౧౦. వితక్కసణ్ఠానసుత్తవణ్ణనా

౨౧౬. దసకుసలకమ్మపథవసేనాతి ఇదం నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం వట్టపాదకసమాపత్తిచిత్తస్సపి ఇధ అధిచిత్తభావేన అనిచ్ఛితత్తా. తేనాహ ‘‘విపస్సనాపాదకఅట్ఠసమాపత్తిచిత్త’’న్తి. అథ వా అనుత్తరిమనుస్సధమ్మసఙ్గహితమేవ కేవలం ‘‘పకతిచిత్త’’న్తి వత్తబ్బన్తి దస్సేన్తో ‘‘దసకుసలకమ్మపథవసేన ఉప్పన్నం చిత్తం చిత్తమేవా’’తి వత్వా యదేత్థ అధిచిత్తన్తి అధిప్పేతం, తం తదేవ దస్సేన్తో ‘‘విపస్సనాపాదకఅట్ఠసమాపత్తిచిత్త’’న్తి ఆహ. ఇతరస్స పనేత్థ విధి న పటిసేధేతీతి దట్ఠబ్బం. విపస్సనాయ సమ్పయుత్తం అధిచిత్తన్తి కేచి. అనుయుత్తేనాతి అనుప్పన్నస్స ఉప్పాదనవసేన, ఉప్పన్నస్స పరిబ్రూహనవసేన అను అను యుత్తేన. మూలకమ్మట్ఠానన్తి పారిహారియకమ్మట్ఠానం. గహేత్వా విహరన్తోతి భావనం అనుయుఞ్జన్తో. భావనాయ అప్పనం అప్పత్తోపి అధిచిత్తమనుయుత్తోయేవ తదత్థేపి తంసద్దవోహారతో.

యేహి ఫలం నామ యథా ఉప్పజ్జనట్ఠానే పకప్పియమానం వియ హోతి, తాని నిమిత్తాని. తేనాహ ‘‘కారణానీ’’తి. కాలేన కాలన్తి ఏత్థ కాలేనాతి భుమ్మత్థే కరణవచనన్తి ఆహ ‘‘సమయే సమయే’’తి. నను చ…పే… నిరన్తరం మనసి కాతబ్బన్తి కస్మా వుత్తం, నను చ భావనాయ వీథిపటిపన్నత్తా అబ్బుదనీహరణవిధిం దస్సేన్తేన భగవతా ‘‘పఞ్చ నిమిత్తాని కాలేన కాలం మనసి కాతబ్బానీ’’తి అయం దేసనా ఆరద్ధాతి? ‘‘అధిచిత్తమనుయుత్తేనా’’తి వుత్తత్తా అవిచ్ఛేదవసేన భావనాయ యుత్తప్పయుత్తో అధిచిత్తమనుయుత్తో నామాతి చోదకస్స అధిప్పాయో. ఇతరో భావనం అనుయుఞ్జన్తస్సఆదికమ్మికస్స కదాచి భావనుపక్కిలేసా ఉప్పజ్జేయ్యుం, తతో చిత్తస్స విసోధనత్థాయ యథాకాలం ఇమాని నిమిత్తాని మనసి కాతబ్బానీతి ‘‘కాలేన కాల’’న్తి సత్థా అవోచాతి దస్సేన్తో ‘‘పాళియఞ్హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఇమానీతి ఇమాని పాళియం ఆగతాని పఞ్చ నిమిత్తాని. అబ్బుదన్తి ఉపద్దవం.

