౬. పాసరాసిసుత్తవణ్ణనా
౨౭౨. సాధుమయన్తి ఏత్థ సాధు-సద్దో ఆయాచనత్థో, న ‘‘సాధావుసో’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౨౪౬; సు. ని. ౧౮౨) వియ అభినన్దనాదిఅత్థోతి ఆహ ‘‘ఆయాచన్తా’’తి. తేనాహ పాళియం ‘‘లభేయ్యామా’’తిఆది వుత్తం. న సక్కోన్తి, కస్మా? బుద్ధా హి గరూ హోన్తి, పరమగరూ ఉత్తమం గారవట్ఠానం, న యథా తథా ఉపసఙ్కమనీయా. తేనాహ ‘‘ఏకచారికో సీహో’’తిఆది.
‘‘పాకటకిరియాయా’’తి సఙ్ఖేపేన వుత్తం వివరితుం ‘‘యం హీ’’తిఆది వుత్తం. భగవా సబ్బకాలం కిమేవమకాసీతి? న సబ్బకాలమేవమకాసి. యదా పన అకాసి, తం దస్సేతుం ‘‘భగవా పఠమబోధియ’’న్తిఆది వుత్తం. మనుస్సత్తభావేతి ఇమినా పురిసత్తభావం ఉల్లిఙ్గేతి. ధనపరిచ్చాగో కతో నామ నత్థి భగవతో ధరమానకాలేతి అధిప్పాయో.
మాలాకచవరన్తి మిలాతమాలాకచవరం. రజోజల్లం న ఉపలిమ్పతి అచ్ఛతరఛవిభావతో. వుత్తఞ్హేతం ‘‘సుఖుమత్తా ఛవియా కాయే రజోజల్లం న లిమ్పతీ’’తి. యది ఏవం కస్మా భగవా నహాయతీతి ఆహ ‘‘ఉతుగ్గహణత్థ’’న్తి.
విహారోతి జేతవనవిహారో. వీసతిఉసభం గావుతస్స చతుత్థో భాగోతి వదన్తి. కదాచీతి కస్మిఞ్చి బుద్ధుప్పాదే. అచలమేవాతి అపరివత్తమేవ అనఞ్ఞభావతో, మఞ్చానం పన అప్పమహన్తతాహి పాదానం పతిట్ఠితట్ఠానస్స హానివడ్ఢియో హోన్తియేవ.
యన్తనాళికాహి పరిపుణ్ణసువణ్ణరసధారాహి. న్హానవత్తన్తి ‘‘పబ్బజితేన నామ ఏవం న్హాయితబ్బ’’న్తి నహానచారిత్తం దస్సేత్వా. యస్మా భగవతో సరీరం సుధన్తచామీకరసమానవణ్ణం సుపరిసోధితపవాళరుచిరకరచరణావరం సువిసుద్ధనీలరతనావళిసదిసకేసతనురుహం, తస్మా తహం తహం వినిస్సతజాతిహిఙ్గులకరసూపసోభితం ఉపరి మహగ్ఘరతనావళిసఞ్ఛాదితం జఙ్గమమివ కనకగిరిసిఖరం విరోచిత్థ. తస్మిఞ్చ సమయే దసబలస్స సరీరతో నిక్ఖమిత్వా ఛబ్బణ్ణరస్మియో సమన్తతో అసీతిహత్థప్పమాణే పదేసే ఆధావన్తీ విధావన్తీ రతనావళిరతనదామ-రతనచుణ్ణ-విప్పకిణ్ణం వియ, పసారితరతనచిత్తకఞ్చనపట్టమివ, ఆసిఞ్చమానలాఖారసధారా-చితమివ, ఉక్కాసతనిపాతసమాకులమివ, నిరన్తరం విప్పకిణ్ణ-కణికార-కిఙ్కిణిక-పుప్ఫమివ, వాయువేగసముద్ధత-చినపిట్ఠచుణ్ణ-రఞ్జితమివ, ఇన్దధను-విజ్జులతా-వితానసన్థతమివ, గగనతలం తం ఠానం పవనఞ్చ సమ్మా ఫరన్తి. తేన వుత్తం ‘‘వణ్ణభూమి నామేసా’’తిఆది. అత్థన్తి ఉపమేయ్యత్థం. ఉపమాయోతి ‘‘ఈదిసో చ హోతీ’’తి యథారహం తదనుచ్ఛవికా ఉపమా. కారణానీతి ఉపముపమేయ్యసమ్బన్ధవిభావనాని కారణాని. పూరేత్వాతి వణ్ణనం పరిపుణ్ణం కత్వా. థామో వేదితబ్బో ‘‘అతిత్థే పక్ఖన్దో’’తి అవత్తబ్బత్తా.
౨౭౩. కణ్ణికాతి సరీరగతబిన్దుకతాని మణ్డలాని. పరిక్ఖారభణ్డన్తి ఉత్తరాసఙ్గం సఙ్ఘాటిఞ్చ సన్ధాయ వదతి. కిం పనాయం నయో బుద్ధానమ్పి సరీరే హోతీతి? న హోతి, వత్తదస్సనత్థం పనేతం కతన్తి దస్సేతుం ‘‘బుద్ధానం పనా’’తిఆది వుత్తం. గమనవసేన కాయస్సాభినీహరణం గమనాభిహారో. యథాధిప్పాయావత్తనం అధిప్పాయకోపనం.
అఞ్ఞతరాయ పారమియాతి నేక్ఖమ్మపారమియా. వీరియపారమియాతి అపరే. మహాభినిక్ఖమనస్సాతి మహన్తస్స చరిమభవే అభినిక్ఖమనస్స. తఞ్హి మహన్తం భోగక్ఖన్ధం మహన్తఞ్చ ఞాతిపరివట్టం మహన్తఞ్చ చక్కవత్తిసిరిం పజహిత్వా సదేవకస్స లోకస్స సమారకస్స చ అచిన్తేయ్యాపరిమేయ్యభేదస్స మహతో అత్థాయ హితాయ సుఖాయ పవత్తత్తా మహనీయతాయ చ మహన్తం అభినిక్ఖమనన్తి వుచ్చతి.
పురిమోతి ‘‘కతమాయ ను కథాయ సన్నిసిన్నా భవథా’’తి ఏవం వుత్తఅత్థో. కా చ పన వోతి ఏత్థ చ-సద్దో బ్యతిరేకే. తేన యథాపుచ్ఛితాయ కథాయ వక్ఖమానం విప్పకతభావం జోతేతి. పన-సద్దో వచనాలఙ్కారే. యాయ హి కథాయ తే భిక్ఖూ సన్నిసిన్నా, సా ఏవ అన్తరాకథాభూతా విప్పకతా విసేసేన పున పుచ్ఛీయతి. అఞ్ఞాతి అన్తరా-సద్దస్స అత్థమాహ. అఞ్ఞత్థో హి అయం అన్తరా-సద్దో ‘‘భూమన్తరం (ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా) సమయన్తర’’న్తిఆదీసు వియ, అన్తరాతి వా వేమజ్ఝేతి అత్థో. దసకథావత్థునిస్సితాతి ‘‘కిం సీలం నామ, కథఞ్చ పూరేతబ్బం, కాని చస్స సంకిలేసవోదానానీ’’తిఆదినా అప్పిచ్ఛాదినిస్సితా సీలాదినిస్సితా చ కథా. అరియోతి నిద్దోసో. అథ వా అత్థకామేహి అరణీయోతి అరియో, అరియానం అయన్తి వా అరియోతి. భావనామనసికారవసేన తుణ్హీ భవన్తి, న ఏకచ్చబాహిరకపబ్బజితా వియ మూగబ్బతసమాదానేన. దుతియజ్ఝానమ్పి అరియో తుణ్హీభావో వచీసఙ్ఖారపహానతో. మూలకమ్మట్ఠానన్తి పారిహారియ కమ్మట్ఠానమ్పి. ఝానన్తి దుతియజ్ఝానం.
౨౭౪. ‘‘సన్నిపతితానం వో, భిక్ఖవే, ద్వయ’’న్తి (మ. ని. ౧.౨౭౩; ఉదా. ౧౨, ౨౮, ౨౯) అట్ఠుప్పత్తివసేన దేసనా పవత్తాతి తస్సా ఉపరిదేసనాయ సమ్బన్ధం దస్సేతుం ‘‘ద్వేమా, భిక్ఖవే, పరియేసనాతి కో అనుసన్ధీ’’తి అనుసన్ధిం పుచ్ఛతి. అయం తుమ్హాకం పరియేసనాతి యా మహాభినిక్ఖమనపటిబద్ధా ధమ్మీ కథా, సా తుమ్హాకం ధమ్మపరియేసనా ధమ్మవిచారణా అరియపరియేసనా నామ. అపాయమగ్గన్తి అనత్థావహం మగ్గం. ఉద్దేసానుక్కమం భిన్దిత్వాతి ఉద్దేసానుపుబ్బిం లఙ్ఘిత్వా. ధమ్మ-సద్దో ‘‘అమోసధమ్మం నిబ్బాన’’న్తిఆదీసు వియ పకతిపరియాయో. జాయనసభావోతి జాయనపకతికోతి అత్థో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో.
