౭. చూళహత్థిపదోపమసుత్తవణ్ణనా

౨౮౮. సేతపరివారోతి సేతపటిచ్ఛదో, సేతవణ్ణాలఙ్కారోతి అత్థో. పుబ్బే పన ‘‘సేతాలఙ్కారా’’తి అస్సాలఙ్కారో గహితో, ఇధ చక్కపఞ్జరకుబ్బరాదిరథావయవేసు కాతబ్బాలఙ్కారో. ఏవం వుత్తేనాతి ఏవం ‘‘సేతాయ సుద’’న్తిఆదినా పకారేన సంయుత్తమహావగ్గే (సం. ని. ౫.౪) వుత్తేన. నాతిమహా యుద్ధమణ్డలే సఞ్చారసుఖత్థం. యోధో సారథీతి ద్విన్నం, పహరణదాయకేన సద్ధిం తిణ్ణం వా.

నగరం పదక్ఖిణం కరోతి నగరసోభనత్థం. ఇదం కిర తస్స బ్రాహ్మణస్స జాణుస్సోణిట్ఠానన్తరం జాతిసిద్ధం పరమ్పరాగతం చారిత్తం. తేనాహ ‘‘ఇతో ఏత్తకేహి దివసేహీ’’తిఆది. చారిత్తవసేన నగరవాసినోపి తథా తథా పటిపజ్జన్తి. పుఞ్ఞవాదిమఙ్గలకథనే నియుత్తా మాఙ్గలికా. సువత్థిపత్తనాయ సోవత్థికా. ఆది-సద్దేన వన్దీఆదీనం సఙ్గహో. యససిరిసమ్పత్తియాతి యససమ్పత్తియా సిరిసమ్పత్తియా చ, పరివారసమ్పత్తియా చేవ విభవసోభాసమ్పత్తియా చాతి అత్థో.

నగరాభిముఖో పాయాసి అత్తనో భిక్ఖాచారవేలాయ. పణ్డితో మఞ్ఞేతి ఏత్థ మఞ్ఞేతి ఇదం ‘‘మఞ్ఞతీ’’తి ఇమినా సమానత్థం నిపాతపదం. తస్స ఇతి-సద్దం ఆనేత్వా అత్థం దస్సేన్తో ‘‘పణ్డితోతి మఞ్ఞతీ’’తి ఆహ. అనుమతిపుచ్ఛావసేన చేతం వుత్తం. తేనేవాహ ‘‘ఉదాహు నో’’తి. ‘‘తం కిం మఞ్ఞతి భవం వచ్ఛాయనో సమణస్స గోతమస్స పఞ్ఞావేయ్యత్తియ’’న్తి హి వుత్తమేవత్థం పున గణ్హన్తో ‘‘పణ్డితో మఞ్ఞే’’తి ఆహ. తస్మా వుత్తం ‘‘భవం వచ్ఛాయనో, సమణం గోతమం పణ్డితోతి మఞ్ఞతి, ఉదాహు నో’’తి, యథా తే ఖమేయ్య, తథా నం కథేహీతి అధిప్పాయో.

అహం కో నామ, మమ అవిసయో ఏసోతి దస్సేతి. కో చాతి హేతునిస్సక్కే పచ్చత్తవచనన్తి ఆహ ‘‘కుతో చా’’తి. తథా చాహ ‘‘కేన కారణేన జానిస్సామీ’’తి, యేన కారణేన సమణస్స గోతమస్స పఞ్ఞావేయ్యత్తియం జానేయ్యం, తం కారణం మయి నత్థీతి అధిప్పాయో. బుద్ధోయేవ భవేయ్య, అబుద్ధస్స సబ్బథా బుద్ధఞాణానుభావం జానితుం న సక్కాతి. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘అప్పమత్తకం ఖో పనేతం, భిక్ఖవే, ఓరమత్తకం సీలమత్తకం, యేన పుథుజ్జనో తథాగతస్స వణ్ణం వదమానో వదేయ్య (దీ. ని. ౧.౭), అత్థి, భిక్ఖవే, అఞ్ఞేవ ధమ్మా గమ్భీరా దుద్దసా దురనుబోధా …పే… యేహి తథాగతస్స యథాభుచ్చం వణ్ణం సమ్మా వదమానో వదేయ్యా’’తి (దీ. ని. ౧.౨౮) చ. ఏత్థాతి ‘‘సోపి నూనస్స తాదిసోవా’’తి ఏతస్మిం పదే. పసత్థ పసత్థోతి పసత్థేహి అత్తనో గుణేహేవ సో పసత్థో, న తస్స కిత్తినా, పసంసాసభావేనేవ పాసంసోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘సబ్బగుణాన’’న్తిఆది. మణిరతనన్తి చక్కవత్తినో మణిరతనం. సదేవకే లోకే పాసంసానమ్పి పాసంసోతి దస్సేతుం ‘‘పసత్థేహి వా’’తి దుతియవికప్పో గహితో.

అరణీయతో అత్థో, సో ఏవ వసతీతి వసోతి అత్థవసో, తస్స తస్స పయోగస్స ఆనిసంసభూతం ఫలన్తి ఆహ ‘‘అత్థవసన్తి అత్థానిసంస’’న్తి. అత్థో వా వుత్తలక్ఖణో వసో ఏతస్సాతి అత్థవసో, కారణం. నాగవనవాసికోతి హత్థినాగానం విచరణవనే తేసం గహణత్థం వసనకో. అనుగ్గహితసిప్పోతి అసిక్ఖితహత్థిసిప్పో ఆయతవిత్థతస్స పదమత్తస్స దస్సనేన ‘‘మహా వత, భో నాగో’’తి నిట్ఠాగమనతో. పరతో పన భగవతా వుత్తట్ఠానే. ఉగ్గహితసిప్పో పురిసో నాగవనికోతి ఆగతో ఆయతవిత్థతస్స పదస్స ఉచ్చస్స చ నిసేవితస్స బ్యభిచారభావం ఞత్వా తత్తకేన నిట్ఠం అగన్త్వా మహాహత్థిం దిస్వావ నిట్ఠాగమనతో. ఞాణం పజ్జతి ఏత్థాతి ఞాణపదాని, ఖత్తియపణ్డితాదీనం ధమ్మవినయే వినీతత్తా వినయేహి అధిగతజ్ఝానాదీని. తాని హి తథాగతగన్ధహత్థినో దేసనాఞాణేన అక్కన్తట్ఠానాని. చత్తారీతి పన వినేయ్యానం ఇధ ఖత్తియపణ్డితాదివసేన చతుబ్బిధానంయేవ గహితత్తా.

౨౮౯. పుగ్గలేసు పఞ్ఞాయ చ నిపుణతా పణ్డితసమఞ్ఞా నిపుణత్థస్స దస్సనసమత్థతావసేనేవాతి ఆహ ‘‘సుఖుమఅత్థన్తరపటివిజ్ఝనసమత్థే’’తి. కత-సద్దో ఇధ నిప్ఫన్నపరియాయో. పరే పవదన్తి ఏత్థ, ఏతేనాతి పరప్పవాదో, పరసమయో. పరేహి పవదనం పరప్పవాదో, విగ్గాహికకథాయ పరవాదమద్దనం. తదుభయమ్పి ఏకతో కత్వా పాళియం వుత్తన్తి ఆహ ‘‘విఞ్ఞాతపరప్పవాదే చేవ పరేహి సద్ధిం కతవాదపరిచయే చా’’తి, పరసమయేసు పరవాదమద్దనేసు చ నిప్ఫన్నేతి అత్థో. వాలవేధిరూపేతి వాలవేధిపతిరూపే. తేనాహ ‘‘వాలవేధిధనుగ్గహసదిసే’’తి. వాలన్తి అనేకధా భిన్నస్స వాలస్స అంసుసఙ్ఖాతం వాలం. భిన్దన్తా వియాతి ఘటాదిం సవిగ్గహం ముగ్గరాదినా భిన్దన్తా వియ, దిట్ఠిగతాని ఏకంసతో భిన్దన్తాతి అధిప్పాయో. ‘‘అత్థం గుయ్హం పటిచ్ఛన్నం కత్వా పుచ్ఛిస్సామా’’తి సఙ్ఖతం పదపఞ్హం పుచ్ఛన్తీతి దస్సేతుం ‘‘దుపదమ్పీ’’తిఆది వుత్తం. వదన్తి ఏతేనాతి వాదో, దోసో. పుచ్ఛీయతీతి పఞ్హో, అత్థో. పుచ్ఛతి ఏతేనాతి పఞ్హో, సద్దో. తదుభయం ఏకతో గహేత్వా ఆహ ‘‘ఏవరూపే పఞ్హే’’తిఆది. ‘‘ఏవం పుచ్ఛేయ్య, ఏవం విస్సజ్జేయ్యా’’తి చ పుచ్ఛావిస్సజ్జనానం సిఖావగమనం దస్సేతి. సేయ్యోతి ఉత్తమో, పరమో లాభోతి అధిప్పాయో.

ఏవం అత్తనో వాదవిధమనభయేనపి పరే భగవన్తం పఞ్హం పుచ్ఛితుం న విసహన్తీతి వత్వా ఇదాని వాదవిధమనేన వినాపి న విసహన్తి ఏవాతి దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది ఆరద్ధం. చిత్తం పసీదతి పరే అత్తనో అత్తభావమ్పి విస్సత్థం నియ్యాదేతుకామా హోన్తి ఓధిసకమేత్తాఫరణసదిసత్తా తస్స మేత్తాయనస్స. దస్సనసమ్పన్నాతి దట్ఠబ్బతాయ సమ్పన్నా దస్సనానుత్తరియభావతో, అతివియ దస్సనీయాతి అత్థో.