ఛన్దసహగతా రాగసమ్పయుత్తాతి తణ్హాఛన్దసహగతా కామరాగసమ్పయుత్తా. ఇట్ఠానిట్ఠఅసమపేక్ఖితేసూతి ఇట్ఠేసు పియేసు, అనిట్ఠేసు అప్పియేసు, అసమం అసమ్మా పేక్ఖితేసు. అసమపేక్ఖనన్తి గేహస్సితఅఞ్ఞాణుపేక్ఖావసేన ఆరమ్మణస్స అయోనిసో గహణం. యం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘చక్ఖునా రూపం దిస్వా ఉపేక్ఖా బాలస్స మూళ్హస్స పుథుజ్జనస్సా’’తిఆది (మ. ని. ౩.౩౦౮). తే పరివితక్కా. తతో నిమిత్తతో అఞ్ఞన్తి తతో ఛన్దూపసంహితాదిఅకుసలవితక్కుప్పత్తికారణతో అఞ్ఞం నవం నిమిత్తం. ‘‘మనసికరోతో’’తి హి వుత్తం, తస్మా ఆరమ్మణం, తాదిసో పురిముప్పన్నో చిత్తప్పవత్తిఆకారో వా నిమిత్తం. కుసలనిస్సితం నిమిత్తన్తి కుసలచిత్తప్పవత్తికారణం మనసి కాతబ్బం చిత్తే ఠపేతబ్బం, భావనావసేన చిన్తేతబ్బం, చిత్తసన్తానే వా సఙ్కమితబ్బం. అసుభఞ్హి అసుభనిమిత్తన్తి. సఙ్ఖారేసు ఉప్పన్నే ఛన్దూపసంహితే వితక్కేతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. ఏవం ‘‘దోసూపసఞ్హితే’’తిఆదీసు యథారహం తం తం పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. యత్థ కత్థచీతి ‘‘సత్తేసు సఙ్ఖారేసూ’’తి యత్థ కత్థచి. పఞ్చధమ్మూపనిస్సయోతి పఞ్చవిధో ధమ్మూపసంహితో ఉపనిస్సయో.

ఏవం ‘‘ఛన్దూపసఞ్హితే’’తిఆదినా సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘ఇమస్స హత్థా వా సోభనా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ ‘‘అసుభతో ఉపసంహరితబ్బ’’న్తి వత్వా ఉపసంహరణాకారస్స దస్సనం ‘‘కిమ్హి సారత్తోసీ’’తి. ఛవిరాగేనాతి ఛవిరాగతాయ కాళసామాదివణ్ణనిభాయ. కుఫళపూరితోతి పక్కేహి కుణపఫలేహి పుణ్ణో. ‘‘కలిఫలపూరితో’’తి వా పాఠో.

అస్సామికతావకాలికభావవసేనాతి ఇదం పత్తం అనుక్కమేన వణ్ణవికారఞ్చేవ జిణ్ణభావఞ్చ పత్వా ఛిద్దావఛిద్దం భిన్నం వా హుత్వా కపాలనిట్ఠం భవిస్సతి. ఇదం చీవరం అనుపుబ్బేన వణ్ణవికారం జిణ్ణతఞ్చ ఉపగన్త్వా పాదపుఞ్ఛనచోళకం హుత్వా యట్ఠికోటియా ఛడ్డనీయం భవిస్సతి. సచే పన నేసం సామికో భవేయ్య, న నేసం ఏవం వినస్సితుం దదేయ్యాతి ఏవం అస్సామికభావవసేన, ‘‘అనద్ధనియం ఇదం తావకాలిక’’న్తి ఏవం తావకాలికభావవసేన చ మనసికరోతో.

ఆఘాతవినయ…పే… భావేతబ్బాతి – ‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, ఆఘాతపటివినయా. యత్థ హి భిక్ఖునో ఉప్పన్నో ఆఘాతో సబ్బసో పటివినేతబ్బో’’తిఆదినా నయేన ఆగతస్స ఆఘాతవినయసుత్తస్స (అ. ని. ౫.౧౬౧) చేవ కకచూపమోవాద(మ. ని. ౧.౨౨౨-౨౩౩) ఛవాలాతూపమాదీనఞ్చ (ఇతివు. ౯౧) వసేన ఆఘాతం పటివినోదేత్వా మేత్తా భావేతబ్బా.

గరుసంవాసోతి గరుం ఉపనిస్సాయ వాసో. ఉద్దేసోతి పరియత్తిధమ్మస్స ఉద్దిసాపనఞ్చేవ ఉద్దిసనఞ్చ. ఉద్దిట్ఠపరిపుచ్ఛనన్తి యథాఉగ్గహితస్స ధమ్మస్స అత్థపరిపుచ్ఛా. పఞ్చ ధమ్మూపనిస్సాయాతి గరుసంవాసాదికే పఞ్చ ధమ్మే పటిచ్చ. మోహధాతూతి మోహో.