సబ్బత్థాతి యథా ‘‘పుత్తభరియ’’న్తి ద్వన్దసమాసవసేన ఏకత్తం, ఏస నయో సబ్బత్థ ‘‘దాసిదాస’’న్తిఆదీసు సబ్బపదేసు. పరతో వికారం అనాపజ్జిత్వా సబ్బదా జాతరూపమేవ హోతీతి జాతరూపం, సువణ్ణం. ధవలసభావతాయ రఞ్జీయతీతి రజతం, రూపియం. ఇధ పన సువణ్ణం ఠపేత్వా యం కిఞ్చి ఉపభోగపరిభోగారహం రజతంతేవ గహితం. ఉపధీయతి ఏత్థ దుక్ఖన్తి ఉపధయో. చుతీసఙ్ఖాతం మరణన్తి ఏకభవపరియాపన్నం ఖన్ధనిరోధసఙ్ఖాతం మరణమాహ. ఖణికనిరోధో పన ఖణే ఖణే. తేనాహ ‘‘సత్తానం వియా’’తి. సంకిలిస్సతీతి దూసవిసేన వియ అత్తానం దూసిస్సతి. తేనాహ భగవా – ‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, జాతరూపస్స ఉపక్కిలేసా అయో లోహ’’న్తిఆది (అ. ని. ౫.౨౩). మలం గహేత్వాతి యేహి సహయోగతో మలినం హోతి, తేసం మలినభావపచ్చయానం వసేన మలం గహేత్వా. జీరణతో జరాధమ్మవారే జాతరూపం గహితన్తి యోజనా. యే పన జాతిధమ్మవారేపి జాతరూపం న పఠన్తి, తేసం ఇతరేసం వియ జీరణధమ్మవారే సరూపతో అనాగతమ్పి ఉపధిగ్గహణేన గహితమేవాతి దట్ఠబ్బం. పరిగ్గహే ఠితానం పన వసేన వుచ్చమానే అపాకటానమ్పి జాతిజరామరణానం వసేన యోజనా లబ్భతేవ. జాతరూపసీసేన చేత్థ సబ్బస్సపి అనిన్ద్రియబద్ధస్స గహణం దట్ఠబ్బం, పుత్తభరియాదిగ్గహణేన వియ మిత్తామచ్చాదిగ్గహణం.
౨౭౫. అరియేహి పరియేసనా, అరియానం పరియేసనాతి వా అరియపరియేసనాతి సమాసద్వయం దస్సేతి ‘‘అయం, భిక్ఖవే’’తిఆదినా.
౨౭౬. మూలతో పట్ఠాయాతి యం మహాభినిక్ఖమనస్స మూలభావేసుఆదీనవదస్సనం, తతో పట్ఠాయ. యస్మా తే భిక్ఖూ తత్థ మహాభినిక్ఖమనకథాయ సన్నిసిన్నా, సా చ నేసం అన్తరాకథా విప్పకతా, తస్మా భగవా తేసం మూలతో పట్ఠాయ మహాభినిక్ఖమనకథం కథేతుం ఆరభి. అహమ్పి పుబ్బేతి విసేసవచనం అపరిపక్కఞాణేన సయం చరిమభవే తీసు పాసాదేసు తివిధనాటకపరివారస్స దిబ్బసమ్పత్తిసదిసాయ మహాసమ్పత్తియా అనుభవనం, అభినిక్ఖమిత్వా పధానపదహనవసేన అత్తకిలమథానుయోగఞ్చ సన్ధాయాహ. అనరియపరియేసనం పరియేసిన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. పఞ్చవగ్గియాపీతి యథాసకం గిహిభోగం అనుయుత్తా తం పహాయ పబ్బజిత్వా అత్తకిలమథానుయోగే ఠితా సత్థు ధమ్మచక్కపవత్తనదేసనాయ (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౩; పటి. మ. ౨.౩౦) తమ్పి పహాయ అరియపరియేసనం పరియేసింసూతి.
౨౭౭. కామం దహర-సద్దో ‘‘దహరం కుమారం మన్దం ఉత్తానసేయ్యక’’న్తి (మ. ని. ౧.౪౯౬) ఏత్థ బాలదారకే ఆగతో, ‘‘భద్రేన యోబ్బనేన సమన్నాగతో’’తి పన వక్ఖమానత్తా యువావత్థా ఇధ దహర-సద్దేన వుత్తాతి ఆహ ‘‘తరుణోవ సమానో’’తి. పఠమవయేన ఏకూనతింసవయత్తా. జాతియా హి యావ తేత్తింసవయా పఠమవయో. అనాదరత్థే సామివచనం యథా ‘‘దేవదత్తస్స రుదన్తస్స పబ్బజీ’’తి. కామం అస్సుముచ్చనం రోదనం, తం అస్సుముఖానన్తి ఇమినా పకాసితం, తం పన వత్వా ‘‘రుదన్తాన’’న్తి వచనం బలవసోకసముట్ఠానం ఆరోదనవత్థుం పకాసేతీతి ఆహ ‘‘కన్దిత్వా రోదమానాన’’న్తి. కిం కుసలన్తి గవేసమానోతి కిన్తి సబ్బసో అవజ్జరహితం ఏకన్త నియ్యానికం పరియేసమానో. వరపదన్తి వట్టదుక్ఖనిస్సరణత్థికేహి ఏకన్తేన వరణీయట్ఠేన వరం, పజ్జితబ్బట్ఠేన పదం. తుఙ్గసరీరతాయ దీఘో, పిఙ్గలచక్ఖుతాయ పిఙ్గలోతి దీఘపిఙ్గలో. ధమ్మోతి వినయో, సమయోతి అత్థో. సుత్వావ ఉగ్గణ్హిన్తి తేన వుచ్చమానస్స సవనమత్తేనేవ ఉగ్గణ్హిం వాచుగ్గతం అకాసిం.
పటిలపనమత్తకేనాతి పున లపనమత్తకేన. జానాతీతి ఞాణో, ఞాణోతి వాదో ఞాణవాదో, తం ఞాణవాదం. ‘‘వదామీ’’తి ఆగతత్తా అట్ఠకథాయం ‘‘జానామీ’’తి ఉత్తమపురిసవసేన అత్థో వుత్తో. అఞ్ఞేపి బహూతి అఞ్ఞేపి బహూ మమ తథాభావం జానన్తా ‘‘అయం ఇమం ధమ్మం జానాతీ’’తి, ‘‘అకమ్పనీయతాయ థిరో’’తి వా ఏవం వదన్తి. లాభీతి అఞ్ఞాసీతి ధమ్మస్స ఉద్దిసనేన మహాపఞ్ఞతాయ ‘‘అయం అత్తనా గతమగ్గం పవేదేతి, న అనుస్సుతికో’’తి అఞ్ఞాసి. అస్సాతి బోధిసత్తస్స. ఏతదహోసీతి ఏతం ‘‘న ఖో ఆళారో కాలామో’’తిఆది మనసి అహోసి, చిన్తేసీతి అత్థో.
హేట్ఠిమసమాపత్తీహి వినా ఉపరిమసమాపత్తీనం సమ్పాదనస్స అసమ్భవతో ‘‘సత్త సమాపత్తియో మం జానాపేసీ’’తి ఆహ. పయోగం కరేయ్యన్తి భావనం అనుయుఞ్జేయ్యన్తి అత్థో. ఏవమాహాతి ఏవం ‘‘అహం, ఆవుసో’’తిఆదిమాహ, సత్తన్నం సమాపత్తీనం అధిగమం పచ్చఞ్ఞాసీతి అత్థో.
అనుసూయకోతి అనిస్సుకీ. తేన మహాపురిసే పసాదం పవేదేసి. బోధిసత్తస్స తా సమాపత్తియో నిబ్బత్తేత్వా ఠితస్స పురిమజాతిపరిచయేన ఞాణస్స చ మహన్తతాయ తాసం గతి చ అభిసమ్పరాయో చ ఉపట్ఠాసి. తేన ‘‘వట్టపరియాపన్నా ఏవేతా’’తి నిచ్ఛయో ఉదపాది. తేనాహ ‘‘నాయం ధమ్మో నిబ్బిదాయా’’తిఆది. ఏకచ్చానం విరాగభావనాసమతిక్కమావహోపి నేవ తేసమ్పి అచ్చన్తాయ సమతిక్కమావహో, సయఞ్చ వట్టపరియాపన్నోయేవ, తస్మా నేవ వట్టే నిబ్బిన్దనత్థాయ, యదగ్గేన న నిబ్బిదాయ, తదగ్గేన న విరజ్జనత్థాయ, రాగాదీనం పాపధమ్మానం న నిరుజ్ఝనత్థాయ, న ఉపసమత్థాయ, తస్మా తం అభిఞ్ఞేయ్యధమ్మం న అభిజాననత్థాయ…పే… సంవత్తతీతి యోజనా.