సరణగమనవసేన సావకాతి లోకియసరణగమనేన సావకా, లోకుత్తరసరణగమనేన పన సావకత్తం పరతో ఆగమిస్సతి, తఞ్చ పబ్బజితవసేన వుచ్చతి, ఇధ గహట్ఠవసేన, ఉభయత్థాపి సరణగమనేన సావకత్తం వేదితబ్బం. తే హి పరలోకవజ్జభయదస్సావినో కులపుత్తా, ఆచారకులపుత్తాపి తాదిసా భవన్తి. థోకేనాతి ఇమినా ‘‘మనం అనస్సామా’’తి పదస్సత్థం వదతి.

౨౯౦. ఉదాహరీయతి ఉబ్బేగపీతివసేనాతి, తథా వా ఉదాహరణం ఉదానం. తేనాహ ‘‘ఉదాహారం ఉదాహరీ’’తి. అస్స ధమ్మస్సాతి అస్స పటిపత్తిసద్ధమ్మపుబ్బకస్స పటివేధసద్ధమ్మస్స. సోతి హత్థిపదోపమో హత్థిపదోపమభావేన వుచ్చమానో ధమ్మో. ఏత్తావతాతి ఏత్తకేన పరిబ్బాజకేన వుత్తకథామగ్గమత్తేన. కామం తేన వుత్తకథామగ్గేనపి హత్థిపదోపమభావేన వుచ్చమానో ధమ్మో పరిపుణ్ణోవ అరహత్తం పాపేత్వా పవేదితత్తా, సో చ ఖో సఙ్ఖేపతో, న విత్థారతోతి ఆహ ‘‘న ఏత్తావతా విత్థారేన పరిపూరో హోతీ’’తి. యది యథా విత్థారేన హత్థిపదోపమో పరిపూరో హోతి, తథా దేసనా ఆరద్ధా, అథ కస్మా కుసలోతి న వుత్తోతి చోదనా.

౨౯౧. ఆయామతోపీతి పి-సద్దేన ఉబ్బేధేనపి రస్సాతి దస్సేతి. నీచకాయా హి తా హోన్తి. ఉచ్చాతి ఉచ్చకా. నిసేవనం, నిసేవతి ఏత్థాతి వా నిసేవితం. నిసేవనఞ్చేత్థ కణ్డుయితవినోదనత్థం ఘంసనం. తేనాహ ‘‘ఖన్ధప్పదేసే ఘంసితట్ఠాన’’న్తి. ఉచ్చాతి అనీచా, ఉబ్బేధవన్తియోతి అత్థో. కాళారికాతి విరళదన్తా, విసఙ్గతదన్తాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘దన్తాన’’న్తిఆది. కళారతాయాతి విరళతాయ. ఆరఞ్జితానీతి రఞ్జితాని, విలిఖితానీతి అత్థో. కణేరుతాయాతి కుటుమలసణ్ఠానతాయ. అయం వాతి ఏత్థ వా-సద్దో సంసయితనిచ్ఛయత్థో యథా అఞ్ఞత్థాపి ‘‘అయం వా ఇమేసం సమణబ్రాహ్మణానం సబ్బబాలో సబ్బమూళ్హో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౧౮౧).

నాగవనం వియాతి మహాహత్థినో వామనికాదీనఞ్చ పదదస్సనట్ఠానభూతం నాగవనం వియ. ఆదితో పట్ఠాయ యావ నీవరణప్పహానా ధమ్మదేసనా తథాగతస్స బాహిరపరిబ్బాజకాదీనఞ్చ పదదస్సనభావతో. ఆదితో పట్ఠాయాతి చ ‘‘తం సుణాహీ’’తి పదతో పట్ఠాయ. కుసలో నాగవనికో వియ యోగావచరో పరియేసనవసేన పమాణగ్గహణతో. మత్థకే ఠత్వాతి ఇమస్స సుత్తస్స పరియోసానే ఠత్వా. ఇమస్మిమ్పి ఠానేతి ‘‘ఏవమేవ ఖో బ్రాహ్మణా’’తిఆదినా ఉపమేయ్యస్స అత్థస్స ఉపఞ్ఞాసనట్ఠానేపి.

స్వాయన్తి (దీ. ని. టీ. ౧.౧౯౦) ఇధ-సద్దమత్తం గణ్హాతి, న యథావిసేసితబ్బం ఇధ-సద్దం. తథా హి వక్ఖతి ‘‘కత్థచి పదపూరణమత్తమేవా’’తి. లోకం ఉపాదాయ వుచ్చతి లోక-సద్దేన సమానాధికరణభావేన వుత్తత్తా. సేసపదద్వయే పన సద్దన్తరసన్నిధానమత్తేన తం తం ఉపాదాయ వుత్తతా దట్ఠబ్బా. ఓకాసన్తి కఞ్చి పదేసం ఇన్దసాలగుహాయ అధిప్పేతత్తా. పదపూరణమత్తమేవ ఓకాసాపదిసనస్సపి అసమ్భవతో.

తథాగత-సద్దాదీనం అత్థవిసేసో మూలపరియాయట్ఠకథా(మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౨) విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాసు వుత్తో ఏవ. తథాగతస్స సత్తనికాయన్తోగధతాయ ‘‘ఇధ పన సత్తలోకో అధిప్పేతో’’తి వత్వా తత్థాయం యస్మిం సత్తనికాయే, యస్మిఞ్చ ఓకాసే ఉప్పజ్జతి, తం దస్సేతుం ‘‘సత్తలోకే ఉప్పజ్జమానోపి చా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఇమస్మింయేవ చక్కవాళేతి ఇమిస్సా ఏవ లోకధాతుయా. ‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం ఏకిస్సా లోకధాతుయా ద్వే అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధో అపుబ్బం అచరిమం ఉప్పజ్జేయ్యు’’న్తి (దీ. ని. ౩.౧౬౧; మ. ని. ౩.౧౨౯; అ. ని. ౧.౨౭౮; నేత్తి. ౫౭; మి. ప. ౫.౧.౧) ఏత్థ జాతిఖేత్తభూతా దససహస్సిలోకధాతు ‘‘ఏకిస్సా లోకధాతుయా’’తి వుత్తా. ఇధ పన ఇమంయేవ లోకధాతుం సన్ధాయ ‘‘ఇమస్మింయేవ చక్కవాళే’’తి వుత్తం. తిస్సో హి సఙ్గీతియో ఆరుళ్హే తేపిటకే బుద్ధవచనే విసయఖేత్తం ఆణాఖేత్తం జాతిఖేత్తన్తి తివిధే ఖేత్తే ఠపేత్వా ఇమం చక్కవాళం అఞ్ఞస్మిం చక్కవాళే బుద్ధా ఉప్పజ్జన్తీతి సుత్తం నత్థి, న ఉప్పజ్జన్తీతి పన అత్థి. కథం? ‘‘న మే ఆచరియో అత్థి, సదిసో మే న విజ్జతి (మ. ని. ౧.౨౮౫; ౨.౩౪౧; మహావ. ౧౧; కథా. ౪౦౫; మి. ప. ౪.౫.౧౧), ఏకోమ్హి సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి (మ. ని. ౧.౨౮౫; ౨.౩౪౧; కథా. ౪౦౫; మహావ. ౧౧) ఏవమాదీని ఇమిస్సా లోకధాతుయా ఠత్వా వదన్తేన భగవతా – ‘‘కిం పనావుసో, సారిపుత్త, అత్థేతరహి అఞ్ఞో సమణో వా బ్రాహ్మణో వా భగవతా సమసమో సమ్బోధియన్తి ఏవం పుట్ఠాహం, భన్తే, నోతి వదేయ్య’’న్తి వత్వా తస్స కారణం దస్సేతుం – ‘‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో, యం ఏకిస్సా లోకధాతుయా ద్వే అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా’’తి ఇమం సుత్తం దస్సేన్తేన ధమ్మసేనాపతినా చ బుద్ధానం ఉప్పత్తిట్ఠానభూతం ఇమం లోకధాతుం ఠపేత్వా అఞ్ఞత్థ అనుప్పత్తి వుత్తా హోతీతి.

సుజాతాయాతిఆదినా వుత్తేసు చతూసు వికప్పేసు పఠమో వికప్పో బుద్ధభావాయ ఆసన్నతరపటిపత్తిదస్సనవసేన వుత్తో. ఆసన్నతరాయ హి పటిపత్తియం ఠితో ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి వుచ్చతి ఉప్పాదస్స ఏకన్తికత్తా, పగేవ పటిపత్తియా మత్థకే ఠితో. దుతియో బుద్ధభావావహపబ్బజ్జతో పట్ఠాయ ఆసన్నపటిపత్తిదస్సనవసేన, తతియో బుద్ధకరధమ్మపారిపూరితో పట్ఠాయ బుద్ధభావాయ పటిపత్తిదస్సనవసేన. న హి మహాసత్తానం తుసితభవూపపత్తితో పట్ఠాయ బోధిసమ్భారసమ్భరణం నామ అత్థి. చతుత్థో బుద్ధకరధమ్మసమారమ్భతో పట్ఠాయ. బోధియా నియతభావాపత్తితో పభుతి హి విఞ్ఞూహి ‘‘బుద్ధో ఉప్పజ్జతీ’’తి వత్తుం సక్కా ఉప్పాదస్స ఏకన్తికత్తా, యథా పన ‘‘తిట్ఠన్తి పబ్బతా, సన్దన్తి నదియో’’తి తిట్ఠనసన్దనకిరియానం అవిచ్ఛేదముపాదాయ వత్తమానపయోగో, ఏవం ఉప్పాదత్థాయ పటిపజ్జనకిరియాయ అవిచ్ఛేదముపాదాయ చతూసు వికప్పేసు ‘‘ఉప్పజ్జతి నామా’’తి వుత్తం. సబ్బపఠమం ఉప్పన్నభావన్తి సబ్బేహి ఉపరి వుచ్చమానేహి విసేసేహి పఠమం తథాగతస్స ఉప్పన్నతాసఙ్ఖాతం అత్థితావిసేసం.