ఉపనిస్సితబ్బాతి ఉపనిస్సయితబ్బా, అయమేవ వా పాఠో. యత్తప్పటియత్తోతి యత్తో చ గామప్పవేసనాపుచ్ఛాకరణేసు ఉస్సుక్కం ఆపన్నో సజ్జితో చ హోతీతి అత్థో. అథస్స మోహో పహీయతీతి అస్స భిక్ఖునో ఏవం తత్థ యుత్తప్పయుత్తస్స పచ్ఛా సో మోహో విగచ్ఛతి. ఏవమ్పీతి ఏవం ఉద్దేసే అప్పమజ్జనేనపి. పున ఏవమ్పీతి అత్థపరిపుచ్ఛాయ కఙ్ఖావినోదనేపి. తేసు తేసు ఠానేసు అత్థో పాకటో హోతీతి సుయ్యమానస్స ధమ్మస్స తేసు తేసు పదేసు ‘‘ఇధ సీలం కథితం, ఇధ సమాధి, ఇధ పఞ్ఞా’’తి సో సో అత్థో విభూతో హోతి. ఇదం చక్ఖురూపాలోకాది ఇమస్స చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స కారణం, ఇదం సాలిబీజభూమిసలిలాది ఇమస్స సాలిఅఙ్కురస్స కారణం. ఇదం న కారణన్తి తదేవ చక్ఖురూపాలోకాది సోతవిఞ్ఞాణస్స, తదేవ సాలిబీజాది కుద్రుసకఙ్కురస్స న కారణన్తి ఠానాట్ఠానవినిచ్ఛయే ఛేకో హోతి.

ఆరమ్మణేసూతి కమ్మట్ఠానేసు. ఇమే వితక్కాతి కామవితక్కాదయో. సబ్బే కుసలా ధమ్మా సబ్బాకుసలపటిపక్ఖాతి కత్వా ‘‘పహీయన్తీ’’తి వత్తబ్బే న సబ్బే సబ్బేసం ఉజువిపచ్చనీకభూతాతి ‘‘పహీయన్తి ఏవా’’తి సాసఙ్కం వదతి. తేనాహ ‘‘ఇమానీ’’తిఆది.

కుసలనిస్సితన్తి కుసలేన నిస్సితం నిస్సయితబ్బం. కుసలస్స పచ్చయభూతన్తి తస్సేవ వేవచనం, కుసలుప్పత్తికారణం యథావుత్తఅసుభనిమిత్తాదిమేవ వదతి. సారఫలకేతి చన్దనమయే సారఫలకే. విసమాణిన్తి విసమాకారేన తత్థ ఠితం ఆణిం. హనేయ్యాతి పహరేయ్య నిక్ఖామేయ్య.

౨౧౭. అట్టోతి ఆతురో, దుగ్గన్ధబాధతాయ పీళితో. దుక్ఖితోతి సఞ్జాతదుక్ఖో. ఇమినాపి కారణేనాతి అకోసల్లసమ్భూతతాయ కుసలపటిపక్ఖతాయ గేహస్సితరోగేన సరోగతాయ చ ఏతే అకుసలా విఞ్ఞుగరహితబ్బతాయ జిగుచ్ఛనీయతాయ చ సావజ్జా అనిట్ఠఫలతాయ నిరస్సాదసంవత్తనియతాయ చ దుక్ఖవిపాకాతి ఏవం తేన తేన కారణేన అకుసలాదిభావం ఉపపరిక్ఖతో.

‘‘ఆతురం అసుచిం పూతిం, పస్స నన్దే సముస్సయం;

ఉగ్ఘరన్తం పగ్ఘరన్తం, బాలానం అభినన్దిత’’న్తి. (అప. థేరీ ౨.౪.౧౫౭) –

ఏవమాది కాయవిచ్ఛన్దనీయకథాదీహి వా. ఆది-సద్దేన –

‘‘తస్సేవ తేన పాపియో, యో కుద్ధం పటికుజ్ఝతి;

కుద్ధం అప్పటికుజ్ఝన్తో, సఙ్గామం జేతి దుజ్జయ’’న్తి. (థేరగా. ౪౪౨) –

ఏవమాది పటిఘవూపసమనకథాదికాపి సఙ్గణ్హాతి.