యావదేవ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనుపపత్తియాతి సత్తసు సమాపత్తీసు ఉక్కట్ఠం గహేత్వా వదతి. ఉట్ఠాయ సముట్ఠాయ అచుతిధమ్మం పరియేసితుం యుత్తత్తా తఞ్చ అనతిక్కన్తజాతిధమ్మమేవాతి మహాసత్తో పజహతీతి ఆహ ‘‘యఞ్చ ఠానం పాపేతీ’’తిఆది. తతో పట్ఠాయాతి యదా సమాపత్తిధమ్మస్స గతిఞ్చ అభిసమ్పరాయఞ్చ అబ్భఞ్ఞాసి, తతో పట్ఠాయ. మక్ఖికావసేనాతి భోజనస్స మక్ఖికామిస్సతావసేన. మనం న ఉప్పాదేతి భుఞ్జితున్తి అధిప్పాయో. మహన్తేన ఉస్సాహేనాతి ఇదం కతిపాహం తత్థ భావనానుయోగమత్తం సన్ధాయ వుత్తం, న అఞ్ఞేసం వియ కసిణపరికమ్మాదికరణం. న హి అన్తిమభవికబోధిసత్తానం సమాపత్తినిబ్బత్తనే భారియం నామ. అనలఙ్కరిత్వాతి అను అను అలంకత్వా పునప్పునం ‘‘ఇమినా న కిఞ్చి పయోజన’’న్తి కత్వా.
౨౭౮. వాచాయ ఉగ్గహితమత్తోవాతి ఏత్థ పుబ్బే వుత్తనయానుసారేన అత్థో వేదితబ్బో.
౨౭౯. మహావేలా వియ మహావేలా, విపులవాలికపుఞ్జతాయ మహన్తో వేలాతటో వియాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘మహావాలికరాసీతి అత్థో’’తి. ఉరు మరు సికతా వాలుకా వణ్ణు వాలికాతి ఇమే సద్దా సమానత్థా, బ్యఞ్జనమేవ నానం.
సేనా నిగచ్ఛి నివిసి ఏత్థాతి సేనానిగమో, సేనాయ నివిట్ఠట్ఠానం. సేనానిగామోతి పన అయం సమఞ్ఞా అపరకాలికా. గోచరగామనిదస్సనఞ్చేతం. ఉపరిసుత్తస్మిన్తి మహాసచ్చకసుత్తే. ఇధ పన బోధిపల్లఙ్కో అధిప్పేతో అరియపరియేసనాయ వుచ్చమానత్తా.
౨౮౦. ‘‘ఞాణదస్సన’’న్తి చ ఏకజ్ఝం గహితపదద్వయవిసయవిసేసస్స అనామట్ఠత్తా ‘‘మే’’తి చ గహితత్తా అనవసేసఞేయ్యావబోధనసమత్థమేవ ఞాణవిసేసం బోధేతి, న ఞాణమత్తం, న దస్సనమత్తన్తి ఆహ ‘‘సబ్బధమ్మదస్సనసమత్థఞ్చ మే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం ఉదపాదీ’’తి. అకుప్పతాయాతి విమోక్ఖన్తతాయ సబ్బసో పటిపక్ఖధమ్మేహి అసఙ్ఖోభనీయతాయ. తేనాహ ‘‘రాగాదీహి న కుప్పతీ’’తి. ఆరమ్మణసన్తతాయపి తదారమ్మణానం అత్థి విసేసో యథా తం ‘‘ఆనేఞ్జవిహారే’’తి ఆహ ‘‘అకుప్పారమ్మణతాయ చా’’తి. పచ్చవేక్ఖణఞాణమ్పీతి న కేవలం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమేవ, అథ ఖో యథాధిగతే పటివేధసద్ధమ్మే ఏకూనవీసతివిధపచ్చవేక్ఖణఞాణమ్పి.
౨౮౧. పటివిద్ధోతి (దీ. ని. టీ. ౨.౬౪; సం. ని. టీ. ౧.౧.౧౭౨; సారత్థ. టీ. మహావగ్గ ౩.౭) సయమ్భుఞాణేన ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తిఆదినా పటిముఖం నిబ్బిజ్ఝనవసేన పత్తో, యథాభూతం అవబుద్ధోతి అత్థో. గమ్భీరోతి మహాసముద్దో వియ మకసతుణ్డసూచియా అఞ్ఞత్ర సముపచితపరిపక్కఞాణసమ్భారేహి అఞ్ఞేసం ఞాణేన అలబ్భనేయ్యపతిట్ఠో. తేనాహ ‘‘ఉత్తానభావపటిక్ఖేపవచనమేత’’న్తి. యో అలబ్భనేయ్యపతిట్ఠో, సో ఓగాహితుమసక్కుణేయ్యతాయ సరూపతో చ పస్సితుం న సక్కాతి ఆహ ‘‘గమ్భీరత్తావ దుద్దసో’’తి. దుక్ఖేన దట్ఠబ్బోతి కిచ్ఛేన కేనచిదేవ దట్ఠబ్బో. యం పన దట్ఠుమేవ న సక్కా, తస్స ఓగాహేత్వా అను అను బుజ్ఝనే కథా ఏవ నత్థీతి ఆహ ‘‘దుద్దసత్తావ దురనుబోధో’’తి. దుక్ఖేన అవబుజ్ఝితబ్బో అవబోధస్స దుక్కరభావతో. ఇమస్మిం ఠానే – ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, కతమం ను ఖో దుక్కరతరం వా దురభిసమ్భవతరం వా’’తి సుత్తపదం (సం. ని. ౫.౧౧౧౫) వత్తబ్బం. సన్తారమ్మణతాయ వా సన్తో. నిబ్బుతసబ్బపరిళాహతాయ నిబ్బుతో. పధానభావం నీతోతి వా పణీతో. అతిత్తికరట్ఠేన అతప్పకో సాదురసభోజనం వియ. ఏత్థ చ నిరోధసచ్చం సన్తం ఆరమ్మణన్తి సన్తారమ్మణం, మగ్గసచ్చం సన్తం సన్తారమ్మణఞ్చాతి సన్తారమ్మణం. అనుపసన్తసభావానం కిలేసానం సఙ్ఖారానఞ్చ అభావతో నిబ్బుతసబ్బపరిళాహతాయ సన్తపణీతభావేనేవ చ అసేచనకతాయ అతప్పకతా దట్ఠబ్బా. తేనాహ ‘‘ఇదం ద్వయం లోకుత్తరమేవ సన్ధాయ వుత్త’’న్తి. ఉత్తమఞాణవిసయత్తా న తక్కేన అవచరితబ్బో, తతో ఏవ నిపుణఞాణగోచరతాయ చ సణ్హో. సుఖుమసభావత్తా చ నిపుణో, బాలానం అవిసయత్తా పణ్డితేహి ఏవ వేదితబ్బోతి పణ్డితవేదనీయో. ఆలీయన్తి అభిరమితబ్బట్ఠేన సేవీయన్తీతి ఆలయా, పఞ్చ కామగుణా. ఆలయన్తి అల్లీయన్తీ అభిరమణవసేన సేవన్తీతి ఆలయా, తణ్హావిచరితాని. రమన్తీతి రతిం విన్దన్తి కీళన్తి లళన్తి. ఆలయరతాతి ఆలయనిరతా.
ఠానం సన్ధాయాతి ఠాన-సద్దం సన్ధాయ. అత్థతో పన ఠానన్తి చ పటిచ్చసముప్పాదో ఏవ అధిప్పేతో. తిట్ఠతి ఫలం తదాయత్తవుత్తితాయాతి ఠానం, సఙ్ఖారాదీనం పచ్చయభూతా అవిజ్జాదయో. ఇమేసం సఙ్ఖారాదీనం పచ్చయాతి ఇదప్పచ్చయా, అవిజ్జాదయోవ. ఇదప్పచ్చయా ఏవ ఇదప్పచ్చయతా యథా ‘‘దేవో ఏవ దేవతా’’తి, ఇదప్పచ్చయానం వా అవిజ్జాదీనం అత్తనో ఫలం పతి పచ్చయభావో ఉప్పాదనసమత్థతా ఇదప్పచ్చయతా. తేన సమత్థపచ్చయలక్ఖణో పటిచ్చసముప్పాదో దస్సితో హోతి. పటిచ్చ సముప్పజ్జతి ఫలం ఏతస్మాతి పటిచ్చసముప్పాదో. పదద్వయేనపి ధమ్మానం పచ్చయట్ఠో ఏవ విభావితో. తేనాహ ‘‘సఙ్ఖారాదిపచ్చయానం ఏతం అధివచన’’న్తి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాయం (విసుద్ధి. మహాటీ. ౨.౫౭౨-౫౭౩) వుత్తనయేన వేదితబ్బో.
