౮. మధుపిణ్డికసుత్తవణ్ణనా

౧౯౯. జాతివనన్తి సయంజాతం వనం. తేనాహ ‘‘అరోపిమ’’న్తి. పటిసల్లానత్థాయాతి ఏకీభావత్థాయ, పుథుత్తారమ్మణతో వా చిత్తం పటినివత్తేత్వా అచ్చన్తసన్తే నిబ్బానే ఫలసమాపత్తివసేన అల్లీయాపనత్థం. దణ్డో పాణిమ్హి అస్సాతి దణ్డపాణి. యథా సో ‘‘దణ్డపాణీ’’తి వుచ్చతి, తం దస్సేతుం ‘‘అయఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం. దణ్డవిత్తతాయాతి దణ్డే సోణ్డతాయ. సో హి దణ్డపసుతో దణ్డసిప్పే చ సుకుసలో తత్థ పాకటో పఞ్ఞాతో, తస్మా దణ్డం గహేత్వావ విచరతి. జఙ్ఘాకిలమథవినోదనత్థన్తి రాజసభాయ చిరనిసజ్జాయ ఉప్పన్నజఙ్ఘాపరిస్సమస్స అపనయనత్థం. అధిచ్చనిక్ఖమనోతి యాదిచ్ఛకనిక్ఖమనో, న అభిణ్హనిక్ఖమనో. ఓలుబ్భాతి సన్నిరుమ్భిత్వా ఠితో. యథా సో ‘‘ఓలుబ్భా’’తి వుత్తో, తం దస్సేతుం ‘‘గోపాలకదారకో వియా’’తిఆది వుత్తం.

౨౦౦. వదన్తి ఏతేనాతి వాదో, దిట్ఠీతి ఆహ ‘‘కిం వాదీతి, కిం దిట్ఠికో’’తి? కిమక్ఖాయీతి కిమాచిక్ఖకో, కీదిసధమ్మకథో? అచిత్తీకారేనాతి అనాదరేన. తథాపుచ్ఛనే కారణం దస్సేన్తో ‘‘కస్మా’’తిఆదిమాహ. నస్సతేతన్తి నస్సతు ఏతం కులం.

అత్థం న జానాతీతి అత్థం చే ఏకదేసేన జానేయ్య, తం మిచ్ఛా గహేత్వా పటిప్ఫరిత్వాపి తిట్ఠేయ్య. తస్స దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయాతి తదస్స అత్థాజాననం భగవతా ఇచ్ఛితం. విగ్గాహికకథన్తి విగ్గహకథం, సారమ్భకథన్తి అత్థో. నను భగవతా సద్ధిం లోకే పుథూ సమణబ్రాహ్మణా నానావాదా సన్తీతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘తథాగతో హీ’’తిఆది. న వివదతి వివాదహేతుకానం కామదిట్ఠిజ్ఝోసానానం మగ్గేనేవ సముగ్ఘాతితత్తా, తదభావతో పన లోకో తథాగతేన వివదతి. ధమ్మవాదీ యథాభూతవాదీ ధమ్మవాదీహి న వివదతి తేసం వివదితుకామతాయ ఏవ అభావతో, అధమ్మవాదీ పన తిణాయపి నమఞ్ఞమానో తేహి కిఞ్చి వివదతి. తేనాహ ‘‘న, భిక్ఖవే, ధమ్మవాదీ కేనచి లోకస్మిం వివదతీ’’తి (సం. ని. ౩.౯౪). అధమ్మవాదీ పన అసముచ్ఛిన్నవివాదహేతుకత్తా వివదతేవ. తథా చాహ ‘‘అధమ్మవాదీవ ఖో, భిక్ఖవే, వివదతీ’’తి.

