౨. సీహనాదవగ్గో
౧. చూళసీహనాదసుత్తవణ్ణనా
౧౩౯. సుత్తదేసనావత్థుసఙ్ఖాతస్స అత్థస్స ఉప్పత్తి అట్ఠుప్పత్తి, సా తస్స అత్థీతి అట్ఠుప్పత్తికోతి వుత్తోవాయమత్థో. లాభసక్కారపచ్చయాతి లాభసక్కారనిమిత్తం, భగవతో సఙ్ఘస్స చ ఉప్పన్నలాభసక్కారహేతు, అత్తనో వా లాభసక్కారుప్పాదనహేతు. తిత్థియపరిదేవితేతి తిత్థియానం ‘‘కిం భో సమణోయేవ గోతమో సమణో’’తిఆదినా విప్పలపనిమిత్తం. ‘‘మహాలాభసక్కారో ఉప్పజ్జీ’’తి వత్వా సమన్తపాసాదికత్థం తస్స ఉప్పత్తికారణం దస్సేన్తో ‘‘చతుప్పమాణికో హీ’’తిఆదిమాహ. చత్తారి పమాణాని చతుప్పమాణాని, చతుప్పమాణాని ఏతస్స అత్థీతి చతుప్పమాణికో. లోకోయేవ సఙ్గమ్మ సమాగమ్మ వసనట్ఠేన లోకసన్నివాసో, సత్తకాయోతి అత్థో. పమినాతి ఉళారతాదివిసేసం ఏతేనాతి పమాణం (అ. ని. టీ. ౨.౪.౬౫) రూపం రూపకాయో పమాణం ఏతస్సాతి రూపప్పమాణో. తతో ఏవ రూపే పసన్నోతి రూపప్పసన్నో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఘోసోతి పవత్తథుతిఘోసో (అ. ని. టీ. ౨.౪.౬౫). లూఖన్తి పచ్చయలూఖతా. ధమ్మోతి సీలాదయో గుణధమ్మా అధిప్పేతా.
తేసం పుగ్గలానం. ఆరోహన్తి ఉచ్చతం. సా చ ఖో తస్మిం తస్మిం కాలే పమాణయుత్తా దట్ఠబ్బా. పరిణాహన్తి నాతికిసనాతిథూలతావసేన మితపరిణాహం. సణ్ఠానన్తి తేసం తేసం అఙ్గపచ్చఙ్గానం సుసణ్ఠితతం. పారిపూరిన్తి సబ్బేసం సరీరావయవానం పరిపుణ్ణతం అవేకల్లతం. తత్థ పమాణం గహేత్వాతి తస్మిం రూపే రూపసమ్పత్తియం పమాణభావం ఉపాదాయ. పసాదం జనేతీతి అధిమోక్ఖం ఉప్పాదేతి.
పరవణ్ణనాయాతి ‘‘అముకో ఏదిసో చ ఏదిసో చా’’తి యసగుణవచనేన. పరథోమనాయాతి సమ్ముఖావ పరస్స సిలాఘుప్పాదనేన అభిత్థవనేన. పరపసంసనాయాతి పరమ్ముఖా పరస్స గుణసంకిత్తనేన. పరవణ్ణహారికాయాతి పరమ్పరవణ్ణహారికాయ పరమ్పరాయ పరస్స కిత్తిసద్దూపసంహారేన. తత్థాతి తస్మిం థుతిఘోసే.
చీవరలూఖన్తి థూలజిణ్ణబహుతున్నకతాదిం చీవరస్స లూఖభావం. పత్తలూఖన్తి అనేకగన్థికాహతాదిం పత్తస్స లూఖభావం. వివిధం వా దుక్కరకారికన్తి ధుతఙ్గసేవనాదివసేన పవత్తం నానావిధం దుక్కరచరియం.
సీలం వా పస్సిత్వాతి సీలపారిపూరివసేన విసుద్ధం కాయవచీసుచరితం ఞాణచక్ఖునా పస్సిత్వా. ఝానాదిఅధిగమసిద్ధం సమాధిం వా. విపస్సనాభిఞ్ఞాసఙ్ఖాతం పఞ్ఞం వా.
భగవతో సరీరం దిస్వాతి సమ్బన్ధో. రూపప్పమాణోపి సమ్మాసమ్బుద్ధేయేవ పసీదతి అపరిమితకాలసముపచితపుఞ్ఞానుభావనిప్ఫన్నాయ సబ్బసో అనవజ్జాయ సబ్బాకారపరిపుణ్ణావయవాయ రూపకాయసమ్పత్తియా సమన్తపాసాదికత్తా, యస్సా రుచిరభావో విసుద్ధే విగతవలాహకే దేవే పుణ్ణమాసియం పరిపుణ్ణకలాభాగమణ్డలం చన్దమణ్డలం అభిభవిత్వా అతిరోచతి, పభస్సరభావో సరదసమయం సంవద్ధితదిగుణతేజకిరణజాలసముజ్జలం సూరియమణ్డలం అభిభవతి, సోమ్మకిరణరససముజ్జలభావేహి తదుభయేహి అభిభుయ్య వత్తమానం ఏకస్మిం ఖణే దససహస్సిలోకధాతుం విజ్జోతనసమత్థం మహాబ్రహ్మునో పభాసముదయం అభివిహచ్చ భాసతే తపతే విరోచతి చ.
సతిపి అఙ్గపరిచ్చాగాదీనం దానపారమిభావే పరిచ్చాగవిసేసభావదస్సనత్థఞ్చేవ సుదుక్కరభావదస్సనత్థఞ్చ అఙ్గపరిచ్చాగాదిగ్గహణం, తత్థాపి చ అఙ్గపరిచ్చాగతో విసుం నయనపరిచ్చాగగ్గహణం, పరిచ్చాగభావసామఞ్ఞేపి రజ్జపరిచ్చాగతో పుత్తదారపరిచ్చాగగ్గహణఞ్చ కతం. ఆదినా నయేనాతి ఆది-సద్దేన పుబ్బయోగపుబ్బచరియాదిహేతుసమ్పత్తియా, ‘‘ఇతిపి సో భగవా’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౧౫౭, ౨౫౫) వుత్తాయ ఫలసమ్పత్తియా, ‘‘సో ధమ్మం దేసేతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౨౫౫) వుత్తాయ సత్తుపకారకిరియాయ చ సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. సమ్మాసమ్బుద్ధేయేవ పసీదతి యథావుత్తగుణానం అనఞ్ఞసాధారణభావతో అచ్ఛరియబ్భుతభావతో చ. సేసేసుపి ఏసేవ నయో.
‘‘చీవరలూఖం దిస్వా’’తి వత్వా తం దస్సేతుం ‘‘సచే భగవా’’తిఆది వుత్తం. సాణపంసుకూలచీవరేనాతి మతకళేవరం పలివేఠేత్వా ఛడ్డితేన తుమ్బమత్తే కిమీ పప్ఫోటేత్వా గహితేన సాణపంసుకూలచీవరేన. భారియన్తి గరుకం, దుక్కరన్తి అత్థో. వధుయువతీమజ్ఝిమిత్థివసేన, బాలయోబ్బనపురాణవసేన వా తివిధనాటకతా. హరేణుయూసం మణ్డలకలాయరసో. ‘‘యాపేస్సతి నామా’’తి నామ-సద్దం ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. నామ-సద్దయోగేన హి అనాగతకాలస్స వియ పయోగో, యాపేతి ఇచ్చేవ అత్థో. అప్పాణకన్తి నిరస్సాసం నిరోధితస్సాసపస్సాసం.
సమాధిగుణన్తి సాధారణతో వుత్తమత్థం వివరతి ఝానాదిగ్గహణేన. మానదబ్బనిమ్మదనేన నిబ్బిసేవనభావాపాదనమ్పి దమనమేవాతి వుత్తం ‘‘పాథికపుత్తదమనాదీనీ’’తి. ఆది-సద్దేన సచ్చకాళవకబకదమనాదీనం సఙ్గహో. బావేరున్తి ఏవంనామకం విసయం. సరసమ్పన్నోతి అట్ఠఙ్గసమన్నాగతేన సరేన సమన్నాగతో. తేన బ్రహ్మస్సరతాకరవీకభాణితాదస్సనేన లక్ఖణహారనయేన అవసేసలక్ఖణపారిపూరిం వియ తదవినాభావతో బుద్ధానం దేసనావిలాసఞ్చ విభావేతి.
హతప్పభాతి బుద్ధానుభావేన విగతతేజా. కాళపక్ఖూపమేతి సత్తానం బ్యామోహన్ధకారాభిభవేన కాళపక్ఖరత్తూపమే. సూరియేతి సూరియే ఉదయిత్వా ఓభాసేన్తేతి అధిప్పాయో.
సిఙ్ఘాటకేతి తికోణరచ్ఛాయం. చతుక్కేతి సన్ధియం. పరిదేవన్తీతి అనుత్థుననవసేన విప్పలపన్తి. సోకాధికకతో హి వచీపలాపో పరిదేవో. లోకే ఉప్పజ్జమానేయేవ ఉప్పన్నాతి అత్తనో దిట్ఠివాదస్స పురాతనభావం దీపేన్తి.
సేసపదేసుపీతి ‘‘ఇధ దుతియో సమణో’’తిఆదీసు సేసవారేసుపి (అ. ని. టీ. ౨.౪.౨౪౧-౨౪౨) యథా హి ‘‘వివిచ్చేవ కామేహీ’’తి (పారా. ౧౧; దీ. ని. ౧.౨౨౬; సం. ని. ౨.౧౫౨; అ. ని. ౪.౧౨౩) ఏత్థ కతో నియమో ‘‘వివిచ్చ అకుసలేహీ’’తి (పారా. ౧౧; దీ. ని. ౧.౨౨౬; సం. ని. ౨.౧౫౨; అ. ని. ౪.౧౨౩) ఏత్థాపి కతోయేవ హోతి సావధారణస్సేవ అత్థస్స ఇచ్ఛితబ్బత్తా, ఏవమిధాపీతి. తేనాహ ‘‘దుతియాదయోపీ’’తిఆది. సామఞ్ఞఫలాధిగమవసేన నిప్పరియాయతో సమణభావోతి తేసం వసేనేత్థ చత్తారో సమణా దేసితాతి తమత్థం సుత్తన్తరేన సమత్థేతుం ‘‘తేనేవాహా’’తిఆది వుత్తం. పటిపత్తిక్కమేన దేసనాక్కమేన చ సకదాగామిఆదీనం దుతియాదితా వుత్తాతి సోతాపన్నస్స పఠమతా అవుత్తసిద్ధాతి న చోదితా. ఫలట్ఠకసమణావ అధిప్పేతా సమితపాపసమణగ్గహణతో. కస్మా పనేత్థ మహాపరినిబ్బానే వియ మగ్గట్ఠా తదత్థాయ పటిపన్నా చ న గహితాతి? వేనేయ్యజ్ఝాసయతో. తత్థ హి మగ్గాధిగమత్థాయ విపస్సనాపి ఇతో బహిద్ధా నత్థి, కుతో మగ్గఫలానీతి దస్సేన్తేన భగవతా ‘‘ఞాయస్స ధమ్మస్స పదేసవత్తీ, ఇతో బహిద్ధా సమణోపి నత్థీ’’తి వుత్తం. ఇధ పన నిట్ఠానప్పత్తమేవ తంతంసమణభావం గణ్హన్తేన ఫలట్ఠకసమణావ గహితా ‘‘మగ్గట్ఠతో ఫలట్ఠో సవిసేసం దక్ఖిణేయ్యో’’తి. స్వాయమత్థో ద్వీసు సుత్తేసు దేసనాభేదేనేవ విఞ్ఞాయతీతి.
రిత్తాతి వివిత్తా. తుచ్ఛాతి నిస్సారా పటిపన్నకసారాభావతో. పవదన్తి ఏతేహీతి పవాదా, దిట్ఠిగతికానం నానాదిట్ఠిదీపకా సమయాతి ఆహ ‘‘చత్తారో సస్సతవాదా’’తిఆది. తత్థ యం వత్తబ్బం, తం పరతో ఆగమిస్సతి. తేతి యథావుత్తసమణా. ఏత్థాతి ‘‘పరప్పవాదా’’తి వుత్తే బాహిరకసమయే.
యన్తి యస్మిం. భుమ్మత్థే హి ఇదం పచ్చత్తవచనం. ఞాయో వుచ్చతి సహ విపస్సనాయ అరియమగ్గో. తేన హి నిబ్బానం ఞాయతి గమ్మతి పటివిజ్ఝతీతి. సో ఏవ నిబ్బానసమ్పాపకహేతుతాయ ధమ్మోతి ఆహ ‘‘ఞాయస్స ధమ్మస్సా’’తి.
తేసం పరప్పవాదసాసనానం అఖేత్తతా ఖేత్తతా చ అరియమగ్గస్స అభావభావా సుపరిసుద్ధస్స సీలస్స సుపరిసుద్ధాయ సమథవిపస్సనాయ అభావతో సావతో చ. తదుభయఞ్చ దురక్ఖాతస్వాక్ఖాతభావహేతుకం, సో చ అసమ్మాసమ్బుద్ధసమ్మాసమ్బుద్ధపవేదితతాయాతి పరాజికాయ సత్థు విపత్తిహేతుతాయ సాసనస్స అనియ్యానభావోతి దస్సేతి.
ఇదాని యథావుత్తమత్థం పరియాయతో చ పాళియా చ సమత్థేతుం ‘‘తేనాహ భగవా’’తిఆదినా పాళిం దస్సేత్వా ఉపమాపదేసేన తత్థ సుత్తం విభావేన్తో ‘‘యస్మా’’తిఆదిమాహ. తత్థ యస్మా ఏకచ్చానం విసేసతో సీహానం పురిమం పాదద్వయం హత్థకిచ్చమ్పి కరోతి, తస్మా ఆహ ‘‘సురత్తహత్థపాదో’’తి. సీహస్స కేసా నామ కేసరాయతనా ఖన్ధలోమా. గోచరియహత్థికులం నామ పకతిహత్థికులం, యం ‘‘కాలావక’’న్తిపి వుచ్చతి. ఘోటకో నామ అస్సఖళుఙ్కో. సినేరుపరిభణ్డే సిమ్బలిరుక్ఖేహి సఞ్ఛాదితో పఞ్ఞాసయోజనో దహో సిమ్బలిదహో, తం పరివారేత్వా మహన్తం సిమ్బలివనం, తం సన్ధాయాహ ‘‘సిమ్బలిదహవనే’’తి. అఞ్ఞతిత్థావాసభూమియం ఇమేసు సమణేసు ఏకచ్చో న ఉప్పజ్జతి, ఈదిసో పనేత్థ వికప్పో నత్థి, సబ్బేన సబ్బం న ఉప్పజ్జన్తేవాతి దస్సేన్తో ‘‘ఏకసమణోపీ’’తి ఆహ. అరియమగ్గపరిక్ఖతేతి అరియమగ్గుప్పత్తియా అభిసఙ్ఖతే, యదా సాసనికానం సమ్మాపటిపత్తియా అరియమగ్గో దిబ్బతి, తదాతి అత్థో.
సమ్మాతి సుట్ఠు. సుట్ఠు నదనం నామ హేతుయుత్తం సుట్ఠు కత్వా కథనన్తి ఆహ ‘‘హేతునా’’తి. సో చ హేతు అవిపరీతో ఏవ ఇచ్ఛితబ్బోతి ఆహ ‘‘నయేనా’’తి, ఞాయేనాతి అత్థో. ఏవంభూతో చ సో యథాధిప్పేతత్థం కరోతి సాధేతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కారణేనా’’తి. యది తిరచ్ఛానసీహస్స నాదో సబ్బతిరచ్ఛానఏకచ్చమనుస్సామనుస్సనాదతో సేట్ఠత్తా సేట్ఠనాదో, కిమఙ్గం పన తథాగతసీహనాదోతి ఆహ ‘‘సీహనాదన్తి సేట్ఠనాద’’న్తి. యది తిరచ్ఛానసీహనాదస్స సేట్ఠనాదతా నిబ్భయతాయ అప్పటిసత్తుతాయ ఇచ్ఛితా, తథాగతసీహనాదస్సేవ అయమత్థో సాతిసయోతి ఆహ ‘‘అభీతనాదం అప్పటినాద’’న్తి. ఇదానిస్స సేట్ఠనాదభావం కారణేన పటిపాదేన్తో ‘‘ఇమేసఞ్హీ’’తిఆదిమాహ. తేన ‘‘సమ్మా’’తి వుత్తమత్థం సమత్థేతి. తత్థ అత్థితాయాతి ఇమినా సీహనాదస్స ఉత్తమత్థతం దస్సేతి. భూతట్ఠో హి ఉత్తమట్ఠో. తాయ ఏవ భూతట్ఠతాయ అభీతనాదతాతి దస్సేన్తో ‘‘ఇమే సమణా…పే… నామ హోతీ’’తి ఆహ. అభూతఞ్హి వదతో కుతోచి భయం వా ఆసఙ్కా వా సియాతి ‘‘ఇధేవా’’తి నియమస్స అవిపరీతతం దస్సేన్తో ‘‘అమ్హాకమ్పి…పే… అప్పటినాదో నామ హోతీ’’తి ఆహ. యఞ్హి అఞ్ఞత్థాపి అత్థి, తం ఇధేవాతి అవధారేతుం న యుత్తన్తి.
౧౪౦. ఖోతి అవధారణే. తేన విజ్జతి ఏవాతి దస్సేతి. యన్తి కరణత్థే పచ్చత్తన్తి ఆహ ‘‘యేన కారణేనా’’తి. తిత్థం నామ ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో తబ్బినిముత్తస్స కస్సచి దిట్ఠివిప్ఫన్దితస్స అభావతో. పారగమనసఙ్ఖాతం తరణం దిట్ఠిగతికానం (అ. ని. టీ. ౨.౩.౬౨) తత్థ తత్థేవ అపరాపరం ఉమ్ముజ్జననిముజ్జనవసేన పిలవనన్తి ఆహ ‘‘తరన్తి ఉప్పలవన్తీ’’తి. ఉప్పాదేతాతి పూరణాదికో. తిత్థే జాతాతి తిత్థియా, యథావుత్తం వా దిట్ఠిగతసఙ్ఖాతం తిత్థం ఏతేసం అత్థీతి తిత్థికా, తిత్థికా ఏవ తిత్థియా. అస్ససన్తి ఏత్థ, ఏతేనాతి వా అస్సాసో, అవస్సయో.
పకతత్థనిద్దేసో యం-తం-సద్దోతి తస్స ‘‘భగవతా’’తిఆదీహి పదేహి సమానాధికరణభావేన వుత్తస్స యేన అభిసమ్బుద్ధభావేన భగవా పకతో సత్థుభావేన అధిగతో సుపాకటో చ, తం అభిసమ్బుద్ధభావం సద్ధిం ఆగమనపటిపదాయ అత్థభావేన దస్సేన్తో ‘‘యో సో…పే… అభిసమ్బుద్ధో’’తి ఆహ. సతిపి ఞాణదస్సనసద్దానం ఇధ పఞ్ఞావేవచనభావే తేన తేన విసేసేన నేసం సవిసయే విసేసప్పవత్తిదస్సనత్థం (సారత్థ. టీ. పరివార ౩.౧) అసాధారణవిసేసవసేన విజ్జాత్తయవసేన విజ్జాభిఞ్ఞానావరణవసేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమంసచక్ఖువసేన పటివేధదేసనాఞాణవసేన చ తే యోజేత్వా దస్సేన్తో ‘‘తేసం తేస’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ఆసయానుసయం జానతా ఆసయానుసయఞాణేన, సబ్బం ఞేయ్యధమ్మం పస్సతా సబ్బఞ్ఞుతానావరణఞాణేహి. పుబ్బేనివాసాదీహీతి పుబ్బేనివాసఆసవక్ఖయఞాణేహి. అనఞ్ఞసాధారణపుఞ్ఞానుభావనిబ్బత్తో అనుత్తరఞాణాధిగమలద్ధపురావత్తకో చ భగవతో రూపకాయో అతిక్కమ్మేవ దేవానం దేవానుభావం వత్తతీతి ఆహ ‘‘సబ్బసత్తానం…పే… పస్సతా’’తి. పటివేధపఞ్ఞాయాతి మగ్గపఞ్ఞాయ. తాయ హి సబ్బసో ఞేయ్యధమ్మేసు సమ్మోహస్స విధమితత్తా పచ్ఛా పవత్తజాననం తస్స జాననం వియ వుచ్చతి.