సబ్బసఙ్ఖారసమథోతిఆది సబ్బన్తి సబ్బసఙ్ఖారసమథాదిసద్దాభిధేయ్యం సబ్బం అత్థతో నిబ్బానమేవ. ఇదాని తస్స నిబ్బానభావం దస్సేతుం ‘‘యస్మా హీ’’తిఆది వుత్తం. న్తి నిబ్బానం. ఆగమ్మాతి పటిచ్చ అరియమగ్గస్స ఆరమ్మణపచ్చయభావహేతు. సమ్మన్తీతి అప్పటిసన్ధికూపసమవసేన సమ్మన్తి. తథా సన్తా సవిసేసం ఉపసన్తా నామ హోన్తీతి ఆహ ‘‘వూపసమ్మన్తీ’’తి. ఏతేన ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా సమ్మన్తి ఏత్థాతి సబ్బసఙ్ఖారసమథో, నిబ్బాన’’న్తి దస్సేతి. సబ్బసఙ్ఖతవిసంయుత్తే చ నిబ్బానే సబ్బసఙ్ఖారవూపసమపరియాయో హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. పటినిస్సట్ఠాతి సముచ్ఛేదవసేన పరిచ్చత్తా హోన్తి. సబ్బా తణ్హాతి అట్ఠసతప్పభేదా సబ్బాపి తణ్హా. సబ్బే కిలేసరాగాతి కామరాగరూపరాగాదిభేదా సబ్బేపి కిలేసభూతా రాగా, సబ్బేపి వా కిలేసా ఇధ ‘‘కిలేసరాగా’’తి వేదితబ్బా, న లోభవిసేసా ఏవ చిత్తస్స విపరిణతభావాపాదనతో. యథాహ ‘‘రత్తమ్పి చిత్తం విపరిణతం, దుట్ఠమ్పి చిత్తం విపరిణతం, మూళ్హమ్పి చిత్తం విపరిణత’’న్తి (పారా. ౨౭౧). విరజ్జన్తీతి పలుజ్జన్తి.
చిరనిసజ్జాచిరభాసనేహి పిట్ఠిఆగిలాయనతాలుగలసోసాదివసేన కాయకిలమథో చేవ కాయవిహేసా చ వేదితబ్బా. సా చ ఖో దేసనాయ అత్థం అజానన్తానం వసేన వుత్తా, జానన్తానం పన దేసనాయ కాయపరిస్సమోపి సత్థు అపరిస్సమోవ. తేనాహ భగవా – ‘‘న చ మం ధమ్మాధికరణం విహేసేసీ’’తి (ఉదా. ౧౦). తేనేవాహ ‘‘యా అజానన్తానం దేసనా నామ, సో మమ కిలమథో అస్సా’’తి. ఉభయన్తి చిత్తకిలమథో చేవ చిత్తవిహేసా చాతి ఉభయమ్పేతం బుద్ధానం నత్థి బోధిమూలేయేవ సముచ్ఛిన్నత్తా.
అనుబ్రూహనం సమ్పిణ్డనం. సోతి ‘‘అపిస్సూ’’తి నిపాతో. మన్తి పటి-సద్దయోగేన సామిఅత్థే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘మమా’’తి. వుద్ధిప్పత్తా వా అచ్ఛరియా అనచ్ఛరియా. వుద్ధిఅత్థోపి హి అ-కారో హోతి యథా ‘‘అసేక్ఖా ధమ్మా’’తి (ధ. స. ౧౧.తికమాతికా). కప్పానం సతసహస్సం చత్తారి చ అసఙ్ఖ్యేయ్యాని సదేవకస్స లోకస్స ధమ్మసంవిభాగకరణత్థమేవ పారమియో పూరేత్వా ఇదాని అధిగతధమ్మరజ్జస్స తత్థ అప్పోస్సుక్కతాపత్తిదీపనతా, గాథాత్థస్స అచ్ఛరియతా, తస్స వుద్ధిప్పత్తి చాతి వేదితబ్బం. అత్థద్వారేన హి గాథానం అనచ్ఛరియతా. గోచరా అహేసున్తి ఉపట్ఠహేసుం. ఉపట్ఠానఞ్చ వితక్కేతబ్బతాతి ఆహ ‘‘పరివితక్కయితబ్బతం పాపుణింసూ’’తి.
యది సుఖాపటిపదావ, కథం కిచ్ఛతాతి ఆహ ‘‘పారమీపూరణకాలే పనా’’తిఆది. ఏవమాదీని దుప్పరిచ్చజాని దేన్తస్స. హ-ఇతి వా ‘‘బ్యత్త’’న్తి ఏతస్మిం అత్థే నిపాతో. ఏకంసత్థేతి కేచి. హ బ్యత్తం, ఏకంసేన వా అలం నిప్పయోజనం ఏవం కిచ్ఛేన అధిగతస్స ధమ్మస్స దేసితన్తి యోజనా. హలన్తి వా ‘‘అల’’న్తి ఇమినా సమానత్థం పదం ‘‘హలన్తి వదామీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. టీ. ౨.౬౫; సం. ని. టీ. ౧.౧.౧౭౨) వియ. రాగదోసపరిఫుట్ఠేహీతి ఫుట్ఠవిసేన వియ సప్పేన రాగేన దోసేన చ సమ్ఫుట్ఠేహి అభిభూతేహి. రాగదోసానుగతేహీతి రాగేన చ దోసేన చ అనుబన్ధేహి.
కామరాగరత్తా భవరాగరత్తా చ నీవరణేహి నివుతతాయ, దిట్ఠిరాగరత్తా విపరీతాభినివేసేన. న దక్ఖన్తీతి యాథావతో ధమ్మం న పటివిజ్ఝిస్సన్తి. ఏవం గాహాపేతున్తి ‘‘అనిచ్చ’’న్తిఆదినా సభావేన యాథావతో ధమ్మం జానాపేతుం. రాగదోసపరేతతాపి నేసం సమ్మూళ్హభావేనేవాతి ఆహ ‘‘తమోఖన్ధేన ఆవుటా’’తి.
౨౮౨. ధమ్మదేసనాయ అప్పోస్సుక్కతాపత్తియా కారణం విభావేతుం ‘‘కస్మా పనా’’తిఆదినా సయమేవ చోదనం సముట్ఠాపేతి. తత్థ అఞ్ఞాతవేసేనాతి ఇమస్స భగవతో సావకభావూపగమనేన అఞ్ఞాతరూపేన. తాపసవేసేనాతి కేచి. సో పన అరహత్తాధిగమేనేవ విగచ్ఛేయ్య. తివిధం కారణం అప్పోస్సుక్కతాపత్తియా పటిపక్ఖస్స బలవభావో, ధమ్మస్స గమ్భీరతా, తత్థ చ సాతిసయం గారవన్తి, త దస్సేతుం ‘‘తస్స హీ’’తిఆది ఆరద్ధం. (తత్థ పటిపక్ఖా నామ రాగాదయో కిలేసా సమ్మాపటిపత్తియా అన్తరాయకరత్తా. తేసం బలవభావతో చిరపరిభావనాయ సత్తసన్తానతో దుబ్బిసోధియతాయ తే సత్తే మత్తహత్థినో వియ దుబ్బలపురిసం అధిభవిత్వా అజ్ఝోత్థరిత్వా అనయబ్యసనం ఆపాదేన్తా అనేకసతయోజనాయామవిత్థారం సునిచితం ఘనసన్నివేసం కణ్టకదుగ్గమ్పి అధిసేన్తి. దూరప్పభేదదుచ్ఛేజ్జతాహి దుబ్బిసోధియతం పన దస్సేతుం ‘‘అథస్సా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ చ అన్తో అమట్ఠతాయ కఞ్జియపుణ్ణా లాబు. చిరపారివాసికతాయ తక్కభరితా చాటి. స్నేహతిన్తదుబ్బలభావేన వసాపీతపిలోతికా. తేలమిస్సితతాయ అఞ్జనమక్ఖితహత్థో దుబ్బిసోధనీయా వుత్తా, హీనూపమా చేతా రూపపబన్ధభావతో అచిరకాలికత్తా చ మలీనతాయ, కిలేససంకిలేసో ఏవ పన దుబ్బిసోధనీయతరో అనాదికాలికత్తా అనుసయితత్తా చ. తేనాహ ‘‘అతిసంకిలిట్ఠా’’తి. యథా చ దుబ్బిసోధనీయతరతాయ, ఏవం గమ్భీరదుద్దసదురనుబోధానమ్పి వుత్తఉపమా హీనూపమావ).
పటిపక్ఖవిగమనేన గమ్భీరోపి ధమ్మో సుపాకటో భవేయ్య. పటిపక్ఖవిగమనం పన సమ్మాపటిపత్తిపటిబద్ధం, సా సద్ధమ్మస్సవనాధీనా. తం సత్థరి ధమ్మే చ పసాదాయత్తం, సో గరుట్ఠానియానం అజ్ఝేసనహేతుకోతి పనాళికాయ సత్తానం ధమ్మసమ్పటిపత్తియా బ్రహ్మయాచనానిమిత్తన్తి తం దస్సేన్తో ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ.
