తే’’తిఆది. తథా హి వుత్తం సుత్తే – ‘‘అత్థి ఖో, మహారాజ, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన చత్తారో ధమ్ముద్దేసా ఉద్దిట్ఠా’’తిఆది (మ. ని. ౨.౩౦౫) పానకానిసంసకథన్తి ‘‘అగ్గిహుత్తం ముఖం యఞ్ఞా’’తిఆదినా (మ. ని. ౨.౪౦౦; సు. ని. ౫౭౩) అనుమోదనం వత్వా పున పకిణ్ణకకథావసేన పానకపటిసంయుత్తం ఆనిసంసకథం కథేసి. ఏకీభావే ఆనిసంసం కథేసి, యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘అథ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం భగుం ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సేసీ’’తిఆది (మ. ని. ౩.౨౩౮). అనన్తనయన్తి అపరిమాణదేసనానయం అప్పిచ్ఛతాదిపటిసంయుత్తం ధమ్మిం కథం. తేనాహ ‘‘పుణ్ణ, అయమ్పి అప్పిచ్ఛకథాయేవా’’తిఆది బహూహి పరియాయేహి నానానయం దేసేతి. కథం తథా దేసితం థేరో అఞ్ఞాసీతి ఆహ ‘‘పటిసమ్భిదాపత్తస్స…పే… అహోసీ’’తి.
చారికాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
సత్తవిసుద్ధిపఞ్హవణ్ణనా
౨౫౬. తతో పట్ఠాయాతి. యదా జాతిభూమకా భిక్ఖూ సత్థు సమ్ముఖా థేరస్స వణ్ణం భాసింసు, తతో పట్ఠాయ. సీసానులోకీ హుత్వా పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధనం థేరేన సమాగమే ఆదరవసేన కతన్తి దట్ఠబ్బం. తథా హి వుత్తం పాఠే ‘‘అప్పేవ నామా’’తిఆది, ‘‘తరమానరూపో’’తి చ. యం పన వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘ఏకస్మిం ఠానే నిలీన’’న్తిఆది, తం అకారణం. న హి ధమ్మసేనాపతి తస్స థేరస్స నిసిన్నట్ఠానం అభిఞ్ఞాఞాణేన జానితుం న సక్కోతి. ‘‘కచ్చి ను ఖో మం అదిస్వావ గమిస్సతీ’’తి అయమ్పి చిన్తా ఆదరవసేనేవాతి యుత్తం. న హి సత్థారం దట్ఠుం ఆగతో సావకో అపి ఆయస్మా అఞ్ఞాతకోణ్డఞ్ఞో సత్థుకప్పం ధమ్మసేనాపతిం తత్థ వసన్తం అదిస్వావ గచ్ఛనకో నామ అత్థి. దివావిహారన్తి సమ్పదానే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘దివావిహారత్థాయా’’తి.
౨౫౭. పురిమకథాయాతి పఠమాలాపే. అప్పతిట్ఠితాయాతి నప్పవత్తితాయ. పచ్ఛిమకథా న జాయతీతి పచ్ఛా వత్తబ్బకథాయ అవసరో న హోతి. సత్త విసుద్ధియో పుచ్ఛి దిట్ఠసంసన్దనవసేన. ఞాణదస్సనవిసుద్ధి నామ అరియమగ్గో. యస్మా తతో ఉత్తరిమ్పి పత్తబ్బం అత్థేవ, తస్మా ‘‘చతుపారిసుద్ధిసీలాదీసు ఠితస్సపి బ్రహ్మచరియవాసో మత్థకం న పాపుణాతీ’’తి వుత్తం. తస్మాతి బ్రహ్మచరియవాసస్స మత్థకం అప్పత్తత్తా. సబ్బం పటిక్ఖిపీతి సత్తమమ్పి పఞ్హం పటిక్ఖిపి, ఇతరేసు వత్తబ్బమేవ నత్థి.
