౯. ద్వేధావితక్కసుత్తవణ్ణనా

౨౦౬. ద్వే ద్వే భాగేతి ద్వే ద్వే కోట్ఠాసే కత్వా. కామఞ్చేత్థ ‘‘ఇమం ఏకం భాగమకాసిం, ఇమం దుతియభాగమకాసి’’న్తి వచనతో సబ్బేపి వితక్కా సంకిలేసవోదానవిభాగేన ద్వేవ భాగా కతా, అపరాపరుప్పత్తియా పనేతేసం అభిణ్హాచారం ఉపాదాయ పాళియం ‘‘ద్విధా కత్వా’’తి ఆమేడితవచనన్తి ‘‘ద్వే ద్వే భాగే కత్వా’’తి ఆమేడితవచనవసేనేవ వుత్తో. అథ వా భాగద్వయస్స సప్పటిభాగతాయ తత్థ యం యం ద్వయమ్పి ఖో ఉజువిపచ్చనీకం, తం తం విసుం విసుం గహేతుకామో భగవా ఆహ ‘‘ద్విధా కత్వా వితక్కే విహరేయ్య’’న్తి. ఏవం పన చిన్తేత్వా తత్థ మిచ్ఛావితక్కానం సమ్మావితక్కానఞ్చ అనవసేసం అసఙ్కరతో చ గహితభావం దస్సేన్తో ‘‘ఇమం ఏకం భాగమకాసిం, ఇమం దుతియభాగమకాసి’’న్తి అవోచ. కామపటిసంయుత్తోతి కామరాగసఙ్ఖాతేన కామేన సమ్పయుత్తో, కామేన పటిబద్ధో వా. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. అయం పన విసేసో – బ్యాపజ్జతి చిత్తం ఏతేనాతి బ్యాపాదో, దోసో. విహింసతి ఏతాయ సత్తే, విహింసనం వా తేసం ఏతన్తి విహింసా, పరేసం విహేఠనాకారేన పవత్తస్స కరుణాపటిపక్ఖస్స పాపధమ్మస్సేతం అధివచనం. అజ్ఝత్తన్తి అజ్ఝత్తధమ్మారమ్మణమాహ. బహిద్ధాతి బాహిరధమ్మారమ్మణం. ఓళారికోతి బహలకామరాగాదిపటిసంయుత్తో. తబ్బిపరియాయేన సుఖుమో. వితక్కోఅకుసలపక్ఖికోయేవాతి ఇమినా వితక్కభావసామఞ్ఞేన తత్థాపి అకుసలభావసామఞ్ఞేన ఏకభాగకరణం, న ఏకచిత్తుప్పాదపరియాపన్నతాదివసేనాతి దస్సేతి.

నేక్ఖమ్మం వుచ్చతి లోభాతిక్కన్తత్తా పఠమజ్ఝానం, సబ్బాకుసలేహి నిక్ఖన్తత్తా సబ్బం కుసలం. ఇధ పన కామవితక్కపటిపక్ఖస్స అధిప్పేతత్తా ఆహ ‘‘కామేహి నిస్సటో నేక్ఖమ్మపటిసంయుత్తో వితక్కో’’తి. సోతి నేక్ఖమ్మవితక్కో. యావ పఠమజ్ఝానాతి పఠమసమన్నాహారతో పట్ఠాయ యావ పఠమజ్ఝానం ఏత్థుప్పన్నో వితక్కో నేక్ఖమ్మవితక్కోయేవ. పఠమజ్ఝానన్తి చ ఇదం తతో పరం వితక్కాభావతో వుత్తం. న బ్యాపజ్జతి చిత్తం ఏతేన, బ్యాపాదస్స వా పటిపక్ఖోతి అబ్యాపాదో, మేత్తాపుబ్బభాగో మేత్తాభావనారమ్భో. న విహింసన్తి ఏతాయ, విహింసాయ వా పటిపక్ఖోతి అవిహింసా, కరుణాపుబ్బభాగో కరుణాభావనారమ్భో.