అరీనన్తి కిలేసారీనం, పఞ్చవిధమారానం వా సాసనపచ్చత్థికానం వా అఞ్ఞతిత్థియానం, తేసం హననం పాటిహారియేహి అభిభవనం అప్పటిభానతాకరణం అజ్ఝుపేక్ఖనం వా. కేసివినయసుత్తఞ్చేత్థ (అ. ని. ౪.౧౧౧) నిదస్సనం. తథా చ ఠానాట్ఠానాదీని వా జానతా, యథాకమ్ముపగే సత్తే పస్సతా, సవాసనానమాసవానం ఖీణత్తా అరహతా, అభిఞ్ఞేయ్యాదిభేదే ధమ్మే అభిఞ్ఞేయ్యాదితో అవిపరీతావబోధేన సమ్మాసమ్బుద్ధేన. అథ వా తీసు కాలేసు అప్పటిహతఞాణతాయ జానతా, కాయకమ్మాదీనం ఞాణానుపరివత్తనేన నిసమ్మకారితాయ పస్సతా, రవాదీనమ్పి (సారత్థ. టీ. పరివార ౩.౧) అభావసాధికాయ పహానసమ్పదాయ అరహతా, ఛన్దాదీనం అహానిహేతుభూతాయ అక్ఖయపటిభానసాధికాయ సబ్బఞ్ఞుతాయ సమ్మాసమ్బుద్ధేన. ఏవం దసబలఅట్ఠారసావేణికబుద్ధధమ్మవసేనపి యోజనా వేదితబ్బా. యేతి చతురో ధమ్మే. అత్తనీతి అమ్హేసు. న రాజరాజమహామత్తాదీసు ఉపత్థమ్భం సమ్పస్సమానా, న కాయబలం సమ్పస్సమానాతి యోజనా.
ఉప్పన్నపసాదోతి అవేచ్చప్పసాదం వదతి. వక్ఖతి హి ‘‘చత్తారి సోతాపన్నస్స అఙ్గాని కథితానీ’’తి (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౪౦). కామం అసేక్ఖాపి అసేక్ఖాయ సమసిక్ఖతాయ సహధమ్మికా ఏవ, చిణ్ణబ్రహ్మచరియతాయ పన సహధమ్మం చరన్తీతి న వత్తబ్బాతి అసేక్ఖవారో న గహితో. సబ్బేపేతేతి ఏతే యథావుత్తా భిక్ఖుఆదయో సోతాపన్నాదయో చ పుథుజ్జనా అరియా చాతి సబ్బేపి ఏతే తంతంసిక్ఖాహి సమానధమ్మత్తా సహధమ్మత్తా ‘‘సహధమ్మికా’’తి వుచ్చన్తి. ఇదాని నిబ్బత్తితఅరియధమ్మవసేనేవ సహధమ్మికే దస్సేన్తో ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. మగ్గదస్సనమ్హీతి పరిఞ్ఞాభిసమయాదివసేన సచ్చపటివేధేన ‘‘నవ మగ్గఙ్గాని, అట్ఠ బోజ్ఝఙ్గానీ’’తిఆదినా వివాదో నత్థి. ఏకధమ్మచారితాయాతి సమానధమ్మచారితాయ. న హి పటివిద్ధసచ్చానం ‘‘మయా ధమ్మో సుదిట్ఠో, తయా దుద్దిట్ఠో’’తిఆదినా వివాదో అత్థి. దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన సఙ్ఘాతా హి తే ఉత్తమపురిసా. ఇమినాతి ‘‘సహధమ్మికా ఖో పనా’’తిఆదివచనేన. తత్థ పియమనాపగ్గహణేన సీలేసు పరిపూరకారితాపదేసేన ఏకదేసేన గహితం సఙ్ఘసుప్పటిపత్తిం పరిపుణ్ణం కత్వా దస్సేతి. యే హి సమ్పన్నసీలా సువిసుద్ధదస్సనా, తే విఞ్ఞూనం పియా మనాపాతి. ఏత్తావతాతి ‘‘అత్థి ఖో నో ఆవుసో’’తిఆదినయప్పవత్తేన రతనత్తయపసాదజోతనేన అక్ఖాతా తేసు తేసు సుత్తపదేసేసు.
౧౪౧. సత్థరి పసాదోతి పసాదగ్గహణేన ‘‘భగవతా’’తిఆదినా వా పసాదనీయా ధమ్మా గహితా. తేన బుద్ధసుబుద్ధతం దస్సేతి, తథా ‘‘ధమ్మే పసాదో’’తి ఇమినా ధమ్మసుధమ్మతం, ఇతరేన సఙ్ఘసుప్పటిపన్నతం. యేన చిత్తేన అఞ్ఞత్థ అనుపలబ్భమానేన సాసనేయేవ సమణో ఇతో బహిద్ధా నత్థీతి అయమత్థో, సమ్మదేవ, పతిట్ఠాపితోతి వేదితబ్బం. తత్రాయం యోజనా – యస్మా సమ్మాసమ్బుద్ధో అమ్హాకం సత్థా, తస్మా అత్థి ఖో నో, ఆవుసో, సత్థరి పసాదో, సమ్మాసమ్బుద్ధత్తా చస్స స్వాఖాతో ధమ్మోతి అత్థి ధమ్మే పసాదో, తతో ఏవ చ అత్థి సీలేసు పరిపూరకారితాతి సహధమ్మికా…పే… పబ్బజితా చాతి ఏవమేత్థ సత్థరి పసాదేన ధమ్మే పసాదో, తేన సఙ్ఘసుప్పటిపత్తీతి అయఞ్చ నయో లేసేనపి పరప్పవాదేసు నత్థీతి ఇధేవ సమణో…పే… సమణేహి అఞ్ఞేహీతి.
పటివిద్ధసచ్చానం పహీనానురోధానం గేహస్సితపేమస్స అసమ్భవో ఏవాతి ‘‘ఇదానీ’’తి వుత్తం. యది ఏవం ‘‘ఉపజ్ఝాయేన, భిక్ఖవే, సద్ధివిహారికమ్హి పుత్తపేమం ఉపట్ఠపేతబ్బం’’తిఆదివచనం (మహావ. ౬౫) కథన్తి? నయిదం గేహస్సితపేమం సన్ధాయ వుత్తం, తంసదిసత్తా పన పేమముఖేన వుత్తో మేత్తాస్నేహో. న హి భగవా భిక్ఖూ సంకిలేసే నియోజేతి. ఏవరూపం పేమం సన్ధాయాతి పసాదావహగుణావహతో పూరణాదీసు భత్తి పసాదో న హోతి, పసాదపతిరూపకా పన లోభపవత్తీతి దట్ఠబ్బా. థేరోతి మహాసఙ్ఘరక్ఖితత్థేరో. యేన అట్ఠకథా పోత్థకం ఆరోపితా. ఏకోవ సత్థా అనఞ్ఞసాధారణగుణత్తా, అఞ్ఞథా అనచ్ఛరియత్తా సత్థులక్ఖణమేవ న పరిపూరేయ్య. విసుం కత్వాతి అఞ్ఞేహి వివేచేత్వా అత్తనో ఆవేణికం కత్వా. ‘‘అమ్హాకం సత్థా’’తి బ్యావదన్తానం అఞ్ఞేసం సత్థా న హోతీతి అత్థతో ఆపన్నమేవ హోతి, తథా చ పదేసవత్తినిం తస్స సత్థుతం పటిజానన్తా పరిపుణ్ణలక్ఖణసత్థుతం ఇచ్ఛన్తానమ్పి తతో విరుద్ధా సత్థుభావపరియేసనేన పరాజితా హోన్తి. పరియత్తిధమ్మేతి అధికబ్రహ్మగుణసుత్తగేయ్యాదిప్పభేదసమయే. తత్థ అజసీల…పే… కుక్కురసీలాదీసూతి ఇదం యేభుయ్యేన అఞ్ఞతిత్థియానం తాదిసం వతసమాదానసబ్భావతో వుత్తం, ఆది-సద్దేన యమనియమచాతుయామసంవరాదీనం సఙ్గహోతి. అధిప్పయాసోతి అధికం పయసతి పయుజ్జతి ఏతేనాతి అధిప్పయాసో, సవిసేసం అధికత్తబ్బకిరియా (అ. ని. టీ. ౨.౩.౧౧౭). తేనాహ ‘‘అధికప్పయోగో’’తి.
తస్స పసాదస్స పరియోసానభూతాతి తస్స సత్థరి ధమ్మే చ పసాదస్స నిట్ఠానభూతా. నిట్ఠాతి మోక్ఖో. సమయవాదీనఞ్హి తస్మిం తస్మిం సమయే తదుపదేసకే చ పసాదో యావదేవ మోక్ఖాధిగమనట్ఠో. దిట్ఠిగతికా తథా తథా అత్తనో లద్ధివసేన నిట్ఠం పరికప్పేన్తి యేవాతి ఆహ ‘‘నిట్ఠం అపఞ్ఞపేన్తో నామ నత్థీ’’తి. బ్రాహ్మణానన్తి బ్రాహ్మణవాదీనం. తేసం ఏకచ్చే బ్రహ్మునా సలోకతా నిట్ఠాతి వదన్తి, ఏకచ్చే తస్స సమీపతా, ఏకచ్చే తేన సంయోగో నిట్ఠాతి వదన్తి. తత్థ యే సలోకతావాదినో సమీపతావాదినో చ, తే ద్వేధావాదినో, ఇతరే అద్వేధావాదినో. సబ్బేపి తే అత్థతో బ్రహ్మలోకుపపత్తియంయేవ నిట్ఠాసఞ్ఞినో. తత్థ హి నేసం నిచ్చాభినివేసో యథా తం బకస్స బ్రహ్మునో. తేన వుత్తం ‘‘బ్రహ్మలోకో నిట్ఠా’’తి. బ్రహ్మలోకోతి పఠమజ్ఝానభూమి. మహాతాపసానన్తి వేఖనసాదితాపసానం. మహాబ్రహ్మా వియ పఠమజ్ఝానభూమియం ఆభస్సరేసు ఏకో సబ్బసేట్ఠో నత్థీతి ‘‘ఆభస్సరా’’తి పుథువచనం. పరిబ్బాజకానన్తి సఞ్చయాదిపరిబ్బాజకానం. అన్తో చ మనో చ ఏతస్స నత్థీతి అనన్తమానసో. ఆజీవకానఞ్హి సబ్బదాభావతో అనన్తో, సుఖదుక్ఖాదిసమతిక్కమనతో అమానసో. ఇమినా అట్ఠహి లోకధమ్మేహి ఉపక్కిలిట్ఠచిత్తతం దస్సేతి.
పపఞ్చే యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. తణ్హాదిట్ఠియోవ అధిప్పేతా మమఙ్కారఅహఙ్కారవిగమస్స అధిప్పేతత్తా. యథా పఞ్చసు ఠానేసు ఏకోవ కిలేసో లోభో ఆగతో, ఏవం ద్వీసు ఠానేసు తయో కిలేసా ఆగతా ‘‘దోసో మోహో దిట్ఠీ’’తి. ‘‘సదోసస్సా’’తి హి వుత్తట్ఠానే పటిఘం అకుసలమూలం గహితం, ‘‘పటివిరుద్ధస్సా’’తి విరోధో, ‘‘సమోహస్సా’’తి మోహో అకుసలమూలం, ‘‘అవిద్దసునో’’తి మల్యం, అసమ్పజఞ్ఞం వా, ‘‘సఉపాదానస్సా’’తి ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదినా నయేన గహణం, ‘‘పపఞ్చారామస్సా’’తి పపఞ్చుప్పత్తివసేన.
ఆకారతోతి పవత్తిఆకారతో. పదన్తరేన రాగవిసేసస్స వుచ్చమానత్తాఆదితో వుత్తం సరాగవచనం ఓళారికం రాగవిసయన్తి ఆహ ‘‘పఞ్చకామగుణికరాగవసేనా’’తి. గహణవసేనాతి దళ్హగ్గహణవసేన. ‘‘అనురుద్ధపటివిరుద్ధస్సా’’తి ఏకపదవసేన పాళియం ఆగతత్తా ఏకజ్ఝం పదుద్ధారో కతో. తత్థ పన ‘‘అనురుద్ధస్సా’’తి సుభవసేనాతి ఏవమత్థో వత్తబ్బో. న హి పటివిరుజ్ఝనం సుభవసేన హోతి. పపఞ్చుప్పత్తిదస్సనవసేనాతి కిలేసకమ్మవిపాకానం అపరాపరుప్పత్తిపచ్చయతాయ సంసారస్స పపఞ్చనం పపఞ్చో, తస్స ఉప్పత్తిహేతుభావదస్సనవసేన. తణ్హా హి భవుప్పత్తియా విసేసపచ్చయో. తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానదస్సనవసేనాతి తణ్హాపచ్చయస్స ఉపాదానస్స దస్సనవసేన, యదవత్థా తణ్హా ఉపాదానస్స పచ్చయో, తదవత్థాదస్సనవసేన. ఫలేన హి హేతువిసేసకిత్తనమేతన్తి. ఏవం విద్ధంసేథాతి కామరాగభవతణ్హాదివసేన లోభం కస్మా ఏవం విప్పకిరేథ. తణ్హాకరణవసేనాతి తణ్హాయనకరణవసేన సుభాకారగ్గహణవసేన. సుభన్తి హి ఆరమ్మణే పవత్తో రాగో ‘‘సుభ’’న్తి వుత్తో.
౧౪౨. వదన్తి ఏతేనాతి వాదో, దిట్ఠివాదో. దిట్ఠివసేన హి ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చ, అసస్సతో అత్తా చ లోకో చా’’తి చ దిట్ఠిగతికా పఞ్ఞపేన్తి. తేనాహ ‘‘ద్వేమా, భిక్ఖవే, దిట్ఠియో’’తి (మ. ని. ౧.౧౪౨). తణ్హారహితాయ దిట్ఠియా అభావతో తణ్హావసేనేవ చ అత్తనో సస్సతభావాభినివేసోతి కత్వా వుత్తం ‘‘తణ్హాదిట్ఠివసేనా’’తి. అల్లీనాతి నిస్సితా. ఉపగతాతి అవిస్సజ్జనవసేన ఏకిభావమివ గతా. అజ్ఝోసితాతి తాయ దిట్ఠియా గిలిత్వా పరినిట్ఠాపితా వియ తదన్తోగధా. తేనాహ ‘‘అనుపవిట్ఠా’’తి. యథా గహట్ఠానం కామజ్ఝోసానం వివాదమూలం, ఏవం పబ్బజితానం దిట్ఠజ్ఝోసానన్తి ఆహ ‘‘విభవదిట్ఠియా తే పటివిరుద్ధా’’తి. దిట్ఠివిరోధేన హి దిట్ఠిగతికవిరోధో.
ఖణికసముదయో ఉప్పాదక్ఖణోతి ఆహ ‘‘దిట్ఠీనం నిబ్బత్తీ’’తి. దిట్ఠినిబ్బత్తిగ్గహణేనేవ చేత్థ యథా దిట్ఠీనం పటిచ్చసముప్పన్నతా విభావితా, ఏవం దిట్ఠివత్థునోపీతి ఉభయేసమ్పి అనిచ్చతా దుక్ఖతా అనత్తతా చ విభావితాతి దట్ఠబ్బం. యాని పటిసమ్భిదానయేన (పటి. మ. ౧.౧౨౨) ‘‘పచ్చయసముదయో అట్ఠ ఠానానీ’’తి వుత్తాని, తాని దస్సేన్తో ‘‘ఖన్ధాపీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఖన్ధాపి దిట్ఠిట్ఠానం ఆరమ్మణట్ఠేన ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తిఆదివచనతో (సం. ని. ౩.౮౧; ౪.౩౪౫). అవిజ్జాపి దిట్ఠిట్ఠానం ఉపనిస్సయాదివసేన పచ్చయభావతో. యథాహ – ‘‘అస్సుతవా, భిక్ఖవే, పుథుజ్జనో అరియానం అదస్సావీ అరియధమ్మస్స అకోవిదో’’తిఆది (మ. ని. ౧.౨, ౪౬౧; సం. ని. ౩.౧, ౭). ఫస్సోపి దిట్ఠిట్ఠానం. యథా చాహ ‘‘తదపి ఫస్సపచ్చయా (దీ. ని. ౧.౧౧౮-౧౩౦), ఫుస్స ఫుస్స పటిసంవేదియన్తీ’’తి (దీ. ని. ౧.౧౪౪) చ. సఞ్ఞాపి దిట్ఠిట్ఠానం. వుత్తఞ్హేతం ‘‘సఞ్ఞానిదానా హి పపఞ్చసఙ్ఖాతి (సు. ని. ౮౮౦), పథవిం పథవితో సఞ్ఞత్వా’’తి (మ. ని. ౧.౨) చ ఆది. వితక్కోపి దిట్ఠిట్ఠానం. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘తక్కఞ్చ దిట్ఠీసు పకప్పయిత్వా, సచ్చం ముసాతి ద్వయధమ్మమాహూ’’తి (సు. ని. ౮౯౨; మహాని. ౧౨౧) ‘‘తక్కీ హోతి వీమంసీ’’తి (దీ. ని. ౧.౩౪) చ ఆది. అయోనిసోమనసికారోపి దిట్ఠిట్ఠానం. యథాహ భగవా ‘‘తస్సేవ అయోనిసో మనసికరోతో ఛన్నం దిట్ఠీనం అఞ్ఞతరా దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి, అత్థి మే అత్తాతి అస్స సచ్చతో థేతతో దిట్ఠి ఉప్పజ్జతీ’’తిఆది (మ. ని. ౧.౧౯). సముట్ఠాతి ఏతేనాతి సముట్ఠానం, తస్స భావో సముట్ఠానట్ఠో, తేన. ఖణికత్థఙ్గమో ఖణికనిరోధో. పచ్చయత్థఙ్గమో అవిజ్జాదీనం అచ్చన్తనిరోధో. సో పన యేన హోతి, తం దస్సేన్తో ‘‘సోతాపత్తిమగ్గో’’తి ఆహ. చత్తారో హి అరియమగ్గా యథారహం తస్స తస్స సఙ్ఖారగతస్స అచ్చన్తనిరోధహేతు, ఖణికనిరోధో పన అహేతుకో.
ఆనిసంసన్తి ఉదయం. సో పన దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికవసేన దువిధో. తత్థ సమ్పరాయికో దుగ్గతిపరికిలేసతాయఆదీనవపక్ఖికో ఏవాతి ఇతరం దస్సేన్తో ‘‘యం సన్ధాయా’’తిఆదిమాహ. ఆదీనవమ్పి దిట్ఠధమ్మికమేవ దస్సేన్తో ‘‘దిట్ఠిగ్గహణమూలకం ఉపద్దవ’’న్తిఆదిమాహ. సోతిఆదీనవో. ఆదీనన్తి ఆది-సద్దేన నగ్గియానసనసఙ్కటివతాదీనం సఙ్గహో. నిస్సరతి ఏతేనాతి నిస్సరణన్తి వుచ్చమానే దస్సనమగ్గో ఏవ దిట్ఠీనం నిస్సరణం సియా, తస్స పన అత్థఙ్గమపరియాయేన గహితత్తా సబ్బసఙ్ఖతనిస్సటం నిబ్బానం దిట్ఠీహిపి నిస్సటన్తి కత్వా వుత్తం ‘‘దిట్ఠీనం నిస్సరణం నామ నిబ్బాన’’న్తి. ఇమినాతిఆదీసు వత్తబ్బం అనుయోగవత్తే వుత్తనయమేవ.