సో భగవాతి (అ. ని. టీ. ౨.౩.౬౪) యో ‘‘తథాగతో అరహ’’న్తిఆదినా కిత్తితగుణో, సో భగవా. ఇమం లోకన్తి నయిదం మహాజనస్స సమ్ముఖామత్తం లోకం సన్ధాయ వుత్తం, అథ ఖో అనవసేసం పరియాదాయాతి దస్సేతుం ‘‘సదేవక’’న్తిఆది వుత్తం. తేనాహ ‘‘ఇదాని వత్తబ్బం నిదస్సేతీ’’తి. పజాతత్తాతి యథాసకం కమ్మకిలేసేహి నిబ్బత్తత్తా. పఞ్చకామావచరదేవగ్గహణం పారిసేసఞాయేన ఇతరేసం పదన్తరేహి సఙ్గహితత్తా. సదేవకన్తి చ అవయవేన విగ్గహో సముదాయో సమాసత్థో. ఛట్ఠకామావచరదేవగ్గహణం పచ్చాసత్తిఞాయేన. తత్థ హి సో జాతో తన్నివాసీ చ. బ్రహ్మకాయికాదిబ్రహ్మగ్గహణన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. పచ్చత్థికపచ్చామిత్తసమణబ్రాహ్మణగ్గహణన్తి నిదస్సనమత్తమేతం అపచ్చత్థికానం అసమితాబాహితపాపానఞ్చ సమణబ్రాహ్మణానం సస్సమణబ్రాహ్మణివచనేన గహితత్తా. కామం ‘‘సదేవక’’న్తిఆదివిసేసనానం వసేన సత్తవిసయో లోక-సద్దోతి విఞ్ఞాయతి తుల్యయోగవిసయత్తా తేసం, ‘‘సలోమకో సపక్ఖకో’’తిఆదీసు పన అతుల్యయోగేపి అయం సమాసో లబ్భతీతి బ్యభిచారదస్సనతో పజాగహణన్తి ఆహ ‘‘పజావచనేన సత్తలోకగ్గహణ’’న్తి.

అరూపినో సత్తా అత్తనో ఆనేఞ్జవిహారేన విహరన్తా ‘‘దిబ్బన్తీతి దేవా’’తి ఇమం నిబ్బచనం లభన్తీతి ఆహ ‘‘సదేవకగ్గహణేన అరూపావచరదేవలోకో గహితో’’తి. తేనేవాహ ‘‘ఆకాసానఞ్చాయతనూపగానం దేవానం సహబ్యత’’న్తి (అ. ని. ౩.౧౧౭). సమారకగ్గహణేన ఛకామావచరదేవలోకో గహితో తస్స సవిసేసం మారస్స వసే వత్తనతో. రూపీ బ్రహ్మలోకో గహితో అరూపీబ్రహ్మలోకస్స విసుం గహితత్తా. చతుపరిసవసేనాతి ఖత్తియాదిచతుపరిసవసేన. ఇతరా పన చతస్సో పరిసా సమారకాదిగ్గహణేన గహితా ఏవాతి. అవసేససబ్బసత్తలోకో నాగగరుళాదిభేదో.

ఏత్తావతా భాగసో లోకం గహేత్వా యోజనం దస్సేత్వా ఇదాని తేన తేన విసేసేన అభాగసోవ లోకం గహేత్వా యోజనం దస్సేతుం ‘‘అపిచేత్థా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదతోతి ఉక్కంసగభివిజాననేన. పఞ్చసు హి గతీసు దేవలోకోవ సేట్ఠో. తత్థాపి అరూపినో ‘‘దూరసముస్సారితకిలేసదుక్ఖతాయ, సన్తపణీతఆనేఞ్జవిహారసమఙ్గితాయ, అతివియ దీఘాయుకతాయా’’తి ఏవమాదీహి విసేసేహి అతివియ ఇతరేహి ఉక్కట్ఠా. బ్రహ్మా మహానుభావోతిఆదిం దససహస్సియం మహాబ్రహ్మునో వసేన వదతి. ‘‘ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదతో’’తి హి వుత్తం. అనుత్తరన్తి సేట్ఠం నవలోకుత్తరం. భావానుక్కమో భావవసేన పరేసం అజ్ఝాసయవసేన ‘‘సదేవక’’న్తిఆదీనం పదానం అనుక్కమో. తీహాకారేహీతి దేవమారబ్రహ్మసహితతాసఙ్ఖాతేహి తీహి పకారేహి. తీసు పదేసూతి ‘‘సదేవక’’న్తిఆదీసు తీసు పదేసు. తేన తేనాకారేనాతి సదేవకత్తాదినా తేన తేన పకారేన. తేధాతుకమేవ పరియాదిన్నన్తి పోరాణా పనాహూతి యోజనా.

అభిఞ్ఞాతి య-కారలోపేనాయం నిద్దేసో, అభిజానిత్వాతి అయమేత్థ అత్థోతి ఆహ ‘‘అభిఞ్ఞాయ, అధికేన ఞాణేన ఞత్వా’’తి. అనుమానాదిపటిక్ఖేపోతి అనుమానఉపమానఅత్థాపత్తిఆదిపటిక్ఖేపో ఏకప్పమాణత్తా. సబ్బత్థ అప్పటిహతఞాణాచారతాయ హి సబ్బపచ్చక్ఖా బుద్ధా భగవన్తో. అనుత్తరం వివేకసుఖన్తి ఫలసమాపత్తిసుఖం. తేన వీతిమిస్సాపి కదాచి భగవతో ధమ్మదేసనా హోతీతి ఆహ ‘‘హిత్వాపీ’’తి. భగవా హి ధమ్మం దేసేన్తో యస్మిం ఖణే పరిసా సాధుకారం వా దేతి, యథాసుతం వా ధమ్మం పచ్చవేక్ఖతి, తం ఖణం పుబ్బభాగేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జతి, యథాపరిచ్ఛేదఞ్చ సమాపత్తితో వుట్ఠాయ ఠితట్ఠానతో పట్ఠాయ ధమ్మం దేసేతి.

దేసకాయత్తేన ఆణాదివిధినా అతిసజ్జనం పబోధనం దేసనాతి సా పరియత్తిధమ్మవసేన వేదితబ్బాతి ఆహ ‘‘దేసనాయ తావ చతుప్పదికాయపి గాథాయా’’తిఆది. సాసితబ్బపుగ్గలగతేన యథాపరాధాదిసాసితబ్బభావేన అనుసాసనం తదఙ్గవినయాదివసేన వినయనం సాసనన్తి తం పటిపత్తిధమ్మవసేన వేదితబ్బన్తి ఆహ ‘‘సీలసమాధివిపస్సనా’’తిఆది. కుసలానన్తి మగ్గకుసలానం, కుసలానన్తి వా అనవజ్జానం. తేన ఫలధమ్మానమ్పి సఙ్గహో సిద్ధో హోతి. ఆదిభావో సీలదిట్ఠీనం తమ్మూలకత్తా ఉత్తరిమనుస్సధమ్మానం. తస్మిం తస్మిం అత్థే కథావధిసద్దప్పబన్ధో గాథావసేన సుత్తవసేన చ వవత్థితో పరియత్తిధమ్మో, యో ఇధేవ ‘‘దేసనా’’తి వుత్తో. తస్స పన అత్థో విసేసేన సీలాది ఏవాతి ఆహ ‘‘భగవా హి ధమ్మం దేసేన్తో…పే… నిబ్బానం దస్సేతీ’’తి. తత్థ సీలం దస్సేత్వాతి సీలగ్గహణేన ససమ్భారం సీలం గహితం. తథా మగ్గగ్గహణేన ససమ్భారో మగ్గోతి తదుభయేన అనవసేసతో పరియత్తిఅత్థం పరియాదియతి. తేనాతి సీలాదిదస్సనేన. అత్థవసేన హి ఇధ దేసనాయ ఆదికల్యాణాదిభావో అధిప్పేతో. కథికసణ్ఠితీతి కథికస్స సణ్ఠానం కథనవసేన సమవట్ఠానం.