ఉపక్కిలేసభూతం అప్పం రాగాదిరజం ఏతస్సాతి అప్పరజం, అప్పరజం అక్ఖి పఞ్ఞాచక్ఖు యేసం తే తంసభావాతి కత్వా అప్పరజక్ఖజాతికాతి అయమత్థో విభావితో ‘‘పఞ్ఞామయే’’తిఆదినా. అప్పం రాగాదిరజం యేసం తంసభావా అప్పరజక్ఖజాతికాతి ఏవమ్పి సద్దత్థో సమ్భవతి. దానాదిదసపుఞ్ఞకిరియవత్థూని సరణగమనపరహితపరిణామనేహి సద్ధిం (ద్వాదస హోన్తీతి) ‘‘ద్వాదసపుఞ్ఞకిరియవసేనా’’తి వుత్తం.
రాగాదిమలేన సమలేహి పూరణాదీహి ఛహి సత్థారేహి సత్థుపటిఞ్ఞేహి కబ్బరచనావసేన చిన్తాకవిఆదిభావే ఠత్వా తక్కపరియాహతం వీమంసానుచరితం సయంపటిభానం చిన్తితో. తే కిర బుద్ధకోలాహలానుస్సవేన సఞ్జాతకుతూహలం లోకం వఞ్చేత్వా కోహఞ్ఞే ఠత్వా సబ్బఞ్ఞుతం పటిజానన్తా యం కిఞ్చి అధమ్మంయేవ ధమ్మోతి దీపేసుం. తేనాహ ‘‘తే హి పురేతరం ఉప్పజ్జిత్వా’’తిఆది. అపాపురేతన్తి ఏతం కస్సపస్స భగవతో సాసనన్తరధానతో పభుతి పిహితం నిబ్బాననగరస్స మహాద్వారం అరియమగ్గం సద్ధమ్మదేసనాహత్థేన అపాపుర వివర.
సేలపబ్బతో ఉచ్చో హోతి థిరో చ, న పంసుపబ్బతో మిస్సకపబ్బతో చాతి ఆహ ‘‘సేలే యథా పబ్బతముద్ధనీ’’తి. ధమ్మమయం పాసాదన్తి లోకుత్తరధమ్మమాహ. సో హి సబ్బసో పసాదావహో, సబ్బధమ్మే అతిక్కమ్మ అబ్భుగ్గతట్ఠేన పాసాదసదిసో చ. పఞ్ఞాపరియాయో వా ఇధ ధమ్మ-సద్దో. సా హి అబ్భుగ్గతట్ఠేన ‘‘పాసాదో’’తి అభిధమ్మే (ధ. స. అట్ఠ. ౧౬) నిద్దిట్ఠా. తథా చాహ –
‘‘పఞ్ఞాపాసాదమారుయ్హ, అసోకో సోకినిం పజం;
పబ్బతట్ఠోవ భూమట్ఠే, ధీరో బాలే అవేక్ఖతీ’’తి. (ధ. ప. ౨౮);
ఉట్ఠేహీతి వా ధమ్మదేసనాయ అప్పోస్సుక్కతాసఙ్ఖాతసఙ్కోచాపత్తితో కిలాసుభావతో ఉట్ఠహ.
౨౮౩. గరుట్ఠానియం పయిరుపాసిత్వా గరుతరం పయోజనం ఉద్దిస్స అభిపత్థనా అజ్ఝేసనా, సాపి అత్థతో యాచనావ హోతీతి ఆహ ‘‘అజ్ఝేసనన్తి యాచన’’న్తి. పదేసవిసయం ఞాణదస్సనం అహుత్వా బుద్ధానంయేవ ఆవేణికభావతో ఇదం ఞాణద్వయం ‘‘బుద్ధచక్ఖూ’’తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘ఇమేసఞ్హి ద్విన్నం ఞాణానం బుద్ధచక్ఖూతి నామ’’న్తి. తిణ్ణం మగ్గఞాణానన్తి హేట్ఠిమానం తిణ్ణం మగ్గఞాణానం ‘‘ధమ్మచక్ఖూ’’తి నామం చతుసచ్చధమ్మదస్సనమత్తభావతో. యతో తాని ఞాణాని విజ్జూపమభావేన వుత్తాని, అగ్గమగ్గఞాణం పన ఞాణకిచ్చస్స సిఖాప్పత్తియా న దస్సనమత్తం హోతీతి ‘‘ధమ్మచక్ఖూ’’తి న వుచ్చతి, తతో తం వజిరూపమభావేన వుత్తం. వుత్తనయేనాతి ‘‘అప్పరజక్ఖా’’తి ఏత్థ వుత్తనయేన. యస్మా మన్దకిలేసా ‘‘అప్పరజక్ఖా’’తి వుత్తా, తస్మా బహలకిలేసా ‘‘మహారజక్ఖా’’తి వేదితబ్బా. పటిపక్ఖవిధమనసమత్థతాయ తిక్ఖాని సూరాని విసదాని, వుత్తవిపరియాయేన ముదూని. సద్ధాదయో ఆకారాతి సద్దహనాదిప్పకారే వదతి. సున్దరాతి కల్యాణా. సమ్మోహవినోదనియం (విభ. అట్ఠ. ౮౧౪) పన ‘‘యేసం ఆసయాదయో కోట్ఠాసా సున్దరా, తే స్వాకారా, విపరీతా ద్వాకారా’’తి వుత్తం, తం ఇమాయ అత్థవణ్ణనాయ అఞ్ఞదత్థు సంసన్దతి సమేతీతి దట్ఠబ్బం. కారణం నామ పచ్చయాకారో, సచ్చాని వా.
అయం పనేత్థ పాళీతి ఏత్థ అప్పరజక్ఖాదిపదానం అత్థవిభావనే అయం తస్సత్థస్స విభావనీ పాళి. సద్ధాదీనం విముత్తిపరిపాచకధమ్మానం బలవభావో తప్పటిపక్ఖానం పాపధమ్మానం దుబ్బలభావేనేవ హోతి, తేసఞ్చ బలవభావో సద్ధాదీనం దుబ్బలభావేనాతి విముత్తిపరిపాచకధమ్మానం అత్థితానత్థితావసేన అప్పరజక్ఖమహారజక్ఖతాదయో పాళియం విభజిత్వా దస్సితా. ఖన్ధాదయో ఏవ లుజ్జనపలుజ్జనట్ఠేన లోకో. సమ్పత్తిభవభూతో లోకో సమ్పత్తిభవలోకో, సుగతిసఙ్ఖాతో ఉపపత్తిభవో. సమ్పత్తి సమ్భవతి ఏతేనాతి సమ్పత్తిసమ్భవలోకో. సుగతిసంవత్తనియో కమ్మభవో. దుగ్గతి సఙ్ఖాతఉపపత్తిభవదుగ్గతి సంవత్తనియకమ్మభవా విపత్తిభవలోకవిపత్తిసమ్భవలోకా.
పున ఏకకదుకాదివసేన లోకం విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘ఏకో లోకో’’తిఆది వుత్తం. ఆహారాదయో వియ హి ఆహారట్ఠితికా సఙ్ఖారా లుజ్జనపలుజ్జనట్ఠేన లోకోతి. ఏత్థ ఏకో లోకో సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికాతి యాయం పుగ్గలాధిట్ఠానాయ కథాయ సబ్బసఙ్ఖారానం పచ్చయాయత్తవుత్తి, తాయ సబ్బే సఙ్ఖారా ఏకోవ లోకో ఏకవిధో పకారన్తరస్స అభావతో. ద్వే లోకాతిఆదీసుపి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో. నామగ్గహణేన చేత్థ నిబ్బానస్స అగ్గహణం తస్స అలోకసభావత్తా. నను చ ఆహారట్ఠితికాతి ఏత్థ పచ్చయాయత్తవుత్తితాయ మగ్గఫలానమ్పి లోకతా ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి పరిఞ్ఞేయ్యానం దుక్ఖసచ్చధమ్మానం ఇధ ‘‘లోకో’’తి అధిప్పేతత్తా. అథ వా న లుజ్జతి న పలుజ్జతీతి యో గహితో తథా న హోతి, సో లోకోతి తం-గహణరహితానం లోకుత్తరానం నత్థి లోకతా. ఉపాదానానం ఆరమ్మణభూతా ఖన్ధా ఉపాదానక్ఖన్ధా. దసాయతనానీతి దస రూపాయతనాని. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
వివట్టజ్ఝాసయస్స అధిప్పేతత్తా తస్స చ సబ్బం తేభూమకకమ్మం గరహితబ్బం వజ్జితబ్బఞ్చ హుత్వా ఉపట్ఠాతీతి వుత్తం ‘‘సబ్బే అభిసఙ్ఖారా వజ్జం, సబ్బే భవగామికమ్మా వజ్జ’’న్తి. అప్పరజక్ఖమహారజక్ఖాదీసు పఞ్చసు దుకేసు ఏకేకస్మిం దస దస కత్వా ‘‘పఞ్ఞాసాయ ఆకారేహి ఇమాని పఞ్చిన్ద్రియాని జానాతీ’’తి వుత్తం. అథ వా అన్వయతో బ్యతిరేకతో చ సద్ధాదీనం ఇన్ద్రియానం పరోపరియత్తం జానాతీతి కత్వా తథా వుత్తం. ఏత్థ చ అప్పరజక్ఖాదిభబ్బాదివసేన ఆవజ్జేన్తస్స భగవతో తే సత్తా పుఞ్జపుఞ్జావ హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి, న ఏకేకా.
