౨. అలగద్దూపమసుత్తవణ్ణనా
౨౩౪. బాధయింసూతి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౪౧౭) హనింసు. తంతంసమ్పత్తియా విబన్ధనవసేన సత్తసన్తానస్స అన్తరే వేమజ్ఝే ఏతి ఆగచ్ఛతీతి అన్తరాయో, దిట్ఠధమ్మికాదిఅనత్థో, అనతిక్కమనట్ఠేన తస్మిం అన్తరాయే నియుత్తా, అన్తరాయం వా ఫలం అరహన్తి, అన్తరాయస్స వా కరణసీలాతి అన్తరాయికా. తేనాహ ‘‘అన్తరాయం కరోన్తీతి అన్తరాయికా’’తి. ఆనన్తరియధమ్మాతి ఆనన్తరియసభావచేతనాధమ్మా. తత్రాయం వచనత్థో – చుతిఅనన్తరఫలం అనన్తరం నామ, తస్మిం అనన్తరే నియుత్తా, తన్నిబ్బత్తనేన అనన్తరకరణసీలా, అనన్తరపయోజనాతి వా ఆనన్తరికా, తే ఏవ ఆనన్తరియాతి వుత్తా. కమ్మాని ఏవ అన్తరాయికాతి కమ్మన్తరాయికా. మోక్ఖస్సేవ అన్తరాయం కరోతి, న సగ్గస్స మిచ్ఛాచారలక్ఖణాభావతో. న హి భిక్ఖునియా ధమ్మరక్ఖితభావో అత్థి. పాకతికభిక్ఖునీవసేన చేతం వుత్తం, అరియాయ పన పవత్తం అపాయసంవత్తనియమేవ. నన్దమాణవకో చేత్థ నిదస్సనం. ఉభిన్నం సమానచ్ఛన్దతావసేన వా అసగ్గన్తరాయికతా, మోక్ఖన్తరాయికతా పన మోక్ఖత్థపటిపత్తియా విదూసనతో, అభిభవిత్వా పన పవత్తియం సగ్గన్తరాయికతాపి న సక్కా నివారేతున్తి. అహేతుకదిట్ఠిఅకిరియదిట్ఠినత్థికదిట్ఠియోవ నియతభావం పత్తా నియతమిచ్ఛాదిట్ఠిధమ్మా. పటిసన్ధిధమ్మాతి పటిసన్ధిచిత్తుప్పాదమాహ. పణ్డకాదిగ్గహణఞ్చేత్థ నిదస్సనమత్తం సబ్బాయపి అహేతుకపటిసన్ధియా విపాకన్తరాయికభావతో. యా హి అరియే ఉపవదతి, సా చేతనా అరియూపవాదధమ్మా. తతో పరన్తి ఖమాపనతో ఉపరి. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం మహాసీహనాదస్స లీనత్థపకాసనే వుత్తమేవ. యావ భిక్ఖుభావం పటిజానాతి పారాజికం ఆపన్నో. న వుట్ఠాతి సేసం గరుకాపత్తిం. న దేసేతి లహుకాపత్తిం.
అయం భిక్ఖు అరిట్ఠో. రసేన రసం సంసన్దిత్వాతి అనవజ్జేన పచ్చయపరిభుఞ్జనరసేన సావజ్జం కామగుణపరిభోగరసం సమానేత్వా. ఉపనేన్తో వియాతి బన్ధనం ఉపనేన్తో వియ. ‘‘ఘటేన్తో వియా’’తిపి పాఠో. ఉపసంహరన్తో వియాతి సదిసతం ఉపసంహరన్తో వియ ఏకన్తసావజ్జే అనవజ్జభావపక్ఖేపేన. పాపకన్తి లామకట్ఠేన దుగ్గతిసమ్పాపనట్ఠేన చ పాపకం. సేతుకరణవసేన మహాసముద్దం బన్ధన్తేన వియ. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన ‘‘సావజ్జ’’న్తి దిట్ఠం ‘‘అనవజ్జ’’న్తి గహణేన తేన పటివిరుజ్ఝన్తో. ఏకన్తతో అనన్తరాయికన్తి గహణేన వేసారజ్జఞాణం పటిబాహన్తో. కామకణ్టకేహి అరియమగ్గసమ్మాపటిపత్తి న ఉపక్కిలిస్సతీతి వదన్తో ‘‘అరియమగ్గే ఖాణుకణ్టకాదీని పక్ఖిపన్తో’’తి వుత్తో. పఠమపారాజికసిక్ఖాపదసఙ్ఖాతే, ‘‘అబ్రహ్మచరియం పహాయా’’తి (దీ. ని. ౧.౮, ౧౯౪) ఆదిదేసనాసఙ్ఖాతే చ ఆణాచక్కే.
పుచ్ఛమానా సమనుయుఞ్జన్తి నామ. పుచ్ఛా హి అనుయోగోతి. తేనాధిగతాయ లద్ధియా అనువజ్జనత్థం పచ్చనుభాసనేన పున పటిజానాపనం పతిట్ఠాపనం, తం పనస్స ఆదాయ సమాదాపనం వియ హోతీతి ఆహ ‘‘సమనుగాహన్తి నామా’’తి. తస్సా పన లద్ధియా అనుయుఞ్జితాయ వుచ్చమానమ్పి కారణం కారణపతిరూపకమేవాతి తస్స పుచ్ఛనం సమనుభాసనం. అనుదహనట్ఠేన అనుపాయపటిపత్తియా సమ్పతి ఆయతిఞ్చ అనుదహనట్ఠేన. మహాభితాపనట్ఠేన అనవట్ఠితసభావతాయ. ఇత్తరపచ్చుపట్ఠానట్ఠేన ముహుత్తరమణీయతాయ. తావకాలికట్ఠేన పరేహి అభిభవనీయతాయ. సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గపలిభఞ్జనట్ఠేన ఛేదనభేదనాదిఅధికరణభావేన. ఉగ్ఘాటసదిసతాయ అధికుట్టనట్ఠేన. అవణే వణం ఉప్పాదేత్వా అన్తో అనుపవిసనసభావతాయ వినివిజ్ఝనట్ఠేన. దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికఅనత్థనిమిత్తతాయ సాసఙ్కసప్పటిభయట్ఠేన.దిట్ఠిథామేనాతి తస్సా దిట్ఠియా థామగతభావేన. దిట్ఠిపరామాసేనాతి దిట్ఠిసఙ్ఖాతపరామసనేన. దిట్ఠియేవ హి ధమ్మసభావం అతిక్కమిత్వా పరతో ఆమసనేన పరామాసో. అభినివిస్సాతి తణ్హాభినివేసపుబ్బఙ్గమేన దిట్ఠాభినివేసేన ‘‘ఇదమేవేత్థ తథ’’న్తి అభినివిసిత్వా. యస్మా హి అభినివేసనం తత్థ అభినివిట్ఠం నామ హోతి.తస్మా ఆహ ‘‘అధిట్ఠహిత్వా’’తి.
౨౩౫. నత్థీతి వత్తుకామోపీతి అత్తనో లద్ధిం నిగుహేతుకామతాయ అవజానితుకామోపి. సమ్పటిచ్ఛతి పటిజానాతి. ద్వే కథాతి విసంవాదనకథం సన్ధాయ వదతి. అభూతకథా హి పుబ్బే పవత్తా భూతకథాయ వసేన ద్వే కథాతి వుచ్చతి.
౨౩౬. కస్స ఖో నామాతి ఇమినా సత్థా ‘‘న మమ తుయ్హం తాదిసస్స అత్థాయ ధమ్మదేసనా నామ భూతపుబ్బా’’తి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘ఖత్తియస్స వా’’తిఆది.
ఞాణమయా ఉస్మా ఏతస్స అత్థీతి ఉస్మీ, తథారూపేహి పచ్చయేహి అనుస్మీకతో తస్మిం అత్తభావే పటివేధగబ్భోఅపి ఉస్మీకతోతి వికతభావతో పఞ్ఞాబీజమస్స ఇమస్మిం ధమ్మవినయే అపి ను అత్థీతి భగవా భిక్ఖూ పుచ్ఛతి. తే పటిక్ఖిపన్తా వదన్తి ఠానగతేన దుచ్చరితేన ఞాణుపహతభావం సమ్పస్సన్తా. నిత్తేజభూతోతి నిత్తేజం భూతో తేజోహానిప్పత్తో. తతో ఏవ భిక్ఖూనమ్పి సమ్ముఖా ఓలోకేతుం అసమత్థతాయ పత్తక్ఖన్ధో అధోముఖో. సహధమ్మికం కిఞ్చి వత్తుం అవిసహనతో అప్పటిభానో. సమ్పత్తూపగన్తి సమ్పత్తిఆవహం. పటిప్పస్సమ్భేన్తోతి పటిసేధేన్తో.