౧౪౩. దిట్ఠిచ్ఛేదనం దస్సేన్తోతి సబ్బుపాదానపరిఞ్ఞాదస్సనేన సబ్బసో దిట్ఠీనం సముచ్ఛేదవిధిం దస్సేన్తో. వుత్తాయేవాతి –
‘‘ఉపాదానాని చత్తారి, తాని అత్థవిభాగతో;
ధమ్మసఙ్ఖేపవిత్థారా, కమతో చ విభావయే’’తి. (విసుద్ధి. ౨.౬౪౫) –
గాథం ఉద్దిసిత్వా అత్థవిభాగాదివసేన వుత్తాయేవ. కామం ఇతో బాహిరకానం ‘‘ఇమాని ఉపాదానాని ఏత్తకాని చత్తారి, న ఇతో భియ్యో’’తి ఈదిసం ఞాణం నత్థి, కేవలం పన కేచి ‘‘కామా పహాతబ్బా’’తి వదన్తి, కేచి ‘‘నత్థి పరో లోకోతి చ, మిచ్ఛా’’తి వదన్తి, అపరే ‘‘సీలబ్బతేన సుద్ధీతి చ, మిచ్ఛా’’తి వదన్తి, అత్తదిట్ఠియా పన మిచ్ఛాభావం సబ్బసో న జానన్తి ఏవ. యత్తకం పన జానన్తి, తస్సపి అచ్చన్తప్పహానం న జానన్తి, తథాపి సబ్బస్స పరిఞ్ఞేయ్యస్స పరిఞ్ఞేయ్యం పఞ్ఞపేమఇచ్చేవ తిట్ఠన్తి. ఏవంభూతానం పన నేసం తత్థ యాదిసీ పటిపత్తి, తం దస్సేన్తో సత్థా ‘‘సన్తి, భిక్ఖవే’’తిఆదిమాహ. తత్థ సన్తీతి సంవిజ్జన్తి. తేన తేసం దిట్ఠిగతికానం విజ్జమానతాయ అవిచ్ఛేదతం దస్సేతి. ఏకేతి ఏకచ్చే. సమణబ్రాహ్మణాతి పబ్బజ్జుపగమనేన సమణా, జాతిమత్తేన చ బ్రాహ్మణా. సబ్బేసన్తి అనవసేసానం ఉపాదానానం సమతిక్కమం పహానం. సమ్మా న పఞ్ఞపేన్తీతి యేసం పఞ్ఞపేన్తి, తేసమ్పి సమ్మా పరిఞ్ఞం న పఞ్ఞపేన్తి. ఇదాని తం అత్థం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘కేచీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ హోతిక-కుటీచక-బహూదక-హంస-పరమహంస-కాజక-తిదణ్డ-మోనవత-సేవ-పారుపక-పఞ్చమరత్తిక- సోమకారక-ముగబ్బత-చరబాక-తాపస-నిగన్థా-జీవక-ఇసి-పారాయనిక-పఞ్చాతపిక-కాపిల- కాణాద-సంసారమోచక-అగ్గిభత్తిక-మగవతిక-గోవతిక-కుక్కురవతిక-కామణ్డలుక- వగ్గులివతిక-ఏకసాటక-ఓదకసుద్ధిక-సరీరసన్తాపక-సీలసుద్ధిక-ఝానసుద్ధిక-చతుబ్బిధ- సస్సతవాదాదయో ఛన్నవుతి తణ్హాపాసేన డంసనతో, అరియధమ్మస్స వా విబాధనతో పాసణ్డా. వత్థుపటిసేవనం కామన్తి బ్యాపారస్స వత్థునో పటిసేవనసఙ్ఖాతం కామం. థేయ్యేన సేవన్తీతి పటిహత్థఆదిసమఞ్ఞాయ లోకస్స వచనవసేన సేవన్తి. తీణి కారణానీతి ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదినయప్పవత్తాని దిట్ఠివిసేసభూతాని వట్టకారణాని.
అత్థసల్లాపికాతి అత్థస్స సల్లాపికా, ద్విన్నం అధిప్పేతత్థసల్లాపవిభావినీతి అధిప్పాయో. ద్విన్నఞ్హి వచనం సల్లాపో. తేనాహ ‘‘పథవీ కిరా’’తిఆది.
యో తిత్థియానం అత్తనో సత్థరి ధమ్మే సహధమ్మికేసు చ పసాదో వుత్తో, తస్స అనాయతనగతత్తా అప్పసాదకభావదస్సనం పసాదపచ్ఛేదో. తథాపవత్తో వాదో పసాదపచ్ఛేదవాదో వుత్తో. ఏవరూపేతి ఈదిసే వుత్తనయేన కిలేసానం అనుపసమసంవత్తనికే. ధమ్మేతి ధమ్మపతిరూపకే. వినయేతి వినయపతిరూపకే. తిత్థియా హి కోహఞ్ఞే ఠత్వా లోకం వఞ్చేన్తా ధమ్మం కథేమాతి ‘‘సత్తిమే కాయా అకటా అకటవిధా’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౧౭౪) యం కిఞ్చి కథేత్వా తథా ‘‘వినయం పఞ్ఞపేమా’’తి గోసీలవగ్గులివతాదీని పఞ్ఞపేత్వా తాదిసం సావకే సిక్ఖాపేత్వా ‘‘ధమ్మవినయో’’తి కథేన్తి, తం సన్ధాయేతం వుత్తం ‘‘ధమ్మవినయే’’తి. తేనాహ ‘‘ఉభయేనపి అనియ్యానికం సాసనం దస్సేతీ’’తి. పరిత్తమ్పి నామ పుఞ్ఞం కాతుకామం మచ్ఛేరమలాభిభూతతాయ నివారేన్తస్స అన్తరాయం తస్స కరోతో దిట్ఠేవ ధమ్మే విఞ్ఞూహి గరహితబ్బతా సమ్పరాయే చ దుగ్గతి పాటికఙ్ఖా, కిమఙ్గం పన సకలవట్టదుక్ఖనిస్సరణావహే జినచక్కే పహారదాయినో తిత్థకరస్స తదోవాదకరస్స చాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘అనియ్యానికసాసనమ్హి హీ’’తిఆదిమాహ. యథా సో పసాదో సమ్పరాయే న సమ్మగ్గతో అత్తనో పవత్తివసేనాతి దస్సేన్తో ‘‘కఞ్చి కాలం గన్త్వాపి పచ్ఛా వినస్సతి యేవా’’తి ఆహ, అవేచ్చప్పసాదో వియ అచ్చన్తికో న హోతీతి అత్థో.
సమ్పజ్జమానా యథావిధిపటిపత్తియా తిరచ్ఛానయోనిం ఆవహతి. కమ్మసరిక్ఖకేన హి విపాకేనేవ భవితబ్బం. సబ్బమ్పి కారణభేదన్తి సబ్బమ్పి యథావుత్తం తిత్థకరానం సావకానం అపాయదుక్ఖావహం మిచ్ఛాపటిపత్తిసఙ్ఖాతం కారణవిసేసం. సో పనేస పసాదో న నియ్యాతి మిచ్ఛత్తపక్ఖికత్తా సురాపీతసిఙ్గాలే పసాదో వియ. సురం పరిస్సావేత్వా ఛడ్డితకసటం సురాజల్లికం. బ్రాహ్మణా నామ ధనలుద్ధాతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘ఇమం వఞ్చేస్సామీ’’తి. కంససతాతి కహాపణసతా.
౧౪౪. తస్సాతి పసాదస్స. సబ్బోపి లోభో కాముపాదానన్తేవ వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘అరహత్తమగ్గేన కాముపాదానస్స పహానపరిఞ్ఞ’’న్తి. ఏవరూపేతి ఈదిసే సబ్బసో కిలేసానం ఉపసమసంవత్తనికే. యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానానం అపాయేసు అపతనవసేన ధారణట్ఠేన ధమ్మే. సబ్బసో వినయనట్ఠేన వినయే. తత్థ భవదుక్ఖనిస్సరణాయ సంవత్తనే.
నమస్సమానో అట్ఠాసి ద్వే అసఙ్ఖ్యేయ్యాని పచ్చేకబోధిపారమీనం పూరణేన తత్థ బుద్ధసాసనే పరిచయేన చ భగవతి పసన్నచిత్తతాయ చ. ‘‘ఉలూకా’’త్యాదిగాథా రుక్ఖదేవతాయ భాసితా. కాలుట్ఠితన్తి సాయన్హకాలే దివావిహారతో ఉట్ఠితం. దుగ్గతేసో న గచ్ఛతీతి దుగ్గతిం ఏసో న గమిస్సతి. మోరజికో మురజవాదకో. మహాభేరివాదకవత్థుఆదీనిపి సితపాతుకరణం ఆదిం కత్వా విత్థారేతబ్బాని.
పరమత్థేతి లోకుత్తరధమ్మే. కిం పన వత్తబ్బన్తి ధమ్మేపి పరమత్థే నిమిత్తం గహేత్వా సుణన్తానం. సామణేరవత్థూతి పబ్బజితదివసేయేవ సప్పేన దట్ఠో హుత్వా కాలం కత్వా దేవలోకం ఉపపన్నసామణేరవత్థు.
ఖీరోదనన్తి ఖీరేన సద్ధిం సమ్మిస్సం ఓదనం. తిమ్బరుసకన్తి తిన్దుకఫలం. తిపుససదిసా ఏకా వల్లిజాతి తిమ్బరుసం, తస్స ఫలం తిమ్బరుసకన్తి చ వదన్తి. కక్కారికన్తి ఖుద్దకఏలాళుకం. మహాతిపుసన్తి చ వదన్తి. వల్లిపక్కన్తి ఖుద్దకతిపుసవల్లియా ఫలం. హత్థపతాపకన్తి మన్దాముఖి. అమ్బకఞ్జికన్తి అమ్బిలకఞ్జికం. ఖళయాగున్తిపి వదన్తి. దోణినిమ్మజ్జనిన్తి సతేలం తిలపిఞ్ఞాకం. విధుపనన్తి చతురస్సబీజనిం. తాలవణ్టన్తి తాలపత్తేహి కతమణ్డలబీజనిం. మోరహత్థన్తి మోరపిఞ్ఛేహి కతం మకసబీజనిం.
వుత్తనయానుసారేనేవాతి యస్మా ఇధాపి యథావుత్తం సబ్బమ్పి కారణభేదం ఏకతో కత్వా దస్సేన్తో సత్థా ‘‘తం కిస్స హేతూ’’న్తిఆదిమాహ, తస్మా తత్థ అనియ్యానికసాసనే వుత్తనయస్స అనుస్సరణవసేన యోజేత్వా వేదితబ్బం.
౧౪౫. పరిఞ్ఞన్తి పహానపరిఞ్ఞం. తేసం పచ్చయం దస్సేతున్తి ఉపాదానానం పరిఞ్ఞా నామ పహానపరిఞ్ఞా. తేసం అచ్చన్తనిరోధో అధిప్పేతో, సో చ పచ్చయనిరోధేన హోతీతి తేసం పచ్చయం మూలకారణతో పభుతి దస్సేతుం. అయన్తి ఇదాని వుచ్చమానో ఏత్థ ‘‘ఇమే చా’’తిఆదిపాఠే ‘‘కిం నిదానా’’తిఆదిసమాసపదానం అత్థో. సబ్బపదేసూతి ‘‘తణ్హాసముదయా’’తిఆదీసు సబ్బేసు పదేసు. ఇమినా ఏవ చ సబ్బగ్గహణేన ‘‘ఫస్సనిదానా’’తిఆదీనమ్పి పదానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. ఇమే అఞ్ఞతిత్థియా ఉపాదానానమ్పి సముదయం న జానన్తి, కుతో నిరోధం, తథాగతో పన తేసం తప్పచ్చయపచ్చయానమ్పి సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ యాథావతో జానాతి, తస్మా – ‘‘ఇధేవ, భిక్ఖవే, సమణో…పే… సుఞ్ఞా పరప్పవాదా సమణేభి అఞ్ఞేహీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౩౯) యథారద్ధసీహనాదం మత్థకం పాపేత్వా దస్సేన్తో ‘‘ఇమే చ, భిక్ఖవే, చత్తారో ఉపాదానా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౧౪౫) నయేన దేసనం పటిచ్చసముప్పాదముఖేన ఓతారేన్తో వట్టం దస్సేత్వా ‘‘యతో చ ఖో’’తిఆదినా వివట్టం దస్సేన్తో అరహత్తేన దేసనాయ కూటం గణ్హి, తమత్థం దస్సేన్తో ‘‘యస్మా పన భగవా’’తిఆదిమాహ. తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
చూళసీహనాదసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౨. మహాసీహనాదసుత్తవణ్ణనా
వేసాలీనగరవణ్ణనా
౧౪౬. అపరాపరన్తి పునప్పునం. విసాలీభూతతాయాతి గావుతన్తరం గావుతన్తరం పుథుభూతతాయ. తత్రాతి తస్సం విసాలీభూతతాయం. ఛడ్డితమత్తేతి విస్సట్ఠమత్తే. ఊమిభయాదీహీతి ఊమికుమ్భీలఆవట్టసంసుకాభయేహి. ఉదకప్పవాహేనాగతస్సపి చ ఉస్మా న విగచ్ఛతి, ఉస్మా చ నామ ఈదిసస్స సవిఞ్ఞాణకతాయ భవేయ్యాతి ‘‘సియా గబ్భో’’తి చిన్తేసి. తథా హీతిఆది తత్థ కారణచిన్తా. పుఞ్ఞవన్తతాయ దుగ్గన్ధం నాహోసి, సఉసుమతాయ పూతికభావో. దారకానం పుఞ్ఞూపనిస్సయతో అఙ్గుట్ఠకతో చస్స ఖీరం నిబ్బత్తి, ఖీరభత్తఞ్చ లభి. చరిమకభవే బోధిసత్తే కుచ్ఛిగతే బోధిసత్తమాతు వియ ఉదరచ్ఛవియా అచ్ఛవిప్పసన్నతాయ నిచ్ఛవి వియాతి కత్వా ఆహ ‘‘నిచ్ఛవీ అహేసు’’న్తి. తేసన్తి ద్విన్నం దారకానం. మాతాపితరోతి పోసకమాతాపితరో. అభిసిఞ్చిత్వా రాజానం అకంసు రజ్జసమ్పత్తియా దాయకస్స కమ్మస్స కతత్తా, అసమ్భిన్నే ఏవ రాజకులే ఉప్పన్నత్తా చ. కుమారస్స పుఞ్ఞానుభావసఞ్చోదితా దేవతాధిగ్గహితాతి కేచి.
పురస్స అపరేతి పురస్స అపరదిసాయ గావుతమత్తే ఠానే జీవకమ్బవనం వియ సపాకారమన్దిరకే. అచిరపక్కన్తోతి ఏత్థ న దేసన్తరపక్కమనం అధిప్పేతం, అథ ఖో సాసనతో అపక్కమనన్తి దస్సేన్తో ‘‘విబ్భమిత్వా’’తిఆదిమాహ. తేనేవాహ ‘‘ఇమస్మా ధమ్మవినయా’’తి. పరిసతీతి పరిసాయం, జనసమూహేతి అత్థో. జనసమూహగతో పన ‘‘పరిసమజ్ఝే’’తి వుత్తో. భావనామనసికారేన వినా పకతియావ మనుస్సేహి నిబ్బత్తేతబ్బో ధమ్మోతి మనుస్సధమ్మో, మనుస్సత్తభావావహో వా ధమ్మో మనుస్సధమ్మో, అనుళారం పరిత్తకుసలం. యం అసతిపి బుద్ధుప్పాదే వత్తతి, యఞ్చ సన్ధాయాహ ‘‘హీనేన బ్రహ్మచరియేన, ఖత్తియే ఉపపజ్జతీ’’తి. ‘‘అమ్హాకం బుద్ధో’’తి బుద్ధే మమత్తకారినో బుద్ధమామకా. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో.
ఉత్తరిమనుస్సధమ్మాదివణ్ణనా
అలం అరియాయ అరియభావాయాతి అలమరియో, రూపాయతనం జానాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం వియ పస్సతి చాతి ఞాణదస్సనం, దిబ్బచక్ఖు. సమ్మసనుపగే చ పన ధమ్మే లక్ఖణత్తయఞ్చ తథా జానాతి పస్సతి చాతి ఞాణదస్సనం, విపస్సనా. నిబ్బానం, చత్తారి వా సచ్చాని అసమ్మోహపటివేధతో జానాతి పస్సతి చాతి ఞాణదస్సనం, మగ్గో. ఫలం పన నిబ్బానవసేనేవ యోజేతబ్బం. పచ్చవేక్ఖణా మగ్గాధిగతస్స అత్థస్స పచ్చక్ఖతో జాననట్ఠేన ఞాణదస్సనం, సబ్బఞ్ఞుతా అనావరణతాయ సమన్తచక్ఖుతాయ చ ఞాణదస్సనం. లోకుత్తరమగ్గో అధిప్పేతో, తస్మిఞ్హి పటిసిద్ధే సబ్బేసమ్పి బుద్ధగుణానం అసమ్భవోతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘తఞ్హి సో భగవతో పటిసేధేతీ’’తి.
సుఖుమం ధమ్మన్తరం నామ ఝానవిపస్సనాదికం ఆచరియానుగ్గహేన గహితం నామ నత్థి. తక్కపరియాహతన్తి ‘‘ఇతి భవిస్సతి, ఏవం భవిస్సతీ’’తి తంతందస్సేతబ్బమత్థతక్కనేన వితక్కనమత్తేన పరితో ఆహతం పరివత్తితం కత్వా. తేనాహ ‘‘తక్కేత్వా’’తిఆది. లోకియపఞ్ఞం అనుజానాతి ఉపనిసిన్నపరిసాయ అనుకూలధమ్మకథనతోతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘సమణో గోతమో’’తిఆది. పటిభాతీతి పటిభానం, ‘‘ఇతి వక్ఖామీ’’తి ఏవంపవత్తం కథనచిత్తం, తతో పటిభానతో జాననం పటిభానం, ఆగమాభావతో సయమేవ ఉపట్ఠితత్తా సయంపటిభానం. తేనాహ ‘‘ఇమినాస్స ధమ్మేసు పచ్చక్ఖభావం పటిబాహతీ’’తి. సుఫుసితన్తి నిబ్బివరం. అఫుసితత్తే హి సుఖేన వచీఘోసో న నిచ్ఛరతి. దన్తావరణన్తి ఓట్ఠద్వయం. జివ్హాపి థద్ధతాయ సుఖేన వచీఘోసో న నిచ్ఛరతీతి ఆహ ‘‘ముదుకా జివ్హా’’తి. కరవీకరుతమఞ్జుతాయ మధురో సరో. ఏలం వుచ్చతి దోసో, ఏలం గళతీతి ఏలగళా, న ఏలగళా అనేలగళా, నిద్దోసా, న రుజ్ఝతీతి అత్థో. సబ్బమేతం రఞ్జనస్సేవ కారణం దస్సేన్తో వదతి.
పఞ్చ ధమ్మాతి గమ్భీరఞాణచరియభూతానం ఖన్ధాదీనం ఉగ్గహణ-సవన-ధారణ-పరిచయ-యోనిసోమనసికారే సన్ధాయాహ. తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయాతి ఏత్థ సమ్మా-సద్దో ఉభయత్థాపి యోజేతబ్బో ‘‘సమ్మా తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయా’’తి. యో హి సమ్మా ధమ్మం పటిపజ్జతి, తస్సేవ సమ్మా దుక్ఖక్ఖయో హోతి. యో పన వుత్తనయేన తక్కరో, తస్స నియ్యానం అత్థతో ధమ్మస్సేవ నియ్యానన్తి ఆహ ‘‘సో ధమ్మో…పే… నియ్యాతి గచ్ఛతీ’’తి.
౧౪౭. కోధనోతి కుజ్ఝనసీలో. యస్మా పన సునక్ఖత్తో కోధవసేన కురూరో ఫరుసవచనో చ, తస్మా ఆహ ‘‘కోధనోతి చణ్డో ఫరుసో చా’’తి. తస్మిం అత్తభావే మగ్గఫలానం ఉపనిస్సయో నత్థీతి తస్మిం అత్తభావే ఉప్పజ్జనారహానం మగ్గఫలానం ఉపనిస్సయో నత్థి. తం బుద్ధా ‘‘మోఘపురిసో’’తి వదన్తి యథా తం సుదిన్నలాళుదాయిఆదికే. ఉపనిస్సయే సతిపి తస్మిం ఖణే మగ్గే వా ఫలే వా అసతి ‘‘మోఘపురిసో’’తి వదన్తి యథా తం ధనియూపసేనత్థేరాదికే. సముచ్ఛిన్నోపనిస్సయే పన వత్తబ్బమేవ నత్థి. యథా ‘‘మక్ఖలి మోఘపురిసో మనుస్సఖిప్పం మఞ్ఞే’’తి (అ. ని. ౧.౩౧౧) తథా సునక్ఖత్తోపీతి ఆహ ‘‘ఇమస్స పనా’’తిఆది. అస్సాతి ఏతేన. కత్తరి హిదం సామివచనం. కోధేనాతి కోధహేతునా.