ఉప్పలాని ఏత్థ సన్తీతి ఉప్పలినీ, గచ్ఛోపి జలాసయోపి, ఇధ పన జలాసయో అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘ఉప్పలవనే’’తి. యాని ఉదకస్స అన్తో నిముగ్గానేవ హుత్వా పుసన్తి వడ్ఢన్తి, తాని అన్తోనిముగ్గపోసీని. దీపితానీతి అట్ఠకథాయం పకాసితాని, ఇధేవ వా ‘‘అఞ్ఞానిపీ’’తిఆదినా భాసితాని.
ఉగ్ఘటితఞ్ఞూతి ఉగ్ఘటితం నామ ఞాణుగ్ఘటనం, ఞాణే ఉగ్ఘటితమత్తే ఏవ జానాతీతి అత్థో. విపఞ్చితం విత్థారితమేవ అత్థం జానాతీతి విపఞ్చితఞ్ఞూ. ఉద్దేసాదీహి నేతబ్బోతి నేయ్యో. సహ ఉదాహటవేలాయాతి ఉదాహారే ఉదాహటమత్తేయేవ. ధమ్మాభిసమయోతి చతుసచ్చధమ్మస్స ఞాణేన సద్ధిం అభిసమయో. అయం వుచ్చతీతి అయం ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తిఆదినా నయేన సంఖిత్తేన మాతికాయ ఠపియమానాయ దేసనానుసారేన ఞాణం పేసేత్వా అరహత్తం గణ్హితుం సమత్థో పుగ్గలో ‘‘ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ’’తి వుచ్చతి. అయం వుచ్చతీతి అయం సంఖిత్తేన మాతికం ఠపేత్వా విత్థారేన అత్థే విభజియమానే అరహత్తం పాపుణితుం సమత్థో పుగ్గలో ‘‘విపఞ్చితఞ్ఞూ’’తి వుచ్చతి. ఉద్దేసతోతి ఉద్దేసహేతు, ఉద్దిసన్తస్స, ఉద్దిసాపేన్తస్స వాతి అత్థో. పరిపుచ్ఛతోతి అత్థం పరిపుచ్ఛన్తస్స. అనుపుబ్బేన ధమ్మాభిసమయో హోతీతి అనుక్కమేన అరహత్తప్పత్తి హోతి. న తాయ జాతియా ధమ్మాభిసమయో హోతీతి తేన అత్తభావేన మగ్గం వా ఫలం వా అన్తమసో ఝానం వా విపస్సనం వా నిబ్బత్తేతుం న సక్కోతి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో పదపరమోతి అయం పుగ్గలో బ్యఞ్జనపదమేవ పరమం అస్సాతి పదపరమోతి వుచ్చతి.
కమ్మావరణేనాతి (విభ. అట్ఠ. ౮౨౬) పఞ్చవిధేన ఆనన్తరియకమ్మేన. విపాకావరణేనాతి అహేతుకపటిసన్ధియా. యస్మా పన దుహేతుకానమ్పి అరియమగ్గపటివేధో నత్థి, తస్మా దుహేతుకా పటిసన్ధిపి ‘‘విపాకావరణమేవా’’తి వేదితబ్బా. కిలేసావరణేనాతి నియతమిచ్ఛాదిట్ఠియా. అస్సద్ధాతి బుద్ధాదీసు సద్ధారహితా. అచ్ఛన్దికాతి కత్తుకమ్యతాకుసలచ్ఛన్దరహితా. ఉత్తరకురుకా మనుస్సా అచ్ఛన్దికట్ఠానం పవిట్ఠా. దుప్పఞ్ఞాతి భవఙ్గపఞ్ఞాయ పరిహీనా. భవఙ్గపఞ్ఞాయ పన పరిపుణ్ణాయపి యస్స భవఙ్గం లోకుత్తరస్స పచ్చయో న హోతి, సోపి దుప్పఞ్ఞో ఏవ నామ. అభబ్బా నియామం ఓక్కమితుం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తన్తి కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తనియామసఙ్ఖాతం మగ్గం ఓక్కమితుం అధిగన్తుం అభబ్బా. న కమ్మావరణేనాతిఆదీని వుత్తవిపరియాయేన వేదితబ్బాని.
నిబ్బానస్స ద్వారం పవిసనమగ్గో. వివరిత్వా ఠపితో మహాకరుణూపనిస్సయేన సయమ్భుఞాణేన అధిగతత్తా. సద్ధం పముఞ్చన్తూతి అత్తనో సద్ధం పవేసేన్తు, సద్దహనాకారం ఉపట్ఠపేన్తూతి అత్థో. సుఖేన అకిచ్ఛేన పవత్తనీయతాయ సుప్పవత్తితం. న భాసిం న భాసిస్సామీతి చిన్తేసిం.
౨౮౪. ధమ్మం దేసేస్సామీతి ఏవం పవత్తితధమ్మదేసనాపటిసంయుత్తస్స వితక్కస్స సత్తమసత్తాహతో పరం అట్ఠమసత్తాహేయేవ ఉప్పన్నత్తా వుత్తం ‘‘అట్ఠమే సత్తాహే’’తి. న ఇతరసత్తాహాని వియ పటినియతకిచ్చలక్ఖితస్స అట్ఠమసత్తాహస్స నామ పవత్తితస్స సబ్భావా.
వివటన్తి దేవతావిగ్గహేన వివటఅఙ్గపచ్చఙ్గనిద్దాయ జనానం పాకటం విప్పకారన్తి అత్థో. ‘‘బుద్ధత్తం అనధిగన్త్వా న పచ్చాగమిస్సామీ’’తి ఉప్పన్నవితక్కాతిసయహేతుకేన పథవీపరివత్తనచేతియం నామ దస్సేత్వా. సాకియకోలియమల్లరజ్జవసేన తీణి రజ్జాని. రుక్ఖమూలేతి నిగ్రోధమూలే. వత్వా పక్కామి, పక్కమన్తియా చస్సా మహాసత్తో ఆకారం దస్సేసి సువణ్ణథాలగ్గహణాయ, సా ‘‘తుమ్హాకం తం పరిచ్చత్తమేవా’’తి పక్కామి.
దివావిహారం కత్వాతి నానాసమాపత్తియో సమాపజ్జనేన దివావిహారం విహరిత్వా. ‘‘కామం తచో చ న్హారు చ, అట్ఠి చ అవసిస్సతు, ఉపసుస్సతు సరీరే మంసలోహిత’’న్తిఆదినా సుత్తే (మ. ని. ౨.౧౮౪; సం. ని. ౨.౨౩౭; అ. ని. ౨.౫; ౮.౧౩; మహాని. ౧౭, ౧౯౬) ఆగతనయేన చతురఙ్గవీరియం అధిట్ఠహిత్వా.
నవయోజనన్తి ఉబ్బేధతో వుత్తం, పుథులతో ద్వాదసయోజనా, దీఘతో యావ చక్కవాళా ఆయతాతి వదన్తి. అజ్ఝోత్థరన్తో ఉపసఙ్కమిత్వా – ‘‘ఉట్ఠేహి సో, సిద్ధత్థ, అహం ఇమస్స పల్లఙ్కస్స అనుచ్ఛవికో’’తి వత్వా తత్థ సక్ఖిం ఓతారేన్తో అత్తనో పరిసం నిద్దిసి. ఏకప్పహారేనేవ – ‘‘అయమేవ అనుచ్ఛవికో, అయమేవ అనుచ్ఛవికో’’తి కోలాహలమకాసి, తం సుత్వా మహాసత్తో…పే… హత్థం పసారేతి. యం సన్ధాయ వుత్తం –
‘‘అచేతనాయం పథవీ, అవిఞ్ఞాయ సుఖం దుఖం;
సాపి దానబలా మయ్హం, సత్తక్ఖత్తుం పకమ్పథా’’తి. (చరియా. ౧.౧౨౪);
పుబ్బేనివాసఞాణం విసోధేత్వాతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో సీహావలోకనఞాయేన. వట్టవివట్టం సమ్మసిత్వాతి చతుసచ్చమనసికారం సన్ధాయాహ. ఇమస్స పల్లఙ్కస్స అత్థాయాతి పల్లఙ్కసీసేన అధిగతవిసేసం దస్సేతి. తత్థ హి సిఖాప్పత్తవిముత్తిసుఖం అవిజహన్తో అన్తరన్తరా చ పటిచ్చసముప్పాదఙ్గం మనసికరోన్తో ఏకపల్లఙ్కేన నిసీది. ఏకచ్చానన్తి యా అధిగతమగ్గా సచ్ఛికతనిరోధా ఏకదేసేన చ బుద్ధగుణే జానన్తి, తా ఠపేత్వా తదఞ్ఞేసం దేవతానం. అఞ్ఞేపి బుద్ధత్తకరాతి విసాఖాపుణ్ణమతో పట్ఠాయ రత్తిన్దివం ఏవం నిచ్చసమాహితభావహేతుకానం బుద్ధగుణానం ఉపరి అఞ్ఞేపి బుద్ధత్తసాధకా, ‘‘అయం బుద్ధో’’తి బుద్ధభావస్స పరేసం విభావనా ధమ్మా కిం ను ఖో అత్థీతి యోజనా.