౨౧౮. న సరణం అసతి, అననుస్సరణం. అమనసికరణం అమనసికారో. కమ్మట్ఠానం గహేత్వా నిసీదితబ్బన్తి కమ్మట్ఠానమనసికారేనేవ నిసీదితబ్బం. ఉగ్గహితో ధమ్మకథాపబన్ధోతి కమ్మట్ఠానస్స ఉపకారో ధమ్మకథాపబన్ధో. ముట్ఠిపోత్థకోతి ముట్ఠిప్పమాణో పారిహారియపోత్థకో. సమన్నానేన్తేనాతి సమన్నాహరన్తేన. ఓకాసో న హోతి ఆరద్ధస్స పరియోసాపేతబ్బతో. ఆరద్ధస్స అన్తగమనం అనారమ్భోవాతి థేరవాదో. తస్సాతి ఉపజ్ఝాయస్స. పబ్భారసోధనం కాయకమ్మం, ఆరభన్తో ఏవ వితక్కనిగ్గణ్హనత్థం సంయుత్తనికాయసజ్ఝాయనం వచీకమ్మం, దస్సనకిచ్చపుబ్బకమ్మకరణత్థం తేజోకసిణపరికమ్మన్తి తీణి కమ్మాని ఆచినోతి. థేరో తస్స ఆసయం కసిణఞ్చ సవిసేసం జానిత్వా ‘‘ఇమస్మిం విహారే’’తిఆదిమవోచ. తేనస్స యథాధిప్పాయం సబ్బం సమ్పాదితం. అసతిపబ్బం నామ అసతియా వితక్కనిగ్గహణవిభావనతో.

౨౧౯. వితక్కమూలభేదం పబ్బన్తి వితక్కమూలస్స తమ్మూలస్స చ భేదవిభావనం వితక్కమూలభేదం పబ్బం. వితక్కం సఙ్ఖరోతీతి వితక్కసఙ్ఖారో, వితక్కపచ్చయో సుభనిమిత్తాదీసుపి సుభాదినా అయోనిసోమనసికారో. సో పన వితక్కసఙ్ఖారో సంతిట్ఠతి ఏత్థాతి వితక్కసఙ్ఖారసణ్ఠానం, అసుభే సుభన్తిఆది సఞ్ఞావిపల్లాసో. తేనాహ ‘‘వితక్కానం మూలఞ్చ మూలమూలఞ్చ మనసి కాతబ్బ’’న్తి. వితక్కానం మూలమూలం గచ్ఛన్తస్సాతి ఉపపరిక్ఖనవసేన మిచ్ఛావితక్కానం మూలం ఉప్పత్తికారణం ఞాణగతియా గచ్ఛన్తస్స. యాథావతో జానన్తస్స పుబ్బే వియ వితక్కా అభిణ్హం నప్పవత్తన్తీతి ఆహ ‘‘వితక్కచారో సిథిలో హోతీ’’తి. తస్మిం సిథిలీభూతే మత్థకం గచ్ఛన్తేతి వుత్తనయేన వితక్కచారో సిథిలభూతో, తస్మిం వితక్కానం మూలగమనే అనుక్కమేన థిరభావప్పత్తియా మత్థకం గచ్ఛన్తే. వితక్కా సబ్బసో నిరుజ్ఝన్తీతి మిచ్ఛావితక్కా సబ్బేపి గచ్ఛన్తి న సముదాచరన్తి, భావనాపారిపూరియా వా అనవసేసా పహీయన్తి.