భగవతోతి సమ్పదానవచనం కుద్ధపదాపేక్ఖాయ. పుబ్బేతి భిక్ఖుకాలే. సద్దం సోతుకామోతి సో కిర దిబ్బచక్ఖునా తావతింసభవనే దేవతానం రూపం పస్సన్తో ఓట్ఠచలనం పస్సతి, న పన సద్దం సుణాతి, తస్మా తాసం సద్దం సోతుకామో అహోసి. తేన వుత్తం ‘‘సద్దం సోతుకామో…పే… పుచ్ఛీ’’తి. సో చ అతీతే ఏకం సీలవన్తం భిక్ఖుం కణ్ణసక్ఖలియం పహరిత్వా బధిరమకాసి, తస్మా పరికమ్మం కరోన్తోపి అభబ్బోవ దిబ్బసోతాధిగమాయ. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఉపనిస్సయో నత్థీతి ఞత్వా పరికమ్మం న కథేసీ’’తి. చిన్తేసీతి అత్తనో మిచ్ఛాపరివితక్కితేన అయోనిసో ఉమ్ముజ్జన్తో చిన్తేసి.
నియ్యానికత్తావబోధనతో అభేదోపచారేన ‘‘దేసనాధమ్మో నియ్యానికో’’తి వుత్తో. నియ్యానో వా అరియమగ్గో బోధేతబ్బో ఏతస్స అత్థీతి నియ్యానికో దేసనాధమ్మో. అత్తని అత్థితం దస్సేతి కిచ్చసిద్ధిదస్సనేన తత్థ తత్థ పాకటీకతత్తా, న పటిఞ్ఞామత్తేన. తథా హి యథాపరాధం తంతంసిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా యథాధమ్మం వేనేయ్యజ్ఝాసయానురూపఞ్చ అవిపరీతధమ్మదేసనాయ దేవమనుస్సేహి యథాభిసఙ్ఖతపఞ్హానం తదజ్ఝాసయానుకూలం ఠానసో విస్సజ్జనేన చ భగవతో సబ్బత్థ అప్పటిహతఞాణచారభావేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం విఞ్ఞూనం పాకటం, తథా తత్థ తత్థ యమకపాటిహారియకరణాదీసు ఇద్ధివిధఞాణాదీనీతి. తేనాహ ‘‘మయ్హఞ్చా’’తిఆది. అన్వేతి యథాగహితసఙ్కేతస్స అనుగమనవసేన ఏతి జానాతీతి అన్వయో. తేనాహ ‘‘అనుబుజ్ఝతీతి అత్థో’’తి. సఙ్కేతానుగమనఞ్చేత్థ ‘‘యథాపరాధం తంతంసిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా’’తిఆదినా వుత్తనయమేవ. ఏవం యోజనా వేదితబ్బాతి యథా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన యోజనా కతా, ఏవం ‘‘ఏవరూపమ్పి నామ మయ్హం ఇద్ధివిధఞాణసఙ్ఖాతం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మ’’న్తిఆదినా తత్థ తత్థ యోజనా వేదితబ్బా.
ఉత్తరిమనుస్సధమ్మాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
దసబలఞాణవణ్ణనా
౧౪౮. యదిపి ఆదితో అభిఞ్ఞాత్తయవసేన దేసనాయ ఆగతత్తా చేతోపరియఞాణానన్తరం ఉపరి తిస్సో అభిఞ్ఞా వత్తబ్బా సియున్తి వత్తబ్బం సియా, అత్థతో పన విజ్జాత్తయం యథావుత్తఅభిఞ్ఞాత్తయమేవాతి కత్వా ‘‘తిస్సో విజ్జా వత్తబ్బా సియు’’న్తి వుత్తం. కస్మా పనేత్థ ‘‘తాసు వుత్తాసు ఉపరి దసబలఞాణం న పరిపూరతీ’’తి వుత్తం, నను ఇమాని ఞాణాని సేసాభిఞ్ఞా వియ అత్తనో విసయస్స అభిజాననట్ఠం ఉపాదాయ అభిఞ్ఞాసు వత్తబ్బాని, అకమ్పియట్ఠం పన ఉపత్థమ్భనట్ఠఞ్చ ఉపాదాయ బలఞాణేసు యథా సమ్మాసతిఆదయో ఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గమగ్గఙ్గేసూతి? నయిదమేవం. తత్థ హి ధమ్మానం ధమ్మకిచ్చవిసేసవిభావనపరాయ దేసనాయ వుత్తం, ఇధ పన సత్థు గుణవిసేసవిభావనపరాయ దేసనాయ తథా వత్తుం న సక్కా అత్థతో అనఞ్ఞత్తా, ఏకచ్చానం పుథుజ్జనానం ఏవం చిత్తం ఉప్పజ్జేయ్య ‘‘కిమిదం భగవా హేట్ఠా వుత్తగుణే పునపి గణ్హన్తో గుణాధికదస్సనం కరోతీ’’తి. తస్మా సువుత్తమేతం ‘‘ఉపరి దసబలఞాణం న పరిపూరతీ’’తి.
అఞ్ఞేహి అసాధారణానీతి కస్మా వుత్తం (అ. ని. టీ. ౩.౧౦.౨౧), నను చేతాని సావకానమ్పి ఏకచ్చానం ఉప్పజ్జన్తీతి? కామం ఉప్పజ్జన్తి, యాదిసాని పన బుద్ధానం ఠానాట్ఠానఞాణాదీని, న తాదిసాని తదఞ్ఞేసం కదాచిపి ఉప్పజ్జన్తీతి అఞ్ఞేహి అసాధారణానీతి. తేనాహ ‘‘తథాగతస్సేవ బలానీ’’తి. ఇమమేవ హి యథావుత్తలేసం అపేక్ఖిత్వా తదభావతో ఆసయానుసయఞాణాదీసు ఏవ అసాధారణగుణసమఞ్ఞా నిరుళ్హా. కామం ఞాణబలానం ఞాణసమ్భారో విసేసపచ్చయో, పుఞ్ఞసమ్భారోపి పన నేసం పచ్చయో ఏవ, ఞాణసమ్భారస్సపి వా పుఞ్ఞసమ్భారభావతో ‘‘పుఞ్ఞుస్సయసమ్పత్తియా ఆగతానీ’’తి వుత్తం.
పకతిహత్థికులన్తి (సం. ని. ౨.౨౨) గిరిచరనదీచరవనచరాదిప్పభేదా గోచరియకాలావకనామా సబ్బాపి బలేన పాకతికా హత్థిజాతి. దసన్నం పురిసానన్తి థామమజ్ఝిమానం దసన్నం పురిసానం. ఏకస్స తథాగతస్స కాయబలన్తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. ఏకస్సాతి చ తథా హేట్ఠాకథాయం ఆగతత్తా దేసనాసోతేన వుత్తం. నారాయనసఙ్ఘాతబలన్తి ఏత్థ నారా వుచ్చన్తి రస్మియో, తా బహూ నానావిధా ఇతో ఉప్పజ్జన్తీతి నారాయనం, వజిరం, తస్మా నారాయనసఙ్ఘాతబలన్తి వజిరసఙ్ఘాతబలన్తి అత్థో. ఞాణబలం పన పాళియం ఆగతమేవ, న కాయబలం వియ అట్ఠకథారుళ్హమేవాతి అధిప్పాయో. ‘‘సంయుత్తకే ఆగతాని తేసత్తతి ఞాణాని సత్తసత్తతి ఞాణానీ’’తి వుత్తం (విభ. మూలటీ. ౭౬౦), తత్థ పన నిదానవగ్గే సత్తసత్తతి ఆగతాని చతుచత్తారీసఞ్చ, తేసత్తతి పన పటిసమ్భిదామగ్గే (పటి. మ. ౧.౭౩ మాతికా) సుతమయాదీని ఆగతాని దిస్సన్తి, న సంయుత్తకే. అఞ్ఞానిపీతి ఏతేన ఞాణవత్థువిభఙ్గే ఏకకాదివసేన వుత్తాని, అఞ్ఞత్థ చ ‘‘పుబ్బన్తే ఞాణ’’న్తిఆదినా (ధ. స. ౧౦౭౬) బ్రహ్మజాలాదీసు (దీ. ని. ౧.౩౬) చ ‘‘తయిదం తథాగతో పజానాతి, ఇమాని దిట్ఠిట్ఠానాని ఏవం గహితానీ’’తిఆదినా వుత్తాని అనేకాని ఞాణప్పభేదాని సఙ్గణ్హాతి. యాథావపటివేధతో సయఞ్చ అకమ్పియం పుగ్గలఞ్చ తంసమఙ్గిం నేయ్యేసు అధిబలం కరోతీతి ఆహ ‘‘అకమ్పియట్ఠేన ఉపత్థమ్భనట్ఠేన చా’’తి.
ఉసభస్స ఇదన్తి ఆసభం, (అ. ని. టీ. ౨.౪.౮) సేట్ఠం ఠానం. సబ్బఞ్ఞుతపటిజాననవసేన అభిముఖం గచ్ఛన్తి, అట్ఠ వా పరిసా ఉపసఙ్కమన్తీతి ఆసభా, పుబ్బబుద్ధా. ఇదం పనాతి బుద్ధానం ఠానం సబ్బఞ్ఞుతమేవ వదతి. తిట్ఠమానోవాతి అవదన్తోపి (సం. ని. టీ. ౨.౨.౨౨) తిట్ఠమానోవ పటిజానాతి నామాతి అత్థో. ఉపగచ్ఛతీతి అనుజానాతి.
అట్ఠసు పరిసాసూతి ‘‘అభిజానామి ఖో పనాహం, సారిపుత్త, అనేకసతం ఖత్తియపరిసం…పే… తత్ర వత మం భయం వా సారజ్జం వా ఓక్కమిస్సతీతి నిమిత్తమేతం, సారిపుత్త, న సమనుపస్సామీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౫౧) వుత్తాసు అట్ఠసు పరిసాసు. అభీతనాదం నదతీతి పరతో దస్సితఞాణయోగేన దసబలోహన్తి అభీతనాదం నదతి. సీహనాదసుత్తేన ఖన్ధవగ్గే (సం. ని. ౩.౭౮) ఆగతేన.
‘‘దేవమనుస్సానం చతుచక్కం వత్తతీ’’తి (అ. ని. ౪.౩౧) సుత్తసేసేన సప్పురిసూపస్సయాదీనం ఫలసమ్పత్తిపవత్తి, పురిమసప్పురిసూపస్సయాదిం ఉపనిస్సాయ పచ్ఛిమసప్పురిసూపస్సయాదీనం సమ్పత్తిపవత్తి వా వుత్తాతి ఆది-సద్దేన తత్థ చ చక్క-సద్దస్స గహణం వేదితబ్బం. విచక్కసణ్ఠానా అసని ఏవ అసనివిచక్కం. ఉరచక్కాదీసూతి ఆది-సద్దేన ఆణాసమూహాదీసుపి చక్క-సద్దస్స పవత్తి వేదితబ్బా. ‘‘సఙ్ఘభేదం కరిస్సామ చక్కభేద’’న్తిఆదీసు (పారా. ౪౦౯; చూళవ. ౩౪౩) హి ఆణా ‘‘చక్క’’న్తి వుత్తా, ‘‘దేవచక్కం అసురచక్క’’న్తిఆదీసు (అ. ని. టీ. ౨.౪.౮) సమూహోతి. పటివేధనిట్ఠత్తా అరహత్తమగ్గఞాణం పటివేధోతి ‘‘ఫలక్ఖణే ఉప్పన్నం నామా’’తి వుత్తం. తేన పటిలద్ధస్సపి దేసనాఞాణస్స కిచ్చనిప్ఫత్తి పరస్స బుజ్ఝనమత్తేన హోతీతి ‘‘అఞ్ఞాతకోణ్డఞ్ఞస్స సోతాపత్తి…పే… ఫలక్ఖణే పవత్తం నామా’’తి వుత్తం. తతో పరం పన యావ పరినిబ్బానా దేసనాఞాణప్పవత్తి తస్సేవ పవత్తితస్స ధమ్మచక్కస్స ఠానన్తి వేదితబ్బం పవత్తితచక్కస్స చక్కవత్తినో చక్కరతనస్స ఠానం వియ.
‘‘తిట్ఠతీ’’తి వుత్తం, కిం భూమియం పురిసో వియ? నోతి ఆహ ‘‘తదాయత్తవుత్తితాయా’’తి. ఠానన్తి చేత్థ అత్తలాభో ధరమానతా చ, న గతినివత్తీతి ఆహ ‘‘ఉప్పజ్జతి చేవ పవత్తతి చా’’తి. యత్థ పనేతం దసబలఞాణం విత్థారితం, తం దస్సేన్తో ‘‘అభిధమ్మే పనా’’తిఆదిమాహ. సేసేసుపి ఏసేవ నయో.
సమాదియన్తీతి సమాదానాని, తాని పన సమాదియిత్వా కతాని హోన్తీతి ఆహ ‘‘సమాదియిత్వా కతాన’’న్తి. కమ్మమేవ వా కమ్మసమాదానన్తి ఏతేన సమాదానసద్దస్స అపుబ్బత్థాభావం దస్సేతి ముత్తగతసద్దే గతసద్దస్స వియ. గతీతి నిరయాదిగతియో. ఉపధీతి అత్తభావో. కాలోతి కమ్మస్స విపచ్చనారహకాలో. పయోగోతి విపాకుప్పత్తియా పచ్చయభూతా కిరియా.
అగతిగామినిన్తి నిబ్బానగామినిం. వక్ఖతి హి ‘‘నిబ్బానఞ్చాహం, సారిపుత్త, పజానామి నిబ్బానగామిఞ్చ మగ్గం నిబ్బానగామినిఞ్చ పటిపద’’న్తి (మ. ని. ౧.౧౫౩). బహూసుపి మనుస్సేసు ఏకమేవ పాణం ఘాతేన్తేసు కామం సబ్బేసం చేతనా తస్సేవేకస్స జీవితిన్ద్రియారమ్మణా, తం పన కమ్మం తేసం నానాకారం. తేసు (విభ. అట్ఠ. ౮౧౧) హి ఏకో ఆదరేన ఛన్దజాతో కరోతి, ఏకో ‘‘ఏహి త్వమ్పి కరోహీ’’తి పరేహి నిప్పీళితో కరోతి, ఏకో సమానచ్ఛన్దో వియ హుత్వా అప్పటిబాహమానో విచరతి. తేసు ఏకో తేనేవ కమ్మేన నిరయే నిబ్బత్తతి, ఏకో తిరచ్ఛానయోనియం, ఏకో పేత్తివిసయే. తం తథాగతో ఆయూహనక్ఖణే ఏవ – ‘‘ఇమినా నీహారేన ఆయూహితత్తా ఏస నిరయే నిబ్బత్తిస్సతి, ఏస తిరచ్ఛానయోనియం, ఏస పేత్తివిసయే’’తి జానాతి. నిరయే నిబ్బత్తమానమ్పి – ‘‘ఏస మహానిరయే నిబ్బత్తిస్సతి, ఏస ఉస్సదనిరయే’’తి జానాతి. తిరచ్ఛానయోనియం నిబ్బత్తమానమ్పి – ‘‘ఏస అపాదకో భవిస్సతి, ఏస ద్విపాదకో, ఏస చతుప్పదో, ఏస బహుప్పదో’’తి జానాతి. పేత్తివిసయే నిబ్బత్తమానమ్పి – ‘‘ఏస నిజ్ఝామతణ్హికో భవిస్సతి, ఏస ఖుప్పిపాసికో, ఏస పరదత్తూపజీవీ’’తి జానాతి. తేసు చ కమ్మేసు – ‘‘ఇదం కమ్మం పటిసన్ధిమాకడ్ఢిస్సతి, ఇదం అఞ్ఞేన దిన్నాయ పటిసన్ధియా ఉపధివేపక్కం భవిస్సతీ’’తి జానాతి.
తథా సకలగామవాసికేసు ఏకతో పిణ్డపాతం దదమానేసు కామం సబ్బేసమ్పి చేతనా పిణ్డపాతారమ్మణావ, తం పన కమ్మం తేసం నానాకారం. తేసు హి ఏకో ఆదరేన కరోతీతి సేసం పురిమసదిసం, తస్మా తేసు కేచి దేవలోకే నిబ్బత్తన్తి, కేచి మనుస్సలోకే, తం తథాగతో ఆయూహనక్ఖణేయేవ జానాతి – ‘‘ఇమినా నీహారేన ఆయూహితత్తా ఏస మనుస్సలోకే నిబ్బత్తిస్సతి, ఏస దేవలోకే, తత్థాపి ఏస ఖత్తియకులే, ఏస బ్రాహ్మణకులే, ఏస వేస్సకులే, ఏస సుద్దకులే, ఏస పరనిమ్మితవసవత్తీసు, ఏస నిమ్మానరతీసు, ఏస తుసితేసు, ఏస యామేసు, ఏస తావతింసేసు, ఏస చాతుమహారాజికేసు, ఏస భుమ్మదేవేసూ’’తిఆదినా తత్థ తత్థ హీనపణీతసువణ్ణదుబ్బణ్ణఅప్పపరివారమహాపరివారతాదిభేదం తం తం విసేసం ఆయూహనక్ఖణేయేవ జానాతి.
తథా విపస్సనం పట్ఠపేన్తేసుయేవ – ‘‘ఇమినా నీహారేన ఏస కిఞ్చి సల్లక్ఖేతుం న సక్ఖిస్సతి, ఏస మహాభూతమత్తమేవ వవత్థపేస్సతి, ఏస రూపపరిగ్గహేయేవ ఠస్సతి, ఏస అరూపపరిగ్గహేయేవ, ఏస నామరూపపరిగ్గహేయేవ, ఏస పచ్చయపరిగ్గహే ఏవ, ఏస లక్ఖణారమ్మణికవిపస్సనాయ ఏవ, ఏస పఠమఫలేయేవ, ఏస దుతియఫలే ఏవ, ఏస తతియఫలే ఏవ, ఏస అరహత్తం పాపుణిస్సతీ’’తి జానాతి. కసిణపరికమ్మం కరోన్తేసుపి – ‘‘ఇమస్స పరికమ్మమత్తమేవ భవిస్సతి, ఏస నిమిత్తం ఉప్పాదేస్సతి, ఏస అప్పనం ఏవ పాపుణిస్సతి, ఏస ఝానం పాదకం కత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అరహత్తం గణ్హిస్సతీ’’తి జానాతి. తేనాహ ‘‘ఇమస్స చేతనా’’తిఆది.
