౪. రథవినీతసుత్తవణ్ణనా

౨౫౨. మహాగోవిన్దేన పరిగ్గహితతాకిత్తనం తదా మగధరాజేన పరిగ్గహితూపలక్ఖణం. తస్స హి సో పురోహితో. మహాగోవిన్దోతి పురాతనో ఏకో మగధరాజాతి కేచి. గయ్హతీతి గహో, రాజూనం గహో రాజగహం. నగర-సద్దాపేక్ఖాయ నపుంసకనిద్దేసో. అఞ్ఞేపేత్థ పకారేతి రాజూహి దిస్వా సమ్మా పతిట్ఠాపితత్తా తేసం గహం గేహభూతన్తిపి రాజగహం. ఆరక్ఖసమ్పత్తిఆదినా అనత్థుప్పత్తిహేతుతాయ ఉపగతానం పటిరాజూనం గహం గహభూతన్తిపి రాజగహం, ఆరామరామణీయకాదీహి రాజతే, నివాససుఖతాదినా సత్తేహి మమత్తవసేన గయ్హతి, పరిగ్గయ్హతీతి వా రాజగహన్తి ఏవమాదికే పకారే. బుద్ధకాలే చ చక్కవత్తికాలే చాతి ఇదం యేభుయ్యవసేన వుత్తం. వేళూహి పరిక్ఖిత్తం అహోసి, న పన కేవలం కట్ఠకపవనమేవ. రఞ్ఞో ఉయ్యానకాలే పతిట్ఠాపితఅట్టాలకవసేన అట్టాలకయుత్తం.

జననం జాతి, జాతియా భూమి జాతిభూమం, జాయి వా మహాబోధిసత్తో ఏత్థాభి జాతి, సా ఏవ భూమీతి జాతిభూమం, సా ఇమేసం నివాసోతి జాతిభూమకాతి ఆహ ‘‘జాతిభూమకాతి జాతిభూమివాసినో’’తి. కస్స పనాయం జాతిభూమీతి ఆహ ‘‘తం ఖో పనా’’తిఆది. తేన అనఞ్ఞసాధారణాయ జాతియా అధిప్పేతత్తా సదేవకే లోకే సుపాకటభావతో విసేసనేన వినాపి విసిట్ఠవిసయోవ ఇధ జాతి-సద్దో విఞ్ఞాయతీతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తస్స జాతట్ఠానసాకియజనపదో’’తి. తత్థపి కపిలవత్థుసన్నిస్సయో పదేసోతి ఆహ ‘‘కపిలవత్థాహారో’’తి.

గరుధమ్మభావవణ్ణనా

సాకియమణ్డలస్సాతి సాకియరాజసమూహస్స. దసన్నం అప్పిచ్ఛకథాదీనం వత్థు దసకథావత్థు, అప్పిచ్ఛతాది. తత్థ సుప్పతిట్ఠితతాయ తస్స లాభీ దసకథావత్థులాభీ. తత్థాతి దసకథావత్థుస్మిం.

గరుకరణీయతాయ ధమ్మో గరు ఏతస్సాతి ధమ్మగరు, తస్స భావో ధమ్మగరుతా, తాయ. ‘‘అజ్ఝాసయేన వేదితబ్బో’’తి వత్వా న కేవలం అజ్ఝాసయేనేవ, అథ ఖో కాయవచీపయోగేహిపి వేదితబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘ధమ్మగరుతాయేవ హీ’’తిఆదిమాహ. తియామరత్తిం ధమ్మకథం కత్వాతి ఏత్థ ‘‘కుమ్భకారస్స నివేసనే తియామరత్తిం వసన్తో ధమ్మకథం కత్వా’’తి ఏవం వచనసేసవసేన అత్థో వేదితబ్బో. అఞ్ఞథా యథాలాభవసేన అత్థే గయ్హమానే తియామరత్తిం ధమ్మకథా కతాతి ఆపజ్జతి, న చ తం అత్థి. వక్ఖతి హి ‘‘బహుదేవ రత్తిన్తి దియడ్ఢయామమత్త’’న్తి. దసబలాదిగుణవిసేసా వియ ధమ్మగారవహేతుకా పరహితపటిపత్తిపి సబ్బబుద్ధానం మజ్ఝే భిన్నసువణ్ణం వియ సదిసా ఏవాతి ఇమస్స భగవతో ధమ్మగారవకిత్తనే ‘‘కస్సపోపి భగవా’’తిఆదినా కస్సపభగవతో ధమ్మగారవం దస్సేతి.

చారికం నిక్ఖమీతి జనపదచారికం చరితుం నిక్ఖమి. జనపదచారికాయ అకాలే నిక్ఖన్తత్తా కోసలరాజాదయో వారేతుం ఆరభింసు. పవారేత్వా హి చరణం బుద్ధాచిణ్ణం. పుణ్ణాయ సమ్మాపటిపత్తిం పచ్చాసీసన్తో భగవా ‘‘కిం మే కరిస్ససీ’’తి ఆహ.

అనహాతోవాతి ధమ్మసవనుస్సుక్కేన సాయన్హే బుద్ధాచిణ్ణం న్హానం అకత్వావ. అత్తహితపరహితపటిపత్తీసు ఏకిస్సా ద్విన్నఞ్చ అత్థితాసిద్ధా చతుబ్బిధతా పటిపత్తికతా ఏవ నామ హోతీతి వుత్తం ‘‘పటిపన్నకో చ నామ…పే… చతుబ్బిధో హోతీ’’తి. పటిక్ఖేపపుబ్బకోపి హి పటిపన్నో అత్థతో పటిపన్నత్థో ఏవాతి. కామం అత్తహితాయ పటిపన్నో తాయ సమ్మాపటిపత్తియా సాసనం సోభతి, న పన సాసనం వడ్ఢేతి అప్పోస్సుక్కభావతో, న చ కారుణికస్స భగవతో సబ్బథా మనోరథం పూరేతి. తథా హి భగవా పఠమబోధియం ఏకసట్ఠియా చ అరహన్తేసు జాతేసు – ‘‘చరథ, భిక్ఖవే, బహుజనహితాయా’’తిఆదినా (దీ. ని. ౨.౮౬-౮౮; మహావ. ౩౨) భిక్ఖూ పరహితపటిపత్తియం నియోజేసి. తేన వుత్తం ‘‘ఏవరూపం భిక్ఖుం భగవా న పుచ్ఛతి, కస్మా? న మయ్హం సాసనస్స వుడ్ఢిపక్ఖే ఠితో’’తి.