౨౩౭. అన్తరాయకరలద్ధియా సభావవిభావనేన పరిసం సోధేతి. నిస్సారేతి నీహరతి అవిసుద్ధదిట్ఠితాయ. కస్సచి బుద్ధానుభావం అజానన్తస్స. తస్స హి ఏవం భవేయ్య ‘‘సహసా కథిత’’న్తి. న హి కదాచి బుద్ధానం సహసా కిరియా నామ అత్థి. అస్సాతి ‘‘కస్సచీ’’తి వుత్తభిక్ఖుస్స. సుత్వాపి తుణ్హీభావం ఆపజ్జేయ్యాతి అథాపి సియాతి సమ్బన్ధో. తం సబ్బన్తి ‘‘సచే హీ’’తిఆదినా వుత్తం సబ్బం పరికప్పనం. న కరిస్సన్తీతి పరిసాయ లద్ధిం సోధేతీతి సమ్బన్ధో. లద్ధిం పకాసేన్తోతి మహాసావజ్జతావసేన పకాసేన్తో. సఞ్ఞావితక్కేహీతి సుభనిమిత్తానుబ్యఞ్జనగ్గాహాదివసేన పవత్తేహి సఞ్ఞావితక్కేహి. తేనాహ ‘‘కిలేసకామసమ్పయుత్తేహీ’’తి. మేథునసమాచారన్తి ఇదం అధికారవసేన వుత్తం. తదఞ్ఞమ్పి పన – ‘‘అపిచ ఖో మాతుగామస్స ఉచ్ఛాదనం పరిమద్దనం నహాపనం సమ్బాహనం సాదియతీ’’తిఆదినా (అ. ని. ౭.౫౦) ఆగతం విసభాగవత్థువిసయం ఆమిసపరిభోగం. ‘‘అఞ్ఞత్రేవ కామేహి అఞ్ఞత్ర కామసఞ్ఞాహి అఞ్ఞత్ర కామవితక్కేహి సమాచరిస్సతీ’’తి నేతం ఠానం విజ్జతి.
౨౩౮. యోనిసో పచ్చవేక్ఖణేన నత్థి ఏత్థ ఛన్దరాగోతి నిచ్ఛన్దరాగో, తం నిచ్ఛన్దరాగం. కదాచి ఉపోసథికభావేన సమాదిన్నసీలాపి హోన్తి కదాచి నోతి అనిబద్ధసీలానం గహట్ఠానం. సీలసమాదానభావతో అన్తరాయకరం. వత్థుకామానం సచ్ఛన్దరాగపరిభోగఞ్చ. అపచ్చవేక్ఖణేన భిక్ఖూనం ఆవరణకరం. పచ్చయానం సచ్ఛన్దరాగపరిభోగఞ్చ. అయం అరిట్ఠో దుగ్గహితాయ పరియత్తియా వసేన అమ్హే చేవ అబ్భాచిక్ఖతి, అత్తానఞ్చ ఖనతి, బహుఞ్చ అపుఞ్ఞం పసవతీతి ఏవం సఞ్ఞా మా హోన్తూతి దుగ్గహితాయ పరియత్తియా దోసం దస్సేన్తో ఆహ. ఉగ్గణ్హన్తీతి సజ్ఝాయన్తి చేవ వాచుగ్గతం కరోన్తా ధారేన్తి చాతి అత్థో.
సుత్తన్తిఆదినా నవప్పభేదమ్పి పరియత్తిధమ్మం పరియాదియతి. కథం సుత్తం నవప్పభేదం? సగాథకఞ్హి సుత్తం గేయ్యం, నిగ్గాథకం సుత్తం వేయ్యాకరణం, తదుభయవినిముత్తఞ్చ సుత్తం ఉదానాదివిసేససఞ్ఞావిరహితం నత్థి, యం సుత్తఙ్గం సియా, మఙ్గలసుత్తాదీనఞ్చ సుత్తఙ్గసఙ్గహో న సియా గాథాభావతో ధమ్మపదాదీనం వియ, గేయ్యఙ్గసఙ్గహో వా సియా సగాథకత్తా సగాథావగ్గస్స వియ, తథా ఉభతోవిభఙ్గాదీసు సగాథకప్పదేసానన్తి? వుచ్చతే –
సుత్తన్తి సామఞ్ఞవిధి, విసేసవిధయో పరే;
సనిమిత్తా నిరూళ్హత్తా, సహతాఞ్ఞేన నఞ్ఞతో. (దీ. ని. టీ. ౧.నిదానకథావణ్ణనా; అ. ని. టీ. ౨.౪.౬; సారత్థ. టీ. ౧.బాహిరనిదానకథా);
సబ్బస్సపి హి బుద్ధవచనస్స సుత్తన్తి అయం సామఞ్ఞవిధి. తేనేవాహ ఆయస్మా మహాకచ్చానో నేత్తియం (నేత్తి. ౧.సఙ్గహవార) ‘‘నవవిధసుత్తన్తపరియేట్ఠీ’’తి. ‘‘ఏత్తకం తస్స భగవతో సుత్తాగతం సుత్తపరియాపన్నం (పాచి. ౬౫౫, ౧౨౪౨), సకవాదే పఞ్చ సుత్తసతానీ’’తి (ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా; కథా. అట్ఠ. నిదానకథా) ఏవమాది చ ఏతస్స అత్థస్స సాధకం. తదేకదేసేసు పన గేయ్యాదయో విసేసవిధయో తేన తేన నిమిత్తేన పతిట్ఠితా. తథా హి గేయ్యస్స సగాథకత్తం తబ్భావనిమిత్తం. లోకేపి హి ససిలోకం సగాథకం వా చుణ్ణియగన్థం ‘‘గేయ్య’’న్తి వదన్తి. గాథావిరహే పన సతి పుచ్ఛం కత్వా విస్సజ్జనభావో వేయ్యాకరణస్స తబ్భావనిమిత్తం. పుచ్ఛావిస్సజ్జనఞ్హి ‘‘బ్యాకరణ’’న్తి వుచ్చతి, బ్యాకరణమేవ వేయ్యాకరణం.
ఏవం సన్తే సగాథకాదీనమ్పి పుచ్ఛం కత్వా విస్సజ్జనవసేన పవత్తానం వేయ్యాకరణభావో ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి గేయ్యాదిసఞ్ఞానం అనోకాసభావతో, ‘‘గాథావిరహే సతీ’’తి విసేసితత్తా చ. తథా హి ధమ్మపదాదీసు కేవలం గాథాబన్ధేసు, సగాథకత్తేపి సోమనస్సఞాణమయికగాథాయుత్తేసు, ‘‘వుత్తఞ్హేత’’న్తి (ఇతివు. ౧) ఆదివచనసమ్బన్ధేసు, అబ్భుతధమ్మపటిసంయుత్తేసు చ సుత్తవిసేసేసు యథాక్కమం గాథా-ఉదాన-ఇతివుత్తక-అబ్భుతధమ్మ-సఞ్ఞా పతిట్ఠితా, తథా సతిపి గాథాబన్ధభావే భగవతో అతీతాసు జాతీసు చరియానుభావప్పకాసకేసు జాతకసఞ్ఞా, సతిపి పఞ్హవిస్సజ్జనభావే సగాథకత్తే చ కేసుచి సుత్తన్తేసు వేదస్స లభాపనతో వేదల్లసఞ్ఞా పతిట్ఠితాతి ఏవం తేన తేన సగాథకత్తాదినా నిమిత్తేన తేసు తేసు సుత్తవిసేసేసు గేయ్యాదిసఞ్ఞా పతిట్ఠితాతి విసేసవిధయో సుత్తఙ్గతో పరే గేయ్యాదయో. యం పనేత్థ గేయ్యఙ్గాదినిమిత్తరహితం, తం సుత్తఙ్గం విసేససఞ్ఞాపరిహారేన సామఞ్ఞసఞ్ఞాయ పవత్తనతోతి. నను చ సగాథకం సుత్తం గేయ్యం, నిగ్గాథకం సుత్తం వేయ్యాకరణన్తి సుత్తఙ్గం న సమ్భవతీతి చోదనా తదవత్థా ఏవాతి? న తదవత్థా సోధితత్తా. సోధితఞ్హి పుబ్బే ‘‘గాథావిరహే సతి పుచ్ఛావిస్సజ్జనభావో వేయ్యాకరణస్స తబ్భావనిమిత్త’’న్తి.
యఞ్చ వుత్తం ‘‘గాథాభావతో మఙ్గలసుత్తాదీనం సుత్తఙ్గసఙ్గహో న సియా’’తి (ఖు. పా. ౫.౧; సు. ని. ౨౬౧), తం న, నిరుళ్హత్తా. నిరుళ్హో హి మఙ్గలసుత్తాదీనం సుత్తభావో. న హి తాని ధమ్మపదబుద్ధవంసాదయో వియ గాథాభావేన పఞ్ఞాతాని, కిన్తు సుత్తభావేనేవ. తేనేవ హి అట్ఠకథాయం ‘‘సుత్తనామక’’న్తి నామగ్గహణం కతం. యం పన వుత్తం ‘‘సగాథకత్తా గేయ్యఙ్గసఙ్గహో సియా’’తి, తదపి నత్థి, యస్మా సహతాఞ్ఞేన. సహ గాథాహీతి హి సగాథకం, సహభావో చ నామ అత్థతో అఞ్ఞేన హోతి, న చ మఙ్గలసుత్తాదీసు గాథావినిముత్తో కోచి సుత్తపదేసో అత్థి, యో ‘‘సహ గాథాహీ’’తి వుచ్చేయ్య, న చ సముదాయో నామ కోచి అత్థి. యదపి వుత్తం ‘‘ఉభతోవిభఙ్గాదీసు సగాథకప్పదేసానం గేయ్యఙ్గసఙ్గహో సియా’’తి, తదపి న అఞ్ఞతో. అఞ్ఞా ఏవ హి తా గాథా జాతకాదిపరియాపన్నత్తా, అతో న తాహి ఉభతోవిభఙ్గాదీనం గేయ్యఙ్గభావోతి. ఏవం సుత్తాదీనం అఙ్గానం అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్కరాభావో వేదితబ్బో.