కామనతో, కామేతబ్బతో, కామపటిసంయుత్తతో చ కామో ధాతు కామధాతు. ఆది-సద్దేన బ్యాపాదధాతు-రూపధాతు-ఆదీనం సఙ్గహో. విలక్ఖణతాయాతి విసదిససభావతాయ. ఖన్ధాయతనధాతులోకన్తి అనేకధాతుం నానాధాతుం ఖన్ధలోకం ఆయతనలోకం ధాతులోకం యథాభూతం పజానాతీతి యోజనా. ‘‘అయం రూపక్ఖన్ధో నామ…పే… అయం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో నామ. తేసుపి ఏకవిధేన రూపక్ఖన్ధో, ఏకాదసవిధేన రూపక్ఖన్ధో (విభ. ౩౩). ఏకవిధేన వేదనాక్ఖన్ధో, బహువిధేన వేదనాక్ఖన్ధో (విభ. ౩౪-౬౧). ఏకవిధేన సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, బహువిధేన సఞ్ఞాక్ఖన్ధో (విభ. ౬౨-౯౧). ఏకవిధేన సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, బహువిధేన సఙ్ఖారక్ఖన్ధో (విభ. ౯౨-౧౨౦). ఏకవిధేన విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, బహువిధేన విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తి (విభ. ౧౨౧-౧౪౯) ఏవం తావ ఖన్ధలోకస్స, ‘‘ఇదం చక్ఖాయతనం నామ…పే… ఇదం ధమ్మాయతనం నామ. తత్థ దసాయతనా కామావచరా, ద్వే చాతుభూమకా’’తిఆదినా (విభ. ౧౫౬-౧౭౧) ఆయతనలోకస్స, ‘‘అయం చక్ఖుధాతు నామ…పే… అయం మనోవిఞ్ఞాణధాతు నామ, తత్థ సోళస ధాతుయో కామావచరా, ద్వే చాతుభూమకా’’తిఆదినా (విభ. ౧౭౨-౧౮౮) ధాతులోకస్స అనేకసభావం నానాసభావఞ్చ పజానాతి. న కేవలం ఉపాదిన్నకసఙ్ఖారలోకస్సేవ, అథ ఖో అనుపాదిన్నకసఙ్ఖారలోకస్సపి – ‘‘ఇమాయ నామ ధాతుయా ఉస్సన్నత్తా ఇమస్స రుక్ఖస్స ఖన్ధో సేతో, ఇమస్స కాళో, ఇమస్స మట్ఠో, ఇమస్స సకణ్టకో, ఇమస్స బహలత్తచో, ఇమస్స తనుత్తచో, ఇమస్స పత్తం వణ్ణసణ్ఠానాదివసేన ఏవరూపం, ఇమస్స పుప్ఫం నీలం పీతం లోహితం ఓదాతం సుగన్ధం దుగ్గన్ధం, ఇమస్స ఫలం ఖుద్దకం మహన్తం దీఘం రస్సం వట్టం సుసణ్ఠానం దుస్సణ్ఠానం ముదుకం ఫరుసం సుగన్ధం దుగ్గన్ధం మధురం తిత్తకం కటుకం అమ్బిలం కసావం, ఇమస్స కణ్టకో తిఖిణో కుణ్ఠో ఉజుకో కుటిలో తమ్బో కాళో ఓదాతో హోతీ’’తిఆదినా పజానాతి. సబ్బఞ్ఞుబుద్ధాదీనం ఏవ హి ఏతం బలం, న అఞ్ఞేసం.
నానాధిముత్తికతన్తి నానాఅజ్ఝాసయతం. అధిముత్తి నామ అజ్ఝాసయధాతు అజ్ఝాసయసభావో. సో పన హీనపణీతతాసామఞ్ఞేన పాళియం ద్విధావ వుత్తోపి హీనపణీతాదిభేదేన అనేకవిధోతి ఆహ ‘‘హీనాదీహి అధిముత్తీహి నానాధిముత్తికభావ’’న్తి. తత్థ తత్థ యే యే సత్తా యంయంఅధిముత్తికా, తే తే తంతదధిముత్తికే ఏవ సేవన్తి భజన్తి పయిరుపాసన్తి ధాతుసభాగతో. యథా గూథాదీనం ధాతుసభావో ఏసో, యం గూథాదీహి ఏవ సంసన్దన్తి సమేన్తి, ఏవం (పుగ్గలానం అజ్ఝాసయస్సేవేస సభావో, యం) (విభ. మూలటీ. ౮౧౩) హీనజ్ఝాసయా దుస్సీలాదీహి ఏవ సంసన్దన్తి సమేన్తి, సమ్పన్నసీలాదయో చ సమ్పన్నసీలాదీహేవ. తం నేసం నానాధిముత్తికతం భగవా యథాభూతం పజానాతీతి.
వుద్ధిఞ్చ హానిఞ్చాతి పచ్చయవిసేసేన సామత్థియతో అధికతం అనధికతఞ్చ. ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణనిద్దేసే (విభ. ౮౧౪; పటి. మ. ౧.౧౧౩) ‘‘ఆసయం జానాతి అనుసయం జానాతీ’’తి ఆసయాదిజాననం కస్మా నిద్దిట్ఠన్తి? ఆసయజాననాదినా యేహి ఇన్ద్రియేహి పరోపరేహి సత్తా కల్యాణపాపాసయాదికా హోన్తి, తేసం జాననస్స విభావనతో. ఏవఞ్చ కత్వా ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఆసయానుసయఞాణానం విసుం అసాధారణతా, ఇన్ద్రియపరోపరియత్తనానాధిముత్తికతాఞాణానం విసుం బలతా చ సిద్ధా హోతి. తత్థ ఆసయన్తి యత్థ సత్తా నివసన్తి, తం తేసం నివాసట్ఠానం దిట్ఠిగతం వా యథాభూతఞాణం వా ఆసయో.అనుసయో అప్పహీనభావేన థామగతో కిలేసో. తం పన భగవా సత్తానం ఆసయం జానన్తో తేసం తేసం దిట్ఠిగతానం, విపస్సనామగ్గఞాణానఞ్చ అప్పవత్తిక్ఖణేపి జానాతి. వుత్తం హేతం –
‘‘కామం సేవన్తంయేవ భగవా జానాతి ‘అయం పుగ్గలో కామగరుకో కామాసయో కామాధిముత్తో’తి. కామం సేవన్తఞ్ఞేవ జానాతి ‘అయం పుగ్గలో నేక్ఖమ్మగరుకో నేక్ఖమ్మాసయో నేక్ఖమ్మాధిముత్తో’తి. నేక్ఖమ్మం సేవన్తఞ్ఞేవ జానాతి. బ్యాపాదం, అబ్యాపాదం, థినమిద్ధం, ఆలోకసఞ్ఞం సేవన్తంయేవ జానాతి ‘అయం పుగ్గలో థినమిద్ధగరుకో థినమిద్ధాసయో థినమిద్ధాధిముత్తో’తి’’ (పటి. మ. ౧.౧౧౩).
పఠమాదీనం చతున్నం ఝానానన్తి రూపావచరానం పఠమాదీనం పచ్చనీకఝాపనట్ఠేన ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానట్ఠేన చ ఝానానం. చతుక్కనయేన హేతం వుత్తం. అట్ఠన్నం విమోక్ఖానన్తి ఏత్థ పటిపాటియా సత్త అప్పితప్పితక్ఖణే పచ్చనీకధమ్మేహి విముచ్చనతో ఆరమ్మణే చ అధిముచ్చనతో విమోక్ఖా నామ, అట్ఠమో పన సబ్బసో సఞ్ఞావేదయితేహి విముత్తత్తా అపగమవిమోక్ఖో నామ. చతుక్కనయపఞ్చకనయేసు పఠమఝానసమాధి సవితక్కసవిచారో నామ, పఞ్చకనయే దుతియజ్ఝానసమాధి అవితక్కవిచారమత్తో, నయద్వయేపి ఉపరి తీసు ఝానేసు సమాధి అవితక్కఅవిచారో, సమాపత్తీసు పటిపాటియా అట్ఠన్నం సమాధీతిపి నామం, సమాపత్తీతిపి చిత్తేకగ్గతాసబ్భావతో, నిరోధసమాపత్తియా తదభావతో న సమాధీతి నామం. హానభాగియధమ్మన్తి అప్పగుణేహి పఠమజ్ఝానాదీహి వుట్ఠితస్స సఞ్ఞామనసికారానం కామాదిఅనుపక్ఖన్దనం. విసేసభాగియధమ్మన్తి పగుణేహి పఠమజ్ఝానాదీహి వుట్ఠితస్స సఞ్ఞామనసికారానం దుతియజ్ఝానాదిపక్ఖన్దనం. ఇతి సఞ్ఞామనసికారానం కామాదిదుతియజ్ఝానాదిపక్ఖన్దనాని హానభాగియవిసేసభాగియధమ్మాతి దస్సితాని, తేహి పన ఝానానం తంసభావతా ధమ్మ-సద్దేన వుత్తా. తస్మాతి వుత్తమేవత్థం హేతుభావేన పచ్చామసతి. వోదానన్తి పగుణతాసఙ్ఖాతం వోదానం. తఞ్హి పఠమజ్ఝానాదీహి వుట్ఠహిత్వా దుతియజ్ఝానాదిఅధిగమస్స పచ్చయత్తా ‘‘వుట్ఠాన’’న్తి వుత్తం. యే (అ. ని. టీ. ౩.౧౦.౨౧) పన ‘‘నిరోధతో ఫలసమాపత్తియా వుట్ఠానన్తి పాళి నత్థీ’’తి వదన్తి, తే ‘‘నిరోధా వుట్ఠహన్తస్స నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఫలసమాపత్తియా అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఇమాయ పాళియా (పట్ఠా. ౧.౧.౪౧౭) పటిసేధేతబ్బా. యో సమాపత్తిలాభీ సమానో ఏవ ‘‘న లభామహ’’న్తి, కమ్మట్ఠానం సమానం ఏవ ‘‘న కమ్మట్ఠాన’’న్తి సఞ్ఞీ హోతి, సో సమ్పత్తింయేవ సమానం ‘‘విపత్తీ’’తి పచ్చేతీతి వేదితబ్బో.
౧౪౯. అప్పనన్తి నిగమనం. న తథా దట్ఠబ్బన్తి యథా పరవాదినా వుత్తం, తథా న దట్ఠబ్బం. సకసకకిచ్చమేవ జానాతీతి ఠానాట్ఠానజాననాదిం సకం సకంయేవ కిచ్చం కాతుం జానాతి, యథాసకమేవ విసయం పటివిజ్ఝతీతి అత్థో. తమ్పీతి తేహి దసబలఞాణేహి జానితబ్బమ్పి. కమ్మన్తరవిపాకన్తరమేవాతి కమ్మన్తరస్సవిపాకన్తరమేవ జానాతి, చేతనాచేతనాసమ్పయుత్తధమ్మే నిరయాదినిబ్బానగామినిపటిపదాభూతే కమ్మన్తి గహేత్వా ఆహ ‘‘కమ్మపరిచ్ఛేదమేవా’’తి. ధాతునానత్తఞ్చ ధాతునానత్తకారణఞ్చ ధాతునానత్తకారణన్తి ఏకదేససరూపేకసేసో దట్ఠబ్బో. తఞ్హి ఞాణం తదుభయమ్పి జానాతి, ‘‘ఇమాయ నామ ధాతుయా ఉస్సన్నత్తా’’తిఆదినా (విభ. అట్ఠ. ౮౧౨) తథా చేవ సంవణ్ణితం. సచ్చపరిచ్ఛేదమేవాతి పరిఞ్ఞాభిసమయాదివసేన సచ్చానం పరిచ్ఛిన్దనమేవ. అప్పేతుం న సక్కోతి అట్ఠమనవమబలాని వియ తంసదిసం ఇద్ధివిధఞాణం వియ వికుబ్బితుం. ఏతేనస్స బలసదిసతఞ్చ నివారేతి. ఝానాదిఞాణం వియ వా అప్పేతుం వికుబ్బితుఞ్చ. యదిపి హి ‘‘ఝానాదిపచ్చవేక్ఖణాఞాణం సత్తమబల’’న్తి తస్స సవితక్కసవిచారతా వుత్తా, తథాపి ‘‘ఝానాదీహి వినా పచ్చవేక్ఖణా నత్థీ’’తి ఝానాదిసహగతం ఞాణం తదన్తోగధం కత్వా ఏవం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అథ వా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం ఝానాదికిచ్చం వియ న సబ్బం బలకిచ్చం కాతుం సక్కోతీతి దస్సేతుం ‘‘ఝానం హుత్వా అప్పేతుం న సక్కోతి ఇద్ధి హుత్వా వికుబ్బితుం న సక్కోతీ’’తి వుత్తం, న పన కస్సచి బలస్స ఝానఇద్ధిభావతోతి దట్ఠబ్బం. ఏవం కిచ్చవిసేసవసేనపి దసబలఞాణసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణానం విసేసం దస్సేత్వా ఇదాని వితక్కత్తికభూమన్తరవసేనపి తం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. పటిపాటియాతిఆదితో పట్ఠాయ పటిపాటియా.
అనుపదవణ్ణనం కత్వా వేదితబ్బానీతి సమ్బన్ధో. కిలేసావరణం నియతమిచ్ఛాదిట్ఠి, కిలేసావరణస్స అభావో ఆసవక్ఖయాధిగమస్స ఠానం, తబ్భావో అట్ఠానం, అనధిగమస్స పన తదుభయం యథాక్కమం అట్ఠానఞ్చ ఠానఞ్చాతి తత్థ కారణం దస్సేన్తో ‘‘లోకియ…పే… దస్సనతో చా’’తి ఆహ. తత్థ లోకియసమ్మాదిట్ఠియా ఠితి ఆసవక్ఖయాధిగమస్స ఠానం కిలేసావరణాభావస్స కారణత్తా. సా హి తస్మిం సతి న హోతి, అసతి చ హోతి. ఏతేన తస్సా అట్ఠితియా తస్స అట్ఠానతా వుత్తా ఏవ. నేసం వేనేయ్యసత్తానం. ధాతువేమత్తదస్సనతోతి కామధాతుఆదీనం పవత్తిభేదదస్సనతో. యదగ్గేన ధాతువేమత్తం జానాతి, తదగ్గేన చరియావిసేసమ్పి జానాతి. ధాతువేమత్తదస్సనతోతి వా ధమ్మధాతువేమత్తదస్సనతో. సబ్బాపి హి చరియా ధమ్మధాతుపరియాపన్నా ఏవాతి. పయోగం అనాదియిత్వాపి సన్తతిమహామత్తాదీనం (ధ. ప. ౧౪౨) వియ. దిబ్బచక్ఖుఞాణానుభావతో పత్తబ్బేనాతి ఏత్థ దిబ్బచక్ఖునా పరస్స హదయవత్థుసన్నిస్సయలోహితవణ్ణదస్సనముఖేన తదా పవత్తమానచిత్తజాననత్థం పరికమ్మకరణం నామ సావకానం, తఞ్చ ఖో ఆదికమ్మికానం, యతో దిబ్బచక్ఖుఆనుభావతో చేతోపరియఞాణస్స పత్తబ్బతా సియా, బుద్ధానం పన యదిపి ఆసవక్ఖయఞాణాధిగమతో పగేవ దిబ్బచక్ఖుఞాణాధిగమో, తథాపి తథా పరికమ్మకరణం నత్థి విజ్జాత్తయసిద్ధియా సిజ్ఝనతో. సేసాభిఞ్ఞాత్తయే చేతోపరియఞాణం దిబ్బచక్ఖుఞాణాధిగమేన పత్తన్తి చ వత్తబ్బతం లభతీతి తథా వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.
పున ఏవరూపిం వాచం న వక్ఖామీతి చిత్తం ఉప్పాదేన్తో తం వాచం పజహతి నామ. వాచాయ పన సో అత్థో పాకటో హోతీతి ‘‘వదన్తో’’తి వుత్తం. దిట్ఠిం న గణ్హిస్సామీతి దిట్ఠిగ్గాహపటిక్ఖేపో. దిట్ఠియా అనుప్పాదనం పజహనమేవాతి ఆహ ‘‘పజహన్తో’’తి. సో అరియూపవాదీ నిరయే ఠపితోయేవ, నాస్స నిరయూపపత్తియా కోచి విబన్ధో ఏకంసికో అయమత్థోతి అధిప్పాయో.
అస్సాతి ఏకంసికభావస్స. సిక్ఖాహి సీలసమాధిపఞ్ఞాహి, తదత్థాయ విపస్సనాయ చ వినా అఞ్ఞారాధనస్స అసమ్భవతో ‘‘లోకియలోకుత్తరా సీలసమాధిపఞ్ఞా వేదితబ్బా’’తి వత్వా పున ఆసన్నతరే సీలాదికే దస్సేన్తో ‘‘లోకుత్తరవసేనేవ వినివత్తేతుమ్పి వట్టతీ’’తి ఆహ, తస్మా అగ్గమగ్గపరియాపన్నా సీలాదయో వేదితబ్బా. అగ్గమగ్గట్ఠస్స హి దిట్ఠేవ ధమ్మే ఏకంసికా అఞ్ఞారాధనా, ఇతరేసం అనేకంసికాతి. సమ్పజ్జనం సమ్పదా, నిప్ఫత్తీతి అత్థో, తస్మా ఏవంసమ్పదన్తి ఏవంఅవిరజ్ఝనకనిప్ఫత్తికన్తి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘ఇమమ్పి కారణ’’న్తిఆది. తత్థ కారణన్తి యుత్తి. తత్రాయం యుత్తినిద్ధారణా ‘‘నిరయూపగో అరియూపవాదీ తదాదాయస్స అవిజ్జమానతో సేయ్యథాపి మిచ్ఛాదిట్ఠీ’’తి. ఏత్థ చ ‘‘తం వాచం అప్పహాయా’’తిఆదివచనేన తదాదాయస్స అప్పహానేన చ అరియూపవాదో అన్తరాయికో అనత్థావహో చ, పహానేన పన అచ్చయం దేసేత్వా ఖమాపనేన అనన్తరాయికో అత్థావహో చ యథా తం వుట్ఠితా దేసితా చ ఆపత్తీతి దస్సేతి.
దసబలఞాణవణ్ణనా నిట్ఠితా.
చతువేసారజ్జఞాణవణ్ణనా
౧౫౦. బ్యామోహభయవసేన (అ. ని. టీ. ౨.౪.౮) సరణపరియేసనం సారజ్జనం సారదో, బ్యామోహభయం, విగతో సారదో ఏతస్సాతి విసారదో, తస్స భావో వేసారజ్జం. తం పన ఞాణసమ్పదం పహానసమ్పదం దేసనావిసేససమ్పదం ఖేమం నిస్సాయ పవత్తం చతుబ్బిధం పచ్చవేక్ఖణఞాణం. తేనాహ ‘‘చతూసు ఠానేసూ’’తిఆది. దస్సితధమ్మేసూతి వుత్తధమ్మేసు. వచనమత్తమేవ హి తేసం, న పన దస్సనం తాదిసస్సేవ ధమ్మస్స అభావతో. భగవతా ఏవ వా ‘‘ఇమే ధమ్మా అనభిసమ్బుద్ధా’’తి పరస్స వచనవసేన దస్సితధమ్మేసు. ‘‘ధమ్మపటిసమ్భిదా’’తిఆదీసు (విభ. ౭౧౮) వియ ధమ్మ-సద్దో హేతుపరియాయోతి ఆహ ‘‘సహధమ్మేనాతి సహేతునా’’తి. హేతూతి చ ఉపపత్తిసాధనహేతు వేదితబ్బో, న కారకో సమ్పాపకో చ. అప్పమాణన్తి అనిదస్సనం. నిదస్సనఞ్హి అన్వయతో బ్యతిరేకతో పమాణఙ్గతాయ ‘‘పమాణ’’న్తి వుచ్చతి. నిమిత్తన్తి చోదనాయ కారణం. తత్థ చోదకో చోదనం కరోతీతి కారణం, ధమ్మో చోదనం కరోతి ఏతేనాతి కారణం. తేనాహ ‘‘పుగ్గలోపీ’’తిఆది. ఖేమన్తి కేనచి అప్పటిబన్ధియభావేన అనుపద్దుతతం.
అన్తరాయో ఏతేసం అత్థి, అన్తరాయేవా యుత్తాతి అన్తరాయికా. ఏవంభూతా పన తే యస్మా అన్తరాయకరా నామ హోన్తి, తస్మా ఆహ ‘‘అన్తరాయం కరోన్తీతి అన్తరాయికా’’తి. అసఞ్చిచ్చ వీతిక్కమో న తథా సావజ్జోతి కత్వా వుత్తం ‘‘సఞ్చిచ్చ వీతిక్కన్తా’’తి. సత్త ఆపత్తిక్ఖన్ధాతిఆది నిదస్సనమత్తం ఇతరేసమ్పి చతున్నం ‘‘అన్తరాయికా’’తి వుత్తధమ్మానం తబ్భావే బ్యభిచారాభావతో. ఇధ పన మేథునధమ్మో అధిప్పేతోతి ఇదం అట్ఠుప్పత్తివసేన వుత్తం అరిట్ఠసిక్ఖాపదం (పాచి. ౪౧౭-౪౨౨) వియ. యస్మా తఙ్ఖణమ్పి కామేసు (అ. ని. టీ. ౨.౪.౮) ఆదీనవం దిస్వా విరత్తో (అ. ని. టీ. ౨.౪.౮) హోతి చే, విసేసం అధిగచ్ఛతి, న కామేసు ఆసత్తో, తస్మా వుత్తం ‘‘మేథునం…పే… అన్తరాయో హోతీ’’తి. తత్థ యస్స కస్సచీతి న కేవలం పబ్బజితస్సేవ, అథ ఖో యస్స కస్సచి. తథా హి వుత్తం ‘‘మేథునమనుయుత్తస్స, ముస్సతేవాపి సాసన’’న్తి. తస్మిం అనియ్యానికధమ్మేతి తస్మిం పరేన పరికప్పితఅనియ్యానికధమ్మనిమిత్తం. నిమిత్తత్థే హి ఇదం కమ్మసంయోగే భుమ్మం.
