౧. కకచూపమసుత్తవణ్ణనా

౨౨౨. మోళిన్తి కేసరచనం. వేహాయసన్తి ఆకాసే. రతనచఙ్కోటవరేనాతి రతనసిలామయవరచఙ్కోటకేన సహస్సనేత్తో సిరసా పటిగ్గహి. ‘‘సువణ్ణచఙ్కోటకవరేనా’’తిపి (బు. వం. అట్ఠ. ౨౩ దూరేనిదానకథా; జా. అట్ఠ. ౧.౨ అవిదూరేనిదానకథా) పాఠో.

సాతి మోళి. మోళి ఏతస్స అత్థీతి మోళికో, మోళికో ఏవ మోళియో. ఫగ్గునోతి పన నామం. సఙ్ఖాతి సమఞ్ఞా. వేలీయతి ఖణముహుత్తాదివసేన ఉపదిసీయతీతి వేలా, కాలోతి ఆహ ‘‘తాయం వేలాయం…పే… అయం కాలవేలా నామా’’తి. వేలయతి పరిచ్ఛేదవసేన తిట్ఠతీతి వేలా, సీమా. వేలయతి సంకిలేసపక్ఖం చాలయతీతి వేలా, సీలం. అనతిక్కమనట్ఠోపి చస్స సంకిలేసధమ్మనిమిత్తం అచలనమేవ. విఞ్ఞుపురిసాభావే ఛపఞ్చవాచామత్తం ఓవాదే పమాణం నామ.దవసహగతం కత్వాతి కీళాసహితం కత్వా.

మిస్సీభూతోతి అననులోమికసంసగ్గవసేన మిస్సీభూతో. ‘‘అవణ్ణం భాసతీ’’తి సఙ్ఖేపతో వుత్తం వివరితుం ‘‘తాపనపచనకోట్టనాదీనీ’’తిఆది వుత్తం. అధికరణమ్పి కరోతీతి ఏత్థ యథా సో అధికరణాయ పరిసక్కతి, తందస్సనం ‘‘ఇమేసం భిక్ఖూన’’న్తిఆది. అధికరణం ఆకడ్ఢతీతి అధికరణం ఉద్దిస్స తే భిక్ఖూ ఆకడ్ఢతి, అధికరణం వా తేసు ఉప్పాదేన్తో ఆకడ్ఢతి. ఉద్దేసపదం వాతి పదసో ఉద్దేసమత్తం వా. నేవ పియకమ్యతాయాతి నేవ అత్తని సత్థునో పియభావకామతాయ. న భేదాధిప్పాయేనాతి న సత్థునో తేన భిక్ఖునా భేదాధిప్పాయేన. అత్థకామతాయాతి మోళియఫగ్గునస్స హితకామతాయ.

౨౨౪. అవణ్ణభాసనేతి భిక్ఖునీనం అగుణకథనే. ఛన్దాదీనం వత్థుభావతో కామగుణా గేహం వియ గేహం, తే చ తే సితా నిస్సితాతి గేహస్సితాతి వుత్తా. తణ్హాఛన్దాపి తాసం కత్తుకామతాపీతి ఉభయేపి తణ్హాఛన్దా, పటిఘఛన్దా పన తేసం కత్తుకామతా ఏవ. ఫలికమణి వియ పకతిపభస్సరస్స చిత్తసన్తానస్స ఉపసఙ్గో వియ విపరిణామకారణం రాగాదయోతి ఆహ ‘‘రత్తమ్పి చిత్తం విపరిణత’’న్తిఆది. హితానుకమ్పీతి కరుణాయ పచ్చుపట్ఠాపనమాహ. ‘‘యస్సన్తరతో న సన్తి కోపా’’తిఆదీసు (ఉదా. ౨౦) వియ అన్తర-సద్దో చిత్తపరియాయోతి ఆహ ‘‘దోసన్తరోతి దోసచిత్తో’’తి.