సముదాయో అప్పకేన ఊనోపి అనూనో వియ హోతీతి బాకులత్థేరం చతుత్థరాసితో బహి కత్వాపి ‘‘అసీతిమహాథేరా వియా’’తి వుత్తం. అసీతిమహాథేరసమఞ్ఞా వా అవయవేపి అట్ఠసమాపత్తిసామఞ్ఞా వియ దట్ఠబ్బా. ఈదిసే ఠానే బహూనం ఏకతో కథనం మహతా కణ్ఠేన చ కథనం సత్థు చిత్తారాధనమేవాతి తేహి భిక్ఖూహి తథా పటిపన్నన్తి దస్సేన్తో ‘‘తే భిక్ఖూ మేఘసద్దం సుత్వా’’తిఆదిమాహ. గుణసమ్భావనాయాతి వక్ఖమానగుణహేతుకాయ సమ్భావనాయ సమ్భావితో, న యేన కేనచి కిచ్చసమత్థతాదినా.

గరుధమ్మభావవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అప్పిచ్ఛతాదివణ్ణనా

అప్ప-సద్దస్స పరిత్తపరియాయతం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘బ్యఞ్జనం సావసేసం వియా’’తి. తేనాహ ‘‘న హి తస్సా’’తిఆది. అప్ప-సద్దో పనేత్థ అభావత్థోతి సక్కా విఞ్ఞాతుం ‘‘అప్పాబాధతఞ్చ సఞ్జానామీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౨౫; ౨.౧౩౪) వియ.

అత్రిచ్ఛతా నామ (అ. ని. టీ. ౧.౧.౬౩) అత్ర అత్ర ఇచ్ఛాతి కత్వా. అసన్తగుణసమ్భావనతాతి అత్తని అవిజ్జమానం గుణానం విజ్జమానానం వియ పరేసం పకాసనా. సద్ధోతి మం జనో జానాతూతి వత్తపటిపత్తికారకవిసేసలాభీతి జానాతు ‘‘వత్తపటిపత్తిఆపాథకజ్ఝాయితా’’తి ఏవమాదినా. సన్తగుణసమ్భావనాతి ఇచ్ఛాచారే ఠత్వా అత్తని విజ్జమానసీలధుతధమ్మాదిగుణవిభావనా. తాదిసస్స హి పటిగ్గహణే అమత్తఞ్ఞుతాపి హోతి.

గణ్హన్తోయేవ ఉమ్ముజ్జి అఞ్ఞేసం అజానన్తానంయేవాతి అధిప్పాయో.

అప్పిచ్ఛతాపధానం పుగ్గలాధిట్ఠానేన చతుబ్బిధం ఇచ్ఛాపభేదం దస్సేత్వా పునపి పుగ్గలాధిట్ఠానేన చతుబ్బిధం ఇచ్ఛాపభేదం దస్సేన్తో ‘‘అపరోపి చతుబ్బిధో అప్పిచ్ఛో’’తిఆదిమాహ. దాయకస్స వసన్తి దాయకస్స చిత్తవసం. దేయ్యధమ్మస్స వసన్తి దేయ్యధమ్మస్స అప్పబహుభావం. అత్తనో థామన్తి అత్తనో యాపనమత్తకథామం.

ఏకభిక్ఖుపి న అఞ్ఞాసి సోసానికవత్తే సమ్మదేవ వుత్తిత్తా. అబ్బోకిణ్ణన్తి అవిచ్ఛేదం. దుతియో మం న జానేయ్యాతి దుతియో సహాయభూతోపి యథా మం జానితుం న సక్కుణేయ్య, తథా సట్ఠి వస్సాని నిరన్తరం సుసానే వసామి, తస్మా అహం అహో సోసానికుత్తమో.

ధమ్మకథాయ జనతం ఖోభేత్వాతి లోమహంసనసాధుకారదానచేలుక్ఖేపాదివసేన సన్నిపతితం ఇతరఞ్చ ‘‘కథం ను ఖో అయ్యస్స సన్తికేవ ధమ్మం సోస్సామా’’తి కోలాహలవసేన మహాజనం ఖోభేత్వా. గతోతి ‘‘అయం సో, తేన రత్తియం ధమ్మకథా కతా’’తి జాననభయేన పరియత్తిఅప్పిచ్ఛతాయ పరివేణం గతో.

తయో కులపుత్తా వియాతి పాచీనవంసదాయే సమగ్గవాసం వుత్థా తయో కులపుత్తా వియ. పహాయాతి పుబ్బభాగే తదఙ్గాదివసేన పచ్ఛా అగ్గమగ్గేనేవ పజహిత్వా.

అప్పిచ్ఛతాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

ద్వాదసవిధసన్తోసవణ్ణనా

పకతిదుబ్బలాదీనం గరుచీవరాదీని నఫాసుభావావహాని సరీరఖేదావహాని చ హోన్తీతి పయోజనవసేన నఅత్రిచ్ఛతాదివసేన తాని పరివత్తేత్వా లహుకచీవరపరిభోగో న సన్తోసవిరోధీతి ఆహ ‘‘లహుకేన యాపేన్తోపి సన్తుట్ఠోవ హోతీ’’తి. మహగ్ఘచీవరం, బహూని వా చీవరాని లభిత్వాపి తాని విస్సజ్జేత్వా తదఞ్ఞస్స గహణం యథాసారుప్పనయే ఠితత్తా న సన్తోసవిరోధీతి ఆహ ‘‘తేసం…పే… ధారేన్తోపి సన్తుట్ఠోవ హోతీ’’తి. ఏవం సేసపచ్చయేసుపి యథాబలయథాసారుప్పసన్తోసనిద్దేసేసు అపిసద్దగ్గహణే అధిప్పాయో వేదితబ్బో. యథాసారుప్పసన్తోసోయేవ అగ్గో అలోభజ్ఝాసయస్స ఉక్కంసనతో.