చతువేసారజ్జఞాణవణ్ణనా నిట్ఠితా.
అట్ఠపరిసవణ్ణనా
౧౫౧. పురిసస్స సూరతరభావో నామ సఙ్గామే పాకటో హోతి, న గేహే నిసిన్నకాలే, ఏవం వేసారజ్జఞాణస్స ఆనుభావో పణ్డితపరిసాసు యత్థ కత్థచీతి దస్సేన్తో ‘‘వేసారజ్జఞాణస్స బలదస్సనత్థ’’న్తి ఆహ. సన్నిపతిత్వా నిసిన్నట్ఠానన్తి ఠానసీసేన సన్నిపతితఖత్తియపరిసమేవ దస్సేతి. ఏసేవ నయో సబ్బత్థాతి అతిదేసేన ఆవిభావితమత్థం దస్సేతుం ‘‘మారకాయికాన’’న్తిఆది వుత్తం సదిసత్థవిసయత్తా అతిదేసస్స. యథా హి ఖత్తియానం సమూహో ఖత్తియపరిసాతి అయమత్థో లబ్భతి, న ఏవం ‘‘మారపరిసా’’తి ఏత్థ, మారస్స పరిసాతి పన మారపరిసాతి అయమత్థో అధిప్పేతో. తేనాహ ‘‘మారకాయికానం…పే… న మారాన’’న్తి. మారకాయికానన్తి మారపక్ఖియానం. ఉగ్గట్ఠానదస్సనవసేనాతి సారజ్జితబ్బట్ఠానదస్సనవసేన, ఏవం ఉగ్గా ఖత్తియా అత్తనో పుఞ్ఞతేజేనాతి అధిప్పాయో. బ్రాహ్మణా తీసు వేదేసూతి ఇదం ఇతరేసం అవిసయదస్సనవసేన వుత్తం. వేదే సజ్ఝాయన్తాపి హి ఖత్తియా వేస్సా చ తదత్థవిచారణాయ యేభుయ్యేన అసమత్థా ఏవాతి. కస్మా పనేత్థ యామాదిపరిసా న గహితాతి? భుసం కామాభిగిద్ధతాయ యోనిసోమనసికారవిరహతో. యామాదయో హి ఉళారుళారే కామే పటిసేవన్తా తత్థాభిగిద్ధతాయ ధమ్మస్సవనాయ సభావేన చిత్తమ్పి న ఉప్పాదేన్తి, మహాబోధిసత్తానం పన బుద్ధానఞ్చ ఆనుభావేన ఆకడ్ఢియమానా కదాచి తేసం పయిరుపాసనాదీని కరోన్తి తాదిసే మహాసమయే. తేనేవ హి విమానవత్థుదేసనాపి తన్నిమిత్తా బహులా నాహోసి. మనుస్సానం వసేనాయం కతా.
పరచక్కవాళేసు చ మనుస్సానం విసేసాధిగమో నత్థీతి పుచ్ఛతి ‘‘కిం పన భగవా అఞ్ఞాని చక్కవాళానిపి గచ్ఛతీ’’తి. ఇతరో యదిపి తేసం అరియధమ్మాధిగమో నత్థి, వాసనాయ పన తత్థ గన్త్వా ధమ్మం దేసేతీతి దస్సేన్తో ‘‘ఆమగచ్ఛతీ’’తి ఆహ. కేయూరం నానావిధరతనపరిసిబ్బితసువణ్ణజాలవినద్ధం భుజాభరణం. అఙ్గదం నానాగన్ధగన్ధితం, కేవలం వా సువణ్ణమయం బాహువలయం. ఛిన్నస్సరాతి ద్విధాభూతస్సరా (దీ. ని. టీ. ౨.౧౭౨) గగ్గరస్సరాతి గగ్గరికాయ వియ గగ్గరాయమానఖరస్సరా (దీ. ని. టీ. ౨.౧౭౨; అ. ని. టీ. ౩.౮.౬౯). భాసన్తరన్తి తేసం భాసం (దీ. ని. టీ. ౨.౧౭౨; అ. ని. టీ. ౩.౮.౬౯) సన్ధాయాహ. ‘‘వీమంసా ఉప్పజ్జతీ’’తి సఙ్ఖేపతో వుత్తం వివరితుం ‘‘ఇదం వుత్తం హోతీ’’తిఆది వుత్తం.
సఙ్గమ్మాతి సమాగన్త్వా. ఆదితో లాపో ఆలాపో, వచనపటివచనవసేన సమం లాపో సల్లాపో. సమ్మా, సమఞ్ఞా వా కథా సంకథా, సంకథావ సాకచ్ఛా.
అట్ఠపరిసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
చతుయోనివణ్ణనా
౧౫౨. యవన్తి తాయ సత్తా అమిస్సితాపి సమానజాతితాయ మిస్సితా వియ హోన్తీతి యోని. సా పన అత్థతో అణ్డాదిఉప్పత్తిట్ఠానవిసిట్ఠో ఖన్ధానం భాగసో పవత్తివిసేసోతి ఆహ ‘‘ఖన్ధకోట్ఠాసో యోని నామా’’తి. అణ్డే జాతాతి పఠమాయ జాతియా వసేన వుత్తం, దుతియాయ పన అణ్డతో, అణ్డే వా భిజ్జమానే జాతాతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో. తేనాహ ‘‘అభినిబ్భిజ్జ జాయన్తీ’’తి. వినాతి ఏతేహి అణ్డాదీహి బాహిరపచ్చయేహి వినా. ఉప్పతిత్వా వియాతి ఉప్పజ్జనవసేన పతిత్వా వియ. బాహిరపచ్చయనిరపేక్ఖత్తాయేవ వా ఉపపతనే సాధుకారినో ఉపపాతికా, తే ఏవ ఇధ ఓపపాతికాతి వుత్తా. ఆది-సద్దేన గబ్భమలే నిబ్బత్తమహాపదుమకుమారాదీనం సఙ్గహో. నిజ్ఝామతణ్హికపేతానం నిచ్చం దుక్ఖాతురతాయ కామసేవనా నత్థి, తస్మా తే గబ్భసేయ్యకా న హోన్తి, జాలవన్తతాయ న తాసం కుచ్ఛియం గబ్భో సణ్ఠాతి, తస్మా తే ఓపపాతికాయేవ సంసేదజత్తాయపి అసమ్భవతో. నేరయికా వియాతి నిదస్సనాపదేసేన తేసమ్పి ఓపపాతికత్తం దీపేతి. అవసేసాతి నిజ్ఝామతణ్హికనేరయికే ఠపేత్వా అవసేసా వినిపాతికా. యక్ఖానం చాతుమహారాజికతాయ ఓపపాతికభావే ఏవ ఆపన్నే తం నివత్తేతుం ‘‘ఏవం యక్ఖాపీ’’తి వుత్తం. తథా హి తే న భుమ్మదేవా న చ వినిపాతికాతి.
చతుయోనివణ్ణనా నిట్ఠితా.
పఞ్చగతివణ్ణనా
౧౫౩. గన్తబ్బాతి ఉపపజ్జితబ్బా. యథా హి కమ్మభవో పరమత్థతో అసతిపి కారకే పచ్చయసామగ్గియా సిద్ధో తంసమఙ్గినా సన్తానలక్ఖణేన సత్తేన కతోతి వోహరీయతి, తథా ఉపపత్తిభవలక్ఖణా గతియో పరమత్థతో అసతిపి గమకే తంతంకమ్మవసేన యేసం తాని కమ్మాని, తేహి గన్తబ్బాతి వోహరీయన్తీతి. ఏవం సద్దత్థతో గతిం దస్సేత్వా అత్థుద్ధారనయేనపి తం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. యేసు నిరయాదిభేదేసు ఉపపత్తిభవేసు గతి-సద్దో నిరూళ్హో, తతో అఞ్ఞత్థాపి గతిసద్దప్పవత్తి అత్థి, తం ఏకేన గతి-సద్దేన విసేసేత్వా ఆహ ‘‘గతిగతీ’’తి యథా ‘‘దుక్ఖదుక్ఖం, (సం. ని. ౪.౩౨౭) రూపరూప’’న్తి (విసుద్ధి. ౨.౪౪౯) చ. ఉప్పాదావత్థాయ గమనం ఉపగమనన్తి ‘‘నిబ్బత్తిగతీ’’తి వుత్తా. గతిన్తి చిత్తగతిం. తేనాహ ‘‘అజ్ఝాసయగతి నామా’’తి, అజ్ఝాసయప్పవత్తీతి అత్థో. తదట్ఠకథాయం (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౫౦౩) పన ‘‘గతిన్తి నిప్ఫత్తి’’న్తి అత్థో వుత్తో. బ్రహ్మనిమన్తనసుత్తే (మ. ని. ౧.౫౦౩) హి అయం పాళీతి. జుతిన్తి ఆనుభావం. విభవోతి వినాసో. సో హి విగమోతి అత్థేన గతి. తేనేవ నిబ్బానం అరహతో గతీతి (పరి. ౩౩౯) అనుపాదిసేసనిబ్బానం అరహతో గతి విగమో విభవోతి అనేకత్థత్తా ధాతూనం. ద్వేయేవ గతియోతి ద్వేవ నిప్ఫత్తియోతి అత్థోతి ఆహ ‘‘అయం నిప్ఫత్తిగతి నామా’’తి.
యస్స ఉప్పజ్జతి, తం బ్రూహేన్తో ఏవ ఉప్పజ్జతీతి అయో, సుఖం. నత్థి ఏత్థ అయోతి నిరయో. తతో ఏవ రమితబ్బం అస్సాదేతబ్బం తత్థ నత్థీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘నిరతిఅత్థేన నిరస్సాదట్ఠేన నిరయో’’తి. తిరియం అఞ్చితాతి దేవమనుస్సాదయో వియ ఉద్ధం దీఘా అహుత్వా తిరియం దీఘాభి అత్థో. పకట్ఠతో సుఖతో అయనం అపగమో పేచ్చభావో, తం పేచ్చభావం పత్తానం విసయోతి పేతయోనిమేవ వదతి. మనసో ఉస్సన్నత్తాతి సతిసూరభావబ్రహ్మచరియయోగ్యతాదిగుణవసేన ఉపచితమానసతాయ ఉక్కట్ఠగుణచిత్తతాయాతి అత్తో. అయం పనత్థో నిప్పరియాయతో జమ్బుదీపవాసీవసేన వేదితబ్బో. యథాహ – ‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ఠానేహి జమ్బుదీపికా మనుస్సా ఉత్తరకురుకే మనుస్సే అధిగ్గణ్హన్తి దేవే చ తావతింసే. కతమేహి తీహి? సూరా సతిమన్తో ఇధ బ్రహ్మచరియవాసో’’తి (అ. ని. ౯.౨౧). తేహి పన సమానరూపాదితాయ సద్ధిం పరిత్తదీపవాసీహి ఇతరమహాదీపవాసినోపి మనుస్సాతేవ పఞ్ఞాయింసు. లోకియా పన ‘‘మనునో అపచ్చభావేన మనుస్సా’’తి వదన్తి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన పరమత్థదీపనియం విమానవత్థుసంవణ్ణనాయం (వి. వ. అట్ఠ. ౩) వుత్తనయేన గహేతబ్బో. ఆనుభావేహీతి దేవానుభావసఙ్ఖాతేహి ఇద్ధివిసేసేహి. తత్థ కామా దేవా కామగుణేహి చేవ ఇద్ధివిసేసేహి చ ఇతరే ఇద్ధివిసేసేహేవ దిబ్బన్తి కీళన్తి జోతన్తి, సరణన్తి వా గమ్మన్తి, అభిత్థవియన్తీతి వా దేవాతి.
తిరచ్ఛానయోనిఞ్చాతిఆదీసూతి ఏత్థ తిరచ్ఛానయోనిపేత్తివిసయగ్గహణేన ఖన్ధానం ఏవ గహణం తేసం తాదిసస్స పరిచ్ఛిన్నస్స ఓకాసస్స అభావతో. యత్థ వా తే అరఞ్ఞసముద్దపబ్బతాదికే నిబద్ధవాసం వసన్తి, తాదిసస్స ఠానస్స వసేన ఓకాసోపి గహేతబ్బో. నిరయూపగాదీహి సత్తేహి మగ్గితబ్బతో మగ్గో పటిపజ్జితబ్బా పటిపదా చాతి తం తం కమ్మమేవ వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఉభయేనపీ’’తిఆది. యథా చ పటిపన్నోతి ఇమినా తస్స కమ్మస్స కతూపచితాకారమాహ. ఏత్థ చ నిరయగామిఞ్చ మగ్గం నిరయగామినిఞ్చ పటిపదన్తి ఇమినా సాధారణతో నిరయసంవత్తనియం కమ్మం వత్వా పున తం తం సన్తానపతితతాయ అసాధారణతం దస్సేతుం ‘‘యథాపటిపన్నో’’తిఆది వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. వినిపతన్తీతి వివసా, విరూపం వా నిపతన్తి. కస్మా పనేత్థ పఞ్చగతిపరిచ్ఛేదకఞాణం దస్సేన్తో భగవా ‘‘నిబ్బానఞ్చాహ’’న్తిఆదిమాహాతి అనుయోగం సన్ధాయాహ ‘‘ఇదం పనా’’తిఆది. న హి భగవా అత్తనో బుద్ధసుబుద్ధతం విభావేన్తో సావసేసం కత్వా దేసనం దేసేతి.
పఞ్చగతివణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఞాణపవత్తాకారవణ్ణనా
౧౫౪. ఞాణప్పవత్తాకారన్తి ఞాణస్స పవత్తిఆకారం, ఞాణస్స వా పవత్తిపకారం. ఏకన్తదుక్ఖాతి ఏకన్తేన దుక్ఖా అచ్చన్తదుక్ఖా. తా పన సబ్బకాలం దుక్ఖా సుఖాలయేనపి అసమ్మిస్సాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘నిచ్చదుక్ఖా నిరన్తరదుక్ఖా’’తి. బహలాతి అతనుకా, మహన్తాతి అత్థో. తిబ్బాతి వా తిఖిణా. ఖరాతి కక్ఖళా. కటుకాతి వా అనిట్ఠా. కస్సతి ఖణీయతీతి కాసు, ఆవాటో. కసీయతి చీయతీతి కాసు, రాసి. ఫునన్తీతి ద్వీహి హత్థేహి అఙ్గారాని ఉక్ఖిపిత్వా పటివాతం ఓఫునన్తి, తేన తేసం సకలసరీరం డయ్హతి. తేనాహ ‘‘పరిదడ్ఢగత్తా’’తి. పురిసప్పమాణం పోరిసం. ఏకపథేనేవాతి ఏకమగ్గభూతేనేవ. అనుక్కమనీయేనాతి ఉక్కమితుం అపక్కమితుం అసక్కుణేయ్యేన.
నను చ దిబ్బచక్ఖుఞాణం పచ్చుప్పన్నవణ్ణారమ్మణం, తేన కథం రూపన్తరసమఙ్గిం నిరయే నిబ్బత్తసత్తం ‘‘అయం సో’’తి జానాతీతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘తత్థ కిఞ్చాపీ’’తిఆది. యథాకమ్మూపగఞాణేన ‘‘అయం సో’’తి సల్లక్ఖేతి, తస్స పన దిబ్బచక్ఖుఆనుభావేన పత్తబ్బత్తా ‘‘దిబ్బచక్ఖుబలం నామ ఏతన్తి వుత్తం.
పురిమనయేనేవాతి ‘‘గూథకూపో వియ తిరచ్ఛానయోని దట్ఠబ్బా’’తిఆదినా అఙ్గారకాసుపమాయం వుత్తనయేనేవ. దుక్ఖా వేదనా బహులా ఏతాసూతి దుక్ఖబహులా. బహలపత్తపలాసోతి అవిరళతనువిపులపణ్ణో. సుఖపరిభోగం మహాపాసాదం దస్సేతుం ‘‘దీఘపాసాదో’’తి వుత్తం చతురస్సపాసాదాదీనం ఖుద్దకత్తా. ఉణ్ణామయఅత్థరణేనాతి ఉణ్ణామయలోహితఅత్థరణేన. ఉత్తరం ఉపరిభాగం ఛాదేతీతి ఉత్తరచ్ఛదో, వితానం. తం పన లోహితవితానం ఇధాధిప్పేతన్తి ‘‘రత్తవితానేనా’’తి వుత్తం.
అపరభాగయోజనాతి పాళియం ‘‘అపరేన సమయేనా’’తి వుత్తస్స అపరభాగస్స యోజనా. సా పన ఏకదేసేన పురిమభాగే వుత్తే ఏవ సువిఞ్ఞేయ్యా హోతీతి ‘‘యథా సో’’తిఆదిమాహ. మగ్గారుళ్హమేవాతి మగ్గం ఉపగతమత్తమేవ.
నియమాభావాతి ‘‘దిబ్బచక్ఖునావ పస్సతీ’’తి నియమస్స అభావా. ‘‘దిబ్బచక్ఖునాపి పస్సిస్సతీ’’తి ఇదం న అనుత్తరసుఖానుభవనస్స దిబ్బచక్ఖుగోచరత్తా వుత్తం, అనాగతస్స పన తస్స దిబ్బచక్ఖుపరిభణ్డభూతేన అనాగతంసఞాణేన దస్సనమేవాతి కారణూపచారేన వుత్తం. పాళియం పన ‘‘చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి’’చ్చేవ వుత్తం. ‘‘అత్థతో పన నానా హోతీ’’తి సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరితుం ‘‘దేవలోకసుఖం హీ’’తిఆదిం వత్వా యథాదస్సితఉపమాహిపి అయమత్థో పాకటో ఏవాతి దస్సేన్తో ‘‘ఉపమాయమ్పీ’’తిఆదిమాహ. గోత్రభుఞాణుప్పాదతో పట్ఠాయ నిరోధం పస్సిత్వా ఉప్పన్నమగ్గఫలపచ్చవేక్ఖణవసేన చేవ పరతో ఫలసమాపత్తిసమాపజ్జనవసేన చ అరియసావకో నిరోధే సయితో వియ హోతి తదపస్సయేనేవ పవత్తనతోతి ఆహ ‘‘నిరోధసయనవరగత’’న్తి. తేనాహ ‘‘నిబ్బానా…పే… పస్సతీ’’తి.
ఞాణపవత్తాకారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
దుక్కరకారికాదిసుద్ధివణ్ణనా
౧౫౫. పుచ్ఛానుసన్ధిఆదిఅనుసన్ధిత్తయతో అఞ్ఞత్తా ‘‘పాటియేక్కం అనుసన్ధివసేనా’’తి వుత్తం. న కేవలం ‘‘దుక్కరకారికాయ సుద్ధి హోతీ’’తి ఏవంలద్ధికో ఏవ, అథ ఖో దుక్కరచారీసు అభిప్పసన్నోతి దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. చతుకుణ్డికోతి ద్వీహి పాదేహి హత్థేహీతి చతూహి అఙ్గేహి కుణ్డనకో ఆహిణ్డనకో. ఛమానికిణ్ణన్తి భూమియం ఖిత్తం. భక్ఖసన్తి ఆహారం.
మచ్ఛరియమలాదిపాపధమ్మవిగమనతో మేత్తాదిగుణానుబ్రూహనతో చ బ్రహ్మం సేట్ఠం చరియన్తి బ్రహ్మచరియం, దానం. తథా హి తం భగవతా పణ్డితపఞ్ఞత్తం వుత్తం. ఏవం సేసేసుపి యథారహం బ్రహ్మచరియపరియాయో నిద్ధారేత్వా వత్తబ్బో. కిన్తి కీదిసం. వతన్తి సమాదిన్నవతం. సుచిణ్ణస్సాతి సుట్ఠు చిణ్ణస్స పుఞ్ఞస్స. ఇద్ధీతి ఆనుభావో. జుతీతి వత్థాభరణోభాససముజ్జలా సరీరప్పభా. బలవీరియూపపత్తీతి కాయబలేన చేవ ఉస్సాహేన చ సమన్నాగమో.