అత్థత్థన్తి అత్థభూతం యథాభూతం అత్థం. అనత్థమ్పి కేచి విపల్లాసవసేన ‘‘అత్థో’’తి గణ్హన్తీతి ‘‘అత్థత్థ’’న్తి విసేసేత్వా వుత్తం. కారణత్థన్తి కారణభూతం అత్థం, సీలం సమాధిస్స కారణం, సమాధి విపస్సనాయాతి ఏవం తస్స తస్స కారణభూతం అత్థం. తేనాహ ‘‘ఇమస్మిం ఠానే సీల’’న్తిఆది. తేనేతం దస్సేతి – ఇమస్మిం ఠానే సీలం కథితం, తఞ్చ యావదేవ సమాధత్థం, సమాధి విపస్సనత్థో, విపస్సనా మగ్గత్థా, మగ్గో ఫలత్థో, వట్టం కథితం యావదేవ వివట్టాధిగమత్థన్తి జానితుం న సక్కోన్తీతి. ఏవం పాళియం ‘‘అత్థ’’న్తి ఇమినా భాసితత్థపయోజనత్థానం గహితతా వేదితబ్బా. న పరిగ్గణ్హన్తీతి న విచారేన్తి, నిజ్ఝానపఞ్ఞాక్ఖమా న హోన్తి, నిజ్ఝాయిత్వా పఞ్ఞాయ రోచేత్వా గహేతబ్బా న హోన్తీతి అధిప్పాయో. ఇతి ఏవం ఏతాయ పరియత్తియా వాదప్పమోక్ఖానిసంసా అత్తనో ఉపరి పరేహి ఆరోపితవాదస్స నిగ్గహస్స మోక్ఖపయోజనా హుత్వా ధమ్మం పరియాపుణన్తి. వాదప్పమోక్ఖో వా నిన్దాపమోక్ఖో. యస్స చాతి యస్స చ సీలాదిపూరణేన పత్తబ్బస్స, మగ్గస్స వా తదధిగమేన పత్తబ్బస్స, ఫలస్స వా తదధిగమేన పత్తబ్బస్స, అనుపాదావిమోక్ఖస్స వా అత్థాయ. ధమ్మం పరియాపుణన్తి, ఞాయేన పరియాపుణన్తీతి అధిప్పాయో. నానుభోన్తి న విన్దన్తి. తేసం తే ధమ్మా దుగ్గహితా ఉపారమ్భమానదప్పమక్ఖపళాసాదిహేతుభావేన దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తి.
౨౩౯. అలం పరియత్తో గదో అస్సాతి అలగద్దో అనునాసికలోపం ద-కారాగమఞ్చ కత్వా. వట్టదుక్ఖకన్తారతో నిత్థరణత్థాయ పరియత్తి నిత్థరణపరియత్తి. భణ్డాగారే నియుత్తో భణ్డాగారికో, భణ్డాగారికో వియ భణ్డాగారికో, ధమ్మరతనానుపాలకో. అఞ్ఞం అత్థం అనపేక్ఖిత్వా భణ్డాగారికస్సేవ సతో పరియత్తి భణ్డాగారికపరియత్తి. ‘‘వంసానురక్ఖకోవా’’తి అవధారణం సీహావలోకనఞాయేన తన్తిధారకోవ పవేణిపాలకోవాతి పురిమపదద్వయేపి యోజేతబ్బం.
యది తన్తిధారణాదిఅత్థం బుద్ధవచనస్స పరియాపుణనం భణ్డాగారికపరియత్తి, కస్మా ‘‘ఖీణాసవస్సా’’తి విసేసేత్వా వుత్తం, నను ఏకచ్చస్స పుథుజ్జనస్సపి అయం నయో లబ్భతీతి అనుయోగం సన్ధాయాహ ‘‘యో పనా’’తిఆది. అత్తనో ఠానేతి నిత్థరణట్ఠానే. కామం పుథుజ్జనో ‘‘పవేణిం పాలేస్సామీ’’తి అజ్ఝాసయేన పరియాపుణాతి. అత్తనో పన భవకన్తారతో అనిత్తిణ్ణత్తా తస్స సా పరియత్తి నిత్థరణపరియత్తి ఏవ నామ హోతీతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘పుథుజ్జనస్సా’’తిఆది.
నిజ్ఝానం ఖమన్తీతి నిజ్ఝానపఞ్ఞం ఖమన్తి. తత్థ తత్థ ఆగతే సీలాదిధమ్మే నిజ్ఝాయిత్వా పఞ్ఞాయ రోచేత్వా యాథావతో గహేతబ్బా హోన్తి. తేనాహ ‘‘ఇధ సీల’’న్తిఆది. న కేవలం సుగ్గహితం పరియత్తిం నిస్సాయ మగ్గభావనాఫలసచ్ఛికిరియా, పరవాదనిగ్గహసకవాదపతిట్ఠాపనాదీనిపి ఇజ్ఝన్తీతి దస్సేతుం ‘‘పరవాదే’’తిఆది వుత్తం. తేనాహ ‘‘ఉప్పన్నం పరప్పవాదం సహధమ్మేన సునిగ్గహం నిగ్గహిత్వా’’తిఆది (దీ. ని. ౨.౨౬౮). ఇచ్ఛితిచ్ఛితట్ఠానన్తి దిట్ఠివినివేఠనాదివసేన ఇచ్ఛితం ఇచ్ఛితం పాళిపదేసం. మోచేతున్తి అపనేతుం. అహితాయ దుక్ఖాయ అసంవత్తనమ్పి తదభావే ఉప్పజ్జనకహితసుఖస్స కారణమేవ తస్మిం సతి భావతోతి. సుగ్గహితఅలగద్దస్సపి హితాయ సుఖాయ సంవత్తనతా దట్ఠబ్బా.
౨౪౦. ఉత్తరన్తి ఏతేనాతి ఉత్తరో, సినన్తి బన్ధన్తీతి సేతు, ఉత్తరో చ సో సేతు చాతి ఉత్తరసేతు. కూలం పరతీరం వహతి పాపేతీతి కుల్లం. కలాపం కత్వా బద్ధోతి వేళునళాదీహి కలాపవసేన బద్ధో. అణున్తి ఇదం అట్ఠసమాపత్తిఆరమ్మణం సఞ్ఞోజనం సన్ధాయ వదతి. థూలన్తి ఇతరం. దిట్ఠిన్తి యథాభూతదస్సనం, విపస్సనన్తి అత్థో. ఏవం పరిసుద్ధం ఏవం పరియోదాతన్తి తేభూమకేసు ధమ్మేసు ఞాతం ‘‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’’తి, ఏవం తణ్హాదిట్ఠిసంకిలేసాభావేన సబ్బసో విసుద్ధం, పరిసుద్ధత్తా ఏవ పరియోదాతం. న అల్లీయేథాతి నికన్తివసేన న నిస్సయేథ. న కేలాయేథాతి న మమాయేథ. న ధనాయేథాతి ధనం ద్రబ్యం న కయిరాథ. ఉభయత్థాతి సమథే విపస్సనాయ చ.
అసద్ధమ్మేతిఆదీసు అసతం హీనజ్ఝాసయానం ధమ్మోతి అసద్ధమ్మో. గామవాసీనం ధమ్మోతి గామధమ్మో. కిలేసానం వస్సనసభావతాయ వసలధమ్మో. కిలేసేహి దూసితత్తా థూలత్తా చ దుట్ఠుల్లో. ఉదకసుద్ధిపరియోసానతాయ ఓదకన్తికో. ‘‘ధమ్మాపి వో పహాతబ్బా’’తి ఇమినాపి ఓవాదేన భిక్ఖూ ఉద్దిస్స కథేన్తోపి అరిట్ఠంయేవ నిగ్గణ్హాతి.