అనిమిసేహీతి ధమ్మపీతివిప్ఫారవసేన పసాదవికసితనిచ్చలతాయ నిమేసరహితేహి. రతనచఙ్కమేతి దేవతాహి మాపితే రతనమయచఙ్కమే. రతనభూతానం సత్తన్నం పకరణానం తత్థ చ అనన్తనయస్స ధమ్మరతనస్స సమ్మసనేన తం ఠానం రతనఘరచేతియం నామ జాతన్తిపి వదన్తి. ఏవన్తి వక్ఖమానాకారేన. ఛబ్బణ్ణానం రస్మీనం దన్తేహి నిక్ఖమనతో ఛద్దన్తనాగకులం వియాతి నిదస్సనం వుత్తం.
హేట్ఠా లోహపాసాదప్పమాణోతి నవభూమకస్స సబ్బపఠమస్స లోహపాసాదస్స హేట్ఠా లోహపాసాదప్పమాణో. ఖన్ధకట్ఠకథాయం (మహావ. అట్ఠ. ౫) పన తత్థ ‘‘భణ్డాగారగబ్భప్పమాణ’’న్తి వుత్తం.
పచ్చగ్ఘేతి అభినవే. పచ్చేకం మహగ్ఘతాయ పచ్చగ్ఘేతి కేచి, తం న సున్దరం. న హి బుద్ధా భగవన్తో మహగ్ఘం పటిగ్గణ్హన్తి పరిభుఞ్జన్తి వా. పిణ్డపాతన్తి ఏత్థ మన్థఞ్చ మధుపిణ్డికఞ్చ సన్ధాయ వదతి. అయం వితక్కోతి – ‘‘కస్స ను ఖో అహం పఠమం ధమ్మం దేసేయ్య’’న్తి అయం పరివితక్కో.
పణ్డిచ్చేనాతి సమాపత్తిపటిలాభసంసిద్ధేన అధిగమబాహుసచ్చసఙ్ఖాతేన పణ్డితభావేన. వేయ్యత్తియేనాతి సమాపత్తిపటిలాభపచ్చయేన పారిహారియపఞ్ఞాసఙ్ఖాతేన బ్యత్తభావేన. మేధావీతి తిహేతుకపటిసన్ధిపఞ్ఞాసఙ్ఖాతాయ తంతంఇతికత్తబ్బతాపఞ్ఞాసఙ్ఖాతాయ చ మేధాయ సమన్నాగతోతి ఏవమ్పేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. మహాజానియోతి మహాపరిహానికో. ఆగమనపాదాపి నత్థీతి ఇదం పఠమం వత్తబ్బం, అథాహం తత్థ గచ్ఛేయ్యం, గన్త్వా దేసియమానం ధమ్మమ్పిస్స సోతుం సోతపసాదోపి నత్థీతి యోజనా. కిం పన భగవతా అత్తనో బుద్ధానుభావేన తే ధమ్మం ఞాపేతుం న సక్కాతి? ఆమ, న సక్కా. న హి పరతో ఘోసం అన్తరేన సావకానం ధమ్మాభిసమయో సమ్భవతి, అఞ్ఞథా ఇతరపచ్చయరహితస్సపి ధమ్మాభిసమయేన భవితబ్బం, న చ తం అత్థి. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘ద్వేమే, భిక్ఖవే, పచ్చయా సమ్మాదిట్ఠియా ఉప్పాదాయ పరతో చ ఘోసో అజ్ఝత్తఞ్చ యోనిసోమనసికారో’’తి (అ. ని. ౨.౧౨౭). పాళియం రామస్సేవ సమాపత్తిలాభితా ఆగతా, న ఉదకస్స, తం తస్స బోధిసత్తేన సమాగతకాలవసేన వుత్తం. సో హి పుబ్బేపి తత్థ యుత్తప్పయుత్తో విహరన్తో మహాపురిసేన ఖిప్పఞ్ఞేవ సమాపత్తీనం నిబ్బత్తితభావం సుత్వా సంవేగజాతో మహాసత్తే తతో నిబ్బిజ్జ పక్కన్తే ఘటేన్తో వాయమన్తో నచిరస్సేవ అట్ఠ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేసి. తేన వుత్తం ‘‘నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనే నిబ్బత్తోతి అద్దసా’’తి. ఏతే అట్ఠ బ్రాహ్మణాతి సమ్బన్ధో. ఛళఙ్గవాతి ఛళఙ్గవిదునో. మన్తన్తి మన్తపదం. ‘‘నిజ్ఝాయిత్వా’’తి వచనసేసో, మన్తేత్వాతి అత్థో. వియాకరింసూతి కథేసుం.
యథామన్తపదన్తి లక్ఖణమన్తసఙ్ఖాతవేదవచనానురూపం. గతాతి పటిపన్నా. ‘‘ద్వేవ గతియో భవన్తి అనఞ్ఞా’’తి (దీ. ని. ౨.౩౩; ౩.౧౯౯-౨౦౦; మ. ని. ౨.౩౮౪, ౩౯౮) వుత్తనియామేన నిచ్ఛినితుం అసక్కోన్తా బ్రాహ్మణా వుత్తమేవ పటిపజ్జింసు, న మహాపురిసస్స బుద్ధభావప్పత్తిం పచ్చాసీసింసు. ఇమే పన కోణ్డఞ్ఞాదయో పఞ్చ ‘‘ఏకంసతో బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి జాతనిచ్ఛయత్తా మన్తపదం అతిక్కన్తా. పుణ్ణపత్తన్తి తుట్ఠిదానం. నిబ్బితక్కాతి నిబ్బికప్పా, న ద్వేధా తక్కా.
వప్పకాలేతి వపనకాలే. వపనత్థం బీజాని నీహరణన్తేన తత్థ అగ్గం గహేత్వా దానం బీజగ్గదానం నామ. లాయనగ్గాదీసుపి ఏసేవ నయో. ధఞ్ఞఫలస్స నాతిపరిణతకాలే పుథుకకాలే. లాయనేతి సస్సలాయనే. యథా లూనం హత్థకం కత్వా వేణివసేన బన్ధనం వేణికరణం. వేణియో పన పురిసభారవసేన బన్ధనం కలాపో. ఖలే కలాపానం ఠపనదివసే అగ్గం గహేత్వా దానం ఖలగ్గం. మద్దిత్వా వీహీనం రాసికరణదివసే అగ్గం గహేత్వా దానం భణ్డగ్గం. కోట్ఠాగారే ధఞ్ఞస్స పక్ఖిపనదివసే దానం కోట్ఠగ్గం. ఉద్ధరిత్వాతి ఖలతో ధఞ్ఞస్స ఉద్ధరిత్వా. నవన్నం అగ్గదానానం దిన్నత్తాతి ఇదం తస్స రత్తఞ్ఞూనం అగ్గభావత్థాయ కతాభినీహారానురూపం పవత్తితసావకపారమియా చిణ్ణన్తే పవత్తితత్తా వుత్తం. తిణ్ణమ్పి హి బోధిసత్తానం తంతంపారమియా సిఖాప్పత్తకాలే పవత్తితం పుఞ్ఞం అపుఞ్ఞం వా గరుతరవిపాకమేవ హోతి, ధమ్మస్స చ సబ్బపఠమం సచ్ఛికిరియాయ వినా కథం రత్తఞ్ఞూనం అగ్గభావసిద్ధీతి. బహుకారా ఖో ఇమే పఞ్చవగ్గియాతి ఇదం పన ఉపకారానుస్సరణమత్తకమేవ పరిచయవసేన ఆళారుదకానుస్సరణం వియ.
౨౮౫. వివరేతి మజ్ఝే. తేనాహ ‘‘తిగావుతన్తరే ఠానే’’తి. అయోజియమానే ఉపయోగవచనం న పాపుణాతి సామివచనస్స పసఙ్గే అన్తరా-సద్దయోగేన ఉపయోగవచనస్స ఇచ్ఛితత్తా. తేనాహ ‘‘అన్తరాసద్దేన పన యుత్తత్తా ఉపయోగవచనం కత’’న్తి.