తేన పాణి కామదదోతి తేన అద్ధికానం ఉపగచ్ఛన్తానం హత్థం పసారేత్వా అసయ్హసేట్ఠినో దానట్ఠానదస్సనమయేన పుఞ్ఞేన ఇదాని మయ్హం హత్థో కప్పరుక్ఖో వియ కామదదో ఇచ్ఛితిచ్ఛితదాయీ, కామదదో హోన్తో చ మధుస్సవో ఇట్ఠవత్థువిస్సజ్జనకో జాతో. తేన మే బ్రహ్మచరియేనాతి తేన మమ యథావుత్తకాయవేయ్యావటియకమ్మసఙ్ఖాతేన సేట్ఠచరియేన. పుఞ్ఞన్తి పుఞ్ఞఫలం. తమ్పి హి పుజ్జసభావతో, ఉత్తరపదలోపేన వా ‘‘ఏవమిదం పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౮౦) ‘‘పుఞ్ఞ’’న్తి వుచ్చతి.
పఞ్చ సిక్ఖాపదాని సమాహటాని పఞ్చసిక్ఖాపదం యథా ‘‘తిభవం, తిసకట’’న్తి చ. బ్రహ్మచరియస్మిన్తి ధమ్మదేసనాయ. సా హి వినేయ్యానం బ్రహ్మభావావహనతో బ్రహ్మం సేట్ఠం చరియం, బ్రహ్మునో వా భగవతో వాచసికం చరియన్తి ‘‘బ్రహ్మచరియ’’న్తి వుచ్చతి.
సహస్సం మచ్చుహాయినన్తి సహస్సమత్తా అరహత్తసమధిగమేన మచ్చువిసయాతిక్కమేన మచ్చుపహాయినో జాతా. బ్రహ్మచారీ భవిస్సామాతి ఏత్థ యేన బ్రహ్మచరియేన తే బ్రహ్మచారినోతి వుచ్చన్తి, తం బ్రహ్మచరియం నిద్ధారేత్వా ఆహ ‘‘మేథునవిరతి బ్రహ్మచరియన్తి వుత్తా’’తి.
నాతిక్కమామాతి న అతిచరామ అగమనీయట్ఠానేపి ఇతరత్థాపి న వీతిక్కమామ. తేనాహ ‘‘అఞ్ఞత్ర తాహి బ్రహ్మచరియం చరామా’’తి. అమ్హన్తి అమ్హాకం.
అత్తదమనవసేనాతి యథాపటిఞ్ఞం అరహన్తానం అనుకరణాకారేన పవత్తచిత్తదమనవసేన, మనచ్ఛట్ఠానం ఇన్ద్రియానం దమనేనాతి అత్థో. సిఖాప్పత్తసేట్ఠచరియతాయ అరియమగ్గో బ్రహ్మచరియం. బ్రహ్మం సేట్ఠం చరతి ఏతేనాతి బ్రహ్మచరియం, సత్థుసాసనం.
అతరమానానన్తి న తరమానానం దేసకాలం ఉదిక్ఖన్తానం. ఫలాసావ సమిజ్ఝతీతి సుదుల్లభఫలేపి ఆసా సమ్మాపయోగమన్వాయ సమిజ్ఝతి ఏవ. విపక్కబ్రహ్మచరియోస్మీతి విసేసేన నిప్ఫన్నపణీతజ్ఝాసయో పరిపుణ్ణఉళారమనోరథో. సో హి సేట్ఠమనోసమాచారతాయ బ్రహ్మచరియపరియాయేన వుత్తో.
ఇదమేవ సుత్తం ఆగతట్ఠానన్తి అధిప్పాయో తేపిటకే బుద్ధవచనే ఇదమేవ సుత్తపదం ‘‘వీరియం బ్రహ్మచరియ’’న్తి ఆగతట్ఠానన్తి అత్థో. వీరియఞ్హి తస్మిం విసయే ఉత్తమం పరముక్కంసగతం తాదిసచరియాహేతు చాతి బ్రహ్మచరియన్తి ఇధ వుత్తం. చతురఙ్గసమన్నాగతన్తి చతుబ్బిధదుక్కరకిరియాయ సాధకస్స చతుబ్బిధస్స అత్తనో పవత్తిఆకారస్స వసేన చతురఙ్గసమన్నాగతం.
కోచి ఛిన్నభిన్నపటపిలోతికధరో దసన్తయుత్తస్స వత్థస్స అభావతో నిచ్చేలోతి వత్తబ్బతం లభేయ్యాతి తం నివత్తేన్తో ఆహ ‘‘నగ్గో’’తి. ఏవం అకాసిం, ఏవమ్పి సత్తపీళా మా అహోసీతి అధిప్పాయో. యథా ‘‘అభిహటం న సాదియామీ’’తిఆది (మ. ని. ౧.౧౫౫) భిక్ఖాపరియేసనే ఉక్కట్ఠచారితాదస్సనం, ఏవం ‘‘నఏహి భద్దన్తికాదిభావోపీ’’తి గహేతబ్బం. పురిసన్తరగతాయాతి పురిససమీపగతాయ. సంకిత్తీయన్తి ఏతాయాతి సంకిత్తి, గామవాసిఆదీహి సముదాయవసేన కరియమానకిరియా. ఇధ పన భత్తసంకిత్తి అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘సంకిత్తేత్వా కతభత్తేసూ’’తి. దదన్తి తాయాతి దత్తి. ఏకాహం అన్తరభూతం ఏతస్స అత్థీతి ఏకాహికం. ఏస నయో సేసపదేసుపి. ఏకాహవారేనాతి ఏకాహికవారేన. ‘‘ఏకాహిక’’న్తిఆదినా వుత్తవిధిమేవ పటిపాటియా పవత్తభావం దస్సేతుం పున వుత్తం. తేనాహ ‘‘ఇతి ఏవరూప’’న్తిఆది.
ఏరకతిణాదీని వాతి ఏరకతిణాదీని గన్థిత్వా కతనివాసనాని ఛవదుస్సాని, నిహీనదుస్సానీతి అత్థో. తన్తావుతానన్తి తన్తం పసారేత్వా వీతానం. పకతికణ్టకేతి సలాకకణ్టకే.
౧౫౬. నేకవస్సగణసఞ్జాతన్తి అనేకవస్ససమూహసఞ్జాతం. నను చ ఇదానేవ ‘‘సాయతతియకమ్పి ఉదకోరోహనానుయోగమనుయుత్తో’’తి వుత్తం, ‘‘నేకవస్సగణికం రజోజల్లం కాయే సన్నిచిత’’న్తి చ, తదుభయం ఏకస్మిం కథం సమ్భవతీతి ఆహ ‘‘ఇదం అత్తనో రజోజల్లకవతసమాదానకాలం సన్ధాయ వదతీ’’తి. ఏతేనేవ ‘‘అచేలకో హోమీ’’తి వుత్తఅచేలకపటిఞ్ఞా, ‘‘సాణానిపి ధారేమీ’’తిఆదినా వుత్తఛన్నకపటిఞ్ఞా, తత్థాపి సాణ-మసాణ-ఛవదుస్సాది-నివత్థ-పటిఞ్ఞా చ అవిరుద్ధాతి దట్ఠబ్బా తస్మిం తస్మిం కాలే తథా తథా పటిపన్నత్తా. తేతి అచేలకా. సఙ్ఘాతన్తి సబ్బసో ఘాతం. తేనాహ ‘‘వధ’’న్తి. సీలవా నామ నత్థి ‘‘అనభిసన్ధికమ్పి పాపం హోతీ’’తి ఏవం లద్ధికత్తా. సీలం అధిట్ఠాయాతి ఇదం పటిక్కమనకిరియం సన్ధాయ వుత్తం.
పాసణ్డపరిగ్గహణత్థాయాతి పాసణ్డేసు అసారసారభావవీమంసనత్థాయ. తం పబ్బజ్జన్తి ఆజీవకపబ్బజ్జం. వికటభోజనేతి వికతభోజనే విరూపభోజనే. తేనాహ ‘‘అపకతిభోజనే’’తి.
౧౫౭. భింసనకతస్మిన్తి భావసాధనభావీ ఇదం పదన్తి ఆహ ‘‘భింసనకతస్మిం భింసనకకిరియాయా’’తి. ‘‘భింసనకత్తస్మి’’న్తి వత్తబ్బే ఏకస్స త-కారస్స లోపో దట్ఠబ్బో. యేభుయ్యగ్గహణం లోమవన్తవసేనపి యోజేతబ్బం, న లోమవసేనాతి ఆహ ‘‘బహుతరానం వా’’తిఆది.
సు-సద్దే ఉ-కారస్స ఓ-కారం కత్వా పాళియం ‘‘సోతత్తో’’తి వుత్తన్తి తదత్థం వివరన్తో ‘‘సుతత్తో’’తి ఆహ. సుట్ఠు అవతత్తోతి వా సోతత్తో. సోసిన్నోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సుద్ధివసనత్థాయాతి సంసారసుద్ధిగవేసనత్థాయ.
విహారస్మిన్తి పచ్చత్తే భుమ్మవచనన్తి ఆహ ‘‘విహారో ఏవ హి ‘విహారస్మి’న్తి వుత్తో’’తి. తేనేవ చాతి తేనేవ విభత్తివిపల్లాసవసేన. ఏవం అత్థోతి అయం ఏవం లిఙ్గవిపల్లాసవసేన అత్థో వేదితబ్బో. దుక్ఖప్పత్తోతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. సబ్బత్థాతి సుఖదుక్ఖే లాభాలాభాదికే చ. తులితోతి తులాసదిసో.
దుక్కరకారికాదిసుద్ధివణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఆహారసుద్ధివణ్ణనా
౧౫౮. సుజ్ఝితున్తి సంసారతో సుజ్ఝితుం.
౧౫౯. ఆసీతికపబ్బానీతి ఆసీతికపిట్ఠిపబ్బాని, ‘‘కాళపబ్బానీ’’తి వదన్తి. పబ్బానం మజ్ఝే. ఉన్నతున్నతానీతి మంసే మిలాతే ద్విన్నం సన్ధీనం అన్తరే వాతేనుద్ధుమాతధమనీజాలతాయ ఉన్నతాని ఉన్నతానీతి. ఆనిసదన్తి ఆనిసదట్ఠానం. నిసిన్నట్ఠానన్తి పంసూహి, వాలికాహి వా నిచితం నిసిన్నట్ఠానం. సరపోఙ్ఖేనాతి సరస్స పోఙ్ఖప్పదేసేన, సరపోఙ్ఖసఞ్ఞితేన వా మగ్గేన. అక్కన్తన్తి అక్కన్తట్ఠానం. తక్కగోళికసదిసానం, సరీరఘంసనత్థం కత కురువిన్దగోళకానం వా ఆవళి వట్టనాహారో. వంసతోతి పిట్ఠివంసతో. మణ్డలేతి భిత్తిపాదానం మత్థకే ఠపితమణ్డలకే సీసగ్గేన పతిట్ఠహన్తి. న ఏవం ఫాసుళియోతి యథా యథా వుత్తగోపానసియో పపతా తిట్ఠన్తి, న ఏవం బోధిసత్తస్స ఫాసుకాపి పపతా ఠితా.
ఓక్ఖాయికాతి అవక్ఖాయికా, హేట్ఠా హుత్వా నిన్నభావేన పఞ్ఞాయమానా. ఏవరూపాతి యథావుత్తరూపా, నిన్నతరాతి అత్థో. యావ పిట్ఠికణ్టకంఅల్లీనా హోతీతి మయ్హం ఉదరచ్ఛవి యావ పిట్ఠికణ్టకం, తావ తం ఆహచ్చ ఠితత్తా అల్లీనా హోతి ఉదరియస్స పరిక్ఖయేన అన్తానఞ్చ సుట్ఠుమిలాతతాయ. భారియభారియాతి గరుతరా. సహఉదరచ్ఛవిం పిట్ఠికణ్టకం, సహపిట్ఠికణ్టకం ఉదరచ్ఛవిన్తి యోజనా. నేవ నిక్ఖమతి ఆహారసన్నిస్సయఆపోధాతుయా సబ్బసో విసుక్ఖత్తా. పూతిమూలానీతి లోమమూలానం పరిబ్రూహనకే మంసే లోహితే చ పరిక్ఖీణే తాని సుక్ఖాని ఠానతో భట్ఠాని అభావేనేవ ‘‘పూతిమూలానీ’’తి వుత్తాని. తేనాహ ‘‘తస్స పనా’’తిఆది.
అధిగతాతి ఇదాని అధిగతా. యథా ఏతరహి విపస్సనాపఞ్ఞాయ అధిగతత్తాతి ఇమినా కిఞ్చాపి మహాబోధిసత్తా పరిపాకగతఞాణా వసీభూతజ్ఝానాభిఞ్ఞా విపస్సనాయ పరికమ్మం కరోన్తి, యథా చ నేసం చరిమభవే విపస్సనాచారో, న తథా తదాతి దస్సేతి. ఏతదేవాతి యం యేన వుత్తం అత్థజాతం, ఏతదేవ ఏత్థ ఏతస్మిం పాఠపదేసే యుత్తం పుబ్బేనాపరం అవిరుజ్ఝనతో. ఇతరథాతి భిక్ఖూహి వుత్తప్పకారేన అననురూపో సియా ‘‘ఇమిస్సా’’తి వుత్తాయ అఞ్ఞత్తే.
ఆహారసుద్ధివణ్ణనా నిట్ఠితా.
సంసారసుద్ధిఆదివణ్ణనా
౧౬౦. సంసారేనాతి అపరాపరం చవనుపపజ్జనవసేన భవేసు సంసరణేన. యం సన్ధాయ వుత్తం –
‘‘ఖన్ధానఞ్చ పటిపాటి, ధాతుఆయతనాన చ;
అబ్బోచ్ఛిన్నం వత్తమానా, సంసారోతి పవుచ్చతీ’’తి. (విసుద్ధి. ౨.౬౧౯; దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౯౫; సం. ని. అట్ఠ. ౨.౨.౬౦; అ. ని. అట్ఠ. ౨.౪.౧౯౯; ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా; విభ. అట్ఠ. ౨౨౬; సు. ని. అట్ఠ. ౨.౫౨౩; ఉదా. అట్ఠ. ౩౯; ఇతివు. అట్ఠ. ౧౪, ౫౮; థేరగా. అట్ఠ. ౧.౬౭, ౯౯; బు. వం. అట్ఠ. ౫౮; చూళని. అట్ఠ. ౬; పటి. మ. అట్ఠ. ౨.౧.౧౧౭; విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౧౨౭; అ. ని. టీ. ౨.౪.౯; సారత్థ. టీ. ౧.౧);
బహుకన్తి బహుకాలం బహుక్ఖత్తుం. ఉపపజ్జిత్వాతి తత్థ తత్థ భవే నిబ్బత్తిత్వా. ఆవాసేనాతి తస్మిం తస్మిం సత్తావాసే ఆవసనేన నిబ్బత్తిత్వా జీవనేన. ఖన్ధాయేవ వుత్తా తేసంయేవ పవత్తివిసేసస్స తేన తేన పరియాయేన వుత్తత్తా. బహుయాగేతి అజసూకరగోమాయ్వాదికే బహువిధే మహాయఞ్ఞే. బహుఅగ్గీతి వాచాపేయ్యాదివసేన అన్తమసో పాకయఞ్ఞాదివసేన చ బహుకేపి అగ్గీ పరిచరణేన.
౧౬౧. బాలదారకోపి ‘‘దహరో’’తి వుచ్చతీతి తతో విసేసనత్థం ‘‘యువా’’తి వుత్తం. అతిక్కన్తపఠమవయా సత్తా సభావేన పలితసిరా హోన్తీతి పఠమవయే ఠితభావం దస్సేతుం ‘‘సుసుకాళకేసో’’తి వుత్తం. జరాజిణ్ణోతి జరాయ జిణ్ణో, న అకాలికేన జరాయ అభిభూతో. ఉక్కంసగతబుద్ధతాయ వుద్ధో. తేనాహ ‘‘వడ్ఢిత్వా ఠితఅఙ్గపచ్చఙ్గో’’తి, ఆరోహపరిణాహవసేన వుద్ధిరహితోతి అత్థో. జాతిమహల్లకోతి జాతియా మహల్లకో, న భోగపరివారాదీహీతి అత్థో. అద్ధగతోతి ఏత్థ అద్ధ-సద్దో దీఘకాలవాచీతి ఆహ ‘‘బహుఅద్ధానం గతో’’తి. వయోతిఆదిపదలోపేనాయం నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘పచ్ఛిమవయ’’న్తి. పదసతమ్పి…పే… సమత్థతాతి పదసతమ్పి పదసహస్సమ్పి సోతపథమాగచ్ఛన్తమేవ ఉగ్గహణసమత్థతా పరిగ్గహేతుం సమత్థతా. అయఞ్చ గతియా బ్యాపారోతి సక్కా విఞ్ఞాతుం గహణమత్తభావతో. తదేవాతి పదసతమ్పి పదసహస్సమ్పి. ఆధారణం అపిలాపనవసేన హదయే ధారణం. ఉపనిబన్ధనం యథా న పముట్ఠం హోతి, తథా ఉపేచ్చ అపరాపరం నిబన్ధనం. అయం పన సతియా బ్యాపారోతి సక్కా విఞ్ఞాతుం. పాళియఞ్చ ‘‘పరమాయ గతియా చ సతియా చ ధితియా చా’’తి వుత్తం, పరతో చ ‘‘ఏవం అధిమత్తగతిమన్తో’’తి వుత్తం. సమత్థవీరియం ధితి నామాతి విసిట్ఠవిసయం దస్సేన్తో యథావుత్తసతిసమాయోగం తస్స దీపేతి. తస్సాతి యథావుత్తగతిసతిధితీహి సుభధాతవచీపరిచితస్స పరియత్తిధమ్మస్స ఆగమవసేన అత్థదస్సనసమత్థతా యుత్తివసేన కారణదస్సనసమత్థతా.
దళ్హం (అ. ని. టీ. ౩.౯.౩౮) థిరం ధను ఏతస్సాతి దళ్హధన్వా, సో ఏవ ఇధ ‘‘దళ్హధమ్మా’’తి వుత్తో. పటిసత్తువిధమనత్థం ధనుం గణ్హాతీతి ధనుగ్గహో, సో ఏవ ఉసుం సరం అసతి ఖిపతీతి ఇస్సాసోతి ఆహ ‘‘ధనుం గహేత్వా ఠితో ఇస్సాసో’’తి. ద్విసహస్సపలం లోహాదిభారం వహితుం సమత్థం ద్విసహస్సథామం. తేనాహ ‘‘ద్విసహస్సథామం నామా’’తిఆది. దణ్డేతి ధనుదణ్డే. యావ కణ్డప్పమాణాతి దీఘతో యత్తకం కణ్డస్స పమాణం, తత్తకే ధనుదణ్డే ఉక్ఖిత్తమత్తే ఆరోపితో చేవ హోతి జియాదణ్డో, సో చ భారో పథవితో ముచ్చతి, ఏవం ఇదం ‘‘ద్విసహస్సథామం నామ ధనూతి దట్ఠబ్బం. ఉగ్గహితసిప్పోతి ఉగ్గహితధనుసిప్పో. కతహత్థోతి థిరతరం లక్ఖేసు అవిరజ్ఝనసరక్ఖేపో. ఈదిసో పన తత్థ వసీభూతో కతహత్థో నామ హోతీతి ఆహ ‘‘చిణ్ణవసీభావో’’తి. కతం రాజకులాదీసు ఉపేచ్చ అసనం ఏతేన సో కతూపాసనోతి ఆహ ‘‘రాజకులాదీసు దస్సితసిప్పో’’తి. ఏవం కతన్తి ఏవం అన్తోసుసిరకరణాదినా సల్లహుకం కతం.