అప్పచ్చయపరినిబ్బానన్తి అనుపాదిసేసనిబ్బానమాహ. ఇదాని పకారన్తరేనపి అనుపాదాపరినిబ్బానం దస్సేతుం ‘‘ద్వేధా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ గహణూపాదానన్తి దళ్హగ్గహణభూతం ఉపాదానం. తేనాహ ‘‘కాముపాదానాదిక’’న్తి. పచ్చయూపాదానన్తి యం కిఞ్చి పచ్చయమాహ. సో హి అత్తనో ఫలం ఉపాదియతి ఉపాదానవసేన గణ్హతీతి ఉపాదానన్తి వుచ్చతి. తేనాహ ‘‘పచ్చయూపాదానం నామ…పే… పచ్చయా’’తి. ‘‘అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చతీ’’తి వచనతో (మహావ. ౨౮, ౩౦) అరహత్తఫలం అనుపాదాపరినిబ్బానన్తి కథేన్తి. న చ ఉపాదానసమ్పయుత్తన్తి ఉపాదానేహి ఏతం న సహితం నాపి ఉపాదానేహి సహ పవత్తి హుత్వా. న చ కఞ్చి ధమ్మం ఉపాదియతీతి కస్సచి ధమ్మస్స ఆరమ్మణకరణవసేన న ఉపాదియతి. పరినిబ్బుతన్తేతి అగ్గమగ్గేన కాతబ్బకిలేసపరినిబ్బానపరియోసానన్తే జాతత్తా. అమతధాతుమేవ అనుపాదాపరినిబ్బానం కథేన్తి, కథేన్తానఞ్చ యథా తస్స కోచి పచ్చయో నామ నత్థి, ఏవం అధిగతోపి యథా కోచి పచ్చయో నామ న హోతి, తథా పరినిబ్బానం అపచ్చయపరినిబ్బానన్తి దస్సేన్తో ‘‘అయం అన్తో’’తిఆదిమాహ. పున పుచ్ఛం ఆరభి అనుపాదాపరినిబ్బానం సరూపతో పతిట్ఠాపేతుకామో.
౨౫౮. సబ్బపరివత్తేసూతి సబ్బేసు పఞ్హపరివత్తనేసు, పఞ్హవారేసూతి అత్థో. సగహణధమ్మమేవాతి ‘‘ఏతం మమా’’తిఆదినా గణ్హతీతి గహణం, సహ గహణేనాతి సగహణం, ఉపాదానియన్తి అత్థో. వివట్టసన్నిస్సితస్స అభావతో వట్టమేవ అనుగతోతి వట్టానుగతో. తేనాహ ‘‘చతుపారిసుద్ధిసీలమత్తస్సపి అభావతో’’తి. యో పన చతుబ్బిధే వివట్టూపనిస్సయే సీలే ఠితో, సోపి ‘‘అఞ్ఞత్ర ఇమేహి ధమ్మేహీ’’తి వత్తబ్బతం అరహతి.
సత్తవిసుద్ధిపఞ్హవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సత్తరథవినీతవణ్ణనా
౨౫౯. నిస్సక్కవచనమేతం ‘‘యావ హేట్ఠిమసోపానకళేవరా’’తిఆదీసు వియ. అత్థోతి పయోజనం. చిత్తవిసుద్ధి హేత్థ సీలవిసుద్ధిం పయోజేతి తస్స తదత్థత్తా. సీలవిసుద్ధికిచ్చం కతం నామ హోతి సమాధిసంవత్తనతో. సమాధిసంవత్తనికా హి సీలవిసుద్ధి నామ. సబ్బపదేసూతి ‘‘చిత్తవిసుద్ధి యావదేవ దిట్ఠివిసుద్ధత్థా’’తిఆదీసు సబ్బపదేసు, దిట్ఠివిసుద్ధియం ఠితస్స చిత్తవిసుద్ధకిచ్చం కతం నామ హోతీతిఆదినా యోజేతబ్బం.