న సో సాత్థం దేసేతి నియ్యానత్థవిరహతో తస్సా దేసనాయ. ఏకబ్యఞ్జనాదియుత్తా వాతి సిథిలాదిభేదేసు బ్యఞ్జనేసు ఏకప్పకారేనేవ, ద్విప్పకారేనేవ వా బ్యఞ్జనేన యుత్తా వా దమిళభాసా వియ. సబ్బత్థ నిరోట్ఠం కత్వా వత్తబ్బతాయ సబ్బనిరోట్ఠబ్యఞ్జనా వా కిరాతభాసా వియ. సబ్బత్థేవ విస్సజ్జనీయయుత్తతాయ సబ్బవిస్సట్ఠబ్యఞ్జనా వా యవనభాసా వియ. సబ్బత్థేవ సానుసారతాయ సబ్బనిగ్గహితబ్యఞ్జనా వా పారసికాదిమిలక్ఖభాసా వియ. సబ్బాపేసా ఏకదేసబ్యఞ్జనవసేనేవ పవత్తియా అపరిపుణ్ణబ్యఞ్జనాతి కత్వా ‘‘అబ్యఞ్జనా’’తి వుత్తా. అమక్ఖేత్వాతి అపలిచ్ఛేత్వా అవినాసేత్వా, అహాపేత్వాతి వా అత్థో.

భగవా యమత్థం ఞాపేతుం ఏకగాథమ్పి ఏకవాక్యమ్పి దేసేతి, తమత్థం తాయ దేసనాయ సబ్బసో పరిపుణ్ణమేవ కత్వా దేసేతి, ఏవం సబ్బత్థాతి ఆహ ‘‘ఏకదేసనాపి అపరిపుణ్ణా నత్థీ’’తి. ఉల్లుమ్పనసభావసణ్ఠితేనాతి సంకిలేసపక్ఖతో వట్టదుక్ఖతో చ ఉద్ధరణసభావావట్ఠితేన చిత్తేన. తస్మాతి యస్మా సిక్ఖాత్తయసఙ్గహం సకలం సాసనం ఇధ ‘‘బ్రహ్మచరియ’’న్తి అధిప్పేతం, తస్మా. బ్రహ్మచరియన్తి ఇమినా సమానాధికరణాని సబ్బపదాని యోజేత్వా అత్థం దస్సేన్తో ‘‘సో ధమ్మం దేసేతి…పే… పకాసేతీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి ఆహ.

దూరసముస్సారితమానస్సేవ సాసనే సమ్మాపటిపత్తి సమ్భవతి, న మాన జాతికస్సాతి ఆహ ‘‘నిహతమానత్తా’’తి. ఉస్సన్నత్తాతి బహులభావతో. భోగారోగ్యాదివత్థుకా మదా సుప్పహేయ్యా హోన్తి నిమిత్తస్స అనవట్ఠానతో’ న తథా కులవిజ్జామదాతి ఖత్తియబ్రాహ్మణకులీనానం పబ్బజితానమ్పి జాతివిజ్జా నిస్సాయ మానజప్పనం దుప్పజహన్తి ఆహ ‘‘యేభుయ్యేన హి…పే… మానం కరోన్తీ’’తి. విజాతితాయాతి నిహీనజాతితాయ. పతిట్ఠాతుం న సక్కోన్తీతి సువిసుద్ధిం కత్వా సీలం రక్ఖితుం న సక్కోన్తి. సీలవసేన హి సాసనే పతిట్ఠాతి. పతిట్ఠాతున్తి వా సచ్చపటివేధేన లోకుత్తరాయ పతిట్ఠాయ పతిట్ఠాతుం. యేభుయ్యేన హి ఉపనిస్సయసమ్పన్నా సుజాతా ఏవ హోన్తి, న దుజ్జాతా.

పరిసుద్ధన్తి రాగాదీనం అచ్చన్తమేవ పహానదీపనతో నిరుపక్కిలేసతాయ సబ్బసో విసుద్ధం. సద్ధం పటిలభతీతి పోథుజ్జనికసద్ధావసేన సద్దహతి. విఞ్ఞుజాతికానఞ్హి ధమ్మసమ్పత్తిగహణపుబ్బికా సద్ధాసిద్ధి ధమ్మపమాణధమ్మప్పసన్నభావతో. జాయమ్పతికా వసన్తీతి కామం ‘‘జాయమ్పతికా’’తి వుత్తే ఘరసామికఘరసామినివసేన ద్విన్నంయేవ గహణం విఞ్ఞాయతి. యస్స పన పురిసస్స అనేకా పజాపతియో హోన్తి, తత్థ కిం వత్తబ్బం? ఏకాయపి తాయ వాసో సమ్బాధోతి దస్సనత్థం ‘‘ద్వే’’తి వుత్తం. రాగాదినా సకిఞ్చనట్ఠేన, ఖేత్తవత్థుఆదినా సపలిబోధట్ఠేన. రాగరజాదీనం ఆగమనపథతాపి ఉప్పజ్జనట్ఠానతా ఏవాతి ద్వేపి వణ్ణనా ఏకత్థా, బ్యఞ్జనమేవ నానం. అలగ్గనట్ఠేనాతి అసజ్జనట్ఠేన అప్పటిబద్ధభావేన. ఏవం అకుసలకుసలప్పవత్తీనం ఠానభావేన ఘరావాసపబ్బజ్జానం సమ్బాధబ్భోకాసతం దస్సేత్వా ఇదాని కుసలప్పవత్తియా ఏవ అట్ఠానఠానభావేన తేసం తం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం.

సఙ్ఖేపకథాతి విసుం విసుం పదుద్ధారం అకత్వా సఙ్ఖేపతో అత్థవణ్ణనా. ఏకమ్పి దివసన్తి ఏకదివసమత్తమ్పి. అఖణ్డం కత్వాతి దుక్కటమత్తస్సపి అనాపజ్జనేన అఖణ్డితం కత్వా. కిలేసమలేన అమలీనన్తి తణ్హాసంకిలేసాదివసేన అసంకిలిట్ఠం కత్వా. పరిదహిత్వాతి నివాసేత్వా చేవ పారుపిత్వా చ. అగారవాసో అగారం ఉత్తరపదలోపేన, తస్స వడ్ఢిఆవహం అగారస్స హితం. భోగక్ఖన్ధోతి భోగరాసి భోగసముదాయో. ఆబన్ధనట్ఠేనాతి ‘‘పుత్తో నత్తా’’తిఆదినా పేమవసేన సపరిచ్ఛేదం సమ్బన్ధనట్ఠేన. ‘‘అమ్హాకమేతే’’తి ఞాయన్తీతి ఞాతీ. పితామహపితుపుత్తాదివసేన పరివత్తనట్ఠేన పరివట్టో.

౨౯౨. సామఞ్ఞవాచీపి సిక్ఖా-సద్దో సాజీవ-సద్దసన్నిధానతో ఉపరి వుచ్చమానవిసేసాపేక్ఖాయ చ విసేసనివిట్ఠోవ హోతీతి వుత్తం ‘‘యా భిక్ఖూనం అధిసీలసఙ్ఖాతా సిక్ఖా’’తి. సిక్ఖితబ్బట్ఠేన సిక్ఖా. సహ ఆజీవన్తి ఏత్థాతి సాజీవో. సిక్ఖనభావేనాతి సిక్ఖాయ సాజీవే చ సిక్ఖనభావేన. సిక్ఖం పరిపూరేన్తోతి సీలసంవరం పరిపూరేన్తో. సాజీవఞ్చ అవీతిక్కమన్తోతి – ‘‘నామకాయో పదకాయో నిరుత్తికాయో బ్యఞ్జనకాయో’’తి (పారా. అట్ఠ. ౩౯) వుత్తసిక్ఖాపదం భగవతో వచనం అవీతిక్కమన్తో హుత్వాతి అత్థో. ఇదమేవ చ ద్వయం ‘‘సిక్ఖన’’న్తి వుత్తం. తత్థ సాజీవానతిక్కమో సిక్ఖాపారిపూరియా పచ్చయో. తతో హి యావ మగ్గా సిక్ఖాపారిపూరీ హోతీతి.

పజహిత్వాతి సమాదానవసేన పరిచ్చజిత్వా. పహీనకాలతో పట్ఠాయ…పే… విరతోవాతి ఏతేన పహానస్స విరతియా చ సమానకాలతం దస్సేతి. యది ఏవం ‘‘పహాయా’’తి కథం పురిమకాలనిద్దేసోతి? తథా గహేతబ్బతం ఉపాదాయ. ధమ్మానఞ్హి పచ్చయపచ్చయుప్పన్నభావే అపేక్ఖితే సహజాతానమ్పి పచ్చయపచ్చయుప్పన్నభావేన గహణం పురిమపచ్ఛిమభావేనేవ హోతీతి గహణపవత్తిఆకారవసేన పచ్చయభూతేసు హిరోత్తప్పఞాణాదీసు పహానకిరియాయ పురిమకాలవోహారో, పచ్చయుప్పన్నాసు చ విరతీసు విరమణకిరియాయ అపరకాలవోహారో చ హోతీతి ‘‘పహాయ పటివిరతో హోతీ’’తి వుత్తం. పహాయాతి వా సమాదానకాలవసేన వుత్తం, పచ్ఛా వీతిక్కమితబ్బవత్థుసమాయోగవసేన పటివిరతోతి. పహాయాతి వా –

‘‘నిహన్త్వాన తమోఖన్ధం, ఉదితోయం దివాకరో;

వణ్ణపభాయ భాసేతి, ఓభాసేత్వా సముగ్గతో’’తి చ. (విసుద్ధి. మహాటీ. ౨.౫౭౮) –

ఏవమాదీసు వియ సమానకాలవసేన వేదితబ్బో. అథ వా పాణో అతిపాతీయతి ఏతేనాతి పాణాతిపాతో, పాణఘాతహేతుభూతో అహిరికానోత్తప్పదోసమోహవిహిం సాదికో చేతనాపధానో సంకిలేసధమ్మో, తం సమాదానవసేన పహాయ. తతో…పే… విరతోవ హోతీతి అవధారణేన తస్సా విరతియా కాలాదివసేన అపరియన్తతం దస్సేతి. యథా హి అఞ్ఞే సమాదిన్నవిరతికాపి అనవట్ఠితచిత్తతాయ లాభజీవికాదిహేతు సమాదానం భిన్దన్తేవ, న ఏవమయం. అయం పన పహీనకాలతో పట్ఠాయ ఓరతో విరతోతి. అదిన్నాదానం పహాయాతిఆదీసుపి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో.