౨౪౧. తివిధగ్గాహవసేనాతి తణ్హామానదిట్ఠిగ్గాహవసేన. యది ఏవం ‘‘అహం మమాతి గణ్హాతీ’’తి గాహద్వయమేవ కస్మా వుత్తన్తి? నయిదమేవం తత్థాపి గాహత్తయస్సేవ వుత్తత్తా. ‘‘అహ’’న్తి హి ఇమినా మానదిట్ఠిగ్గాహా వుత్తా ‘‘అహమస్మీ’’తి గాహసామఞ్ఞతో. దిట్ఠిపి దిట్ఠిట్ఠానం పురిముప్పన్నాయ దిట్ఠియా ఉత్తరదిట్ఠియా సక్కాయదిట్ఠియా సస్సతదిట్ఠియా చ కారణభావతో. ఆరమ్మణం పఞ్చ ఖన్ధా, రూపారమ్మణాదీని చ. దిట్ఠియా పచ్చయో అవిజ్జా-ఫస్స-సఞ్ఞా-వితక్క-అయోనిసోమనసికార-పాపమిత్తపరతోఘోసాదికో దిట్ఠియా ఉపనిస్సయాదిపచ్చయో. వుత్తఞ్హేతం పటిసమ్భిదాయం (పటి. మ. ౧.౧౨౪)‘‘కతమాని అట్ఠ దిట్ఠిట్ఠానాని అవిజ్జాపి ఫస్సోపి సఞ్ఞాపి వితక్కోపి అయోనిసోమనసికారోపి పాపమిత్తోపి పరతోఘోసోపి దిట్ఠిట్ఠాన’’న్తిఆది. రూపారమ్మణాతి రుప్పనసభావధమ్మారమ్మణా. రూపం పన అత్తాతి న వత్తబ్బం ఇధ ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తి (సం. ని. ౩.౮౧, ౩౪౫) ఇమస్స గాహస్స అనధిప్పేతత్తా. సో హి ‘‘యమ్పి తం దిట్ఠిట్ఠాన’’న్తిఆదినా పరతో వుచ్చతి. ఇధ పన ‘‘రూపవన్తం అత్తానం సమనుపస్సతి, అత్తని రూపం, రూపస్మిం అత్తాన’’న్తి ఇమే తయో గాహా అధిప్పేతాతి కేచి, తదయుత్తం. యస్మా రూపం అత్తా న హోతి, అత్తగ్గాహస్స పన ఆలమ్బనం హోతి, అత్తసభావేయేవ వా రూపాదిధమ్మే ఆరబ్భ అత్తదిట్ఠి ఉప్పజ్జతి, న అత్తానం తస్స పరమత్థతో అనుపలబ్భనతో, తస్మా రూపాదిఆరమ్మణావ అత్తదిట్ఠీతి కత్వా వుత్తం, రూపం పన ‘‘అత్తా’’తి న వత్తబ్బన్తి అయమేత్థ అత్థో. ‘‘యమ్పి తం దిట్ఠిట్ఠాన’’న్తిఆదినా పన విపస్సనాపటివిపస్సనా వియ దిట్ఠిఅనుపస్సనా నామ దస్సితా.
గన్ధరసఫోట్ఠబ్బాయతనానం సమ్పత్తగాహిన్ద్రియవిసయతాయ పత్వా గహేతబ్బతా. తఞ్హి తస్స అత్తనో విసయం పరిభుత్వా సమ్బన్ధం హుత్వా గణ్హాతి. అవసేసాని సత్తాయతనాని విఞ్ఞాతం నామ మనసా విఞ్ఞాతబ్బతో. అఞ్ఞథా ఇతరేసమ్పి విఞ్ఞాతతా సియా. పత్తన్తి అధిగతం. పరియేసితన్తి గవేసితం. అనువిచరితన్తి చిన్తితం. తేనాహ ‘‘మనసా’’తి. ఏత్థ చ పత్తపరియేసనానం అపటిక్ఖేపస్స, విసుం, ఏకజ్ఝం పటిక్ఖేపస్స చ వసేన చతుక్కోటికం దస్సేత్వా పత్తపరియేసితేహి అనువిచరితస్స భేదం దస్సేతుం ‘‘లోకస్మిఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం. పరియేసిత్వా పత్తం పఠమం చేతసా పచ్ఛా కాయేన పత్తత్తా పత్తం నామ. పరియేసిత్వా నోపత్తం పరియేసితం నామ కేవలం పరియేసితభావతో. అపరియేసిత్వా పత్తఞ్చ నోపత్తఞ్చ మనసా అనువిచరితబ్బతో మనసానువిచరితం నామ.
అయఞ్చ వికప్పో ఆకులో వియాతి ‘‘అథ వా’’తిఆది వుత్తం. పత్తట్ఠేనాతి పత్తభావేన పత్తతాసామఞ్ఞేన. అపరియేసిత్వా నోపత్తం మనసానువిచరితం నామ పత్తియా పరియేసనాయ చ అభావతో. సబ్బం వా ఏతన్తి ‘‘పరియేసిత్వా పత్తమ్పీ’’తిఆదినా వుత్తం చతుబ్బిధమ్పి. ఇమినాతి ‘‘యమ్పి తం దిట్ఠిట్ఠానం’’తిఆదివచనేన. విఞ్ఞాణారమ్మణా తణ్హామానదిట్ఠియో కథితా పారిసేసఞాయేన. ఏవం పారిసేసఞాయపరిగ్గహే కిం పయోజనన్తి ఆహ ‘‘దేసనావిలాసేనా’’తిఆది. యేసం వినేయ్యానం దేసేతబ్బధమ్మస్స సరూపం అనామసిత్వా ఆరమ్మణకిచ్చ-సమ్పయుత్తధమ్మ-ఫలవిసేసాది-పకారన్తరవిభావనేన పటివేధో హోతి, తేసం తప్పకారభేదేహి ధమ్మేహి, యేసం పన యేన ఏకేనేవ పకారేన సరూపేనేవ వా విభావనే కతే పటివేధో హోతి, తేసం తం వత్వా ధమ్మిస్సరత్తా తదఞ్ఞం నిరవసేసాకారవిభావనఞ్చ దేసనావిలాసో. తేనాహ ‘‘దిట్ఠాదిఆరమ్మణవసేన విఞ్ఞాణం దస్సిత’’న్తి.
దిట్ఠిట్ఠానన్తి దిట్ఠి ఏవ దిట్ఠిట్ఠానం, తం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. యం రూపం ఏసా దిట్ఠి ‘‘లోకో చ అత్తా చా’’తి గణ్హాతి. తం రూపం సన్ధాయ ‘‘సో లోకో సో అత్తా’’తి వచనం వుత్తన్తి యోజనా. సో పేచ్చభవిస్సామీతి ఉద్ధమాఘాతనికవాదవసేనాయం దిట్ఠీతి ఆహ ‘‘సో అహం పరలోకం గన్త్వా నిచ్చో భవిస్సామీ’’తిఆది. ధువోతి థిరో. సస్సతోతి సబ్బదాభావీ. అవిపరిణామధమ్మోతి జరాయ మరణేన చ అవిపరిణామేతబ్బసభావో, నిబ్బికారోతి అత్థో. తమ్పి దస్సనన్తి తమ్పి తథావుత్తం దిట్ఠిదస్సనం అత్తానం వియ తణ్హాదిట్ఠిగ్గాహవిసేసేన గణ్హాతి. తేనాహ ‘‘ఏతం మమా’’తిఆది. దిట్ఠారమ్మణాతి దిట్ఠివిసయా. కథం పన దిట్ఠి దిట్ఠివిసయా హోతీతి ఆహ ‘‘విపస్సనాయా’’తిఆది. పటివిపస్సనాకాలేతి యమకతో సమ్మసనాదికాలం సన్ధాయాహ. తత్థ అక్ఖరచిన్తకానం సద్దే వియ, వేదజ్ఝాయీనం వేదసత్థే వియ చ దిట్ఠియం దిట్ఠిగతికానం దిట్ఠిగ్గాహప్పవత్తి దట్ఠబ్బా.
సమనుపస్సతీతి పదస్స చ తస్సో సమనుపస్సనా అత్థోతి యోజనా. తేన సమనుపస్సనా నామ చతుబ్బిధాతి దస్సేతి. తత్థ ఞాణం తావ సమవిసమం సమ్మా యాథావతో అనుపస్సతీతి సమనుపస్సనా. ఇతరా పన సంకిలేసవసేన అను అను పస్సన్తీతి సమనుపస్సనా. యది ఏవం హోతు తావ దిట్ఠిసమనుపస్సనా మిచ్ఛాదస్సనభావతో, కథం తణ్హామానాతి? తణ్హాయపి సత్తానం పాపకరణే ఉపాయదస్సనవసేన పఞ్ఞాపతిరూపికా పవత్తి లబ్భతేవ, యాయ వఞ్చననికతిసాచియోగా సమ్భవన్తి. మానోపి సేయ్యాదినా దస్సనవసేనేవ తథా అత్తానం ఊహతీతి తణ్హామానానం సమనుపస్సనాపతిరూపికా పవత్తి లబ్భతీతి దట్ఠబ్బం. అవిజ్జమానేతి ‘‘ఏతం మమా’’తి ఏవం గహేతబ్బే తణ్హావత్థుస్మిం అజ్ఝత్తఖన్ధపఞ్చకే అనుపలబ్భమానే వినట్ఠే. న పరితస్సతి భయపరిత్తాసతణ్హాపరిత్తాసానం మగ్గేన సముగ్ఘాతితత్తా.
౨౪౨. చతూహి కారణేహీతి ‘‘అసతి న పరితస్సతీ’’తి వుత్తమ్పి ఇతరేహి తీహి సహ గహేత్వా వుత్తం. చతూహి కారణేహీతి చతుక్కోటికసుఞ్ఞతాకథనస్స కారణేహి. బహిద్ధా అసతీతి బాహిరే వత్థుస్మిం అవిజ్జమానే. సా పనస్స అవిజ్జమానతా లద్ధవినాసేన వా అలద్ధాలాభేన వాతి పాళియం – ‘‘అహు వత మే, తం వత మే నత్థి, సియా వత మే, తం వతాహం న లభామీ’’తి వుత్తన్తి తదుభయం పరిక్ఖారవసేన విభజిత్వా తత్థ పరితస్సనం దస్సేతుం ‘‘బహిద్ధా పరిక్ఖారవినాసే’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యానం ‘‘రథో వయ్హ’’న్తి ఏవమాది. వాహనం హత్థిఅస్సాది.