యథా చ పనాతి ఏత్థ యథా-సద్దో ‘‘యథా చ అనుప్పన్నస్స కామచ్ఛన్దస్స ఉప్పాదో హోతి, తఞ్చ పజానాతీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౩.౧౨౨) వియ కారణత్థోతి ఆహ ‘‘యేన కారణేనా’’తి. కారణాకారో వా ఇధ యథా-సద్దేన వుత్తో, సో పన అత్థతో కారణమేవాతి వుత్తం ‘‘యేన కారణేనా’’తి. ‘‘ఇదం కథం ఇదం కథం’’తి పవత్తనతో కథంకథా, విచికిచ్ఛా. సా యస్స నత్థి, సో అకథంకథీ, తం అకథంకథిం. విప్పటిసారకుక్కుచ్చం భగవతా అనాగామిమగ్గేనేవ ఛిన్నం, హత్థపాదకుక్కుచ్చం అగ్గమగ్గేన ఆవేణికధమ్మాధిగమతో. అపరాపరం ఉప్పజ్జనకభవో ‘‘భవాభవో’’తి ఇధాధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘పునప్పునబ్భవే’’తి. సంవరాసంవరో ఫలాఫలం వియ ఖుద్దకమహన్తో భవో ‘‘భవాభవో’’తి వుత్తోతి ఆహ ‘‘హీనపణీతే వా భవే’’తి. భవో వుడ్ఢిప్పత్తో ‘‘అభవో’’తి వుచ్చతి యథా ‘‘అసేక్ఖా ధమ్మా’’తి (ధ. స. ౧౧.తికమాతికా). కిలేససఞ్ఞాతి కామసఞ్ఞాదికే వదతి. కిలేసా ఏవ వా సఞ్ఞానామేన వుత్తా ‘‘సఞ్ఞా పహాయ అమతం ఏవ పాపుణాతీ’’తిఆదీసు వియ. అత్తనో ఖీణాసవభావం దీపేతీతి ఇమినావ పరేసఞ్చ తథత్తాయ ధమ్మం దేసేతీతి అయమ్పి అత్థో విభావితోతి దట్ఠబ్బం. నీహరిత్వా కీళాపేత్వాతి నీహరిత్వా చేవ కీళాపేత్వా చ, నీహరణవసేన వా కీళాపేత్వా. తివిసాఖన్తి తిభఙ్గభాకుటి వియ నలాటే జాతత్తా నలాటికం.

౨౦౧. కిన్తి ను ఖోతి కిం కారణేనాతి అత్థో. అనుసన్ధిం గహేత్వాతి పుచ్ఛానుసన్ధిం ఉట్ఠపేత్వా. యతోనిదానన్తి యంనిదానం, యంకారణాతి వుత్తం హోతి. పురిమపదే హి విభత్తి అలోపం కత్వా నిద్దేసో, ఛఅజ్ఝత్తికబాహిరాయతనాదినిదానన్తి అయమేవ అత్థో. సఙ్ఖాయన్తి సఙ్ఖాభావేన ఞాయన్తీతి సఙ్ఖాతి ఆహ ‘‘సఙ్ఖాతి కోట్ఠాసా’’తి. కామఞ్చేత్థ మానోపి పపఞ్చో, అభినన్దనసభావే ఏవ పన గణ్హన్తో ‘‘తణ్హామానదిట్ఠిపపఞ్చసమ్పయుత్తా’’తి ఆహ. తథా హి వక్ఖతి ‘‘అభినన్దితబ్బ’’న్తిఆది. సముదాచరన్తీతి సబ్బసో ఉద్ధం ఉద్ధం పరియాదాయ పవత్తన్తి. మరియాదత్థో హి అయమాకారో, తేన చ యోగేన పురిసన్తి ఉపయోగవచనం యథా ‘‘తథాగతం, భిక్ఖవే, అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం ద్వే వితక్కా సముదాచరన్తీ’’తి (ఇతివు. ౩౮). తణ్హాదయో చ యథాసకం పవత్తిఆకారం అవిలఙ్ఘన్తియో ఆసేవనవసేన ఉపరూపరి పవత్తన్తి. తథా హి తా ‘‘పపఞ్చసఙ్ఖా’’తి వుత్తా.