ద్వాదసవిధసన్తోసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

తివిధపవివేకవణ్ణనా

ఏకోతి ఏకాకీ. గచ్ఛతీతి చుణ్ణికఇరియాపథవసేన వుత్తం. చరతీతి విహారతో బహి సఞ్చారవసేన, విహరతీతి దివావిహారాదివసేన. కాయవివేకోతి చ నేక్ఖమ్మాధిముత్తస్స భావనానుయోగవసేన వివేకట్ఠకాయతా, న ఝానవివేకమత్తం. తేనాహ ‘‘నేక్ఖమ్మాభిరతాన’’న్తి. పరిసుద్ధచిత్తానన్తి నీవరణాదిసంకిలేసతో విసుద్ధచిత్తానం. పరమవోదానప్పత్తానన్తి వితక్కాదితంతంఝానపటిపక్ఖవిగమేన పరమం ఉత్తమం వోదానం పత్తానం. నిరుపధీనన్తి కిలేసుపధిఆదీనం విగమేన నిరుపధీనం.

తివిధపవివేకవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఞ్చవిధసంసగ్గవణ్ణనా

సంసీదతి ఏతేనాతి సంసగ్గో, రాగో. సవనహేతుకో, సవనవసేన వా పవత్తో సంసగ్గో సవనసంసగ్గో. ఏస నయో సేసేసుపి. కాయసంసగ్గో పన కాయపరామాసో. ఇత్థీ వాతి వధూ, యువతీ వా. సన్ధానేతున్తి పుబ్బేనాపరం ఘటేతుం. సోతవిఞ్ఞాణవీథివసేనాతి ఇదం మూలభూతం సవనం సన్ధాయ వుత్తం, తస్స పిట్ఠివత్తకమనోద్వారికజవనవీథీసు ఉప్పన్నోపి రాగో సవనసంసగ్గోయేవ. దస్సనసంసగ్గేపి ఏసేవ నయో. అనిత్థిగన్ధబోధిసత్తో పరేహి కథియమానవసేన పవత్తసవనసంసగ్గస్స నిదస్సనం. తిస్సదహరో అత్తనా సుయ్యమానవసేన. తత్థ పఠమం జాతకే వేదితబ్బన్తి ఇతరం దస్సేన్తో ‘‘దహరో కిరా’’తిఆదిమాహ. కామరాగేన విద్ధోతి రాగసల్లేన హదయే అప్పితో అన్తో అనువిద్ధో.

సోతి దస్సనసంసగ్గో. ఏవం వేదితబ్బోతి వత్థువసేన పాకటం కరోతి. తస్మిం కిర గామే యేభుయ్యేన ఇత్థియో అభిరూపా దస్సనీయా పాసాదికా, తస్మా థేరో ‘‘సచే అన్తోగామే న చరిస్ససీ’’తి ఆహ. కాలస్సేవ పవిట్ఠత్తా యాగుం అదాసి, తస్మా యాగుమేవ గహేత్వా గచ్ఛన్తం ‘‘నివత్తథ, భన్తే, భిక్ఖం గణ్హాహీ’’తి ఆహంసు. యాచిత్వాతి ‘‘న మయం, భన్తే, భిక్ఖం దాతుకామా నివత్తేమ, అపిచ ఇదం భన్తే కారణ’’న్తి యాచిత్వా.

ఆదితో లపనం ఆలాపో, వచనపటివచనవసేన పవత్తో లాపో సల్లాపో. భిక్ఖునియాతి ఇదం నిదస్సనమత్తం. యాయ కాయచిపి ఇత్థియా సన్తకపరిభోగవసేన ఉప్పన్నరాగోపి సమ్భోగసంసగ్గోవ.

పఞ్చవిధసంసగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

గాహగాహకాదివణ్ణనా

భిక్ఖునో భిక్ఖూహి కాయపరామాసో కాయసమ్బాహనాదివసేన. కాయసంసగ్గన్తి కాయపరామాససంసగ్గం. గాహగాహకోతి గణ్హనకానం గణ్హనకోతి అత్థో. గాహముత్తకోతి అయోనిసో ఆమిసేహి సఙ్గణ్హనకేహి సయం ముచ్చనకో. ముత్తగాహకోతి యథావుత్తసఙ్గహతో ముత్తానం సఙ్గణ్హనకో. ముత్తముత్తకోతి ముచ్చనకేహి సయమ్పి ముచ్చనకో. గహణవసేన సఙ్గణ్హనవసేన. ఉపసఙ్కమన్తి తతో కిఞ్చి లోకామిసం పచ్చాసీసన్తా, న దక్ఖిణేయ్యవసేన. భిక్ఖుపక్ఖే గహణవసేనాతి పచ్చయలాభాయ సఙ్గణ్హనవసేనాతి యోజేతబ్బం. వుత్తనయేనాతి ‘‘ఆమిసేనా’’తిఆదినా వుత్తనయేన.

ఠానన్తి అత్తనో ఠానావత్థం. పాపుణితుం న దేతి ఉప్పన్నమేవ తం పటిసఙ్ఖానబలేన నీహరన్తో విక్ఖమ్భేతి. తేనాహ ‘‘మన్తేనా’’తిఆది. యథా జీవితుకామో పురిసో కణ్హసప్పేన, అమిత్తేన వా సహ న సంవసతి, ఏవం ఖణమత్తమ్పి కిలేసేహి సహ న సంవసతీతి అత్థో.