౨౨౫. దుబ్బచతాయ ఓవాదం అసమ్పటిచ్ఛన్తో చిత్తేనేవ పటివిరుద్ధో అట్ఠాసి. గణ్హింసు చిత్తం, హదయగాహినిం పటిపజ్జింసూతి అత్థో. పూరయింసు అజ్ఝాసయన్తి అత్థో. ఏకస్మిం సమయే పఠమబోధియం. ఏకాసనం భోజనస్స ఏకాసనభోజనం, ఏకవేలాయమేవ భోజనం. తఞ్చ ఖో పుబ్బణ్హే ఏవాతి ఆహ ‘‘ఏకం పురేభత్తభోజన’’న్తిఆది. సత్తక్ఖత్తుం భుత్తభోజనమ్పి ఇమస్మిం సుత్తే ఏకాసనభోజనన్తేవ అధిప్పేతం, న ఏకాసనికతాయ ఏకాయ ఏవ నిసజ్జాయ భోజనం. ‘‘అప్పడంస…పే… సమ్ఫస్స’’న్తిఆదీసు వియ అప్ప-సద్దో అభావత్థోతి ఆహ ‘‘నిరాబాధతం, నిద్దుక్ఖత’’న్తి. పధానాదివసేన సల్లహుకం అకిచ్ఛం ఉట్ఠానం సల్లహుకఉట్ఠానం. న ఏకప్పహారేనాతి న ఏకవారేన, న ఏకస్మింయేవ కాలేతి అధిప్పాయో. ద్వే భోజనానీతి ‘‘అపరణ్హే రత్తియ’’న్తి కాలవసేన ద్వే భోజనాని. పఞ్చ గుణేతి అప్పాబాధాదికే పఞ్చ ఆనిసంసే. సతుప్పాదకరణీయమత్తమేవాతి సతుప్పాదమత్తకరణీయమేవ, నివారేతబ్బస్స పునప్పునం సమాదపనఞ్చ నాహోసి.

మణ్డభూమీతి ఓజవన్తభూమి, యత్థ పరిసిఞ్చనేన వినా సస్సాని కిట్ఠాని సమ్పజ్జన్తి. యుగే యోజేతబ్బాని యోగ్గాని, తేసం ఆచరియో యోగ్గాచరియో, తేసం సిక్ఖాపనకో. గామణిహత్థిఆదయోపి ‘‘యోగ్గా’’తి వుచ్చన్తీతి ఆహ పాళియం ‘‘అస్సదమ్మసారథీ’’తి. చతూసు మగ్గేసు యేన యేన మగ్గేన ఇచ్ఛతి. జవసమగాదిభేదాసు గతీసు యం యం గతిం. తం తం మగ్గం ఆరుళ్హావ ఓతిణ్ణాయేవ. నేవ వారేతబ్బా రస్మివినిగ్గణ్హనేన. న విజ్ఝితబ్బా పతోదలట్ఠియా. గమనమేవాతి ఇమే యుత్తా మమ ఇచ్ఛానురూపం మన్దం గచ్ఛన్తి, సమం గచ్ఛన్తి, సీఘం గచ్ఛన్తీతి ఖురేసు నిమిత్తగ్గహణం పట్ఠపేత్వా సారథినా తేసం గమనమేవ పస్సితబ్బం హోతి, న తత్థ నియోజనం. తేహిపి భిక్ఖూహి. పజహింసు పజహితబ్బం. సాలదూసనాతి సాలరుక్ఖవిసనాసకా. అఞ్ఞా చ వల్లియో సాలరుక్ఖే వినన్ధిత్వా ఠితా. బహి నీహరణేనాతి సాలవనతో బహి ఛడ్డనేన. సుసణ్ఠితాతి సణ్ఠానసమ్పన్నా, మరియాదం బన్ధిత్వాతి ఆలవాలసమ్పాదనవసేన మరియాదం బన్ధిత్వా. కిపిల్లపుటకం తమ్బకిపిల్లకపుటకం. సుక్ఖదణ్డకహరణం ఆలవాలబ్భన్తరా.

౨౨౬. విదేహరట్ఠే జాతసంవడ్ఢతాయ వేదేహికా. పణ్డా వుచ్చతి పఞ్ఞా, తాయ ఇతా గతా పవత్తాతి పణ్డితా. గహపతానీతి గేహసామినీ. సోరచ్చేనాతి సంయమేన. నివాతవుత్తీతి పణిపాతకారీ. నిబ్బుతాతి నిబ్బుతదుచ్చరితపరిళాహా. ఉట్ఠాహికాతి ఉట్ఠానవీరియవతీ. కిబ్బిసాతి కురూరా.