కారణేతి పవత్తిపచ్చయే. ఏకాయతనమ్పి …పే… నత్థీతి చక్ఖాయతనాది ఏకమ్పి ఆయతనం అభినన్దితబ్బం అభివదితబ్బం అజ్ఝోసితబ్బఞ్చ నత్థి చే, నను నత్థి ఏవ, కస్మా ‘‘నత్థి చే’’తి వుత్తన్తి? సచ్చం నత్థి, అప్పహీనాభినన్దనాభివదనఅజ్ఝోసానానం పన పుథుజ్జనానం అభినన్దితబ్బాదిప్పకారాని ఆయతనాని హోన్తీతి తేసం న సక్కా నత్థీతి వత్తు, పహీనాభినన్దనాదీనం పన సబ్బథా నత్థీతి ‘‘నత్థి చే’’తి వుత్తం. అహం మమన్తి అభినన్దితబ్బన్తి దిట్ఠాభినన్దనాయ ‘‘అహ’’న్తి తణ్హాభినన్దనాయ ‘‘మమ’’న్తి రోచేతబ్బం. అభివదితబ్బన్తి అభినివిసనసముట్ఠాపనవసేన వత్తబ్బం. తేనాహ ‘‘అహం మమన్తి వత్తబ్బ’’న్తి. అజ్ఝోసిత్వాతి దిట్ఠి తణ్హా వత్థుం అనుపవిసిత్వా గాహద్వయం అనఞ్ఞసాధారణం వియ కత్వా. తేనాహ ‘‘గిలిత్వా పరినిట్ఠపేత్వా’’తి. ఏతేనాతి ‘‘ఏత్థ చే నత్థీ’’తిఆదివచనేన. ఏత్థాతి ఆయతనేసు. తణ్హాదీనం అవత్థుభావదస్సనముఖేన తణ్హాదీనంయేవ అప్పవత్తిం కిలేసపరినిబ్బానం కథితన్తి. తేనాహ భగవా ‘‘ఏసేవన్తో’’తిఆది, అయమేవ అభినన్దనాదీనం నత్థిభావకరో మగ్గో, తప్పటిప్పస్సద్ధిభూతం ఫలం, తంనిస్సరణం వా నిబ్బానం రాగానుసయాదీనం అన్తో అవసానం అప్పవత్తీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘అయం …పే… అన్తో’’తి. సబ్బత్థాతి ‘‘ఏసేవన్తో పటిఘానుసయానం’’తిఆదీసు సబ్బపదేసు.

ఆదియతీతి పహారదానాదివసేన గయ్హతి. మత్థకప్పత్తం కలహన్తి భణ్డనాదిమత్తే అట్ఠత్వా ముఖసత్తీహి వితుదనాదివసేన మత్థకప్పత్తం కలహం. యాయ కరోతీతి సమ్బన్ధో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. విరుద్ధగ్గాహవసేన నానాగాహమత్తం, తథా విరుద్ధవాదవసేన నానావాదమత్తం. ఏవం పవత్తన్తి గరుకాతబ్బేసుపి గారవం అకత్వా ‘‘తువం తువ’’న్తి ఏవం పవత్తం సారమ్భకథం, యాయ చేతనాయ యం కరోతి, సా తువం తువం. నిస్సాయాతి పటిచ్చ, నిస్సయాదిపచ్చయే కత్వాతి అత్థో. కిలేసానం ఉప్పత్తినిమిత్తతా తావ ఆయతనానం హోతు తబ్భావే భావతో, నిరోధనిమిత్తతా పన కథం. న హేత్థ లోకుత్తరధమ్మానం సఙ్గహో లోకియానంయేవ అధిప్పేతత్తాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘నిరుజ్ఝమానాపీ’’తిఆది. నామమత్తేన నిమిత్తతం సన్ధాయ వుత్తోతి దస్సేన్తో ‘‘యత్థుప్పన్నా, తత్థేవ నిరుద్ధా హోన్తీ’’తి వత్వా తమత్థం సుత్తన్తరేన సాధేన్తో ‘‘స్వాయమత్థో’’తిఆదిమాహ.