దణ్డనం దణ్డనిపాతనం దణ్డో. ముగ్గరాదిపహరణవిసేసోపి ఇధ పహరణవిసేసోతి అధిప్పేతో. తేనాహ ‘‘ఠపేత్వా దణ్డం సబ్బమ్పి అవసేసం ఉపకరణ’’న్తి. దణ్డనసఙ్ఖాతస్స పరవిహేఠనస్స పరివజ్జితభావదీపనత్థం దణ్డసత్థానం నిక్ఖేపవచనన్తి ఆహ ‘‘పరూపఘాతత్థాయా’’తిఆది. విహింసనభావతోతి విబాధనభావతో. లజ్జీతి ఏత్థ వుత్తలజ్జాయ ఓత్తప్పమ్పి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. న హి పాపజిగుచ్ఛనపాపుత్తాసరహితం, పాపభయం వా అలజ్జనం అత్థి. యస్స వా ధమ్మగరుతాయ ధమ్మస్స చ అత్తాధీనత్తా అత్తాధిపతిభూతా లజ్జాకిచ్చకారీ, తస్స లోకాధిపతిభూతం ఓత్తప్పం కిచ్చకరన్తి వత్తబ్బమేవ నత్థీతి ‘‘లజ్జీ’’ఇచ్చేవ వుత్తం. దయం మేత్తచిత్తతం ఆపన్నోతి కస్మా వుత్తం, నను దయా-సద్దో ‘‘అదయాపన్నో’’తిఆదీసు కరుణాయ వత్తతీతి? సచ్చమేతం, అయం పన దయా-సద్దో అనురక్ఖణత్థం అన్తోనీతం కత్వా పవత్తమానో మేత్తాయ చ కరుణాయ చ పవత్తతీతి ఇధ మేత్తాయ పవత్తమానో వుత్తో. మిజ్జతి సినియ్హతీతి మేత్తా, సా ఏతస్స అత్థీతి మేత్తం, మేత్తం చిత్తం ఏతస్స అత్థీతి మేత్తచిత్తో, తస్స భావో మేత్తచిత్తతా, మేత్తాఇచ్చేవ అత్థో.

సబ్బపాణభూతహితానుకమ్పీతి ఏతేన తస్సా విరతియా సత్తవసేన అపరియన్తతం దస్సేతి. పాణభూతేతి పాణజాతే. అనుకమ్పకోతి కరుణాయనకో. యస్మా పన మేత్తా కరుణాయ విసేసపచ్చయో హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘తాయ ఏవ దయాపన్నతాయా’’తి. ఏవం యేహి ధమ్మేహి పాణాతిపాతా విరతి సమ్పజ్జతి, తేహి లజ్జామేత్తాకరుణాధమ్మేహి సమఙ్గిభావో దస్సితో, సద్ధిం పిట్ఠివట్టకధమ్మేహీతి దట్ఠబ్బం. ఏత్థాహ – కస్మా ‘‘పాణాతిపాతం పహాయా’’తి ఏకవచననిద్దేసో కతో, నను నిరవసేసానం పాణానం అతిపాతతో విరతి ఇధాధిప్పేతా? తథా హి వుత్తం ‘‘సబ్బపాణభూతహితానుకమ్పీ విహరతీ’’తి. తేనేవ హి అట్ఠకథాయం ‘‘సబ్బే పాణభూతే హితేన అనుకమ్పకో’’తి పుథువచననిద్దేసోతి? సచ్చమేతం, పాణభావసామఞ్ఞవసేన పనేత్థ పాళియం ఆదితో ఏకవచననిద్దేసో కతో, సబ్బసద్దసన్నిధానేన పుథుత్తం విఞ్ఞాయమానమేవాతి సామఞ్ఞనిద్దేసం అకత్వా భేదవచనిచ్ఛావసేన దస్సేతుం అట్ఠకథాయం బహువచనవసేన అత్థో వుత్తో. కిఞ్చ భియ్యో – సామఞ్ఞతో సంవరసమాదానం, తబ్బిసేసతో సంవరభేదోతి ఇమస్స విసేసస్స దస్సనత్థం అయం వచనభేదో కతోతి వేదితబ్బం. విహరతీతి వుత్తప్పకారో హుత్వా ఏకస్మిం ఇరియాపథే ఉప్పన్నం దుక్ఖం అఞ్ఞేన ఇరియాపథేన విచ్ఛిన్దిత్వా అత్తభావం హరతి పవత్తేతీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఇరియతి పాలేతీ’’తి.

న కేవలం కాయవచీపయోగవసేన ఆదానమేవ, అథ ఖో ఆకఙ్ఖపిస్స పరిచ్చత్తవత్థువిసయావాతి దస్సేతుం ‘‘చిత్తేనపీ’’తిఆది వుత్తం. థేనేతి థేయ్యం కరోతీతి థేనో, చోరో. సుచిభూతేనాతి ఏత్థ సుచిభావో అధికారతో సద్దన్తరసన్నిధానతో చ థేయ్యసంకిలేసవిరమణన్తి ఆహ ‘‘అథేనత్తాయేవ సుచిభూతేనా’’తి. కామఞ్చేత్థ ‘‘లజ్జీ దయాపన్నో’’తిఆది న వుత్తం, అధికారవసేన పన అత్థతో వా వుత్తమేవాతి వేదితబ్బం. యథా హి లజ్జాదయో పాణాతిపాతపహానస్స విసేసపచ్చయో, ఏవం అదిన్నాదానపహానస్సపీతి, తస్మా సాపి పాళి ఆనేత్వా వత్తబ్బా. ఏస నయో ఇతో పరేసుపి. అథ వా సుచిభూతేనాతి ఏతేన హిరోత్తప్పాదీహి సమన్నాగమో, అహిరికాదీనఞ్చ పహానం వుత్తమేవాతి ‘‘లజ్జీ’’తిఆది న వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

అసేట్ఠచరియన్తి అసేట్ఠానం చరియం, అసేట్ఠం వా చరియం. మిథునానం వుత్తాకారేన సదిసభూతానం అయన్తి మిథునో, యథావుత్తో దురాచారో. ఆరాచారీ మేథునాతి ఏతేన – ‘‘ఇధ బ్రాహ్మణ, ఏకచ్చో…పే… న హేవ ఖో మాతుగామేన సద్ధిం ద్వయంద్వయసమాపత్తిం సమాపజ్జతి, అపిచ ఖో మాతుగామస్స ఉచ్ఛాదనపరిమద్దనన్హాపనసమ్బాహనం సాదియతి, సో తదస్సాదేతి, తం నికామేతి, తేన చ విత్తిం ఆపజ్జతీ’’తిఆదినా (అ. ని. ౭.౫౦) వుత్తా సత్తవిధమేథునసంయోగాపి పటివిరతి దస్సితాతి దట్ఠబ్బం.

సచ్చేన సచ్చన్తి పురిమేన వచీసచ్చేన పచ్ఛిమం వచీసచ్చం సన్దహతి అసచ్చేన అనన్తరికత్తా. తేనాహ ‘‘యో హీ’’తిఆది. హలిద్దిరాగో వియ న థిరకతో హోతీతి ఏత్థ కథాయ అనవట్ఠితభావేన హలిద్దిరాగసదిసతా వేదితబ్బా, న పుగ్గలస్స. పాసాణలేఖా వియాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సద్ధా అయతి పవత్తతి ఏత్థాతి సద్ధాయో, సద్ధాయో ఏవ సద్ధాయికో యథా ‘‘వేనయికో’’తి (మ. ని. ౧.౨౪౬; అ. ని. ౮.౧౧; పారా. ౮), సద్ధాయ వా అయితబ్బో సద్ధాయికో, సద్ధేయ్యోతి అత్థో. వత్తబ్బతం ఆపజ్జతివిసంవాదనతోతి అధిప్పాయో.

అనుప్పదాతాతి (దీ. ని. టీ. ౧.౯; అ. ని. టీ. ౨.౪.౧౯౮) అనుబలప్పదాతా, అనువత్తనవసేన వా పదాతా. కస్స పన అనువత్తనం పదానఞ్చాతి? ‘‘సహితాన’’న్తి వుత్తత్తా సన్ధానస్సాతి విఞ్ఞాయతి. తేనాహ ‘‘సన్ధానానుప్పదాతా’’తి. యస్మా పన అనువత్తనవసేన సన్ధానస్స పదానం ఆధానం, రక్ఖణం వా దళ్హీకరణం హోతి. తేన వుత్తం ‘‘ద్వే జనే సమగ్గే దిస్వా’’తిఆది. ఆరమన్తి ఏత్థాతి ఆరామో, రమితబ్బట్ఠానం. యస్మా పన ఆ-కారేన వినాపి అయమత్థో లబ్భతి, తస్మా వుత్తం ‘‘సమగ్గరామోతిపి పాళి, అయమేవేత్థ అత్థో’’తి.