సబ్బం తేభూమకధమ్మం అభిభవిత్వా పరిఞ్ఞాభిసమయవసేన అతిక్కమిత్వా. చతుభూమకధమ్మం అనవసేసం ఞేయ్యం సబ్బసో ఞేయ్యావరణస్స పహీనత్తా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన అవేదిం. రజ్జనదుస్సనముయ్హనాదినా కిలేసేన. అప్పహాతబ్బమ్పి కుసలాబ్యాకతం తప్పటిబద్ధకిలేసమథనేన పహీనత్తా న హోతీతి ఆహ ‘‘సబ్బం తేభూమకధమ్మం జహిత్వా ఠితో’’తి. ఆరమ్మణతోతి ఆరమ్మణకరణవసేన.
కిఞ్చాపి లోకియధమ్మానమ్పి యాదిసో లోకనాథస్స అధిగమో, న తాదిసో అధిగమో పరూపదేసో అత్థి, లోకుత్తరధమ్మే పనస్స లేసోపి నత్థీతి ఆహ ‘‘లోకుత్తరధమ్మే మయ్హం ఆచరియో నామ నత్థీ’’తి. పటిభాగపుగ్గలోతి సీలాదీహి గుణేహి పటినిధిభూతో పుగ్గలో. సహేతునాతి సహధమ్మేన సపాటిహీరకతాయ. నయేనాతి అభిజాననతాదివిధినా. చత్తారి సచ్చానీతి ఇదం తబ్బినిముత్తస్స ఞేయ్యస్స అభావతో వుత్తం. సయం బుద్ధోతి సయమేవ సయమ్భుఞాణేన బుద్ధో. విగతపరిళాహతాయ సీతిభూతో. తతో ఏవ నిబ్బుతో. ఆహఞ్ఛన్తి ఆహనిస్సామి. వేనేయ్యానం అమతాధిగమాయ ఉగ్ఘోసనాదిం కత్వా సత్థు ధమ్మదేసనా అమతదున్దుభీతి వుత్తా.
అనన్తఞాణో జితకిలేసోతి అనన్తజినో. ఏవమ్పి నామ భవేయ్యాతి ఏవంవిధే నామ రూపరతనే ఈదిసేన ఞాణేన భవితబ్బన్తి అధిప్పాయో. అయం హిస్స పబ్బజ్జాయ పచ్చయో జాతో, కతాధికారో చేస. తథా హి భగవా తేన సమాగమత్థం పదసావ తం మగ్గం పటిపజ్జి.
కోట్ఠాససమ్పన్నాతి అఙ్గపచ్చఙ్గసఙ్ఖాతఅవయవసమ్పన్నా. అట్టీయతీతి అట్టో హోతి, దోమనస్సం ఆపజ్జతీతి అత్థో.
అవిహం ఉపపన్నాసేతి అవిహేసు నిబ్బత్తా. విముత్తాతి అగ్గఫలవిముత్తియా విముత్తా. తే హిత్వా మానుసం దేహం, దిబ్బయోగం ఉపజ్ఝగున్తి తే ఉపకా దయో మానుసం అత్తభావం జహిత్వా ఓరమ్భాగియసంయోజనప్పహానేన అవిహేసు నిబ్బత్తమత్తావ అగ్గమగ్గాధిగమేన దిబ్బయోగం ఉద్ధమ్భాగియసంయోజనం సమతిక్కమింసు.
౨౮౬. సణ్ఠపేసున్తి ‘‘నేవ అభివాదేతబ్బో’’తిఆదినా (మహావ. ౧౨) సణ్ఠం కిరియాకారం అకంసు. తేనాహ ‘‘కతికం అకంసూ’’తి. పధానతోతి పుబ్బే అనుట్ఠితదుక్కరచరణతో. పభావితన్తి వాచాసముట్ఠానం, వచీనిచ్ఛారణన్తి అత్థో. ‘‘అయం న కిఞ్చి విసేసం అధిగమిస్సతీ’’తి అనుక్కణ్ఠనత్థం. ‘‘మయం యత్థ కత్థచి గమిస్సామా’’తి మా వితక్కయిత్థ. ఓభాసోతి విపస్సనోభాసో. నిమిత్తన్తి కమ్మట్ఠాననిమిత్తం. ఏకపదేనేవాతి ఏకవచనేనేవ. ‘‘అనేన పుబ్బేపి న కిఞ్చి మిచ్ఛా వుత్తపుబ్బ’’న్తి సతిం లభిత్వా. యథాభూతవాదీతి ఉప్పన్నగారవా.
అన్తోవిహారేయేవ అహోసి దహరకుమారో వియ తేహి భిక్ఖూహి పరిహరితో. మలేతి సంకిలేసే. గామతో భిక్ఖూహి నీహటం ఉపనీతం భత్తం ఏతస్సాతి నీహటభత్తో, తేన నీహటభత్తేన భగవతా. ఏత్తకం కథామగ్గన్తి – ‘‘ద్వేమా, భిక్ఖవే, పరియేసనా’’తి ఆరభిత్వా యావ – ‘‘నత్థి దాని పునబ్భవో’’తి పదం, ఏత్తకం దేసనామగ్గం. కామఞ్చేత్థ – ‘‘తుమ్హేపి మమఞ్చేవ పఞ్చవగ్గియానఞ్చ మగ్గం ఆరూళ్హా, అరియపరియేసనా తుమ్హాకం పరియేసనా’’తి అట్ఠకథావచనం. తేన పన – ‘‘సో ఖో అహం, భిక్ఖవే, అత్తనా జాతిధమ్మో సమానో…పే… అసంకిలిట్ఠం అనుత్తరం యోగక్ఖేమం నిబ్బానం అజ్ఝగమన్తి, అథ ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చవగ్గియా భిక్ఖూ మయా ఏవం ఓవదియమానా…పే… అనుత్తరం యోగక్ఖేమం నిబ్బానం అజ్ఝగమంసు…పే… నత్థి దాని పునబ్భవో’’తి ఇమస్సేవ సుత్తపదస్స అత్థో విభావితోతి కత్వా వుత్తం ‘‘భగవా యం పుబ్బే అవచ తుమ్హేపి మమఞ్చేవ పఞ్చవగ్గియానఞ్చ మగ్గం ఆరుళ్హా, అరియపరియేసనా తుమ్హాకం పరియేసనాతి. ఇమం ఏకమేవ అనుసన్ధిం దస్సేన్తో ఆహరీ’’తి.
౨౮౭. అనగారియానమ్పీతి పబ్బజితానమ్పి. పఞ్చకామగుణవసేన అనరియపరియేసనా హోతి గధితాదిభావేన పరిభుఞ్జనతో. మిచ్ఛాజీవవసేనపి అనరియపరియేసనా హోతీతి తతో విసేసనత్థం ‘‘పఞ్చకామగుణవసేనా’’తి వుత్తం సచ్ఛన్దరాగపరిభోగస్స అధిప్పేతత్తా. ఇదాని చతూసు పచ్చయేసు కామగుణే నిద్ధారేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆది వుత్తం. పరిభోగరసోతి పరిభోగపచ్చయపీతిసోమనస్సం. అయం పన రససమానతావసేన గహణం ఉపాదాయ ‘‘రసో’’తి వుత్తో, న సభావతో. సభావేన గహణం ఉపాదాయ పీతిసోమనస్సం ధమ్మారమ్మణం సియా, న రసారమ్మణం. అప్పచ్చవేక్ఖణపరిభోగోతి పచ్చవేక్ఖణరహితో పరిభోగో, ఇదమత్థితం అనిస్సాయ గధితాదిభావేన పరిభోగోతి అత్థో. గధితాతి తణ్హాయ బద్ధా. ముచ్ఛితాతి ముచ్ఛం మోహం పమాదం ఆపన్నా. అజ్ఝోగాళ్హాతి అధిఓగాళ్హా, తం తం ఆరమ్మణం అనుపవిసిత్వా ఠితా. ఆదీనవం అపస్సన్తాతి సచ్ఛన్దరాగపరిభోగే దోసం అజానన్తా. అపచ్చవేక్ఖితపరిభోగహేతుఆదీనవం నిస్సరతి అతిక్కమతి ఏతేనాతి నిస్సరణం, పచ్చవేక్ఖణఞాణం.
పాసరాసిన్తి పాససముదాయం. లుద్దకో హి పాసం ఓడ్డేన్తో న ఏకంయేవ, న చ ఏకస్మింయేవ ఠానే ఓడ్డేతి, అథ ఖో తంతంమిగానం ఆగమనమగ్గం సల్లక్ఖేత్వా తత్థ తత్థ ఓడ్డేన్తో బహూయేవ ఓడ్డేతి, తస్మా తే చిత్తేన ఏకతో గహేత్వా ‘‘పాసరాసీ’’తి వుత్తం. వాగురస్స వా పాసపదేసానం బహుభావతో ‘‘పాసరాసీ’’తి వుత్తం.
పాసరాసిసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.