తత్థ సముదయసచ్చపఞ్హేనాతి మహాసతిపట్ఠానే సముదయసచ్చనిద్దేసేన. సో హి ‘‘కత్థ ఉప్పజ్జమానా’’తిఆదినా పుచ్ఛావసేన పవత్తత్తా పఞ్హోతి వుత్తో. నను తత్థ తణ్హాయ ఉప్పత్తినిరోధా వుత్తా, న సబ్బకిలేసానన్తి ఈదిసీ చోదనా అనవకాసాతి దస్సేన్తో ‘‘యథేవ చా’’తిఆదిమాహ. లద్ధవోహారేతి ఇమినా రాగాదీనం అప్పవత్తినిమిత్తతాయ అన్తోతి సమఞ్ఞా నిబ్బానస్సాతి దస్సేతి. ఏతేనేవ అభినన్దనాదీనం అభావోతి చ ఇదం సంవణ్ణితన్తి దట్ఠబ్బం. కథం పన సబ్బసఙ్ఖతవినిస్సటే నిబ్బానే అకుసలధమ్మానం నిరోధసమ్భవోతి ఆహ ‘‘యఞ్హి యత్థ నత్థి, తం తత్థ నిరుద్ధం నామ హోతీ’’తి. య్వాయం అప్పవత్తియం నిరోధవోహారో వుత్తో, స్వాయమత్థో నిరోధపఞ్హేన దీపేతబ్బో. న హి తత్థ ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధా వితక్కవిచారా పటిప్పస్సద్ధాతి వుత్తా, అథ ఖో అప్పవత్తా ఏవాతి.

౨౦౩. ఏవంసమ్పదన్తి ఏవంసమ్పజ్జనకం ఏవం పస్సితబ్బం ఇదం మమ అజ్ఝేసనం. తేనాహ ‘‘ఈదిసన్తి అత్థో’’తి. జానం జానాతీతి (అ. ని. టీ. ౩.౧౦.౧౧౩-౧౧౬) సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన జానితబ్బం సబ్బం జానాతి. ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన హి అవిసేసగ్గహణేన చ ‘‘జాన’’న్తి ఇమినా నిరవసేసం ఞేయ్యజాతం పరిగ్గణ్హాతీతి తబ్బిసయాయ జాననకిరియాయ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమేవ కరణం భవితుం యుత్తం. అథ వా పకరణవసేన ‘‘భగవా’’తి సద్దన్తరసన్నిధానేన చాయమత్థో విభావేతబ్బో. పస్సితబ్బమేవ పస్సతీతి దిబ్బచక్ఖు-పఞ్ఞాచక్ఖు-ధమ్మచక్ఖు-బుద్ధచక్ఖు-సమన్తచక్ఖు-సఙ్ఖాతేహి ఞాణచక్ఖూహి పస్సితబ్బం పస్సతి ఏవ. అథ వా జానం జానాతీతి యథా అఞ్ఞే సవిపల్లాసా కామరూపపరిఞ్ఞావాదినో జానన్తాపి విపల్లాసవసేన జానన్తి, న ఏవం భగవా. భగవా పన పహీనవిపల్లాసత్తా జానన్తో జానాతి ఏవ, దిట్ఠిదస్సనస్స చ అభావా పస్సన్తో పస్సతియేవాతి అత్థో. దస్సనపరిణాయకట్ఠేనాతి యథా చక్ఖు సత్తానం దస్సనత్థం పరిణేతి, ఏవం లోకస్స యాథావదస్సనసాధనతో దస్సనకిచ్చపరిణాయకట్ఠేన చక్ఖుభూతో, పఞ్ఞాచక్ఖుమయత్తా వా సయమ్భుఞాణేన పఞ్ఞాచక్ఖుం భూతో పత్తోతి వా చక్ఖుభూతో. ఞాణభూతోతి ఏతస్స చ ఏవమేవ అత్థో దట్ఠబ్బో. ధమ్మా వా బోధిపక్ఖియా తేహి ఉప్పన్నత్తా లోకస్స చ తదుప్పాదనతో, అనఞ్ఞసాధారణం వా ధమ్మం పత్తోతి ధమ్మభూతో. బ్రహ్మా వుచ్చతి మగ్గో తేన ఉప్పన్నత్తా లోకస్స చ తదుప్పాదనత్తా, తఞ్చ సయమ్భుఞాణేన పత్తోతి బ్రహ్మభూతో. చతుసచ్చధమ్మం వదతీతి వత్తా. చిరం సచ్చపటివేధం పవత్తేన్తో వదతీతి పవత్తా. అత్థం నీహరిత్వాతి దుక్ఖాదిఅత్థం తత్థాపి పీళనాదిఅత్థం ఉద్ధరిత్వా. పరమత్థం వా నిబ్బానం పాపయితా, అమతసచ్ఛికిరియం సత్తేసు ఉప్పాదేన్తో అమతం దదాతీతి అమతస్స దాతా. బోధిపక్ఖియధమ్మానం తదాయత్తభావతో ధమ్మస్సామీ.