మహాబోధిసత్తానం మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖన్తకాలతో పట్ఠాయ లద్ధావసరా సమ్మాసఙ్కప్పా ఉపరూపరి సవిసేసం పవత్తన్తీతి ఆహ ‘‘ఛబ్బస్సాని…పే… పవత్తింసూ’’తి. ఞాణస్స అపరిపక్కత్తా పుబ్బవాసనావసేన సతిసమ్మోసతో కదాచి మిచ్ఛావితక్కలేసోపి హోతియేవాతి తం దస్సేతుం ‘‘సతిసమ్మోసేన…పే… తిట్ఠన్తీ’’తి ఆహ. యథా నిచ్చపిహితేపి గేహే కదాచి వాతపానే వివటమత్తే లద్ధావసరో వాతో అన్తో పవిసేయ్య, ఏవం గుత్తిన్ద్రియేపి బోధిసత్తసన్తానే సతిసమ్మోసవసేన లద్ధావసరో అకుసలవితక్కో ఉప్పజ్జి, ఉప్పన్నో చ కుసలవారం పచ్ఛిన్దిత్వా అట్ఠాసి, అథ మహాసత్తో తంముహుత్తుప్పన్నమేవ పటివినోదేత్వా తేసం ఆయతిం అనుప్పాదాయ ‘‘ఇమే మిచ్ఛావితక్కా, ఇమే సమ్మావితక్కా’’తి యాథావతో తే పరిచ్ఛిన్దిత్వా మిచ్ఛావితక్కానం అవసరం అదేన్తో సమ్మావితక్కే పరివడ్ఢేసి. తేన వుత్తం ‘‘మయ్హం ఇమే’’తిఆది.

౨౦౭. పమాదో నామ సతివిప్పవాసోతి ఆహ ‘‘అప్పమత్తస్సాతి సతియా అవిప్పవాసే ఠితస్సా’’తి. ఆతాపవీరియవన్తస్సాతి కిలేసానం నిగ్గణ్హనవీరియవతో. పేసితచిత్తస్సాతి భవవిమోక్ఖాయ విస్సట్ఠచిత్తస్స కాయే చ జీవితే చ నిరపేక్ఖస్స. ‘‘ఏవం పటిపాకతికో జాతో’’తి అత్తనో అత్తభావం నిస్సాయ పవత్తం సోమనస్సాకారం గేహస్సితసోమనస్సపక్ఖికం అకాసి, పఞ్ఞామహన్తతాయ సుఖుమదస్సితా.

అపరిఞ్ఞాయం ఠితస్సాతి న పరిఞ్ఞాయం ఠితస్స, అపరిగ్గహితపరిఞ్ఞస్సాతి అత్థో. వితక్కో…పే… ఏతాని తీణి నామాని లభతీతి తాదిసస్స ఉప్పన్నో మిచ్ఛావితక్కో యథారహం అత్తబ్యాబాధకో ఉభయబ్యాబాధకో చ న హోతీతి న వత్తబ్బో తం సభావానతివత్తనతోతి అధిప్పాయో. అనుప్పన్నానుప్పాదఉప్పన్నపరిహానినిమిత్తతాయ పఞ్ఞం నిరోధేతీతి పఞ్ఞానిరోధికో. తేనాహ ‘‘అనుప్పన్నాయా’’తిఆది. నత్థిభావం గచ్ఛతీతి పటిసఙ్ఖానబలేన విక్ఖమ్భనప్పహానమాహ. నిరుజ్ఝతీతిఆదీహిపి తదేవ వదతి. విగతన్తన్తిఆదీహి పన సమూలం ఉద్ధటం వియ తదా అప్పవత్తనకం అకాసిన్తి వదతి.