చతుపారిసుద్ధిసీలం లోకియం లోకుత్తరఞ్చ. తథా సమాధిపి. విపస్సనాయ పాదకా విపస్సనాపాదకాతి అట్ఠసమాపత్తిగ్గహణేన యథా లోకియసమాధి గహితో, ఏవం విపస్సనాపాదకా ఏతేసన్తి విపస్సనాపాదకాతి అట్ఠసమాపత్తిగ్గహణేనేవ లోకుత్తరో సమాధి గహితో. యథా హి చత్తారి రూపజ్ఝానాని అధిట్ఠానం కత్వా పవత్తో మగ్గసమాధి విపస్సనాపాదకో, ఏవం చత్తారి అరూపజ్ఝానాని అధిట్ఠానం కత్వా పవత్తోపి. సమాపత్తిపరియాయో పన పుబ్బవోహారేన వేదితబ్బో. పటిపక్ఖసముచ్ఛేదనేన సమ్మా ఆపజ్జనతో వా యథా ‘‘సోతాపత్తిమగ్గో’’తి. ఏవమేత్థ సీలసమాధీనమ్పి మిస్సకభావో వేదితబ్బో, న పఞ్ఞాయ ఏవ. విముత్తీతి అరియఫలన్తి వుత్తం ‘‘విముత్తిసమ్పన్నో’’తి వుత్తత్తా. తఞ్హి నిప్ఫాదనట్ఠేన సమ్పాదేతబ్బం, న నిబ్బానన్తి.

ఏత్థ చ అప్పిచ్ఛతాయ లద్ధపచ్చయేన పరితుస్సతి, సన్తుట్ఠతాయ లద్ధా తే అగధితో అముచ్ఛితోఆదీనవదస్సీ నిస్సరణపఞ్ఞో పరిభుఞ్జతి, ఏవంభూతో చ కత్థచి అలగ్గమానసతాయ పవివేకం పరిబ్రూహేన్తో కేనచి అసంసట్ఠో విహరతి గహట్ఠేన వా పబ్బజితేన వా. సో ఏవం అజ్ఝాసయసమ్పన్నో వీరియం ఆరభతి అప్పత్తస్స పత్తియా, అనధిగమస్స అధిగమాయ. ఆరభన్తో చ యథాసమాదిన్నం అత్తనో సీలం పచ్చవేక్ఖతి, తస్స సీలస్స సుపరిసుద్ధతం నిస్సాయ ఉప్పజ్జతి అవిప్పటిసారో, అయమస్స సీలసమ్పదా. తస్స అవిప్పటిసారమూలకేహి పామోజ్జపీతిపస్సద్ధిసుఖేహి సమ్మా బ్రూహితం చిత్తం సమ్మదేవ సమాధియతి, అయమస్స సమాధిసమ్పదా. తతో యథాభూతం జానం పస్సం నిబ్బిన్దతి, నిబ్బిన్దం విరజ్జతి, విరాగా విముచ్చతి, అయమస్స పఞ్ఞాసమ్పదా. విముత్తచిత్తతా పనస్స విముత్తిసమ్పదా, తతో విముత్తితో ఞాణదస్సనన్తి ఏతేసం దసన్నం కథావత్థూనం అనుపుబ్బీ వేదితబ్బా. తస్స యో దసహి కథావత్థూహి సమన్నాగమో, అయం అత్తహితాయ పటిపత్తి. యా నేసం పరేసం సంకిత్తనం, అయం పరహితాయ పటిపత్తి. తాసు పురిమా ఞాణపుబ్బఙ్గమా ఞాణసమ్పయుత్తా చ, ఇతరా కరుణాపుబ్బఙ్గమా కరుణాసమ్పయుత్తా చాతి సబ్బం ఞాణకరుణాకణ్డం వత్తబ్బం.

దసహి కథావత్థూహి కరణభూతేహి భిక్ఖూనం ఓవాదం దేతి, ‘‘భిక్ఖునా నామ అత్రిచ్ఛతాదికే దూరతో వజ్జేత్వా సమ్మదేవ అప్పిచ్ఛేన భవితబ్బ’’న్తిఆదినా తం తం కథావత్థుం భిక్ఖూనం ఉపదిసతీతి అత్థో. ఉపదిసన్తో హి తాని ‘‘తేహి భిక్ఖూ ఓవదతీ’’తి వుత్తో. ఓవదతియేవ సరూపదస్సనమత్తేన. సుఖుమం అత్థం పరివత్తేత్వాతి ఏవమ్పి అప్పిచ్ఛతా హోతి ఏవమ్పీతి అప్పిచ్ఛతాదివసేన అపరాపరం అప్పిచ్ఛతావుత్తిం దస్సేత్వా తత్థ సుఖుమనిపుణం అప్పిచ్ఛతాసఙ్ఖాతం అత్థం జానాపేతుం న సక్కోతి. విఞ్ఞాపేతీతి యథావుత్తేహి విసేసేహి విఞ్ఞాపేతి. కారణన్తి యేన కారణేన అప్పిచ్ఛతా ఇజ్ఝతి, తం పన ‘‘మహిచ్ఛతాదీసు ఏతే దోసా, అప్పిచ్ఛతాయ అయమానిసంసో’’తిఆదీనవానిసంసదస్సనం దట్ఠబ్బం. సమ్మా హేతునా అప్పిచ్ఛతం దస్సేతీతి సన్దస్సకో. గాహేతున్తి యథా గణ్హతి, తథా కాతుం, తత్థ పట్ఠపేతున్తి అత్థో. ఉస్సాహజననవసేనాతి యథా తం సమాదానం నిచ్చలం హోతి, ఏవం ఉస్సోళ్హియా ఉప్పాదనవసేన సమ్మదేవ ఉత్తేజేతీతి సముత్తేజకో. ఉస్సాహజాతేతి అప్పిచ్ఛతాయ జాతుస్సాహే. వణ్ణం వత్వా తత్థ సమ్పత్తిం ఆయతిఞ్చ లబ్భమానగుణం కిత్తేత్వా సమ్పహంసేతి సమ్మదేవ పకారేహి తోసేతీతి సమ్పహంసకో. ఏవం సన్తుట్ఠిఆదీసు యథారహం యోజనా కాతబ్బా.

గాహగాహకాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఞ్చలాభవణ్ణనా

౨౫౩. సత్థు సమ్ముఖా ఏవం వణ్ణో అబ్భుగ్గతోతి. ఇమినా తస్స వణ్ణస్స యథాభూతగుణసముట్ఠితతం దస్సేతి. మన్దమన్దో వియాతి అతి వియ అఛేకో వియ. అబలబలో వియాతి అతి వియ అబలో వియ. భాకుటికభాకుటికో వియాతి అతి వియ దుమ్ముఖో వియ. అనుమస్సాతి అనుమసిత్వా, దస కథావత్థూని సరూపతో విసేసతో చ అనుపరిగ్గహేత్వాతి అత్థో. పరిగ్గణ్హనం పన నేసం అనుపవిసనం వియ హోతీతి వుత్తం ‘‘అనుపవిసిత్వా’’తి. సబ్రహ్మచారీహి వణ్ణభాసనం ఏకో లాభోతి యోజనా. ఏవం సేసేసుపి. పత్థయమానో ఏవమాహ ధమ్మగరుతాయాతి అధిప్పాయో.

పఞ్చలాభవణ్ణనా నిట్ఠితా.

చారికాదివణ్ణనా

౨౫౪. అభిరమనం అభిరతం, తదేవ అనునాసికలోపం అకత్వా వుత్తం ‘‘అభిరన్త’’న్తి. భావనపుంసకఞ్చేతం. అనభిరతి నామ నత్థి, అభిరమిత్వా చిరవిహారోపి నత్థి సమ్మదేవ పరిఞ్ఞాతవత్థుకత్తా. సబ్బసహా హి బుద్ధా భగవన్తో అసయ్హలాభినో.

పుబ్బే ధమ్మగరుతాకిత్తనపసఙ్గేన గహితం అగ్గహితఞ్చ మహాకస్సపపచ్చుగ్గమనాదిం ఏకదేసేన దస్సేత్వా వనవాసితిస్ససామణేరస్స వత్థుం విత్థారేత్వా జనపదచారికం కథేతుం ‘‘భగవా హీ’’తిఆది ఆరద్ధం. ఆకాసగామీహి సద్ధిం గన్తుకామో ‘‘ఛళభిఞ్ఞానం ఆరోచేహీ’’తి ఆహ. సఙ్ఘకమ్మేన సిజ్ఝమానాపి ఉపసమ్పదా సత్థు ఆణావసేనేవ సిజ్ఝనతో ‘‘బుద్ధదాయజ్జం తే దస్సామీ’’తి వుత్తన్తి వదన్తి. అపరే ‘‘అపరిపుణ్ణవీసతివస్సస్సేవ తస్స ఉపసమ్పదం అనుజానన్తో సత్థా ‘బుద్ధదాయజ్జం తే దస్సామీ’తి అవోచా’’తి వదన్తి. ఉపసమ్పాదేత్వాతి ధమ్మసేనాపతినా ఉపజ్ఝాయేన ఉపసమ్పాదేత్వా.

నవయోజనసతికం మజ్ఝిమదేసపరియాపన్నమేవ, తతో పరం నాధిప్పేతం దన్ధతావసేన గమనతో. సమన్తాతి గతగతట్ఠానస్స చతూసు పస్సేసు. అఞ్ఞేనపి కారణేనాతి భిక్ఖూనం సమథవిపస్సనాతరుణభావతో అఞ్ఞేనపి మజ్ఝిమమణ్డలే వేనేయ్యానం ఞాణపరిపాకాదికారణేన నిక్ఖమతి, అన్తోమణ్డలం ఓతరతి. సత్తహి వాతిఆది ‘‘ఏకం మాసం వా’’తిఆదినా వుత్తానుక్కమేన యోజేతబ్బం.

సరీరఫాసుకత్థాయాతి ఏకస్మింయేవ ఠానే నిబద్ధవాసేన ఉస్సన్నధాతుకస్స సరీరస్స విరేచనేన ఫాసుభావత్థాయ. అట్ఠుప్పత్తికాలాభికఙ్ఖనత్థాయాతి అగ్గిక్ఖన్ధూపమసుత్త (అ. ని. ౭.౭౨) మఘదేవజాతకాదిదేసనానం (జా. ౧.౧.౯) వియ ధమ్మదేసనాయ అట్ఠుప్పత్తికాలస్స ఆకఙ్ఖనేన. సురాపానసిక్ఖాపదపఞ్ఞాపనే (పాచి. ౩౨౬) వియ సిక్ఖాపదపఞ్ఞాపనత్థాయ. బోధనేయ్యసత్తే అఙ్గులిమాలాదికే బోధనత్థాయ. నిబద్ధవాసఞ్చ పుగ్గలం ఉద్దిస్స చారికా నిబద్ధచారికా.

౨౫౫. అపరిగ్గహభావం కత్థచి అలగ్గభావం దస్సేతుం ‘‘యూథం పహాయ…పే… మత్తహత్థీ వియా’’తి వుత్తం. అసహాయకిచ్చోతి సహాయకిచ్చరహితో సీహో వియ. తేనస్స ఏకవిహారితం తేజవన్తతఞ్చ దస్సేతి. తదా పన కాయవివేకో న సక్కా లద్ధున్తి ఇదమేత్థ కారణం దట్ఠబ్బం. బహూహీతిఆది పన సభావదస్సనవసేన వుత్తం. థేరస్స పరిసా సువినీతా చిణ్ణగరువాసా గరునో ఇచ్ఛానురూపమేవ వత్తతి.