ఏత్థాతి –

‘‘నేలఙ్గో సేతపచ్ఛాదో, ఏకారో వత్తతీ రథో;

అనీఘం పస్స ఆయన్తం, ఛిన్నసోతం అబన్ధన’’న్తి. (సం. ని. ౪.౩౪౭; ఉదా. ౬౫; పేటకో. ౨౫;దీ. ని. టీ. ౧.౯) –

ఇమిస్సా గాథాయ. సీలఞ్హేత్థ ‘‘నేలఙ్గ’’న్తి వుత్తం. తేనేవాహ – చిత్తో గహపతి, ‘‘నేలఙ్గన్తి ఖో, భన్తే, సీలానమేతం అధివచన’’న్తి (సం. ని. ౪.౩౪౭; దీ. ని. టీ. ౧.౯). సుకుమారాతి అఫరుసతాయ ముదుకా. పురస్స ఏసాతి ఏత్థ పుర-సద్దో తన్నివాసీవాచకో దట్ఠబ్బో ‘‘గామో ఆగతో’’తిఆదీసు (దీ. ని. టీ. ౧.౯) వియ. తేనేవాహ ‘‘నగరవాసీన’’న్తి. మనం అప్పాయతి వడ్ఢేతీతి మనాపా. తేన వుత్తం ‘‘చిత్తవుద్ధికరా’’తి.

కాలవాదీతిఆది సమ్ఫప్పలాపాపటివిరతస్స పటిపత్తిదస్సనం. అత్థసంహితాపి హి వాచా అయుత్తకాలపయోగేన అత్థావహా న సియాతి అనత్థవిఞ్ఞాపనవాచం అనులోమేతి, తస్మా సమ్ఫప్పలాపం పజహన్తేన అకాలవాదితా పరిహరితబ్బాతి వుత్తం ‘‘కాలవాదీ’’తి. కాలే వదన్తేనపి ఉభయానత్థసాధనతో అభూతం పరివజ్జేతబ్బన్తి ఆహ ‘‘భూతవాదీ’’తి. భూతఞ్చ వదన్తేన యం ఇధలోక-పరలోక-హితసమ్పాదకం, తదేవ వత్తబ్బన్తి దస్సేతుం ‘‘అత్థవాదీ’’తి వుత్తం. అత్థం వదన్తేనపి లోకియధమ్మసన్నిస్సితమేవ అవత్వా లోకుత్తరధమ్మసన్నిస్సితం కత్వా వత్తబ్బన్తి దస్సనత్థం ‘‘ధమ్మవాదీ’’తి వుత్తం. యథా చ అత్థో లోకుత్తరధమ్మసన్నిస్సితో హోతి, తందస్సనత్థం ‘‘వినయవాదీ’’తి వుత్తం. పఞ్చన్నఞ్హి సంవరవినయానం, పఞ్చన్నఞ్చ పహానవినయానం వసేన వుచ్చమానో అత్థో నిబ్బానాధిగమహేతుభావతో లోకుత్తరధమ్మసన్నిస్సితో హోతీతి. ఏవం గుణవిసేసయుత్తోవ అత్థో వుచ్చమానో దేసనాకోసల్లే సతి సోభతి, కిచ్చకరో చ హోతి, న అఞ్ఞథాతి దస్సేతుం ‘‘నిధానవతిం వాచం భాసితా’’తి వుత్తం. ఇదాని తం దేసనాకోసల్లం విభావేతుం ‘‘కాలేనా’’తిఆదిమాహ. పుచ్ఛాదివసేన హి ఓతిణ్ణవాచావత్థుస్మిం ఏకంసాదిబ్యాకరణవిభాగం సల్లక్ఖేత్వా ఠపనాహేతుఉదాహరణం సంసన్దనాదిం తంతంకాలానురూపం విభావేన్తియా పరిమితపరిచ్ఛిన్నరూపాయ విపులతర-గమ్భీరోదార-పరమత్థ-విత్థారసఙ్గాహికాయ కథాయ ఞాణబలానురూపం పరే యాథావతో ధమ్మే పతిట్ఠాపేన్తో ‘‘దేసనాకుసలో’’తి వుచ్చతీతి ఏవమేత్థ అత్థయోజనా వేదితబ్బా.

౨౯౩. ఏవం పటిపాటియా సత్త మూలసిక్ఖాపదాని విభావేత్వా సతిపి అభిజ్ఝాదిపహానఇన్ద్రియసంవరసతిసమ్పజఞ్ఞజాగరియానుయోగాదికే ఉత్తరదేసనాయం విభావేతుం తం పరిహరిత్వా ఆచారసీలస్సేవ విభజనవసేన పాళి పవత్తాతి తదత్థం వివరితుం ‘‘బీజగామభూతగామసమారమ్భా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ బీజానం గామో సమూహో బీజగామో. భూతానం జాతానం నిబ్బత్తానం రుక్ఖగచ్ఛలతాదీనం సమూహో భూతగామో. నను చ రుక్ఖాదయో చిత్తరహితతాయ న జీవా, చిత్తరహితతా చ పరిప్ఫన్దాభావతో ఛిన్నే విరుహనతో విసదిసజాతికభావతో చతుయోనిఅపరియాపన్నతో చ వేదితబ్బా, వుడ్ఢి పన పవాళసిలాలవణానమ్పి విజ్జతీతి న తేసం జీవభావే కారణం, విసయగ్గహణఞ్చ నేసం పరికప్పనామత్తం సుపనం వియ చిఞ్చాదేనం, తథా దోహళాదయో, తత్థ కస్మా బీజగామభూతగామసమారమ్భా పటివిరతి ఇచ్ఛితాతి? సమణసారుప్పతో తన్నివాసిసత్తానురక్ఖణతో చ. తేనేవాహ – ‘‘జీవసఞ్ఞినో హి మోఘపురిస మనుస్సా రుక్ఖస్మి’’న్తిఆది (పాచి. ౮౯).

మూలమేవ బీజం మూలబీజం, మూలబీజం ఏతస్సాతిపి మూలబీజం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. ఫళుబీజన్తి పబ్బబీజం. పచ్చయన్తరసమవాయే సదిసఫలుప్పత్తియా విసేసకారణభావతో విరుహణసమత్థే సారఫలే నిరుళ్హో బీజసద్దో తదత్థసంసిద్ధియా మూలాదీసుపి కేసుచి పవత్తతీతి మూలాదితో నివత్తనత్థం ఏకేన బీజ-సద్దేన విసేసేత్వా వుత్తం ‘‘బీజబీజ’’న్తి ‘‘రూపరూపం (విసుద్ధి. ౨.౪౪౯), దుక్ఖదుక్ఖ’’న్తి (సం. ని. ౪.౩౨౭; ౫.౧౬౫; నేత్తి. ౧౧) చ యథా. కస్మా పనేత్థ బీజగామభూతగామం ఉద్ధరిత్వా బీజగామో ఏవ నిద్దిట్ఠోతి? న ఖో పనేతం ఏవం దట్ఠబ్బం, నను అవోచుమ్హ – ‘‘మూలమేవ బీజం మూలబీజం, మూలబీజం ఏతస్సాతిపి మూలబీజ’’న్తి. తత్థ పురిమేన బీజగామో నిద్దిట్ఠో, దుతియేన భూతగామో, దువిధోపేస మూలబీజఞ్చ మూలబీజఞ్చ మూలబీజన్తి సామఞ్ఞనిద్దేసేన, ఏకసేసనయేన వా ఉద్దిట్ఠోతి వేదితబ్బో. తేనేవాహ ‘‘పఞ్చవిధస్సా’’తిఆది. నీలతిణరుక్ఖాదికస్సాతి అల్లతిణస్స చేవ అల్లరుక్ఖాదికస్స చ. ఆది-సద్దేన ఓసధిగచ్ఛలతాదీనం సఙ్గహో.

ఏకం భత్తం ఏకభత్తం, తం అస్స అత్థీతి ఏకభత్తికో. సో పన రత్తిభోజనేనపి సియాతి తన్నివత్తనత్థం ఆహ ‘‘రత్తూపరతో’’తి. ఏవమ్పి అపరణ్హభోజీపి సియా ఏకభత్తికోతి తన్నివత్తనత్థం ‘‘విరతో వికాలభోజనా’’తి వుత్తం. అరుణుగ్గమనకాలతో పట్ఠాయ యావ మజ్ఝన్హికా అయం బుద్ధాదీనం అరియానం ఆచిణ్ణసమాచిణ్ణో భోజనస్స కాలో నామ, తదఞ్ఞో వికాలో. అట్ఠకథాయం పన దుతియపదేన రత్తిభోజనస్స పటిక్ఖిత్తత్తా ‘‘అతిక్కన్తే మజ్ఝన్హికే యావ సూరియత్థఙ్గమనా భోజనం వికాలభోజనం నామా’’తి వుత్తం.