౨౦౮. చిత్తవిపరిణామభావో చిత్తస్స అఞ్ఞథత్తం పకతిచిత్తవిగమో. అనేకగ్గతాకారో విక్ఖేపో. తత్థ వితక్కేన చిత్తం విహఞ్ఞమానం వియ హోతీతి ఆహ ‘‘తం గహేత్వా విహింసావితక్కం అకాసీ’’తి. కారుఞ్ఞన్తి పరదుక్ఖనిమిత్తం చిత్తఖేదం వదతి. తేనేవాహ – ‘‘పరదుక్ఖే సతి సాధూనం మనం కమ్పేతీతి కరుణా’’తి (మ. ని. టీ. ౧.౧; సం. ని. టీ. ౧.౧.౧). న్తి కరుణాయనవసేన పవత్తచిత్తపకమ్పనం సన్ధాయ ‘‘ఉప్పజ్జతి విహింసావితక్కో’’తి ఆహ, న సత్తేసు విహింసా పవత్తతీతి అధిప్పాయో.

తేన తేన చస్సాకారేనాతి యేన యేన ఆకారేన భిక్ఖునా అనువితక్కితం అనువిచారితం, తేన తేన ఆకారేనస్స చేతసో నతి హోతి. తేనేవాహ ‘‘కామవితక్కాదీసూ’’తిఆది. పహాసీతి కాలవిపల్లాసేన వుత్తన్తి ఆహ ‘‘పజహతీ’’తి. పహానం పనస్స సిద్ధమేవ పటిపక్ఖస్స సిద్ధత్తాతి దస్సేతుం ‘‘పహాసీ’’తి వుత్తం యథా ‘‘అసామిభోగే గామికాఆదీయింసూ’’తి. బహులమకాసీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఏవమేవం నమతీతి కామవితక్కసమ్పయోగాకారమేవ హోతి, కామవితక్కసమ్పయుత్తాకారేన వా పరిణమతి. కసనం కిట్ఠం, కసీతి అత్థో, తన్నిబ్బత్తత్తా పన కారణూపచారేన సస్సం ‘‘కిట్ఠ’’న్తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘సస్ససమ్బాధే’’తి. చత్తారి భయానీతి వధబన్ధజానిగరహాని. ఉపద్దవన్తి అనత్థుప్పాదభావం. లామకన్తి నిహీనభావం. ధన్ధేసూతి అత్తనో ఖన్ధేసు. ఓతారన్తి అనుప్పవేసం కిలేసానం. సంకిలేసతో విసుజ్ఝనం విసుద్ధి, సా ఏవ వోదానన్తి ఆహ ‘‘వోదానపక్ఖన్తి ఇదం తస్సేవ వేవచన’’న్తి.

౨౦౯. సబ్బకుసలం నేక్ఖమ్మం సబ్బాకుసలపటిపక్ఖతాయ తతో నిస్సటత్తా. నిబ్బానమేవ నేక్ఖమ్మం సబ్బకిలేసతో సబ్బసఙ్ఖతతో చ నిస్సటత్తా. కిట్ఠసమ్బాధం వియ రూపాదిఆరమ్మణం పమాదే సతి అనత్థుప్పత్తిట్ఠానభావతో. కూటగావో వియ కూటచిత్తం దుద్దమభావతో. పణ్డితగోపాలకో వియ బోధిసత్తో ఉపాయకోసల్లయోగతో. చతుబ్బిధభయం వియ మిచ్ఛావితక్కా సప్పటిభయభావతో. పఞ్ఞాయ వుద్ధి ఏతస్స అత్థీతి పఞ్ఞావుద్ధికో. విహఞ్ఞతి చిత్తం ఏతేనాతి విఘాతో, చేతోదుక్ఖం, తప్పక్ఖికో విఘాతపక్ఖికో, న విఘాతపక్ఖికోతి అవిఘాతపక్ఖికో. నిబ్బానసంవత్తనికో నిబ్బానవహో. ఉగ్ఘాతీయేయ్యాతి ఉద్ధతం సియా విక్ఖిత్తఞ్చ భవేయ్యాతి అత్థో. సణ్ఠపేమీతి సమ్మదేవ పట్ఠపేమి. యథా పన ఠపితం సణ్ఠపితం నామ హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘సన్నిసీదాపేమీ’’తిఆది వుత్తం. సన్నిసీదాపేమీతి సమాధిపటిపక్ఖే కిలేసే సన్నిసీదాపేన్తో చిత్తం గోచరజ్ఝత్తే సన్నిసీదాపేమి. అబ్యగ్గభావాపాదకేన ఏకగ్గం కరోమి, యథా ఆరమ్మణే సుట్ఠు అప్పితం హోతి, ఏవం సమ్మా సమ్మదేవ ఆదహామి సమాహితం కరోమి, యస్మా తథాసమాహితం చిత్తం సుట్ఠు ఆరమ్మణే ఆరోపితం నామ హోతి, న తతో పరిపతతి, తస్మా వుత్తం ‘‘సుట్ఠు ఆరోపేమీతి అత్థో’’తి. మా ఉగ్ఘాతీయిత్తాతి మా హఞ్ఞిత్థ, మా ఊహతం అత్థాతి అత్థో.