సావత్థినగరం వియ సక్కాయనగరం అతిక్కమితబ్బత్తా. సాకేతనగరం వియ నిబ్బాననగరం పాపుణితబ్బత్తా. అచ్చాయికస్స కిచ్చస్స ఉప్పాదకాలో వియ నవమేనేవ ఖణేన పత్తబ్బస్స అభిసమయకిచ్చస్స ఉపాదకాలో. యథా రఞ్ఞో సత్తమేన రథవినీతేన సాకేతే అన్తేపురద్వారే ఓరుళ్హస్స న తావ కిచ్చం నిట్ఠితం నామ హోతి, సంవిధాతబ్బసంవిధానం ఞాతిమిత్తగణపరివుతస్స సురసభోజనపరిభోగే నిట్ఠితం నామ సియా, ఏవమేతం ఞాణదస్సనవిసుద్ధియా కిలేసే ఖేపేత్వా తేసంయేవ పటిప్పస్సద్ధిపహానసాధకఅరియఫలసమఙ్గికాలే అభిసమయకిచ్చం నిట్ఠితం నామ హోతి. తేనాహ ‘‘యోగినో…పే… కాలో దట్ఠబ్బో’’తి. తత్థ పరోపణ్ణాస కుసలధమ్మా నామ చిత్తుప్పాదపరియాపన్నా ఫస్సాదయో పరోపణ్ణాస అనవజ్జధమ్మా. నిరోధసయనేతి నిబ్బానసయనే.
‘‘విసుద్ధియో’’తి వా ‘‘కథావత్థూనీ’’తి వా అత్థతో ఏకం, బ్యఞ్జనమేవ నానన్తి తేసం అత్థతో అనఞ్ఞభావం దస్సేతుం ‘‘ఇతీ’’తి ఆరద్ధం. ఆయస్మా పుణ్ణో దస కథావత్థూని విస్సజ్జేసీతి సత్త విసుద్ధియో నామ విస్సజ్జన్తోపి దస కథావత్థూని విస్సజ్జేసి తేసం అత్థతో అనఞ్ఞత్తా. ఏతేనేవ ధమ్మసేనాపతి సారిపుత్తత్థేరో సత్త విసుద్ధియో పుచ్ఛన్తో దస కథావత్థూని పుచ్ఛీతి అయమ్పి అత్థో వుత్తోవాతి వేదితబ్బో. న్తి పఞ్హం. కిం జానిత్వా పుచ్ఛీతి విసుద్ధిపరియాయేన కథావత్థూని పుచ్ఛామీతి కిం జానిత్వా పుచ్ఛి. దసకథావత్థులాభినం థేరం విసుద్ధియో పుచ్ఛన్తో పుచ్ఛితట్ఠానేయేవ పుచ్ఛనేన కిం తిత్థకుసలో వా పన హుత్వా విసయస్మిం పుచ్ఛి, ఉదాహు పానీయత్థికమతిత్థేహి ఛిన్నతటేహి పాతేన్తో వియ అతిత్థకుసలో హుత్వా అపుచ్ఛితబ్బట్ఠానే అవిసయస్మిం పుచ్ఛీతి యోజనా. ఇమినా నయేన విస్సజ్జనపక్ఖేపి అత్థయోజనా వేదితబ్బా. యదత్థమస్స విచారణా ఆరద్ధా, తం దస్సేన్తేన ‘‘తిత్థకుసలో హుత్వా’’తిఆదిం వత్వా విసుద్ధికథావత్థూనం అత్థతో అనఞ్ఞత్తేపి అయం విసేసో వేదితబ్బోతి దస్సేతుం ‘‘యం హీ’’తిఆది వుత్తం. తదమినాతి యం ‘‘సంఖిత్తం, విత్థిణ్ణ’’న్తి చ వుత్తం, తం ఇమినా ఇదాని వుచ్చమానేన నయేన విధినా వేదితబ్బం.