‘‘సబ్బపాపస్స అకరణ’’న్తిఆదినయప్పవత్తం (దీ. ని. ౨.౯౦; ధ. ప. ౧౮౩; నేత్తి. ౩౦, ౫౦, ౧౧౬, ౧౨౪) భగవతో సాసనం అచ్చన్తరాగుప్పత్తియా నచ్చాదిదస్సనం న అనులోమేతీతి ఆహ ‘‘సాసనస్స అననులోమత్తా’’తి. అత్తనా పయోజియమానం, పరేహి పయోజాపియమానఞ్చ నచ్చం నచ్చభావసామఞ్ఞేన పాళియం ఏకేనేవ నచ్చ-సద్దేన గహితం, తథా గీతవాదిత-సద్దేన చాతి ఆహ ‘‘నచ్చననచ్చాపనాదివసేనా’’తి. ఆది-సద్దేన గాయనగాయాపనవాదనవాదాపనాని సఙ్గయ్హన్తి. దస్సనేన చేత్థ సవనమ్పి సఙ్గహితం విరూపేకసేసనయేన. యథాసకం విసయస్స ఆలోచనసభావతాయ వా పఞ్చన్నం విఞ్ఞాణానం సవనకిరియాయపి దస్సనసఙ్ఖేపసబ్భావతో ‘‘దస్సనా’’ఇచ్చేవ వుత్తం. తేనాహ ‘‘పఞ్చహి విఞ్ఞాణేహి న కఞ్చి ధమ్మం పటివిజానాతి అఞ్ఞత్ర అభినిపాతమత్తా’’తి. అవిసూకభూతస్స గీతస్స సవనం కదాచి వట్టతీతి ఆహ ‘‘విసూకభూతా దస్సనా’’తి. తథా హి వుత్తం పరమత్థజోతికాయం ఖుద్దకట్ఠకథాయం (ఖు. పా. అట్ఠ. ౨.పచ్ఛిమపఞ్చసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘ధమ్మూపసంహితం గీతం వట్టతి, గీతూపసంహితో ధమ్మో న వట్టతీ’’తి. యం కిఞ్చీతి గన్థితం వా అగన్థితం వా యం కిఞ్చి పుప్ఫం. గన్ధజాతన్తి గన్ధజాతికం. తస్సపి ‘‘యం కిఞ్చీ’’తి వచనతో పిసితస్స అపిసితస్సపి యస్స కస్సచి విలేపనాది న వట్టతీతి దస్సేతి.

ఉచ్చాతి ఉచ్చ-సద్దేన సమానత్థం ఏకం సద్దన్తరం. సేతి ఏత్థాతి సయనం. ఉచ్చాసయనం మహాసయనఞ్చ సమణసారుప్పరహితం అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘పమాణాతిక్కన్తం అకప్పియత్థరణ’’న్తి. ఆసనఞ్చేత్థ సయనేనేవ సఙ్గహితన్తి దట్ఠబ్బం. యస్మా పన ఆధారే పటిక్ఖిత్తే తదాధారా కిరియా పటిక్ఖిత్తావ హోతి, తస్మా ‘‘ఉచ్చాసయనమహాసయనా’’ఇచ్చేవ వుత్తం, అత్థతో పన తదుపభోగభూతనిసజ్జానిపజ్జనేహి విరతి దస్సితాతి దట్ఠబ్బం. అథ వా ఉచ్చాసయనమహాసయనఞ్చ ఉచ్చాసయనమహాసయనఞ్చ ఉచ్చాసయనమహాసయనన్తి ఏతస్మిం అత్థే ఏకసేసేన అయం నిద్దేసో కతో యథా ‘‘నామరూపపచ్చయా సళాయతన’’న్తి (మ. ని. ౩.౧౨౬; సం. ని. ౨.౧; ఉదా. ౧), ఆసనకిరియాపుబ్బకత్తా వా సయనకిరియాయ సయనగ్గహణేన ఆసనమ్పి గహితన్తి వేదితబ్బం.

దారుమాసకోతి యే వోహారం గచ్ఛన్తీతి ఇతి-సద్దేన ఏవంపకారే దస్సేతి. అఞ్ఞేహి గాహాపనే ఉపనిక్ఖిత్తసాదియనే చ పటిగ్గహణత్థో లబ్భతీతి ఆహ ‘‘నేవ నం ఉగ్గణ్హాతి, న ఉగ్గణ్హాపేతి, న ఉపనిక్ఖిత్తం సాదియతీ’’తి. అథ వా తివిధం పటిగ్గహణం కాయేన వాచాయ మనసాతి. తత్థ కాయేన పటిగ్గహణం ఉగ్గణ్హనం, వాచాయ పటిగ్గహణం ఉగ్గహాపనం, మనసా పటిగ్గహణం సాదియనన్తి తివిధమ్పి పటిగ్గహణం ఏకజ్ఝం గహేత్వా ‘‘పటిగ్గహణా’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘నేవ నం ఉగ్గణ్హాతీ’’తిఆది. ఏస నయో ఆమకధఞ్ఞపటిగ్గహణాతిఆదీసుపి. నీవారాదిఉపధఞ్ఞస్స సాలిఆదిమూలధఞ్ఞన్తోగధత్తా వుత్తం ‘‘సత్తవిధస్సా’’తి. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పఞ్చ వసాని భేసజ్జాని అచ్ఛవసం మచ్ఛవసం సుసుకావసం సుకరవసం గద్రభవస’’న్తి (మహావ. ౨౬౨) వుత్తత్తా ఇదం ఓదిస్స అనుఞ్ఞాతం నామ, తస్స పన ‘‘కాలే పటిగ్గహిత’’న్తి (మహావ. ౨౬౨) వుత్తత్తా పటిగ్గహణం వట్టతి. సతి పచ్చయేతి ఆహ ‘‘అఞ్ఞత్ర ఓదిస్స అనుఞ్ఞాతా’’తి.

సరూపేన వఞ్చనం రూపకూటం, పతిరూపేన వఞ్చనాతి అత్థో. అఙ్గేన అత్తనో సరీరావయవేన వఞ్చనం అఙ్గకూటం. గహణవసేన వఞ్చనం గహణకూటం. పటిచ్ఛన్నం కత్వా వఞ్చనం పటిచ్ఛన్నకూటం. అక్కమతీతి నిప్పీళేతి, పుబ్బభాగే అక్కమతీతి సమ్బన్ధో.

హదయన్తి నాళిఆదీనం మానభాజనానం అబ్భన్తరం. తిలాదీనం నాళిఆదీహి మిననకాలే ఉస్సాపితసిఖాయేవ సిఖా. సిఖాభేదో తస్సాహాపనం.

కేచీతి సారసమాసాచరియా, ఉత్తరవిహారవాసినో చ. వధోతి ముట్ఠిపహారకసాతాళనాదీహి విహేసనం, విబాధనన్తి అత్థో. విహేఠనత్థోపి హి వధ-సద్దో దిస్సతి ‘‘అత్తానంవధిత్వా వధిత్వా రోదతీ’’తిఆదీసు (పాచి. ౮౭౯, ౮౮౧). యథా హి అపరిగ్గహభావసామఞ్ఞే సతిపి పబ్బజితేహి అప్పటిగ్గహితబ్బవత్థువిభాగసన్దస్సనత్థం ఇత్థికుమారిదాసిదాసాదయో విభాగేన వుత్తా. ఏవం పరస్స హరణభావతో అదిన్నాదానభావసామఞ్ఞే సతిపి తులాకూటాదయో అదిన్నాదానవిసేసభావదస్సనత్థం విభాగేన వుత్తా, న ఏవం పాణాతిపాతపరియాయస్స వధస్స పున గహణే పయోజనం అత్థి, తత్థ సయంకారో, ఇధ పరంకారోతి చ న సక్కా వత్తుం ‘‘కాయవచీపయోగసముట్ఠాపికా చేతనా ఛప్పయోగా’’తి వచనతో. తస్మా యథావుత్తో ఏవేత్థ అత్థో యుత్తో. అట్ఠకథాయం పన ‘‘వధోతి మారణ’’న్తి వుత్తం, తమ్పి పోథనమేవ సన్ధాయాతి చ సక్కా విఞ్ఞాతుం మారణ-సద్దస్సపి విహింసనే దిస్సనతో.

౨౯౪. చీవరపిణ్డపాతానం యథాక్కమం కాయకుచ్ఛిపరిహరణమత్తజోతనాయం అవిసేసతో అట్ఠన్నం పరిక్ఖారానం అన్తరే తప్పయోజనతా సమ్భవతీతి దస్సేన్తో ‘‘తే సబ్బేపీ’’తిఆదిమాహ. ఏతేపీతి నవపరిక్ఖారికాదయోపి అప్పిచ్ఛావ సన్తుట్ఠావ. న హి తత్థకేన మహిచ్ఛతా, అసన్తుట్ఠితా వా హోతీతి.

చతూసు దిసాసు సుఖం విహరతి, తతో ఏవ సుఖవిహారట్ఠానభూతా చతస్సో దిసా అస్స సన్తీతి వా చాతుద్దిసో. తత్థ చాయం సత్తే వా సఙ్ఖారే వా భయేన న పటిహఞ్ఞతీతి అప్పటిఘో. ద్వాదసవిధస్స సన్తోసస్స వసేన సన్తుస్సనకో సన్తుస్సమానో. ఇతరీతరేనాతి ఉచ్చావచేన. పరిస్సయానం బాహిరానం సీహబ్యగ్ఘాదీనం, అబ్భన్తరానఞ్చ కామచ్ఛన్దాదీనం కాయచిత్తుపద్దవానం అభిభవనతో పరిస్సయానం సహితా. థద్ధభావకరభయాభావేన అచ్ఛమ్భీ. ఏకో అసహాయో. తతో ఏవ ఖగ్గమిగసిఙ్గసదిసతాయ ఖగ్గవిసాణకప్పో చరేయ్యాతి అత్థో.