౨౦౪. సో వా ఉద్దేసో అత్తనోపి హోతీతి థేరో ‘‘యం ఖో నో’’తి ఆహ. సబ్బలోకసాధారణా హి బుద్ధానం దేసనాతి. ఇదాని యేహి ద్వారారమ్మణేహి పురిసం పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖా సముదాచరన్తి, తాని తావ దస్సేన్తో పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖా దస్సేతుం యేన సళాయతనవిభఙ్గేన నిద్దేసో కతో, తస్స అత్థం దస్సేతుం ‘‘చక్ఖుఞ్చా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ నిస్సయభావేనాతి నిస్సయపచ్చయభావేన. నిస్సయపచ్చయో చ పసాదచక్ఖుయేవ హోతి, న చుద్దససమ్భారం, చతుచత్తాలీససమ్భారం వా ససమ్భారచక్ఖున్తి ఆహ ‘‘చక్ఖుపసాదఞ్చ పటిచ్చా’’తి. ఆరమ్మణభావేనాతి ఆరమ్మణపచ్చయభావేన. ఆరమ్మణపచ్చయో చ చతుసముట్ఠానికరూపేసు యం కిఞ్చి హోతీతి ఆహ ‘‘చతుసముట్ఠానికరూపే చ పటిచ్చా’’తి.

ఏత్థ చక్ఖు ఏకమ్పి విఞ్ఞాణస్స పచ్చయో హోతి, రూపాయతనం పన అనేకమేవ సంహతన్తి ఇమస్స విసేసస్స దస్సనత్థం నిస్సయభావేన ‘‘చక్ఖుపసాదఞ్చ ఆరమ్మణభావేన చతుసముట్ఠానికరూపే చా’’తి వచనభేదో కతో. కిం పన కారణం చక్ఖు ఏకమ్పి విఞ్ఞాణస్స పచ్చయో హోతి, రూపం పన అనేకమేవాతి? పచ్చయభావవిసేసతో. చక్ఖు హి చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స నిస్సయపురేజాతఇన్ద్రియవిప్పయుత్తపచ్చయేహి పచ్చయో హోన్తం అత్థిభావేనేవ హోతి తస్మిం సతి తస్స భావతో, అసతి అభావతో, యతో తం అత్థిఅవిగతపచ్చయేహిస్స పచ్చయో హోతీతి వుచ్చతి, తన్నిస్సితతా చస్స న ఏకదేసేన అల్లీయనవసేన ఇచ్ఛితబ్బా అరూపభావతో. అథ ఖో గరురాజాదీసు సిస్సరాజపురిసాదీనం వియ తప్పటిబద్ధవుత్తితాయ, ఇతరే పన పచ్చయా తేన తేన విసేసేన వేదితబ్బా.