౨౧౦. సోయేవ…పే… వుత్తోతి ఇమినా కిఞ్చాపి ఏకంయేవ కుసలవితక్కం మగ్గక్ఖణే వియ తివిధత్తసమ్భవతో తివిధనామికం కత్వా దస్సితం వియ హోతి, న ఖో పనేతం ఏవం దట్ఠబ్బం. పబన్ధపవత్తఞ్హి ఉపాదాయ ఏకత్తనయేన ‘‘సోయేవ బ్యాపాదపచ్చనీకట్ఠేనా’’తిఆది వుత్తం. ఏకజాతియేసు హి కుసలచిత్తేసు ఉప్పన్నో వితక్కో సమానాకారతాయ సో ఏవాతి వత్తబ్బతం లభతి యథా ‘‘సా ఏవ తిత్తిరీ, తాని ఏవ ఓసధానీ’’తి (సం. ని. టీ. ౨.౨.౧౯). న హి తదా మహాపురిసస్స అసుభమేత్తాకరుణాసన్నిస్సయా తే వితక్కా ఏవం వుత్తాతి.

సమాపత్తిం నిస్సాయాతి సమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా, తతో వుట్ఠహిత్వాతి అత్థో. విపస్సనాపి తరుణాతి యోజనా. కాయో కిలమతి సమథవిపస్సనానం తరుణతాయ భావనాయ పుబ్బేనాపరం విసేసస్స అలబ్భమానత్తా. తేనాహ ‘‘చిత్తం హఞ్ఞతి విహఞ్ఞతీ’’తి. విపస్సనాయబహూపకారా సమాపత్తి, తథా హి వుత్తం – ‘‘సమాధిం, భిక్ఖవే, భావేథ, సమాహితో యథాభూతం జానాతి పస్సతీ’’తి (సం. ని. ౩.౫; ౪.౯౯; ౫.౧౦౭౧).

యథా విస్సమట్ఠానం యోధానం పరిస్సమం వినోదేతి, తథా పరిస్సమవినోదనత్థం ఫలకేహి కాతబ్బం విస్సమట్ఠానం ఫలకకోట్ఠకో, సమాపత్తియా పన విపస్సనా బహుకారతరా సమాధిపరిపన్థకానం, సబ్బేసమ్పి వా కిలేసానం విమథనేన దుబ్బలభావాపజ్జనతో. తేనాహ ‘‘విపస్సనా థామజాతా సమాపత్తిమ్పి రక్ఖతి,థామజాతం కరోతీ’’తి. నను చేవం ఇతరీతరసన్నిస్సయదోసో ఆపజ్జతీతి? నయిదమేకన్తికం, ఇతరీతరసన్నిస్సయాపి కిచ్చసిద్ధి లోకే లబ్భతీతి దస్సేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం.

గామన్తం ఆహటేసూతి గామసమీపం ఉపనీతేసు. ఏతాగావోతి సతి ఉప్పాదనమత్తమేవ కాతబ్బం యథా గావో రక్ఖితబ్బా, తదభావతో. తదాతి సమథవిపస్సనానం థామజాతకాలే. అనుపస్సనానం లహుం లహుం ఉప్పత్తిం సన్ధాయ ‘‘ఏకప్పహారేనేవ ఆరుళ్హోవ హోతీ’’తి వుత్తం, కమేనేవ పన అనుపస్సనాపటిపాటిం ఆరోహతి.