వుత్తకారణయుత్తే అద్ధానగమనే చారికానం వోహారో సాసనే నిరుళ్హోతి ఆహ ‘‘కిఞ్చాపీ’’తిఆది. కేనచిదేవ నిమిత్తేన కిస్మిఞ్చి అత్థే పవత్తాయ సఞ్ఞాయ తన్నిమిత్తరహితేపి అఞ్ఞస్మిం పవత్తి రుళ్హీ నామ. విజితమారత్తా సఙ్గామవిజయమహాయోధో వియ. అఞ్ఞం సేవిత్వాతి ‘‘మమ ఆగతభావం సత్థు ఆరోచేహీ’’తి ఆరోచనత్థం అఞ్ఞం భిక్ఖుం సేవిత్వా.

భగవా ధమ్మం దేసేన్తో తంతంపుగ్గలజ్ఝాసయానురూపం తదనుచ్ఛవికమేవ ధమ్మిం కథం కరోతీతి దస్సేన్తో ‘‘చూళగోసిఙ్గసుత్తే’’తిఆదిమాహ. తత్థ సామగ్గిరసానిసంసన్తి ‘‘కచ్చి పన వో, అనురుద్ధా, సమగ్గా సమ్మోదమానా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౩౨౬) సామగ్గిరసానిసంసం కథేసి. ఆవసథానిసంసన్తి ‘‘సీతం ఉణ్హం పటిహనతీ’’తిఆదినా (చూళవ. ౨౯౫, ౩౧౫) ఆవసథపటిసంయుత్తం ఆనిసంసం. సతిపటిలాభికన్తి జోతిపాలత్థేరే లామకం ఠానం ఓతిణ్ణమత్తే మహాబోధిపల్లఙ్కే పన సబ్బఞ్ఞుతం పటివిజ్ఝితుం పత్థనం కత్వా పారమియో పూరేన్తో ఆగతో. తాదిసస్స నామ పమాదవిహారో న యుత్తోతి యథా కస్సపో భగవా బోధిసత్తస్స సతిం పటిలభితుం ధమ్మిం కథం కథేసి, తథా అయం భగవా తమేవ పుబ్బేనివాసపటిసంయుత్తకథం భిక్ఖూనం ఘటికారసుత్తం (మ. ని. ౨.౨౮౨) కథేసి. చత్తారో ధమ్ముద్దేసేతి – ‘‘ఉపనీయతి లోకో అద్ధువో, అతాణో లోకో అనభిస్సరో, అస్సకో లోకో సబ్బం పహాయ గమనీయం, ఊనో లోకో అతిత్తో తణ్హాదాసో చా’’తి (మ. ని. ౨.౩౦౫) ఇమే చత్తారో ధమ్ముద్దేసే కథేసి. కామఞ్చేతే ధమ్ముద్దేసా రట్ఠపాలసుత్తే (మ. ని. ౨.౩౦౪) ఆయస్మతా రట్ఠపాలత్థేరేన రఞ్ఞో కోరబ్యస్స కథితా, తే పన భగవతో ఏవ ఆహరిత్వా థేరేన తత్థ కథితాతి వుత్తం ‘‘రట్ఠపాలసుత్తే’’తిఆది. తథా హి వుత్తం సుత్తే – ‘‘అత్థి ఖో, మహారాజ, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన చత్తారో ధమ్ముద్దేసా ఉద్దిట్ఠా’’తిఆది (మ. ని. ౨.౩౦౫) పానకానిసంసకథన్తి ‘‘అగ్గిహుత్తం ముఖం యఞ్ఞా’’తిఆదినా (మ. ని. ౨.౪౦౦; సు. ని. ౫౭౩) అనుమోదనం వత్వా పున పకిణ్ణకకథావసేన పానకపటిసంయుత్తం ఆనిసంసకథం కథేసి. ఏకీభావే ఆనిసంసం కథేసి, యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘అథ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం భగుం ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సేసీ’’తిఆది (మ. ని. ౩.౨౩౮). అనన్తనయన్తి అపరిమాణదేసనానయం అప్పిచ్ఛతాదిపటిసంయుత్తం ధమ్మిం కథం. తేనాహ ‘‘పుణ్ణ, అయమ్పి అప్పిచ్ఛకథాయేవా’’తిఆది బహూహి పరియాయేహి నానానయం దేసేతి. కథం తథా దేసితం థేరో అఞ్ఞాసీతి ఆహ ‘‘పటిసమ్భిదాపత్తస్స…పే… అహోసీ’’తి.

చారికాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

సత్తవిసుద్ధిపఞ్హవణ్ణనా

౨౫౬. తతో పట్ఠాయాతి. యదా జాతిభూమకా భిక్ఖూ సత్థు సమ్ముఖా థేరస్స వణ్ణం భాసింసు, తతో పట్ఠాయ. సీసానులోకీ హుత్వా పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధనం థేరేన సమాగమే ఆదరవసేన కతన్తి దట్ఠబ్బం. తథా హి వుత్తం పాఠే ‘‘అప్పేవ నామా’’తిఆది, ‘‘తరమానరూపో’’తి చ. యం పన వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘ఏకస్మిం ఠానే నిలీన’’న్తిఆది, తం అకారణం. న హి ధమ్మసేనాపతి తస్స థేరస్స నిసిన్నట్ఠానం అభిఞ్ఞాఞాణేన జానితుం న సక్కోతి. ‘‘కచ్చి ను ఖో మం అదిస్వావ గమిస్సతీ’’తి అయమ్పి చిన్తా ఆదరవసేనేవాతి యుత్తం. న హి సత్థారం దట్ఠుం ఆగతో సావకో అపి ఆయస్మా అఞ్ఞాతకోణ్డఞ్ఞో సత్థుకప్పం ధమ్మసేనాపతిం తత్థ వసన్తం అదిస్వావ గచ్ఛనకో నామ అత్థి. దివావిహారన్తి సమ్పదానే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘దివావిహారత్థాయా’’తి.