యేహి కిలేసేహీతి యేహి అసన్తపత్థనాదీహి కిలేసేహి. ఏవం భవేయ్యాతి ఏవం ‘‘అహు వత మే’’తిఆదినా చోదనాది భవేయ్య. దిట్ఠిట్ఠానాధిట్ఠానపరియుట్ఠానాభినివేసానుసయానన్తి ఏత్థ అపరాపరం పవత్తాసు దిట్ఠీసు యా పరతో ఉప్పన్నా దిట్ఠియో, తాసం పురిముప్పన్నా దిట్ఠియో కారణట్ఠేన దిట్ఠిట్ఠానాని. అధికరణట్ఠేన దిట్ఠాధిట్ఠానాని, పరియుట్ఠానప్పత్తియా సబ్బాపి దిట్ఠిపరియుట్ఠానాని. ‘‘ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి (మ. ని. ౨.౨౦౨, ౪౨౭; ౩.౨౭-౨౯; ఉదా. ౫౫; మహాని. ౨౦; నేత్తి. ౫౯) పవత్తియా అభినివేసా. అప్పహీనభావేన సన్తానే సయన్తీతి అనుసయాతి ఏవం దిట్ఠిట్ఠానాదీనం పదానం విభాగో వేదితబ్బో. తణ్హాదీహి కమ్పనియతాయ సబ్బసఙ్ఖారావ ఇఞ్జితానీతి సబ్బసఙ్ఖారఇఞ్జితాని. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఉపధీయతి ఏత్థ దుక్ఖన్తి ఉపధి, ఖన్ధావ ఉపధి ఖన్ధూపధి. ఏస నయో సేసేసుపి. తదేవ చ ఆగమ్మ తణ్హా ఖీయతి విరజ్జతి నిరుజ్ఝతీతి యోజనా. ఉచ్ఛిజ్జిస్సామి నామస్సూతిఆదీసు నిపాతమత్తం, సంసయే వా. తాసోతి అత్తనియాభావం పటిచ్చ తణ్హాపరిత్తాసో చేవ భయపరిత్తాసో చ. తేనాహ ‘‘తాసో హేసో’’తిఆది. నో చస్సం,నో చ మే సియాతి ‘‘అహ’’న్తి కిర కోచి నో చస్సం, ‘‘మే’’తి చ కిఞ్చి నో సియాతి. తాసప్పతీకారదస్సనఞ్హేతం.
౨౪౩. ఏత్తావతాతి ‘‘ఏవం వుత్తే’’తిఆదినా, పుచ్ఛానుసన్ధివసేన పవత్తాయ ‘‘ఛయిమాని, భిక్ఖవే, దిట్ఠిట్ఠానానీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౪౧) వా. సాపి హి అజ్ఝత్తఖన్ధవినాసే పరితస్సనకం దస్సేత్వా అపరితస్సనకం దస్సేన్తీ పవత్తాతి తస్సనకస్స సుఞ్ఞతాదస్సనం అకిచ్చసాధకమ్పి సుఞ్ఞతాదస్సనమేవాతి ఇమేసం వసేన ‘‘చతుక్కోటికా సుఞ్ఞతా కథితా’’తి వుత్తం. బహిద్ధా పరిక్ఖారన్తి బాహిరం సవిఞ్ఞాణకం అవిఞ్ఞాణకఞ్చ సత్తోపకరణం. తఞ్హి జీవితవుత్తియా పరిక్ఖారకట్ఠేన ‘‘పరిక్ఖారో’’తి వుత్తం. పరిగ్గహం నామ కత్వాతి ‘‘మమ ఇద’’న్తి పరిగ్గహేతబ్బతాయ పరిగ్గహితం నామ కత్వా. సబ్బోపి దిట్ఠిగ్గాహో ‘‘అత్తా నిచ్చో ధువో సస్సతో, అత్తా ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతీ’’తిఆదినా అత్తదిట్ఠిసన్నిస్సయోయేవాతి వుత్తం ‘‘సక్కాయదిట్ఠిపముఖా ద్వాసట్ఠిదిట్ఠియో’’తి. అయాథావగ్గాహినా అభినివేసనపఞ్ఞాపనానం ఉపత్థమ్భభావతో దిట్ఠి ఏవ నిస్సయోతి దిట్ఠినిస్సయో. పరిగ్గణ్హేయ్యాతి నిచ్చాదివిసేసయుత్తం కత్వా పరిగ్గణ్హేయ్య. కిమేవం పరిగ్గహేతుం సక్కుణేయ్య? సబ్బత్థాతి ‘‘తం, భిక్ఖవే, అత్తవాదుపాదానం ఉపాదియేథ, తం, భిక్ఖవే, దిట్ఠినిస్సయం నిస్సయేథా’’తి ఏతేసుపి.
౨౪౪. అత్తని వా సతీతి యస్స అత్తనో సన్తకభావేన కిఞ్చి అత్తనియన్తి వుచ్చేయ్య, తస్మిం అత్తని సతి, సో ఏవ పన అత్తా పరమత్థతో నత్థీతి అధిప్పాయో. సక్కా హి వత్తుం బాహిరకపరికప్పితో అత్తా ‘‘పరమత్థో’’తి? సియా ఖన్ధపఞ్చకం ఞేయ్యసభావత్తా యథా తం ఘటో, యది పన తదఞ్ఞం నామ కిఞ్చి అభవిస్స, న తం నియమతో విపరీతం సియాతి? న చ సో పరమత్థతో అత్థి పమాణేహి అనుపలబ్భమానత్తా తురఙ్గమవిసాణం వియాతి. అత్తనియే వా పరిక్ఖారే సతీతి ‘‘ఇదం నామ అత్తనో సన్తక’’న్తి తస్స కిఞ్చనభావేన నిచ్ఛితే కిస్మిఞ్చి వత్థుస్మిం సతి. అత్తనో ఇదన్తి హి అత్తనియన్తి. అహన్తి సతీతి ‘‘అహం నామాయ’’న్తి అహంకారవత్థుభూతే పరమత్థతో నిద్ధారితసరూపే కిస్మిఞ్చి సతి తస్స సన్తకభావేన మమాతి కిఞ్చి గహేతుం యుత్తం భవేయ్య. మమాతి సతి ‘‘అహ’’న్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఇతి పరమత్థతో అత్తనో అనుపలబ్భమానత్తా అత్తనియం కిఞ్చి పరమత్థతో నత్థేవాతి సబ్బసఙ్ఖారానం అనత్తతాయ అనత్తనియతం, అనత్తనియతాయ చ అనత్తకతం దస్సేతి. భూతతోతి భూతత్థతో. తథతోతి తథసభావతో. థిరతోతి ఠితసభావతో నిబ్బికారతో.
యస్మా హుత్వా న హోతీతి యస్మా పుబ్బే అసన్తం పచ్చయసమవాయేన హుత్వా ఉప్పజ్జిత్వా పున భఙ్గుపగమేన న హోతి, తస్మా న నిచ్చన్తి అనిచ్చం, అధువన్తి అత్థో. తతో ఏవ ఉప్పాదవయవత్తితోతి ఉప్పజ్జనవసేన నిరుజ్ఝనవసేన చ పవత్తనతో. సభావవిగమో ఇధ విపరిణామో, ఖణికతా తావకాలికతా, నిచ్చసభావాభావో ఏవ నిచ్చపటిక్ఖేపో. అనిచ్చధమ్మా హి తేనేవ అత్తనో అనిచ్చభావేన అత్థతో నిచ్చతం పటిక్ఖిపన్తి నామ. తథా హి వుత్తం ‘‘న నిచ్చన్తి అనిచ్చ’’న్తి. ఉప్పాదజరాభఙ్గవసేన రూపస్స నిరన్తరబాధతాతి పటిపీళనాకారేనస్స దుక్ఖతా. సన్తాపో దుక్ఖదుక్ఖతాదివసేన సన్తాపనం పరిదహనం, తతో ఏవస్స దుస్సహతాయ దుక్ఖమతా. తిస్సన్నం దుక్ఖతానం సంసారదుక్ఖస్స చ అధిట్ఠానతాయ దుక్ఖవత్థుకతా. సుఖసభావాభావో ఏవ సుఖపటిక్ఖేపో. విపరిణామధమ్మన్తి జరాయ మరణేన చ విపరిణమనసభావం. యస్మా ఇదం రూపం పచ్చయసమవాయేన ఉప్పాదం, ఉప్పాదానన్తరం జరం పత్వా అవస్సమేవ భిజ్జతి, భిన్నఞ్చ భిన్నమేవ, నాస్స కస్సచి సఙ్కమోతి భవన్తరానుపగమనసఙ్ఖాతేన సఙ్కమాభావేన విపరిణామధమ్మతం పాకటం కాతుం ‘‘భవసఙ్కన్తి ఉపగమనసభావ’’న్తి వుత్తం. పకతిభావవిజహనం సభావవిగమో నిరుజ్ఝనమేవ. న్తి అనిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం రూపం. ఇమినాతి ‘‘నో హేతం, భన్తే’’తి రూపస్స తణ్హాదిగ్గాహానం వత్థుభావపటిక్ఖేపేన. రూపఞ్హి ఉప్పన్నం ఠితిం మా పాపుణాతు, ఠితిప్పత్తం మా జీరతు, జరప్పత్తం మా భిజ్జతు, ఉదయబ్బయేహి మా కిలమియతూతి న ఏత్థ కస్సచి వసీభావో అత్థి, స్వాయమస్స అవసవత్తనట్ఠో అనత్తతాసల్లక్ఖణస్స కారణం హోతీతి ఆహ ‘‘అవసవత్తనాకారేన రూపం, భన్తే, అనత్తాతి పటిజానన్తీ’’తి. నివాసికారకవేదకఅధిట్ఠాయకవిరహేన తతో సుఞ్ఞతా సుఞ్ఞట్ఠో, సామిభూతస్స కస్సచి అభావో అస్సామికట్ఠో, యథావుత్తవసవత్తిభావాభావో అనిస్సరట్ఠో, పరపరికప్పితఅత్తసభావాభావో ఏవ అత్తపటిక్ఖేపట్ఠో.