ఛిన్నపక్ఖో, అసఞ్జాతపక్ఖో వా సకుణో గన్తుం న సక్కోతీతి ‘‘పక్ఖీ సకుణో’’తి పక్ఖి-సద్దేన విసేసేత్వా సకుణో పాళియం వుత్తోతి ఆహ ‘‘పక్ఖయుత్తో సకుణో’’తి. యస్స సన్నిధికారపరిభోగో కిఞ్చి ఠపేతబ్బం సాపేక్ఖాయ ఠపనఞ్చ నత్థి, తాదిసో అయం భిక్ఖూతి దస్సేన్తో ‘‘అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపత్థో’’తిఆదిమాహ. అరియన్తి అపేన్తి తతో దోసా, తేహి వా ఆరకాతి అరియోతి ఆహ ‘‘అరియేనాతి నిద్దోసేనా’’తి. అజ్ఝత్తన్తి అత్తని. నిద్దోససుఖన్తి నిరామిససుఖం కిలేసవజ్జరహితత్తా.

౨౯౫. యథావుత్తే సీలసంవరే పతిట్ఠితస్సేవ ఇన్ద్రియసంవరో ఇచ్ఛితబ్బో తదధిట్ఠానతో, తస్స చ పరిపాలకభావతోతి వుత్తం ‘‘సో ఇమినా అరియేన సీలక్ఖన్ధేన సమన్నాగతో భిక్ఖూ’’తి. సేసపదేసూతి ‘‘న నిమిత్తగ్గాహీ హోతీ’’తిఆదీసు పదేసు. యస్మా విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౫) వుత్తం, తస్మా తస్స లీనత్థప్పకాసినియం సంవణ్ణనాయం (విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౧౫) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. రూపాదీసు నిమిత్తాదిగ్గాహపరివజ్జనలక్ఖణత్తా ఇన్ద్రియసంవరస్స కిలేసేహి అనవసిత్తసుఖతా అవికిణ్ణసుఖతా చస్స వుత్తా.

౨౯౬. పచ్చయసమ్పత్తిన్తి పచ్చయపారిపూరిం. ఇమే చత్తారోతి సీలసంవరో సన్తోసో ఇన్ద్రియసంవరో సతిసమ్పజఞ్ఞన్తి ఇమే చత్తారో అరఞ్ఞవాసస్స సమ్భారా. తిరచ్ఛానగతేహి వత్తబ్బతం ఆపజ్జతి ఇసిసిఙ్గస్స పితుఆదయో వియ. వనచరకేహీతి వనచరకమాతుగామేహి. భేరవసద్దం సావేన్తి, తావతా అపలాయన్తానం హత్థేహి సీసం…పే… కరోన్తి. పణ్ణత్తివీతిక్కమసఙ్ఖాతం కాళకం వా. మిచ్ఛావితక్కసఙ్ఖాతం తిలకం వా. తన్తి పీతిం విభూతభావేన ఉపట్ఠానతో ఖయతో సమ్మసన్తో.

వివిత్తన్తి జనవివిత్తం. తేనాహ ‘‘సుఞ్ఞ’’న్తి. సా చ వివిత్తతా నిస్సద్దభావేన లక్ఖితబ్బాతి ఆహ ‘‘అప్పసద్దం అప్పనిగ్ఘోస’’న్తి. ఆవసథభూతం సేనాసనం విహరితబ్బట్ఠేన విహారసేనాసనం. మసారకాది మఞ్చపీఠం తత్థ అత్థరితబ్బం భిసిఉపధానఞ్చ మఞ్చపీఠసమ్బన్ధితో మఞ్చపీఠసేనాసనం. చిమిలికాది భూమియం సన్థరితబ్బతాయ సన్థతసేనాసనం. రుక్ఖమూలాది పటిక్కమితబ్బట్ఠానం చఙ్కమనాదీనం ఓకాసభావతో ఓకాససేనాసనం.

‘‘అనుచ్ఛవికం దస్సేన్తో’’తి వత్వా తమేవ అనుచ్ఛవికభావం విభావేతుం ‘‘తత్థ హీ’’తిఆది వుత్తం. అచ్ఛన్నన్తి ఇట్ఠకఛదనాదినా అన్తమసో రుక్ఖసాఖాహిపి న ఛన్నం.

భత్తస్స పచ్ఛతోతి భత్తభుఞ్జనస్స పచ్ఛతో. ఊరుబద్ధాసనన్తి ఊరూనం అధోబన్ధనవసేన నిసజ్జం. హేట్ఠిమకాయస్స అనుజుకట్ఠపనం నిసజ్జావచనేనేవ బోధితన్తి. ఉజుం కాయన్తి ఏత్థ కాయ-సద్దో ఉపరిమకాయవిసయోతి ఆహ ‘‘ఉపరిమం సరీరం ఉజుకం ఠపేత్వా’’తి. తం పన ఉజుకట్ఠపనం సరూపతో పయోజనతో చ దస్సేతుం ‘‘అట్ఠారసా’’తిఆది వుత్తం. న పణమన్తీతి న ఓణమన్తి. న పరిపతతీతి న విగచ్ఛతి, వీథిం న విలఙ్ఘేతి. తతో ఏవ పుబ్బేనాపరం విసేసప్పత్తియా కమ్మట్ఠానం వుద్ధిం ఫాతిం ఉపగచ్ఛతి. ముఖసమీపేతి ముఖస్స సమీపే నాసికగ్గే వా ఉత్తరోట్ఠే వా. ఇధ పరి-సద్దో అభి-సద్దేన సమానత్థోతి ఆహ ‘‘కమ్మట్ఠానాభిముఖ’’న్తి, బహిద్ధా పుథుత్తారమ్మణతో నివారేత్వా కమ్మట్ఠానంయేవ పురక్ఖత్వాతి అత్థో. పరీతి పరిగ్గహట్ఠో ‘‘పరిణాయికా’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౬) వియ. నియ్యానట్ఠో పటిపక్ఖతో నిగ్గమనట్ఠో, తస్మా పరిగ్గహితనియ్యానసతిన్తి సబ్బథా గహితాసమ్మోసం పరిచ్చత్తసమ్మోసం సతిం కత్వా, పరమం సతినేపక్కం ఉపట్ఠపేత్వాతి అత్థో.

విక్ఖమ్భనవసేనాతి ఏత్థ విక్ఖమ్భనం అనుప్పాదనం అప్పవత్తనం న పటిపక్ఖేన సుప్పహీనతా. పహీనత్తాతి చ పహీనసదిసతం సన్ధాయ వుత్తం ఝానస్స అనధిగతతా. తథాపి నయిదం చక్ఖువిఞ్ఞాణం వియ సభావతో విగతాభిజ్ఝం, అథ ఖో భావనావసేన. తేనాహ ‘‘న చక్ఖువిఞ్ఞాణసదిసేనా’’తి. ఏసేవ నయోతి యథా చక్ఖువిఞ్ఞాణం సభావేన విగతాభిజ్ఝం అబ్యాపన్నఞ్చ, న భావనాయ విక్ఖమ్భితత్తా, న ఏవమిదం. ఇదం పన చిత్తం భావనాయ పరిసోధితత్తా అబ్యాపన్నం విగతథినమిద్ధం అనుద్ధతం నిబ్బిచికిచ్ఛఞ్చాతి అత్థో. ఇదం ఉభయన్తి సతిసమ్పజఞ్ఞమాహ.

౨౯౭. ఉచ్ఛిన్దిత్వా పాతేన్తీతి ఏత్థ ఉచ్ఛిన్దనం పాతనఞ్చ తాసం పఞ్ఞానం అనుప్పన్నానం ఉప్పజ్జితుం అప్పదానమేవ. ఇతి మహగ్గతానుత్తరపఞ్ఞానం ఏకచ్చాయ చ పరిత్తపఞ్ఞాయ అనుప్పత్తిహేతుభూతా నీవరణా ధమ్మా ఇతరాయ చ సమత్థతం విహనన్తియేవాతి పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణా వుత్తా. ఇదమ్పి పఠమజ్ఝానం వేనేయ్యసన్తానే పతిట్ఠాపియమానం ఞాణం పజ్జతి ఏత్థాతి ఞాణపదం. ఞాణం వళఞ్జేతి ఏత్థాతి ఞాణవళఞ్జం.

౨౯౯. న తావ నిట్ఠం గతో బాహిరకానం ఞాణేన అక్కన్తట్ఠానానిపి సియున్తి. యది ఏవం అనఞ్ఞసాధారణే మగ్గఞాణపదే కథం న నిట్ఠఙ్గతోతి ఆహ ‘‘మగ్గక్ఖణేపీ’’తిఆది. తీసు రతనేసు నిట్ఠం గతో హోతీతి బుద్ధసుబుద్ధతం ధమ్మసుధమ్మతం సఙ్ఘసుప్పటిపత్తితఞ్చ ఆరబ్భ ఞాణేన నిట్ఠం నిచ్ఛయం ఉపగతో హోతి. కామఞ్చేత్థ పఠమమగ్గేనేవ సబ్బసో విచికిచ్ఛాయ పహీనత్తా సబ్బస్సపి అరియసావకస్స కఙ్ఖా వా విమతి వా నత్థి, తత్థ పన యథా పఞ్ఞావేపుల్లప్పత్తస్స అరహతో సవిసయే ఞాణం సవిసేసం ఓగాహతి, న తథా అనాగామిఆదీనన్తి రతనత్తయే సాతిసయం ఞాణనిచ్ఛయగమనం సన్ధాయ ‘‘అగ్గమగ్గవసేన తత్థనిట్ఠాగమనం వుత్త’’న్తి వుత్తం. యం పనేత్థ అవిభత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.

చూళహత్థిపదోపమసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.