౨౫౭. పురిమకథాయాతి పఠమాలాపే. అప్పతిట్ఠితాయాతి నప్పవత్తితాయ. పచ్ఛిమకథా న జాయతీతి పచ్ఛా వత్తబ్బకథాయ అవసరో న హోతి. సత్త విసుద్ధియో పుచ్ఛి దిట్ఠసంసన్దనవసేన. ఞాణదస్సనవిసుద్ధి నామ అరియమగ్గో. యస్మా తతో ఉత్తరిమ్పి పత్తబ్బం అత్థేవ, తస్మా ‘‘చతుపారిసుద్ధిసీలాదీసు ఠితస్సపి బ్రహ్మచరియవాసో మత్థకం న పాపుణాతీ’’తి వుత్తం. తస్మాతి బ్రహ్మచరియవాసస్స మత్థకం అప్పత్తత్తా. సబ్బం పటిక్ఖిపీతి సత్తమమ్పి పఞ్హం పటిక్ఖిపి, ఇతరేసు వత్తబ్బమేవ నత్థి.

అప్పచ్చయపరినిబ్బానన్తి అనుపాదిసేసనిబ్బానమాహ. ఇదాని పకారన్తరేనపి అనుపాదాపరినిబ్బానం దస్సేతుం ‘‘ద్వేధా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ గహణూపాదానన్తి దళ్హగ్గహణభూతం ఉపాదానం. తేనాహ ‘‘కాముపాదానాదిక’’న్తి. పచ్చయూపాదానన్తి యం కిఞ్చి పచ్చయమాహ. సో హి అత్తనో ఫలం ఉపాదియతి ఉపాదానవసేన గణ్హతీతి ఉపాదానన్తి వుచ్చతి. తేనాహ ‘‘పచ్చయూపాదానం నామ…పే… పచ్చయా’’తి. ‘‘అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చతీ’’తి వచనతో (మహావ. ౨౮, ౩౦) అరహత్తఫలం అనుపాదాపరినిబ్బానన్తి కథేన్తి. న చ ఉపాదానసమ్పయుత్తన్తి ఉపాదానేహి ఏతం న సహితం నాపి ఉపాదానేహి సహ పవత్తి హుత్వా. న చ కఞ్చి ధమ్మం ఉపాదియతీతి కస్సచి ధమ్మస్స ఆరమ్మణకరణవసేన న ఉపాదియతి. పరినిబ్బుతన్తేతి అగ్గమగ్గేన కాతబ్బకిలేసపరినిబ్బానపరియోసానన్తే జాతత్తా. అమతధాతుమేవ అనుపాదాపరినిబ్బానం కథేన్తి, కథేన్తానఞ్చ యథా తస్స కోచి పచ్చయో నామ నత్థి, ఏవం అధిగతోపి యథా కోచి పచ్చయో నామ న హోతి, తథా పరినిబ్బానం అపచ్చయపరినిబ్బానన్తి దస్సేన్తో ‘‘అయం అన్తో’’తిఆదిమాహ. పున పుచ్ఛం ఆరభి అనుపాదాపరినిబ్బానం సరూపతో పతిట్ఠాపేతుకామో.

౨౫౮. సబ్బపరివత్తేసూతి సబ్బేసు పఞ్హపరివత్తనేసు, పఞ్హవారేసూతి అత్థో. సగహణధమ్మమేవాతి ‘‘ఏతం మమా’’తిఆదినా గణ్హతీతి గహణం, సహ గహణేనాతి సగహణం, ఉపాదానియన్తి అత్థో. వివట్టసన్నిస్సితస్స అభావతో వట్టమేవ అనుగతోతి వట్టానుగతో. తేనాహ ‘‘చతుపారిసుద్ధిసీలమత్తస్సపి అభావతో’’తి. యో పన చతుబ్బిధే వివట్టూపనిస్సయే సీలే ఠితో, సోపి ‘‘అఞ్ఞత్ర ఇమేహి ధమ్మేహీ’’తి వత్తబ్బతం అరహతి.

సత్తవిసుద్ధిపఞ్హవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సత్తరథవినీతవణ్ణనా

౨౫౯. నిస్సక్కవచనమేతం ‘‘యావ హేట్ఠిమసోపానకళేవరా’’తిఆదీసు వియ. అత్థోతి పయోజనం. చిత్తవిసుద్ధి హేత్థ సీలవిసుద్ధిం పయోజేతి తస్స తదత్థత్తా. సీలవిసుద్ధికిచ్చం కతం నామ హోతి సమాధిసంవత్తనతో. సమాధిసంవత్తనికా హి సీలవిసుద్ధి నామ. సబ్బపదేసూతి ‘‘చిత్తవిసుద్ధి యావదేవ దిట్ఠివిసుద్ధత్థా’’తిఆదీసు సబ్బపదేసు, దిట్ఠివిసుద్ధియం ఠితస్స చిత్తవిసుద్ధకిచ్చం కతం నామ హోతీతిఆదినా యోజేతబ్బం.

సావత్థినగరం వియ సక్కాయనగరం అతిక్కమితబ్బత్తా. సాకేతనగరం వియ నిబ్బాననగరం పాపుణితబ్బత్తా. అచ్చాయికస్స కిచ్చస్స ఉప్పాదకాలో వియ నవమేనేవ ఖణేన పత్తబ్బస్స అభిసమయకిచ్చస్స ఉపాదకాలో. యథా రఞ్ఞో సత్తమేన రథవినీతేన సాకేతే అన్తేపురద్వారే ఓరుళ్హస్స న తావ కిచ్చం నిట్ఠితం నామ హోతి, సంవిధాతబ్బసంవిధానం ఞాతిమిత్తగణపరివుతస్స సురసభోజనపరిభోగే నిట్ఠితం నామ సియా, ఏవమేతం ఞాణదస్సనవిసుద్ధియా కిలేసే ఖేపేత్వా తేసంయేవ పటిప్పస్సద్ధిపహానసాధకఅరియఫలసమఙ్గికాలే అభిసమయకిచ్చం నిట్ఠితం నామ హోతి. తేనాహ ‘‘యోగినో…పే… కాలో దట్ఠబ్బో’’తి. తత్థ పరోపణ్ణాస కుసలధమ్మా నామ చిత్తుప్పాదపరియాపన్నా ఫస్సాదయో పరోపణ్ణాస అనవజ్జధమ్మా. నిరోధసయనేతి నిబ్బానసయనే.