యస్మా అనిచ్చలక్ఖణేన వియ దుక్ఖలక్ఖణం, తదుభయేన అనత్తలక్ఖణం సువిఞ్ఞాపయం, న కేవలం, తస్మా తదుభయేనేత్థ అనత్తలక్ఖణవిభావనం కతన్తి దస్సేన్తో ‘‘భగవా హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ అనిచ్చవసేనాతి అనిచ్చతావసేన. దుక్ఖవసేనాతి దుక్ఖతావసేన. న ఉపపజ్జతీతి న యుజ్జతి. తమేవ అయుజ్జమానతం దస్సేతుం ‘‘చక్ఖుస్స ఉప్పాదోపీ’’తిఆది వుత్తం. యస్మా అత్తవాదీ అత్తానం నిచ్చం పఞ్ఞపేతి, చక్ఖుం పన అనిచ్చం, తస్మా చక్ఖు వియ అత్తాపి అనిచ్చో ఆపన్నో. తేనాహ ‘‘యస్స ఖో పనా’’తిఆది. తత్థ వేతీతి విగచ్ఛతి నిరుజ్ఝతి. ఇతి చక్ఖు అనత్తాతి చక్ఖుస్స ఉదయబ్బయవన్తతాయ అనిచ్చతా, అత్తనో చ అత్తవాదినా అనిచ్చతాయ అనిచ్ఛితత్తా చక్ఖు అనత్తా.
కామం అనత్తలక్ఖణసుత్తే (సం. ని. ౩.౫౯; మహావ. ౨౦) – ‘‘యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, రూపం అనత్తా, తస్మా రూపం ఆబాధాయ సంవత్తతీ’’తి రూపస్స అనత్తతాయ దుక్ఖతా విభావితా వియ దిస్సతి, తథాపి ‘‘యస్మా రూపం ఆబాధాయ సంవత్తతి, తస్మా అనత్తా’’తి పాకటతాయ సాబాధతాయ రూపస్స అత్తసారాభావో విభావితో, తతో ఏవ చ ‘‘న లబ్భతి రూపే ఏవం మే రూపం హోతు, ఏవం మే రూపం మా అహోసీ’’తి రూపే కస్సచి అనిస్సరతా, తస్స చ అవసవత్తనాకారో దస్సితోతి ఆహ ‘‘దుక్ఖవసేన అనత్తతం దస్సేతీ’’తి. యదనిచ్చం తం దుక్ఖన్తి యం వత్థు అనిచ్చం, తం దుక్ఖం ఉదయబ్బయపటిపీళితత్తా, యం పన నిచ్చం తదభావతో, తం సుఖం యథా తం నిబ్బానన్తి అధిప్పాయో. యం తన్తి కారణనిద్దేసోవాయం, యస్మా రూపం అనిచ్చం, తం తస్మాతి అత్థో. యం దుక్ఖం తదనత్తాతి ఏత్థ వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. అనిచ్చన్తి ఇమినా ఘటాది వియ పచ్చయుప్పన్నత్తా రూపం అనిచ్చన్తి ఇమమత్థం దస్సేతి. ఇమినావ నయేన ‘‘అనత్తా’’తి వత్తుం లబ్భమానేపి ‘‘అనత్తా’’తి వత్తా నామ నత్థి. ఏవం దుక్ఖన్తి వదన్తీతి ఏత్థాపి యథారహం వత్తబ్బం ‘‘అక్ఖిసూలాదివికారప్పత్తకాలే వియ పచ్చయుప్పన్నత్తా దుక్ఖం రూప’’న్తిఆదినా. దుద్దసం దుప్పఞ్ఞాపనం. తథా హి సరభఙ్గాదయోపి సత్థారో నాద్దసంసు, కుతో పఞ్ఞాపనా. తయిదం అనత్తలక్ఖణం.
తస్మాతిహాతిఆదినా తియద్ధగతరూపం లక్ఖణత్తయం ఆరోపేత్వా వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఏతరహి అఞ్ఞదాపీ’’తి. తం పన యాదిసం తాదిసమ్పి తథా వుత్తన్తి అజ్ఝత్తాదివిసేసోపి వత్తబ్బో. పి-సద్దేన వా తస్సాపి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.
౨౪౫. ఉక్కణ్ఠతీతి నాభిరమతి. అఞ్ఞత్థ ‘‘నిబ్బిదా’’తి బలవవిపస్సనా వుచ్చతి, సానులోమా పన సఙ్ఖారుపేక్ఖా ‘‘వుట్ఠానగామినీ’’తి, సా ఇధ కథం నిబ్బిదా నామ జాతాతి ఆహ ‘‘వుట్ఠానగామినివిపస్సనాయ హీ’’తిఆది. ఇమినా సిఖాపత్తనిబ్బేదతాయ వుట్ఠానగామినీ ఇధ నిబ్బిదానామేన వుత్తాతి దస్సేతి.
‘‘సో అనుపుబ్బేన సఞ్ఞగ్గం ఫుసతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౪౧౪, ౪౧౫) వత్వా ‘‘సఞ్ఞా ఖో పోట్ఠపాద పఠమం ఉప్పజ్జతి, పచ్ఛా ఞాణ’’న్తి (దీ. ని. ౧.౪౧౬) వుత్తత్తా సఞ్ఞగ్గన్తి వుత్తా లోకియాసు పహానసఞ్ఞాసు సిఖాపత్తభావతో. ధమ్మట్ఠితిఞాణన్తి వుత్తా ఇదప్పచ్చయతాదస్సనస్స మత్థకప్పత్తీతి కత్వా. తతో పరఞ్హి అసఙ్ఖతారమ్మణం ఞాణం హోతి. తేనాహ – ‘‘పుబ్బే ఖో సుసిమ ధమ్మట్ఠితిఞాణం, పచ్ఛా నిబ్బానే ఞాణ’’న్తి (సం. ని. ౨.౭౦). పారిసుద్ధిపధానియఙ్గన్తి వుత్తా మగ్గాధిగమస్స పరిపన్థభూతసబ్బసంకిలేసవిసుద్ధి పధానికస్స యోగినో, పధానభావనాయ వా జాతం అఙ్గన్తి కత్వా. పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధీతి వుత్తా పరముక్కంసగతపటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధిభావతో. అతమ్మయతన్తి ఏత్థ తమ్మయతా నామ తణ్హా, కామతణ్హాదీసు తాయ తాయ నిబ్బత్తత్తా తమ్మయం నామ తేభూమికప్పవత్తం, తస్స భావోతి కత్వా. తస్సా తణ్హాయ పరియాదానతో వుట్ఠానగామినివిపస్సనా అతమ్మయతాతి వుచ్చతి. నిస్సాయాతి తం అతమ్మయతం పచ్చయం కత్వా. ఆగమ్మాతి తస్సేవ వేవచనం. నానత్తాతి నానాసభావా బహూ అనేకప్పకారా. నానత్తసితాతి నానారమ్మణనిస్సితా రూపాదివిసయా. ఏకత్తాతి ఏకసభావా. ఏకత్తసితాతి ఏకంయేవ ఆరమ్మణం నిస్సితా. తం నిస్సాయాతి తం ఏకత్తసితం ఉపేక్ఖం పచ్చయం కత్వా. ఏతిస్సాతి ఏతిస్సా ఉపేక్ఖాయ. పహానం హోతీతి అఞ్ఞాణుపేక్ఖతో పభుతి సబ్బం ఉపేక్ఖం పజహిత్వా ఠితస్స ‘‘అతమ్మయతా’’తి వుత్తాయ వుట్ఠానగామినివిపస్సనాయ అరూపావచరసమాపత్తిఉపేక్ఖాయ విపస్సనుపేక్ఖాయ చ పహానం హోతీతి పరియాదానన్తి వుత్తాతి. సబ్బసఙ్ఖారగతస్స ముఞ్చితుకమ్యతాపటిసఙ్ఖానస్స సిఖాపత్తభావతో వుట్ఠానగామినీ ముఞ్చితుకమ్యతా పటిసఙ్ఖానన్తి చ వుత్తా. ముదుమజ్ఝాదివసేన పవత్తిఆకారమత్తం, అత్థతో ఏకత్థా ముఞ్చితుకమ్యతాదయో, బ్యఞ్జనమేవ నానం. ద్వీహి నామేహీతి గోత్రభు, వోదానన్తి ఇమేహి ద్వీహి నామేహి.