కణ్ణమూలే పతితన్తి ససకస్స కణ్ణసమీపే కణ్ణసక్ఖలిం పహరన్తం వియ ఉపపతితం. తస్స కిర ససకస్స హేట్ఠా మహామూసికాహి ఖతమహావాటం ఉమఙ్గసదిసం అహోసి, తేనస్స పాతేన మహాసద్దో అహోసి. పలాయింసు ‘‘పథవీ ఉద్రీయతీ’’తి. మూలమూలం గన్త్వా అనువిజ్జేయ్యన్తి ‘‘పథవీ భిజ్జతీ’’తి యత్థాయం ససో ఉట్ఠితో, తత్థ గన్త్వా తస్స మూలకారణం యంనూన వీమంసేయ్యం. పథవియా భిజ్జనట్ఠానం గతే ‘‘కో జానాతి, కిం భవిస్సతీ’’తి ససో ‘‘న సక్కోమి సామీ’’తి ఆహ. ఆధిపచ్చవతో హి యాచనం సణ్హముదుకం. దుద్దుభాయతీతి దుద్దుభాతి సద్దం కరోతి. అనురవదస్సనఞ్హేతం. భద్దన్తేతి మిగరాజస్స పియసముదాచారో, మిగరాజ, భద్దం తే అత్థూతి అత్థో. కిమేతన్తి కిం ఏతం, కిం తస్స మూలకారణం? దుద్దుభన్తి ఇదమ్పి తస్స అనురవదస్సనమేవ. ఏవన్తి యథా ససకస్స మహాపథవీభేదనం రవనాయ మిచ్ఛాగాహసముట్ఠానం అమూలం, ఏవం వితక్కచారోపి సఞ్ఞావిపల్లాససముట్ఠానో అమూలో. తేనాహ ‘‘వితక్కాన’’న్తిఆది.

౨౨౦. అభిదన్తన్తి అభిభవనదన్తం, ఉపరిదన్తన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఉపరిదన్త’’న్తి. సో హి ఇతరం ముసలం వియ ఉదుక్ఖలం విసేసతో కస్సచి ఖాదనకాలే అభిభుయ్య వత్తతి. కుసలచిత్తేనాతి బలవసమ్మాసఙ్కప్పసమ్పయుత్తేన. అకుసలచిత్తన్తి కామవితక్కాదిసహితం అకుసలచిత్తం. అభినిగ్గణ్హితబ్బన్తి యథా తస్స ఆయతిం సముదాచారో న హోతి, ఏవం అభిభవిత్వా నిగ్గహేతబ్బం, అనుప్పత్తిధమ్మతా ఆపాదేతబ్బాతి అత్థో. కే చ తుమ్హే సతిపి చిరకాలభావనాయ ఏవం అదుబ్బలా కో చాహం మమ సన్తికే లద్ధప్పతిట్ఠే వియ ఠితేపి ఇదానేవ అప్పతిట్ఠే కరోన్తో ఇతి ఏవం అభిభవిత్వా. తం పన అభిభవనాకారం దస్సేన్తో ‘‘కామం తచో చా’’తిఆదినా చతురఙ్గసమన్నాగతవీరియపగ్గణ్హనమాహ. అత్థదీపికన్తి ఏకన్తతో వితక్కనిగ్గణ్హనత్థజోతకం. ఉపమన్తి ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, బలవా పురిసో’’తిఆదికం ఉపమం.

౨౨౧. పరియాదానభాజనీయన్తి యం తం ఆదితో ‘‘అధిచిత్తమనుయుత్తేన భిక్ఖునా పఞ్చ నిమిత్తాని కాలేన కాలం మనసి కాతబ్బానీ’’తి నిద్దిట్ఠం, తత్థ తస్స నిమిత్తస్స మనసికరణకాలపరియాదానస్స వసేన విభజనం. నిగమనం వా ఏతం, యదిదం ‘‘యతో ఖో, భిక్ఖవే’’తిఆది. యథావుత్తస్స హి అత్థస్స పున వచనం నిగమనన్తి. తథాపటిపన్నస్స వా వసీభావవిసుద్ధిదస్సనత్థం ‘‘యతో ఖో, భిక్ఖవే’’తిఆది వుత్తం. సత్థాచరియోతి ధనుబ్బేదాచరియో. యథా హి ససనతో అసత్థమ్పి సత్థగ్గహణేనేవ సఙ్గయ్హతి, ఏవం ధనుసిప్పమ్పి ధనుబ్బేదపరియాపన్నమేవాతి.

పరియాయతి పరివితక్కేతీతి పరియాయో. వారోతి ఆహ ‘‘వితక్కవారపథేసూ’’తి, వితక్కానం వారేన పవత్తనమగ్గేసు. చిణ్ణవసీతి ఆసేవితవసీ. పగుణవసీతి సుభావితవసీ. సమ్మావితక్కంయేవ యథిచ్ఛితం తథావితక్కనతో, ఇతరస్స పనస్స సేతుఘాతోయేవాతి.

వితక్కసణ్ఠానసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

నిట్ఠితా చ సీహనాదవగ్గవణ్ణనా.