౨౧౫. ఏవం భగవా అత్తనో అప్పమాదపటిపదం, తాయ చ లద్ధం అనఞ్ఞసాధారణం విసేసం దస్సేన్తో హేతుసమ్పత్తియా సద్ధిం ఫలసమ్పత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని సత్తూపకారసమ్పత్తిం దస్సేతుం ‘‘సేయ్యథాపీ’’తిఆదిమాహాతి ఏవం ఏత్థ అనుసన్ధి వేదితబ్బా. అరఞ్ఞలక్ఖణయోగ్గమత్తేన అరఞ్ఞం. మహావనతాయ పవనం. పవద్ధఞ్హి వనం పవనం. చతూహి యోగేహీతి జిఘచ్ఛాపిపాసాభయపటిపత్తిసఙ్ఖాతయోగేహి. ఖేమం అనుపద్దవతం. సువత్థిం అనుపద్దవం ఆవహతీతి సోవత్థికో. పీతిం కుట్ఠిం గమేతి ఉపనేతీతి పీతిగమనీయో. పీతం పానతిత్థం గచ్ఛతీతి పీతగమనీయో. సాఖాదీహీతి కణ్టకసాఖాకణ్టకలతావనేహి. అనాసయగామితాయ ఉదకసన్నిరుద్ధోపి అమగ్గో వుత్తో, ఇతరాని అపీతిగమనీయతాయపి. ఆది-సద్దేన గహనం పరిగ్గణ్హాతి. ఓకేమిగలుద్దకస్స గోచరే చరతీతి ఓకచరో, దీపకమిగో. అరఞ్ఞే మిగే దిస్వా తేహి సద్ధిం పలాయేయ్యాతి దీఘరజ్జుబన్ధనం.

ఇధ వసన్తీతి మిగానం ఆసయం వదతి, తతో ఆసయతో ఇమినా మగ్గేన నిక్ఖమన్తి. ఏత్థ చరన్తీతి ఏతస్మిం ఠానే గోచరం గణ్హన్తి. ఏత్థపివన్తీతి ఏతస్మిం నిపానతిత్థే ఉదకం పివన్తి. ఇమినా మగ్గేన పవిసన్తీతి ఇమినా మగ్గేన నిపానతిత్థం పవిసన్తి. మగ్గం పిధాయాతి పకతిమగ్గం పిదహిత్వా. న తావ కిఞ్చి కరోతి అనవసేసే వనమిగే ఘాతేతుకామో.

అవిజ్జాయ అఞ్ఞాణా హుత్వాతి అవిజ్జాయ నివుతత్తా ఞాణరహితా హుత్వా, నన్దీరాగేన ఉపనీతా రూపారమ్మణాదీని ఆబన్ధిత్వా. పలోభనతో ఓకచరం నన్దీరాగోతి. బ్యామోహనతో ఓకచారికం అవిజ్జాతి కత్వా దస్సేతి. తేసన్తి ఓకచరోకచారికానం. సాఖాభఙ్గేనాతి తాదిసేన లూఖతరగన్ధేన సాఖాభఙ్గేన. మనుస్సగన్ధం అపనేత్వా తస్స సాఖాభఙ్గస్స గన్ధేన. సమ్మత్తోతి సమ్మజ్జితో బ్యాముఞ్ఛో.

బుద్ధానం ఖేమమగ్గవిచరణం కుమ్మగ్గపిధానఞ్చ సబ్బలోకసాధారణమ్పి అత్థతో వేనేయ్యపుగ్గలాపేక్ఖమేవాతి దస్సేన్తో ‘‘అఞ్ఞాతకోణ్డఞ్ఞాదీనం భబ్బపుగ్గలాన’’న్తి ఆహ. ఊహతోతి సమూహతో నీహతోతి ఆహ ‘‘ద్వేధా ఛేత్వా పాతితో’’తి. నాసితాతి అదస్సనం గమితాతి ఆహ ‘‘సబ్బేన సబ్బం సముగ్ఘాటితా’’తి. హితూపచారన్తి సత్తానం హితచరియం.

ద్వేధావితక్కసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.