విరాగోతి మగ్గో, అచ్చన్తమేవ విరజ్జతి ఏతేనాతి విరాగో, తేన. మగ్గేన హేతుభూతేన. విముచ్చతీతి పటిప్పస్సద్ధివిముత్తివసేన విముచ్చతి. తేనాహ ‘‘ఫలం కథిత’’న్తి.
మహాఖీణాసవోతి పసంసావచనం యథా ‘‘మహారాజా’’తి. తథా హి తం పసంసన్తో సత్థా ‘‘అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఉక్ఖిత్తపలిఘో ఇతిపీ’’తిఆదిమాహాతి. తదత్థం వివరితుం ‘‘ఇదాని తస్సా’’తిఆది వుత్తం. యథాభూతేహీతి యాథావతో భూతేహి. దురుక్ఖిపనట్ఠేనాతి పచురజనేహి ఉక్ఖిపితుం అసక్కుణేయ్యభావేన. నిబ్బాననగరప్పవేసే విబన్ధనేన పలిఘో వియాతి పలిఘోతి వుచ్చతి. మత్థకచ్ఛిన్నో తాలో పత్తఫలాదీనం అనఙ్గతో తాలావత్థు అసివే ‘‘సివా’’తి సమఞ్ఞా వియ. తేనాహ ‘‘సీసచ్ఛిన్నతాలో వియ కతా’’తి. పునబ్భవస్స కరణసీలో, పునబ్భవం వా ఫలం అరహతీతి పోనోభవికో. ఏవంభూతో పన పునబ్భవం దేతి నామాతి ఆహ ‘‘పునబ్భవదాయకో’’తి. పునబ్భవఖన్ధానం పచ్చయోతి ఇమినా జాతిసంసారోతి ఫలూపచారేన కారణం వుత్తన్తి దస్సేతి. పరిక్ఖాతి వుచ్చతి సన్తానస్స పరిక్ఖిపనతో. సంకిణ్ణత్తాతి సబ్బసో కిణ్ణత్తా వినాసితత్తా. గబ్భీరానుగతట్ఠేనాతి గమ్భీరం అనుపవిట్ఠట్ఠేన. లుఞ్చిత్వాతి ఉద్ధరిత్వా. ఏతానీతి కామరాగసఞ్ఞోజనాదీని. అగ్గళాతి వుచ్చన్తి అవధారణట్ఠేన. అగ్గమగ్గేన పతితో మానద్ధజో ఏతస్సాతి పతితమానద్ధజో. ఇతరభారోరోపనస్స పురిమపదేహి పకాసితత్తా ‘‘మానభారస్సేవ ఓరోపితత్తా పన్నభారోతి అధిప్పేతో’’తి వుత్తం. మానసంయోగేనేవ విసంయుత్తత్తాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. పఞ్చపి ఖన్ధే అవిసేసతో అస్మీతి గహేత్వా పవత్తమానో ‘‘అస్మిమానో’’తి అధిప్పేతోతి వుత్తం ‘‘రూపే అస్మీతి మానో’’తిఆది.
నగరద్వారస్స పరిస్సయపటిబాహనత్థఞ్చేవ సోభనత్థఞ్చ ఉభోసు పస్సేసు ఏసికత్థమ్భే నిఖణిత్వా ఠపేన్తీతి ఆహ ‘‘నగరద్వారే ఉస్సాపితే ఏసికత్థమ్భే’’తి. పాకారవిద్ధంసనేనేవ పరిక్ఖాయ భూమిసమకరణం హోతీతి ఆహ ‘‘పాకారం భిన్దన్తో పరిక్ఖం సంకిరిత్వా’’తి. ఏవన్తిఆది ఉపమాసంసన్దనం. సన్తో సంవిజ్జమానో కాయో ధమ్మసమూహోతి సక్కాయో, ఉపాదానక్ఖన్ధపఞ్చకం. ద్వత్తింస కమ్మకారణా దుక్ఖక్ఖన్ధే ఆగతా. అక్ఖిరోగసీసరోగాదయో అట్ఠనవుతి రోగా. రాజభయాదీని పఞ్చవీసతి మహాభయాని.
౨౪౬. అనధిగమనీయవిఞ్ఞాణతన్తి ‘‘ఇదం నామ నిస్సాయ ఇమినా నామ ఆకారేన పవత్తతీ’’తి ఏవం దువిఞ్ఞేయ్యచిత్తతం. అన్వేసన్తి పచ్చత్తే ఏకవచనన్తి ఆహ ‘‘అన్వేసన్తో’’తి. సత్తోపి తథాగతోతి వుచ్చతి ‘‘తథాగతో పరం మరణా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౬౫) వియ. సత్తో హి యథేకో కమ్మకిలేసేహి ఇత్థత్తం ఆగతో, తథా అపరోపి ఆగతోతి ‘‘తథాగతో’’తి వుచ్చతి. ఉత్తమపుగ్గలోతి భగవన్తం సన్ధాయ వదతి. ఖీణాసవోపీతి యో కోచి ఖీణాసవోపి ‘‘తథాగతో’’తి అధిప్పేతో. సోపి హి యథేకో చతూసు సతిపట్ఠానేసు సూపట్ఠితచిత్తో సత్త బోజ్ఝఙ్గే యథాభూతం భావేత్వా అనుత్తరం అరహత్తం ఆగతో అధిగతో, తథా అపరోపి ఆగతోతి ‘‘తథాగతో’’తి వుచ్చతి. అసంవిజ్జమానోతి పరమత్థతో అనుపలబ్భనీయో. అవిన్దేయ్యోతి న విన్దితబ్బో, దువిఞ్ఞేయ్యోతి అత్థో.
తథాగతో సత్తో పుగ్గలోతి న పఞ్ఞపేమి పరమత్థతో సత్తస్సేవ అభావతోతి అధిప్పాయో. కిం పఞ్ఞపేస్సామి పఞ్ఞత్తిఉపాదానస్సపి ధరమానకస్స అభావతో. ‘‘అనుప్పాదో ఖేమం, అనుప్పత్తి ఖేమ’’న్తిఆదినా అసఙ్ఖతాయ ధాతుయా పక్ఖన్ధనవసేన పవత్తం అగ్గఫలసమాపత్తిఅత్థం విపస్సనాచిత్తం వా.
తుచ్ఛాతి కరణే నిస్సక్కవచనన్తి ఆహ ‘‘తుచ్ఛకేనా’’తి. వినయతీతి వినయో, సో ఏవ వేనయికో. తథా మన్తి తథాభూతం మం. పరమత్థతో విజ్జమానస్స హి సత్తస్స అభావం వదన్తో సత్తవినాసపఞ్ఞాపకో చ నామ సియా, అహం పన పరమత్థతో అవిజ్జమానం తం ‘‘నత్థీ’’తి వదామి. యథా చ లోకో వోహరతి, తథేవ తం వోహరామి, తథాభూతం మం యే సమణబ్రాహ్మణా ‘‘వేనయికో సమణో గోతమో’’తి వదన్తా అసతా తుచ్ఛా ముసా అభూతేన అబ్భాచిక్ఖన్తీతి యోజనా. అప్పటిసన్ధికస్స ఖీణాసవస్స చరిమచిత్తం నిరుపాదానతో అనుపాదానో వియ జాతవేదో పరినిబ్బుతం ఇదం నామ నిస్సితన్తి న పఞ్ఞాయతీతి వదన్తో కిమేత్తావతా ఉచ్ఛేదవాదీ భవేయ్య, నాహం కదాచిపి అత్థి, నాపి కోచి అత్థీతి వదామి. ఏవం సన్తే కిం నిస్సాయ తే మోఘపురిసా సతో సత్తస్స నామ ఉచ్ఛేదం వినాసం విభవం పఞ్ఞపేతీతి వదన్తా అసతా…పే… అబ్భాచిక్ఖన్తీతి అయమేత్థ అధిప్పాయో.
మహాబోధిమణ్డమ్హీతి బోధిమణ్డగ్గహణేన సత్తసత్తాహమాహ. తేన ధమ్మచక్కపవత్తనతో (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౩; పటి. మ. ౨.౩౦) పుబ్బే వుత్తం తన్తిదేసనం వదతి. చతుసచ్చమేవ పఞ్ఞపేమీతి ఏతేన సచ్చవిముత్తా సత్థుదేసనా నత్థీతి దస్సేతి. ఏత్థ చ – ‘‘పుబ్బే చేవ ఏతరహి చ దుక్ఖఞ్చేవ పఞ్ఞపేమి దుక్ఖస్స చ నిరోధ’’న్తి వదన్తో భగవా నాహం కదాచిపి ‘‘అత్తా ఉచ్ఛిజ్జతి, వినస్సతీ’’తి వా, ‘‘అత్తా నామ కోచి అత్థీ’’తి వా వదామి. ఏవం సన్తే కిం నిస్సాయ తే మోఘపురిసా ‘‘సతో సత్తస్స ఉచ్ఛేదం వినాసం విభవం పఞ్ఞపేతీ’’తి అసతా తుచ్ఛేన అబ్భాచిక్ఖన్తీతి దస్సేతి. పరేతి అమామకా, మమ ఓవాదస్స అభాజనభూతాతి అత్థోతి ఆహ ‘‘సచ్చాని…పే… అసమత్థపుగ్గలా’’తి. అధిప్పాయేనాతి ఇమినా తేసం అధిప్పాయమత్తం, రోసనవిహేసనాని పన తథాగతస్స ఆకాసస్స విలిఖనం వియ న సమ్భవన్తియేవాతి దస్సేతి. ఆహనతి చిత్తన్తి ఆఘాతో. అప్పతీతా హోన్తి ఏతేనాతి అప్పచ్చయో. చిత్తం న అభిరాధయతీతి అనభిరద్ధి. అతుట్ఠీతి తుట్ఠిపటిపక్ఖో తథాపవత్తో చిత్తుప్పాదో, కోధో ఏవ వా.