౨౨౭. ఏవం అక్ఖన్తియా దోసం దస్సేత్వాతి ‘‘గుణవన్తో’’తి లోకే పత్థటకిత్తిసద్దానమ్పి అక్ఖన్తినిమిత్తం అయసుప్పత్తిగుణపరిహానిఆదిం అక్ఖమతాయఆదీనవం పకాసేత్వా. వచనపథేతి వచనమగ్గే యుత్తకాలాదికే. సణ్హాభావోపి హి వచనస్స పవత్తిఆకారోతి కత్వా ‘‘వచనపథో’’ త్వేవ వుత్తో. తేసంయేవ కాలాదీనం. మేత్తా ఏతస్స అత్థీతి మేత్తం, ఉప్పన్నం మేత్తచిత్తం ఏతేసన్తి ఉప్పన్నమేత్తచిత్తా. పున ‘‘కాలేన వా, భిక్ఖవే’’తిఆది (పరి. ౩౬౨, ౩౬౩) పాళి ధమ్మసభావదస్సనవసేన పవత్తా ‘‘పరం చోదనావసేన వదన్తా నామ ఇమేహి ఆకారేహి వదన్తీ’’తి. అధిముఞ్చిత్వాతి అభిరతివసేన తస్మిం పుగ్గలే భావనాచిత్తం ముఞ్చిత్వా విస్సజ్జేత్వా. సో పుగ్గలో ఆరమ్మణం ఏతస్సాతి తదారమ్మణం, మేత్తచిత్తం. యది ఏవం పదేసవిసయం తం కథం నిప్పదేసవిసయం వియ హోతీతి చోదేన్తో ‘‘కథం తదారమ్మణం సబ్బావన్తం లోకం కరోతీ’’తి ఆహ, ఇతరో ‘‘పఞ్చ వచనపథే’’తిఆదినా పరిహరతి. ఇధ తదారమ్మణఞ్చాతి తస్సేవ మేత్తచిత్తస్స ఆరమ్మణం కత్వాతి పాళియం వచనసేసో దట్ఠబ్బో. తేనాహ ‘‘పున తస్సేవా’’తిఆది. సబ్బా సత్తకాయసఙ్ఖాతా పజా ఏతస్స అత్థీతి సబ్బావన్తోతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘సబ్బావన్త’’న్తి ఆహ. విపులేనాతి మహాజనారమ్మణేన. మహన్తపరియాయో హి విపుల-సద్దో, మహత్తఞ్చేత్థ బహుకభావో. తేనాహ ‘‘అనేకసత్తారమ్మణేనా’’తి. తఞ్చ పుగ్గలన్తి పఞ్చ వచనపథే గహేత్వా ఆగతపుగ్గలం. చిత్తస్సాతి మేత్తాసహగతచిత్తస్స. ఏత్థ చ మేత్తాసహగతేన చేతసా విహరిస్సామాతి సమ్బన్ధో. తత్థ కథన్తి ఆహ ‘‘తఞ్చ పుగ్గలం సబ్బఞ్చ లోకం తస్స చిత్తస్స ఆరమ్మణం కత్వా అధిముచ్చిత్వా’’తి.

౨౨౮. తదత్థదీపికన్తి యా మేత్తం చేతోవిముత్తిం సమ్మదేవ భావేత్వా ఠితస్స నిబ్బికారతో కేనచి వికారం న ఆపాదేతబ్బతా, తదత్థజోతికం. అపథవిన్తి పథవీ న హోతీతి అపథవీ. నిప్పథవిన్తి సబ్బేన సబ్బం పథవీభావాభావం. తిరియం పన అపరిచ్ఛిన్నాతి కస్మా వుత్తం, నను చక్కవాళపబ్బతేహి తం తం చక్కవాళం పరిచ్ఛిన్దతి? న, తదఞ్ఞచక్కవాళపథవియా ఏకాబద్ధభావతో. తిణ్ణఞ్హి చక్కానం అన్తరసదిసే తిణ్ణం తిణ్ణం లోకధాతూనం అన్తరేయేవ పథవీ నత్థి లోకన్తరనిరయభావతో. చక్కవాళపబ్బతన్తరేహి సమ్బద్ధట్ఠానే పథవీ ఏకాబద్ధావ. వివట్టకాలే హి సణ్ఠహమానాపి పథవీ యథాసణ్ఠితపథవియా ఏకాబద్ధావ సణ్ఠహతి. తేనాహ ‘‘తిరియం పన అపరిచ్ఛిన్నా’’తి. ఇమినావ గమ్భీరభావేన వుత్తపరిమాణతో పరం నత్థీతి దీపితం హోతి.

