౫. నివాపసుత్తవణ్ణనా

౨౬౧. నివప్పతీతి నివాపో, నివాపం వత్తేతి, నివాపభోజనం వా ఏతస్సాతి నేవాపికో, నివాపేన మిగే పలోభేత్వా గణ్హనకమాగవికో. తిణబీజానీతి నివాపతిణబీజాని. వప్పన్తి సస్సం వియ వపితబ్బట్ఠేన వప్పం. ‘‘మయం వియ అఞ్ఞే కే ఈదిసం లభిస్సన్తీ’’తి మానమదం ఆపజ్జిస్సన్తి. విస్సట్ఠసతిభావన్తి అనుస్సఙ్కితపరిసఙ్కితభావం. తిరచ్ఛానా హి విజాతియబలవతిరచ్ఛానవసనట్ఠానేసు సాసఙ్కా ఉబ్బిగ్గహదయా అప్పమత్తా హోన్తి విసేసతో మాగవికాదిమనుస్సూపచారే, రసతణ్హాయ పన బద్ధా పమాదం ఆపజ్జస్సన్తి. నివపతి ఏత్థాతి నివాపో, నివాపభూమి నివాపట్ఠానం. తేనాహ ‘‘నివాపట్ఠానే’’తి. ‘‘యథాకామకరణీయా’’తి వుత్తమత్థం వివరితుం ‘‘ఏకం కిరా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ నీవారవనం వియాతి నీవారస్స సమూహో వియ. నీవారో నామ అరఞ్ఞే సయంజాతవీహిజాతి. మేఘమాలా వియాతి మేఘఘటా వియ. ఏకగ్ఘనన్తి ఏకజ్ఝం వియ అవిరట్ఠం. పక్కమన్తీతి ఆసఙ్కపరిసఙ్కా హుత్వా పక్కమన్తి. కణ్ణే చాలయమానాతి అనాసఙ్కన్తానం పహట్ఠాకారదస్సనం. మణ్డలగుమ్బన్తి మణ్డలకాకారేన ఠితం గుమ్బం.

౨౬౨. కప్పేత్వాతి ఉపమాభావేన పరికప్పేత్వా. మిగే అత్తనో వసే వత్తాపనం వసీభావో. సో ఏవ ఇజ్ఝనట్ఠేన ఇద్ధి, పభావనట్ఠేన ఆనుభావో.

౨౬౩. భయేన భోగతోతి భయేన సహ సభయం నివాపపరిభోగతో. బలవీరియన్తి కాయబలఞ్చ ఉట్ఠానవీరియఞ్చ. అట్ఠకథాయం పన బలమేవ వీరియం. బలన్తి చ సరీరబలం, తఞ్చ అత్థతో మనసికారమగ్గేహి అపరాపరం సఞ్చరణకవాతోతి వుత్తం ‘‘అపరాపరం సఞ్చరణవాయోధాతూ’’తి.

౨౬౪. సిక్ఖితకేరాటికాతి పరిచితసాఠేయ్యా, వఞ్చకాతి అత్థో. ఇద్ధిమన్తో వియ ఆనుభావవన్తో వియ. పచురజనేహి పరభూతా జాతాతి పరజనా, మహాభూతా. తేనాహ ‘‘యక్ఖా’’తి. సమన్తా సప్పదేసన్తి సమన్తతో పదేసవన్తం విపులోకాససన్నివాసట్ఠానం. తస్స పన సప్పదేసతా మహాఓకాసతాయాతి వుత్తం ‘‘మహన్తం ఓకాస’’న్తి.

౨౬౫. ఘట్టేస్సన్తీతి ‘‘సభయసముట్ఠాన’’న్తి సఞ్ఞాదానవసేన చిత్తం చేతేస్సన్తి, తాసేస్సన్తీతి అత్థో. పరిచ్చజిస్సన్తీతి నిబ్బిసిస్సన్తి. మహల్లకోతి జాతియా మహల్లకో జిణ్ణో. దుబ్బలోతి బ్యాధివసేన, పకతియా వా బలవిరహితో.

౨౬౭. నివాపసదిసతాయ నివాపోతి వా. లోకపరియాపన్నం హుత్వా కిలేసేహి ఆమసితబ్బతాయ లోకామిసానీతి వా. వట్టే ఆమిసభూతత్తా వట్టామిసభూతానం. వసం వత్తేతీతి కామగుణేహి కామగుణే గిద్ధే సత్తే తస్సేవ గేధస్స వసేన అత్తనో వసే వత్తేతీతి. తేనాహ –

‘‘అన్తలిక్ఖచరో పాసో, య్వాయం చరతి మానసో;

తేన తం బాధయిస్సామి, న మే సమణ మోక్ఖసీ’’తి. (సం. ని. ౧.౧౫౧; మహావ. ౩౩);

అయన్తి పఠమమిగజాతూపమా. వానపత్థస్స సతోవ పపఞ్చపరదత్తికాదిసపుత్తదారనిక్ఖమనం సన్ధాయాహ ‘‘సపుత్తభరియపబ్బజ్జాయా’’తి.

౨౬౮. కామతో చిత్తస్స విముత్తి ఇధ చేతోవిముత్తీతి అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘చేతోవిముత్తి నామ…పే… ఉప్పన్నఅజ్ఝాసయో’’తి. కామే విస్సజ్జేత్వా పున తత్థ నిముగ్గతాయ దుతియసమణబ్రాహ్మణా దుతియమిగజాతూపమా వుత్తా.