పరేతి అఞ్ఞే ఏకచ్చే. ఆనన్దన్తి పమోదన్తి ఏతేనాతి ఆనన్దో, పీతియా ఏవేతం అధివచనం. సోభనమనతా సోమనస్సం, చేతసికసుఖస్సేతం అధివచనం. ఉప్పిలతి పురిమావత్థాయ భిజ్జతి విసేసం ఆపజ్జతీతి ఉప్పిలం, తదేవ ఉప్పిలావితం, తస్స భావో ఉప్పిలావితత్తం. యాయ ఉప్పన్నాయ కాయచిత్తం వాతపూరితభత్తా వియ ఉద్ధుమాయనాకారప్పత్తం హోతి, తస్సా గేహస్సితాయ ఓదగ్గియపీతియా ఏతం అధివచనం. సచ్చాని పటివిజ్ఝితుం అసమత్థాతి దుక్ఖమేవ ఉప్పజ్జతి నిరుజ్ఝతి చ, న అఞ్ఞో సత్తో నామ అత్థీతి ఏవం జానితుం అసమత్థా ‘‘అత్తా నామ అత్థీ’’తి ఏవందిట్ఠినో అప్పహీనవిపల్లాసా. ఉత్తమం పసాదనీయట్ఠానం తథాగతమ్పి అక్కోసన్తి, కిమఙ్గం పన భిక్ఖూతి అధిప్పాయో.
౨౪౭. అనత్తనియేపి ఖన్ధపఞ్చకే మిచ్ఛాగాహవసేన అత్తనియసఞ్ఞాయ పవత్తస్స ఛన్దరాగస్స పహానం. అమ్హాకం నేవ అత్తాతి యస్మా రూపవేదనాదియేవ అత్తగ్గాహవత్థు తబ్బినిముత్తస్స లోభనేయ్యస్స అభావతో. ఏతం తిణకట్ఠసాఖాపలాసం న అమ్హాకం రూపం, న విఞ్ఞాణం, తస్మా అమ్హాకం నేవ అత్తాతి యోజనా. అజ్ఝత్తికస్స వత్థునో నేవ అత్తాతి పటిక్ఖిత్తత్తా బాహిరవత్థు అత్తనియభావేన పటిక్ఖిత్తం హోతీతి ఆహ ‘‘అమ్హాకం చీవరాదిపరిక్ఖారోపి న హోతీ’’తి. ఖన్ధపఞ్చకంయేవాతి బాహిరవత్థుం నిదస్సనం కత్వా ఖన్ధపఞ్చకంయేవ న తుమ్హాకన్తి పజహాపేతి. న ఉప్పాటేత్వా కన్దం వియ. న లుఞ్చిత్వా వా కేసే వియాతి. ఇమినా రూపాదీనం నామముఖేన పహానం ఇచ్ఛన్తి. ఉల్లిఙ్గితమత్థం ఛన్దరాగవినయేన పజహాపేతీతి సరూపతో దస్సేతి.
౨౪౮. ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, రూపం నిచ్చం వా’’తిఆది దేసనా తిపరివట్టం. యావ ఇమం ఠానన్తి ‘‘ఏవం స్వాక్ఖాతో’’తి యావాయం పాళిపదేసో. సువిఞ్ఞేయ్యభావేన అక్ఖాతత్తాపి స్వాక్ఖాతోతి ఆహ ‘‘సుకథితత్తా ఏవ ఉత్తానో వివటో పకాసితో’’తి. తిరియం విదారణేన ఛిన్నం, దీఘసో ఫాలనేన భిన్నం, తతో ఏవ తత్థ తత్థ సిబ్బితగణ్ఠికతజిణ్ణవత్థం పిలోతికా, తదభావతో ఛిన్నపిలోతికో, పిలోతికరహితోతి అత్థో. ఇరియాపథ-సణ్ఠపనఅవిజ్జమానఝాన-విపస్సనాని ఛిన్నాయ అవిజ్జమానాయ పటిపత్తియా సిబ్బనగణ్ఠికరణసదిసాని, తాదిసం ఇధ నత్థీతి ఆహ ‘‘న హేత్థ…పే… అత్థీ’’తి. పతిట్ఠాతుం న లభతీతి పేసలేహి సద్ధిం సంవాసవసేనపి పతిట్ఠాతుం న లభతి, విసేసాధిగమవసేన పన వత్తబ్బమేవ నత్థి.
కారణ్డవం నిద్ధమథాతి విపన్నసీలతాయ కచవరభూతం పుగ్గలం కచవరమివ నిరపేక్ఖా అపనేథ. కసమ్బుఞ్చాపకస్సథాతి కసటభూతఞ్చ నం ఖత్తియాదీనం మజ్ఝగతం సమ్భిన్నం పగ్ఘరితకుట్ఠం చణ్డాలం వియ అపకస్సథ నిక్కడ్ఢథ. కిం కారణం? సఙ్ఘారామో నామ సీలవన్తానం కతో, న దుస్సీలానం, యతో ఏతదేవ. తతో పలాపే వాహేథ, అస్సమణే సమణమానినేతి యథా పలాపా అన్తోసారరహితా అతణ్డులా బహి థుసేన వీహి వియ దిస్సన్తి, ఏవం పాపభిక్ఖూ అన్తోసీలరహితాపి బహి కాసావాదిపరిక్ఖారేన భిక్ఖూ వియ దిస్సన్తి, తస్మా ‘‘పలాపా’’తి వుచ్చన్తి, తే పలాపే వాహేథ ఓధునాథ విధమథ. పరమత్థతో అస్సమణే వేసమత్తేన సమణమానినే ఏవం నిద్ధమిత్వాన…పే…పతిస్సతాతి. తత్థ కప్పయవ్హోతి కప్పేథ, కరోథాతి వుత్తం హోతి. పతిస్సతాతి పతి పతి సతా సమ్పజానన్తా సుట్ఠు పజానన్తా. పతిస్సతా వా సప్పతిస్సా అఞ్ఞమఞ్ఞం సగారవా. అథేవం సుద్ధా సుద్ధేహి సంవాసం కప్పేన్తా దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన సమగ్గా. అనుక్కమేన పరిపాకగతపఞ్ఞతాయ నిపకా. సబ్బస్సేవిమస్స దుక్ఖవట్టస్స అన్తం కరిస్సథ, పరినిబ్బానం పాపుణిస్సథాతి అత్థో.
వట్టం తేసం నత్థి పఞ్ఞాపనాయ సబ్బసో సముచ్ఛిన్నవట్టమూలకత్తా.
ధమ్మం అనుస్సరన్తి, ధమ్మస్స వా అనుస్సరణసీలాతి ధమ్మానుసారినో. ఏవం సద్ధానుసారినోపి వేదితబ్బా. పటిపన్నస్సాతి పటిపజ్జమానస్స, సోతాపత్తిమగ్గట్ఠోపి అధిప్పేతో. అధిమత్తన్తి బలవం. పఞ్ఞావాహీతి పఞ్ఞం వాహేతి, పఞ్ఞా వా ఇమం పుగ్గలం వహతీతి పఞ్ఞావాహీతిపి వదన్తి. పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమన్తి పఞ్ఞం పురేచారికం కత్వా. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో పఞ్ఞాసఙ్ఖాతేన ధమ్మేన సరతి అనుస్సరతీతి ధమ్మానుసారీ. సద్ధావాహీతి సద్ధం వాహేతి, సద్ధా వా ఇమం పుగ్గలం వహతీతి సద్ధావాహీతిపి వదన్తి. సద్ధాపుబ్బఙ్గమన్తి సద్ధం పురేచారికం కత్వా. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో సద్ధాయ సరతి అనుస్సరతీతి సద్ధానుసారీ. సద్ధామత్తన్తి ‘‘ఇతిపి సో భగవా’’తిఆదినా బుద్ధసుబుద్ధతాయ సద్దహనమత్తం. మత్త-సద్దేన అవేచ్చప్పసాదం నివత్తేతి. పేమమత్తన్తి యథావుత్తసద్ధానుసారేన ఉప్పన్నం తుట్ఠిమత్తం. సినేహోతి కేచి. ఏవం విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నిసిన్నానన్తి కలాపసమ్మసనాదివసేన ఆరద్ధవిపస్సనానం. ఏకా సద్ధాతి విపస్సనానుసారేన స్వాక్ఖాతధమ్మతా సిద్ధా, తతో ఏవ ఏకా సేట్ఠా ఉళారా సద్ధా ఉప్పజ్జతి. ఏకం పేమన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సగ్గే ఠపితా వియ హోన్తీతి తేసం సద్ధాపేమానం సగ్గసంవత్తనియతాయ అబ్యభిచారీభావమాహ. చూళసోతాపన్నోతి వదన్తి ఏకదేసేన సచ్చానుబోధే ఠితత్తా. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
అలగద్దూపమసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.