౨౨౯. హలిద్దీతి హలిద్దివణ్ణం అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘యం కిఞ్చి పీతకవణ్ణ’’న్తి. వణ్ణసఙ్ఖాతం రూపం అస్స అత్థీతి రూపీ, న రూపీతి అరూపీతి ఆహ ‘‘అరూపో’’తి. తేనేవాహ ‘‘సనిదస్సనభావపటిక్ఖేపతో’’తి.

౨౩౦. పఞ్చ యోజనసతానీతి హిమవన్తతో సముద్దం పవిట్ఠట్ఠానవసేన వుత్తం, న అనోతత్తదహముఖతో. అఞ్ఞా నదియో ఉపాదాయ లబ్భమానం గమ్భీరతం అప్పమేయ్యఉదకతఞ్చ గహేత్వా ‘‘గమ్భీరా అప్పమేయ్యా’’తి వుత్తం. అట్ఠకథాయం పన తిణుక్కాయ తాపేతబ్బత్తాభావదస్సనపరమేతన్తి వుత్తం ‘‘ఏతేన పయోగేనా’’తిఆది.

౨౩౧. తూలినీ వియ తూలినీతి ఆహ ‘‘సిమ్బలితూలలతాతూలసమానా’’తి. సస్సరన్తి ఏవంపవత్తో సద్దో సస్సరసద్దో. అనురవదస్సనఞ్హేతం. తథా భబ్భరసద్దో. సబ్బమేతం మేత్తావిహారినో చిత్తస్స దూసేతుం అసక్కుణేయ్యభావదస్సనపరం. అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – యథా మహాపథవీ కేనచి పురిసేన అపథవిం కాతుం న సక్కా, యథా ఆకాసే కిఞ్చి రూపం పట్ఠపేతుం న సక్కా, యథా గఙ్గాయ ఉదకం తిణుక్కాయ తాపేతుం న సక్కా, యథా చ బిళారభస్తం థద్ధం ఫరుసఞ్చ సమ్ఫస్సం కాతుం న సక్కా, ఏవమేవం మేత్తాయ చేతోవిముత్తియా ఆసేవితాయ భావితాయ బహులీకతాయ పఞ్చ వచనపథే గహేత్వా ఆగతపురిసేన కేనచి పరియాయేన చిత్తస్స అఞ్ఞథత్తం కాతుం న సక్కాతి.

౨౩౨. ఓచరకాతి పరూపఘాతవసేన హీనకమ్మకారినో. తేనాహ ‘‘నీచకమ్మకారకా’’తి. అనధివాసనేనాతి అక్ఖమనేన. మయ్హం ఓవాదకరో న హోతీతి పరమ్హి అనత్థకారిమ్హి చిత్తపదోసనేన ఆఘాతుప్పాదనేన మమ సాసనే సమ్మాపటిపజ్జమానో నామ న హోతి.

౨౩౩. అణున్తి అప్పకం తను పరిత్తకం. థూలన్తి మహన్తం ఓళారికం. వచనపథస్స పన అధిప్పేతత్తా తం సావజ్జవిభాగేన గహేతబ్బన్తి ఆహ ‘‘అప్పసావజ్జం వా మహాసావజ్జం వా’’తి. ఖన్తియా ఇదం భారియం న హోతీతి అవోచుం ‘‘అనధి…పే… పస్సామా’’తి. దీఘరత్తన్తి చిరకాలం, అచ్చన్తమేవాతి అత్థో. అచ్చన్తఞ్చ హితసుఖం నామ అఞ్ఞాధిగమేనేవాతి ఆహ ‘‘అరహత్తేన కూటం గణ్హన్తో’’తి.

కకచూపమసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.