౨౬౯. తతియసమణబ్రాహ్మణా యథాపరిచ్చత్తే కామే పరిచ్చజిత్వా ఏవం ఠితా, న దుతియా వియ తత్థ నిముగ్గాతి అధిప్పాయేన ‘‘కిం పన తే అకంసూ’’తి పుచ్ఛతి. ఇతరే కామం ఉజుకం కామగుణేసు న నిముగ్గా, పరియాయేన పన నిముగ్గా దిట్ఠిజాలేన చ అజ్ఝోత్థటాతి దస్సేన్తో ‘‘గామనిగమజనపదరాజధానియో’’తిఆదిమాహ. దిట్ఠిజాలమ్పి తణ్హాజాలానుగతమేవాతి ఆహ ‘‘మారస్స పాపిమతో దిట్ఠిజాలేన పరిక్ఖిపిత్వా’’తి.

౨౭౧. ఖన్ధకిలేసాభిసఙ్ఖారమారా వా ఇధ మారగ్గహణేన గహితాతి దట్ఠబ్బం. అక్ఖీని భిన్ది దట్ఠుం అసమత్థభావాపాదనేన. తేనాహ ‘‘విపస్సనాపాదకజ్ఝాన’’న్తిఆది. కిఞ్చాపి మారో యం కిఞ్చి ఝానం సమాపన్నస్సపి భిక్ఖునో చిత్తం ఇమం నామ ఆరమ్మణం నిస్సాయ వత్తతీతి న జానాతి, ఇధాధిప్పేతస్స పన భిక్ఖునో వసేన ‘‘విపస్సనాపాదకజ్ఝాన’’న్తి వుత్తం. తేనేవ పరియాయేనాతి ‘‘న మారస్స అక్ఖీని భిన్దీ’’తి ఏవమాదినా యథావుత్తపరియాయేన. అదస్సనం గతోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. చక్ఖుస్స పదం పతిట్ఠాతి చ ఇధ ఆరమ్మణం అధిప్పేతం తం పరిగ్గయ్హ పవత్తనతోతి ఆహ ‘‘అప్పతిట్ఠం నిరారమ్మణ’’న్తి. సోతి మారో. దిస్వాతి దస్సనహేతు. యస్మా మగ్గేన చతుసచ్చదస్సనహేతు ఆసవా న పరిక్ఖీణా. ఫలక్ఖణే హి తే ఖీణాతి వుచ్చన్తీతి.

లోకేతి సత్తలోకే సఙ్ఖారలోకే చ. సత్తవిసత్తభావేనాతి లగ్గభావేన చేవ సవిసేసం ఆసత్తభావేన చ. అథ వాతిఆదినా నిద్దేసనయవసేన (మహాని. ౩, చూళని. మేత్తగూమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౨౨, ౨౩; చూళని. ఖగ్గవిసాణసుత్తనిద్దేస ౧౨౪) విసత్తికాపదం నిద్దిసతి. విసతాతి విత్థటా రూపాదీసు తేభూమకధమ్మేసు బ్యాపనవసేన విసటాతి పురిమవచనమేవ తకారస్స టకారం కత్వా వుత్తం. విసాలాతి విపులా. విసక్కతీతి పరిసక్కతి సహతి. రత్తో హి రాగవత్థునా పాదేన తాలియమానోపి సహతి. ఓసక్కనం, విప్ఫన్దనం వా విసక్కనన్తిపి వదన్తి. విసంహరతీతి యథా తథా కామేసు ఆనిసంసం దస్సేన్తీ వివిధేహి ఆకారేహి నేక్ఖమ్మాభిముఖప్పవత్తితో చిత్తం సంహరతి సఙ్ఖిపతి, విసం వా దుక్ఖం, తం హరతి ఉపనేతీతి అత్థో. విసంవాదికాతి అనిచ్చాదిం నిచ్చాదితో గణ్హాపేన్తీ విసంవాదికా హోతి. దుక్ఖనిబ్బత్తకస్స కమ్మస్స హేతుభావతో విసమూలా, విసం వా దుక్ఖదుక్ఖాదిభూతా వేదనా మూలం ఏతిస్సాతి విసమూలా. దుక్ఖసముదయత్తా విసం ఫలం ఏతిస్సాతి విసఫలా. తణ్హాయ రూపాదికస్స దుక్ఖస్సేవ పరిభోగో హోతి, న అమతస్సాతి సా ‘‘విసపరిభోగా’’తి వుత్తా. సబ్బత్థ నిరుత్తివసేన సద్దసిద్ధి వేదితబ్బా. యో పనేత్థ పధానో అత్థో, తం దస్సేతుం పున ‘‘విసాలా వా పనా’’తిఆది వుత్తం. నిత్తిణ్ణో ఉత్తిణ్ణోతి ఉపసగ్గవసేన పదం వడ్ఢితం. నిరవసేసతో వా తిణ్ణో నిత్తిణ్ణో. తేన తేన మగ్గేన ఉద్ధముద్ధం తిణ్ణో ఉత్తిణ్ణో. యం పనేత్థ అత్థతో అవిభత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

నివాపసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.