ఓలోకేతీతి ఉదిక్ఖతి. ఏవం సన్తేపి తేసం వారో పఞ్ఞాయతీతి తేసం భిక్ఖూనం ‘‘అయం పఠమం పుచ్ఛతి, అయం దుతియ’’న్తిఆదినా పుచ్ఛనవారో తాదిసస్స పఞ్ఞవతో పఞ్ఞాయతి సుఖుమస్స అన్తరస్స లబ్భనతో. బుద్ధానం పన వారోతి ఈదిసే ఠానే బుద్ధానం దేసనావారో అఞ్ఞేసం నపఞ్ఞాయనతో బుద్ధానంయేవ పఞ్ఞాయతి. ఇదాని తమేవ పఞ్ఞాయనతం యుత్తితో దస్సేన్తో ‘‘విదత్థిచతురఙ్గులఛాయ’’న్తిఆదిమాహ. అచ్ఛరాసఙ్ఘాటమత్తే ఖణే అనేక-కోటిసహస్స-చిత్తపవత్తిసమ్భవతో ‘‘విదత్థిచతురఙ్గులఛాయం అతిక్కమనతో పురేతరంయేవ భగవా…పే… కథేతీ’’తి వత్వా తతో లహుతరాపి సత్థు దేసనాపవత్తి అత్థేవాతి దస్సేన్తో ‘‘తిట్ఠన్తు వా తావ ఏతే’’తిఆదిమాహ. ఇదాని తత్థ కారణం దస్సేతుం ‘‘కస్మా’’తిఆది వుత్తం. సోళస పదాని కథేతీతి ఏతేన లోకియజనస్స ఏకపదుచ్చారణక్ఖణే భగవా అట్ఠవీససతపదాని కథేతీతి దస్సేతి. ఇదాని తస్సపి కారణం దస్సేతుం ‘‘కస్మా’’తిఆది వుత్తం.
ధమ్మోతి పాళి. పజ్జతి అత్థో ఏతేనాతి పదం, తదత్థో. అత్థం బ్యఞ్జేతీతి బ్యఞ్జనం, అక్ఖరం. తఞ్హి పదవాక్యక్ఖరభావేహి పరిచ్ఛిజ్జమానం తం తం అత్థం బ్యఞ్జేతి పకాసేతి. తేనాహ ‘‘ధమ్మపదబ్యఞ్జనన్తి పాళియా పదబ్యఞ్జనం, తస్స తస్స అత్థస్స బ్యఞ్జనకం అక్ఖర’’న్తి. ఏతేన అపరాపరేహి పదబ్యఞ్జనేహి సుచిరమ్పి కాలం కథేన్తస్స తథాగతస్స న కదాచి తేసం పరియాదానం అత్థీతి దస్సేతి. పఞ్హం బ్యాకరోన్తి ఏతేనాతి పఞ్హబ్యాకరణం, తథాపవత్తపటిభానం. అపరిక్ఖయపటిభానా హి బుద్ధా భగవన్తో, యతో వుత్తం ‘‘నత్థి ధమ్మదేసనాయ హానీ’’తి (దీ. ని. టీ. ౩.౧౪౧, ౩౦౫; విభ. మూలటీ. ౧.సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా). తేనాహ ‘‘ఇమినా కిం దస్సేతీ’’తిఆది. తథా ఆసన్నపరినిబ్బానస్సపి భగవతో దేసనాయ ఇతరాయ చ విసేసాతావోతి పఠమబుద్ధవచనమ్పి మజ్ఝిమబుద్ధవచనమ్పి పచ్ఛిమబుద్ధవచనమ్పి సదిసమేవ. ఆసీతికవస్సతో పరం పఞ్చమో ఆయుకోట్ఠాసో.
౧౬౨. కామఞ్చేత్థ భగవతా నాగసమాలత్థేరస్స అచ్ఛరియఅబ్భుతపవేదనముఖేన అత్తనో లోమానం హట్ఠభావస్స పవేదితత్తా ‘‘లోమహంసనపరియాయో’’తి నామం గహితం, తథాపి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణాది-అనఞ్ఞసాధారణఞాణానుభావ-విభావనాదివసేన సోళససమూహతో సీహనాదస్స నదనేన దేసనాయ పవత్తితత్తా ‘‘మహాసీహనాదో’’త్వేవ సఙ్గీతికారమహాథేరేహి నామం ఠపితన్తి దట్ఠబ్బం.
మహాసీహనాదసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౩. మహాదుక్ఖక్ఖన్ధసుత్తవణ్ణనా
౧౬౩. తతో పరన్తి తిణ్ణం జనానం ఉపరి సఙ్ఘో చతువగ్గకరణీయాదికమ్మేహి పటికమ్మప్పత్తత్తా. గామం గతోతి వుచ్చతి గామం ఉద్దిస్స గతత్తా, ఏవం సావత్థిం పవిసితుం విహారతో నిక్ఖన్తా ‘‘పవిసింసూ’’తి వుత్తా. పరిఞ్ఞన్తి పహానపరిఞ్ఞం. సా హి సమతిక్కమో, న ఇతరా. రూపవేదనాసుపీతి ‘‘రూపానం పరిఞ్ఞం, వేదనానం పరిఞ్ఞ’’న్తి ఏత్థాపి. కామం సబ్బేసం తిత్థియానం కామాదిపరిఞ్ఞాపఞ్ఞాపనహేతుభూతో సమయో నత్థి, యేసం పన అత్థి, తే ఉపాదాయ ‘‘సకసమయం జానన్తా’’తి వుత్తం. ‘‘యతో యతో ఖో భో అయం భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి…పే… పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, ఏత్తావతా ఖో భో కామానం పరిఞ్ఞా హోతీ’’తి ఏవం సరూపతో పఠమజ్ఝానం విభావేతుం అసక్కోన్తాపి కేవలం అచ్చన్తప్పహానసఞ్ఞాయ కామానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేయ్యుం పఠమజ్ఝానం వదమానా. తం కిస్స హేతు? తాదిసస్స ఆగమాధిగమస్సాభావతో. రూపవేదనాపరిఞ్ఞాసుపి ఏసేవ నయో. వుచ్చేథాతి వుచ్చేయ్య. దుతియపదేపీతి ‘‘అనుసాసనియా వా అనుసాసని’’న్తి ఏవం వుత్తవాక్యేపి. తే కిర భిక్ఖూ.
౧౬౫. న చేవ సమ్పాయిస్సన్తీతి న చేవ సమ్మదేవ పకారేహి గమేస్సన్తి ఞాపేస్సన్తి. తేనాహ ‘‘సమ్పాదేత్వా కథేతుం న సక్ఖిస్సన్తీ’’తి. యస్మా అవిసయే పఞ్హో పుచ్ఛితో హోతి, తస్మా ఆపజ్జిస్సన్తీతి యోజనా. సదేవకేతి అరూపదేవగ్గహణం. తే హి లోకియదేవేహి దీఘాయుకతాదినా ఉక్కట్ఠా. సమారకేతి కామావచరదేవగ్గహణం. సబ్రహ్మకేతి రూపావచరబ్రహ్మగ్గహణం. సస్సమణబ్రాహ్మణియాతి ఏత్థ సమణగ్గహణేన పబ్బజితే, బ్రాహ్మణగ్గహణేన జాతిబ్రాహ్మణే, పున దేవగ్గహణేన సమ్ముతిదేవే, మనుస్సగ్గహణేన అవసిట్ఠమనుస్సకాయం పరియాదియతి. లోకపజాగ్గహణేన పన పయోజనం అట్ఠకథాయం దస్సితమేవ. అఞ్ఞథా ఆరాధనం నామ నత్థీతి ఇమినా కామరూపవేదనాసు అస్సాదాదీనం యాథావతో అవబోధో ఏవ ఇతో బాహిరకానం నత్థి, కుతో పవేదనాతి దస్సేతి.
౧౬౬. చిత్తారాధనన్తి యాథావపవేదనేన పరేసం చిత్తస్స పరితోసనం. బన్ధనట్ఠేన గుణాతి కామరాగసంయోజనస్స పచ్చయభావేన వత్థుకామేసుపి బన్ధనట్ఠో వుత్తో, కోట్ఠాసట్ఠో వా గుణట్ఠో దట్ఠబ్బో. తరయన్తీతి తరమానా యన్తి గచ్ఛన్తి. అతీతాదిభిన్నపఠమాదివయా ఏవ చిత్తతా రాసిభావేన వయోగుణాతి గహితాతి ఆహ ‘‘రాసట్ఠో గుణట్ఠో’’తి. చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యాతి వా చక్ఖువిఞ్ఞాణతంద్వారికవిఞ్ఞాణేహి విజానితబ్బా. సోతవిఞ్ఞేయ్యాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇట్ఠారమ్మణభూతాతి సభావేనేవ ఇట్ఠారమ్మణజాతికా, ఇట్ఠారమ్మణభావం వా పత్తా. కమనీయాతి కామేతబ్బా. మనవడ్ఢనకాతి మనోహరా. ఏతేన పరికప్పనతోపి ఇట్ఠభావం గణ్హాతి. పియజాతికాతి పియాయితబ్బసభావా. కామూపసంహితాతి కామరాగేన ఉపేచ్చ సన్ధానియా సమ్బద్ధా (అ. ని. టీ. ౩.౬.౬౩) కాతబ్బాతి ఆహ ‘‘ఆరమ్మణం కత్వా’’తి.
౧౬౭. సఞ్ఞం ఠపేత్వాతి ‘‘ఇమస్మిం అఙ్గులికాదిపబ్బే గహితే సతం హోతి, ఇమస్మిం సహస్స’’న్తిఆదినా సఞ్ఞాణం కత్వా గణనా. అచ్ఛిద్దగణనాతి ‘‘ఏకం ద్వే’’తిఆదినా నవన్తవిధినా నిరన్తరగణనా. పిణ్డగణనాతి సఙ్కలనపటుప్పాదనాదినా పిణ్డిత్వా గణనా. తేనాహ ‘‘ఖేత్తం ఓలోకేత్వా’’తిఆది. కసనం కసీతి కసిగ్గహణేన సబ్బో కసిపటిబద్ధో జీవికూపాయో గహితోతి ఆహ ‘‘కసీతి కసికమ్మ’’న్తి. జఙ్ఘవణిజ్జాతి జఙ్ఘసత్థవసేన వణిజ్జం ఆహ, థలవణిజ్జాతి సకటసత్థవసేన. ఆది-సద్దేన నావాపణాదివసేన వోహారం. వణిప్పథోతి వణిజమగ్గో, దానగ్గహణవసేన సంవోహారోతి అత్థో. ఉసూనం అసనకమ్మం ఇస్సత్తం, ధనుసిప్పేన జీవికా, ఇధ పన ఇస్సత్తం వియాతి ఇస్సత్తం, సబ్బఆవుధజీవికాతి ఆహ ‘‘ఆవుధం గహేత్వా ఉపట్ఠానకమ్మ’’న్తి. పోరోహిచ్చామచ్చకమ్మాది రాజకమ్మం.ఆది-సద్దేన రథసిప్పఖత్తవిజ్జాసిప్పాది-వుత్తావసేసం మహాసిప్పం ఖుద్దకసిప్పఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. సీతస్స పురక్ఖతోతి సీతస్స పురతో కతో. యో హి సీతకాలే జీవికాహేతు సీతలపదేసం పక్ఖన్దతి, సో వాళమిగాదీహి వియ సీతేన పరిపాతియమానో తేన పురతో కతో వియ హోతి. తేనాహ ‘‘సీతేన బాధియమానో’’తి. ఉణ్హస్స పురక్ఖతోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సరిత్వాతి సంసప్పిత్వా. ఘట్టియమానోతి హింసియమానో బాధియమానో. ఆబాధనం ఆబాధో, పీళాతి అత్థో. కామహేతున్తి వా భావనపుంసకనిద్దేసో యథా ‘‘విసమం చన్దిమసూరియా పరివత్తన్తీ’’తి (అ. ని. ౪.౭౦). తథా సేసపదద్వయేపి. తేనేవాహ ‘‘కామానమేవ హేతూ’’తి. కామానం హేతూతి ఏత్థ పురిమపదావధారణమయుత్తం తదఞ్ఞపచ్చయపటిక్ఖేపాపత్తితో, తథా ఉత్తరపదావధారణం కామానం కదాచి అహేతుభావస్సపి సమ్భవతో, తస్మా ‘‘ఉప్పజ్జతియేవా’’తి వుత్తం.
ఉట్ఠహతోతి ఇమినా ఉట్ఠానవీరియం వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఆజీవసముట్ఠాపకవీరియేనా’’తి. తం వీరియన్తి ఆజీవికసముట్ఠాపకవీరియం. పుబ్బేనాపరం ఘటేన్తస్సాతి ఆరమ్భతో పట్ఠాయ నిరన్తరం పవత్తేన్తస్స. చిత్తే ఉప్పన్నబలవసోకేన సోచతీతి చిత్తసన్తాపేన అన్తో నిజ్ఝాయతి. కాయే ఉప్పన్నదుక్ఖేనాతి తస్సేవ సోకస్స వసేన కాయే ఉప్పన్నదుక్ఖేన. సోకుద్దేసేన తం తం విప్పలపేన్తో వా పరిదేవతి. ఉరం తాళేత్వాతి వక్ఖప్పదేసం పహరిత్వా. ‘‘మోఘ’’న్తిఆది పరిదేవనాకారదస్సనఞ్చేవ సమ్మోహాపజ్జనాకారదస్సనఞ్చ. మేతి వత్వా పున నోతి పుథువచనం అత్తనో ఉభయథాపి వోహరితబ్బతో, బ్యామూళ్హవచనం వా సోకవసేన.
౧౬౮. ఇధ కామగ్గహణేన విసేసతో వత్థుకామా గహితాతి కామాదిగ్గహణం కతం, నానన్తరియతాయ పన కిలేసకామోపి గహితో ఏవ. అసిచమ్మన్తి ఏత్థ చమ్మగ్గహణేన న కేవలం చమ్మమయస్స, చమ్మపరిసిబ్బితస్సేవ వా గహణం, అథ ఖో సబ్బస్సపి ఆవుధబాధకస్స గహణన్తి దస్సేన్తో ‘‘ఖేటకఫలకాదీనీ’’తి ఆహ. ఆది-సద్దేన సరాదిసఙ్గహో. ధనుకలాపం సన్నయ్హిత్వాతి ధనుఞ్చేవ ఖురప్పతూణిఞ్చ సన్నయ్హిత్వా, ధనుదణ్డస్స జియాయ తథాభావకరణాదిపి (అ. ని. టీ. ౩.౫.౭౬) ధనునో సన్నయ్హనన్తి. ద్విన్నం సేనానం బ్యూహసంవిధానేన వా ఉభతోబ్యూళ్హం. విజ్జోతలన్తేసూతి నిసితపీతఫలతాయ విజ్జోతనవసేన పరివత్తమానేసు.
పాకారసమీపాతిసఙ్ఖారతాయ పాకారపాదా ఉపకారియో, యా ‘‘ఉద్దాపా’’తి వుచ్చన్తి. సతదన్తేనాతి అనేకసతదన్తకేన, యస్స తిఖిణదన్తాని అనేకసతాని మూలాని హోన్తి. అతిభారతాయ దసవీసమత్తాపి జనా ఉక్ఖిపితుం న సక్కోన్తి, యన్తవసేన పన ఉక్ఖిపిత్వా బన్ధిత్వా ఠపేన్తి. తేనాహ ‘‘అట్ఠదన్తాకారేనా’’తిఆది. ఓమద్దన్తీతి ఓట్ఠపేన్తి.
౧౬౯. సన్ధిమ్పి ఛిన్దన్తి చోరికాయ జీవితుకామా. నిల్లోపన్తి నిస్సేసవిలోపం, ఏకం పరిత్తం గామం పరివారేత్వా తత్థ కిఞ్చిపి గయ్హూపగం అసేసేత్వా కరమరగ్గహణం. తేనాహ ‘‘మహావిలోప’’న్తి. పన్థదుహనకమ్మం అటవిమగ్గే ఠత్వా అద్ధికానం విలుమ్పనం. పహారసాధనత్థం (అ. ని. టీ. ౨.౨.౧) దణ్డప్పహారస్స సుఖసిద్ధిఅత్థం. కఞ్జితో నిబ్బత్తం కఞ్జియం, ఆరనాలం. యం ‘‘బిలఙ్గ’’న్తిపి వుచ్చతి, తం యత్థ సిఞ్చతి, సా కఞ్జియఉక్ఖలికా. బిలఙ్గథాలికసదిసకరణం బిలఙ్గథాలియం. సీసకపాలం ఉప్పాటేత్వాతి అయోగుళపవేసనప్పమాణం ఛిద్దం కత్వా. సఙ్ఖముణ్డకమ్మకారణన్తి సఙ్ఖం వియ ముణ్డకమ్మకారణం.
రాహుముఖకమ్మకారణన్తి రాహుముఖగత-సూరియసదిస-కమ్మకారణం. జోతిమాలికన్తి జోతిమాలవన్తం కమ్మకారణం. హత్థపజ్జోతికన్తి హత్థపజ్జోతనకమ్మకారణం. ఏరకవత్తకమ్మకారణన్తి ఏరకవత్తసదిసే సరీరతో బద్ధే ఉప్పాటనకమ్మకారణం. చీరకవాసికకమ్మకారణన్తి సరీరతో ఉప్పాటితబద్ధచీరకాహి నివాసాపనకమ్మకారణం. తం కరోన్తా యథా గీవతో పట్ఠాయ బద్ధే కన్తిత్వా కటియమేవ ఠపేన్తి, ఏవం గోప్ఫకతో పట్ఠాయ కన్తిత్వా కటియమేవ ఠపేన్తి. అట్ఠకథాయం పన ‘‘కటితో పట్ఠాయ కన్తిత్వా గోప్ఫకేసు ఠపేన్తీ’’తి వుత్తం. ఏణేయ్యకకమ్మకారణన్తి ఏణీమిగసదిసకమ్మకారణం. అయవలయాని దత్వాతి అయవలయాని పటిముఞ్చిత్వా. అయసూలాని కోట్టేన్తీతి కప్పరజణ్ణుకకోటీసు అయసూలాని పవేసేన్తి. న్తి తం తథాకతకమ్మకారణం సత్తం.
బళిసమంసికన్తి బళిసేహి మంసుప్పాటనకమ్మకారణం. కహాపణికన్తి కహాపణమత్తసో ఛిన్దనకమ్మకారణం. కోట్టేన్తీతి ఛిన్దన్తి. ఖారాపతచ్ఛికన్తి తచ్ఛేత్వా ఖారావసిఞ్చనకమ్మకారణం. పలిఘపరివత్తికన్తి పలిఘస్స వియ పరివత్తనకమ్మకారణం. ఏకాబద్ధం కరోన్తి అయసూలస్స కోట్టనేన. పలాలపీఠకన్తి పలాలపీఠస్స వియ సరీరస్స సంవేల్లనకమ్మకారణం. కారణికాతి ఘాతనకారకా. పలాలవట్టిం వియ కత్వాతి యథా పలాలపీఠం కరోన్తా పలాలవట్టిం కత్వా సంవేల్లనవసేన నం (అ. ని. టీ. ౨.౨.౧) వేఠేన్తి, ఏవం కరోన్తీతి అత్థో. ఛాతకేహీతి బుభుక్ఖితేహి కోలేయ్యకసునఖేహి. బలవన్తో హి తే జవయోగ్గా సూరా చ హోన్తి. కమ్మవసేన సమ్పరేతి ఏత్థాతి సమ్పరాయో, పరలోకో. తత్థ భవోతి సమ్పరాయికో.
౧౭౦. ఛన్దరాగో వినీయతి చేవ పహీయతి చ ఏత్థాతి నిబ్బానం ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగప్పహానఞ్చాతి. తేనాహ ‘‘నిబ్బానఞ్హీ’’తి. తత్థ ఆగమ్మాతి ఇదం యో ఛన్దరాగం వినేతి పజహతి, తస్స ఆరమ్మణం సన్ధాయ వుత్తం. తీహి పరిఞ్ఞాహీతి ఇమినా ఞాతతీరణపరిఞ్ఞాహి పరిజానిస్సన్తీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. కో పన వాదో పహానపరిఞ్ఞాయాతి దస్సేతి? తథభావాయాతి పరిజాననకభావాయ.