‘‘విసుద్ధియో’’తి వా ‘‘కథావత్థూనీ’’తి వా అత్థతో ఏకం, బ్యఞ్జనమేవ నానన్తి తేసం అత్థతో అనఞ్ఞభావం దస్సేతుం ‘‘ఇతీ’’తి ఆరద్ధం. ఆయస్మా పుణ్ణో దస కథావత్థూని విస్సజ్జేసీతి సత్త విసుద్ధియో నామ విస్సజ్జన్తోపి దస కథావత్థూని విస్సజ్జేసి తేసం అత్థతో అనఞ్ఞత్తా. ఏతేనేవ ధమ్మసేనాపతి సారిపుత్తత్థేరో సత్త విసుద్ధియో పుచ్ఛన్తో దస కథావత్థూని పుచ్ఛీతి అయమ్పి అత్థో వుత్తోవాతి వేదితబ్బో. న్తి పఞ్హం. కిం జానిత్వా పుచ్ఛీతి విసుద్ధిపరియాయేన కథావత్థూని పుచ్ఛామీతి కిం జానిత్వా పుచ్ఛి. దసకథావత్థులాభినం థేరం విసుద్ధియో పుచ్ఛన్తో పుచ్ఛితట్ఠానేయేవ పుచ్ఛనేన కిం తిత్థకుసలో వా పన హుత్వా విసయస్మిం పుచ్ఛి, ఉదాహు పానీయత్థికమతిత్థేహి ఛిన్నతటేహి పాతేన్తో వియ అతిత్థకుసలో హుత్వా అపుచ్ఛితబ్బట్ఠానే అవిసయస్మిం పుచ్ఛీతి యోజనా. ఇమినా నయేన విస్సజ్జనపక్ఖేపి అత్థయోజనా వేదితబ్బా. యదత్థమస్స విచారణా ఆరద్ధా, తం దస్సేన్తేన ‘‘తిత్థకుసలో హుత్వా’’తిఆదిం వత్వా విసుద్ధికథావత్థూనం అత్థతో అనఞ్ఞత్తేపి అయం విసేసో వేదితబ్బోతి దస్సేతుం ‘‘యం హీ’’తిఆది వుత్తం. తదమినాతి యం ‘‘సంఖిత్తం, విత్థిణ్ణ’’న్తి చ వుత్తం, తం ఇమినా ఇదాని వుచ్చమానేన నయేన విధినా వేదితబ్బం.

ఏకా సీలవిసుద్ధీతి విసుద్ధీసు విసుం ఏకా సీలవిసుద్ధి. దససు కథావత్థూసు చత్తారి కథావత్థూని హుత్వా ఆగతా అప్పిచ్ఛతాదీహి వినా సీలవిసుద్ధియా అసమ్భవతో. అప్పిచ్ఛకథాతిఆదీసు కథాసీసేన దసకథావత్థు గహితం. కథేతబ్బత్తా వా వత్థు కథావత్థూతి వుత్తం. ఏవఞ్చ ఉపకారతో, సభావతో వా చతున్నం కథావత్థూనం సీలవిసుద్ధిసఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తిణ్ణం కథావత్థూనం చిత్తవిసుద్ధిసఙ్గహేపి ఏసేవ నయో. పఞ్చ విసుద్ధియోతి నామరూపపరిచ్ఛేదో దిట్ఠివిసుద్ధి, సప్పచ్చయనామరూపదస్సనం కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధి, విపస్సనుపక్కిలేసే పహాయ ఉప్పన్నం విపస్సనాఞాణం మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధి, ఉదయబ్బయఞాణాది నవవిధఞాణం పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధి, అరియమగ్గఞాణం ఞాణదస్సనవిసుద్ధీతి ఇమా పఞ్చ విసుద్ధియో.

సత్తరథవినీతవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨౬౦. సమ్మోదితున్తి అనన్తరం వుచ్చమానేన సమ్మోదితుం. అట్ఠానపరికప్పేనాతి అకారణస్స వత్థునో పరికప్పనేన తదా అసమ్భవన్తం అత్థం పరికప్పేత్వా వచనేన. అభిణ్హదస్సనస్సాతి నిచ్చదస్సనస్స, నియతదస్సనస్సాతి అత్థో.

ఉక్ఖిపీతి గుణతో కథితభావేన ఉక్కంసేతి. థేరస్సాతి ఆయస్మతో పుణ్ణత్థేరస్స. ఇమస్మిం ఠానే ఇమస్మిం కారణే ఏకపదేనేవ సావకవిసయే అనఞ్ఞసాధారణగుణావికరణనిమిత్తం. ఇదాని తమేవత్థం పాకటతరం కాతుం ‘‘అమచ్చఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం. అపచాయమానోతి పూజయన్తో.

‘‘అనుమస్స అనుమస్స పుచ్ఛితా’’తి వుత్తత్తా విచారణవసేనాహ ‘‘కిం పన పఞ్హస్స పుచ్ఛనం భారియం ఉదాహు విస్సజ్జన’’న్తి. సహేతుకం కత్వాతి యుత్తాయుత్తం కత్వా. సకారణన్తి తస్సేవ వేవచనం. పుచ్ఛనమ్పీతి ఏవం సహధమ్మేన పుచ్ఛితబ్బమత్థం సయం సమ్పాదేత్వా పుచ్ఛనమ్పి భారియం దుక్కరం. విస్సజ్జనమ్పీతి సహధమ్మేన విస్సజ్జనమ్పి దుక్కరం. ఏవఞ్హి విస్సజ్జేన్తో విఞ్ఞూనం చిత్తం ఆరాధేతీతి. యథానుసన్ధినావ దేసనా నిట్ఠితాఆదితో సపరిక్ఖారం సీలం, మజ్ఝే సమాధిం, అన్తే వసీభావప్పత్తం పఞ్ఞం దస్సేత్వా దేసనాయ నిట్ఠాపితత్తాతి.

రథవినీతసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.