సచాయం పచ్చయభావో న ఏకస్మిం న సమ్భవతీతి ఏకమ్పి చక్ఖు చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స పచ్చయో హోతీతి దస్సేతుం పాళియం ‘‘చక్ఖుఞ్చావుసో, పటిచ్చా’’తి ఏకవచనవసేన వుత్తం. రూపం పన యదిపి చక్ఖు వియ పురేజాతఅత్థి-అవిగతపచ్చయేహి పచ్చయో హోతి పురేతరం ఉప్పన్నం హుత్వా విజ్జమానక్ఖణే ఏవ ఉపకారకత్తా తథాపి అనేకమేవ సంహతం హుత్వా పచ్చయో హోతి ఆరమ్మణభావతో. యఞ్హి పచ్చయధమ్మం సభావభూతం, పరికప్పితాకారమత్తం వా విఞ్ఞాణం విభావేన్తం పవత్తతి, తదఞ్ఞేసఞ్చ సతిపి పచ్చయభావే సో తస్స సారమ్మణసభావతాయ యం కిఞ్చి అనాలమ్భిత్వా పవత్తితుం అసమత్థస్స ఓలుబ్భపవత్తికారణభావేన ఆలమ్బనీయతో ఆరమ్మణం నామ, తస్స యస్మా యథా తథా సభావూపలద్ధి విఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణపచ్చయలాభో, తస్మా చక్ఖువిఞ్ఞాణం రూపం ఆరబ్భ పవత్తమానం తస్స సభావం విభావేన్తమేవ పవత్తతి. సా చస్స ఇన్ద్రియాధీనవుత్తికస్స ఆరమ్మణసభావూపలద్ధి న ఏకద్వికలాపగతవణ్ణవసేన హోతి, నాపి కతిపయకలాపగతవణ్ణవసేన, అథ ఖో ఆభోగానురూపం ఆపాథగతవణ్ణవసేనాతి అనేకమేవ రూపం సంహచ్చకారితాయ విఞ్ఞాణస్స పచ్చయో హోతీతి దస్సేన్తో ‘‘రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణ’’న్తి బహువచనవసేనాహ.

యం పన పట్ఠానే (పట్ఠా. ౧.౧.౨ పచ్చయనిద్దేస) ‘‘రూపాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి వుత్తం, తం యాదిసం రూపాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణపచ్చయో, తాదిసం సన్ధాయ వుత్తం. కీదిసం పన తన్తి? సముదితన్తి పాకటోయమత్థో. ఏవఞ్చ కత్వా యదేకే వదన్తి ‘‘ఆయతనసల్లక్ఖణవసేన చక్ఖువిఞ్ఞాణాదయో సల్లక్ఖణవిసయా, న ద్రబ్యసల్లక్ఖణవసేనా’’తి, తమ్పి సువుత్తమేవ హోతి. న చేత్థ సముదాయారమ్మణతా ఆసఙ్కితబ్బా సముదాయాభోగస్సేవ అభావతో, సముదితా పన వణ్ణధమ్మా ఆరమ్మణపచ్చయా హోన్తి. కథం పన పచ్చేకం అసమత్థా సముదితా ఆరమ్మణపచ్చయా హోన్తి. న హి పచ్చేకం దట్ఠుం అసక్కోన్తా అన్ధా సముదితా పస్సన్తీతి? నయిదమేకన్తికం విసుం విసుం అసమత్థానమ్పి సివికావహనాదీసు సమత్థతాయ దస్సనతో. కేసాదీనఞ్చ యస్మిం ఠానే ఠితానం పచ్చేకం వణ్ణం గహేతుం న సక్కా, తస్మింయేవ ఠానే సముదితానం తం గహేతుం సక్కాతి భియ్యోపి తేసం సంహచ్చకారితా పరిబ్యత్తా. ఏతేన కిం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స పరమాణురూపం ఆరమ్మణం, ఉదాహు తంసముదాయోతిఆదికా చోదనా పటిక్ఖిత్తాతి వేదితబ్బా. ‘‘సోతఞ్చ, ఆవుసో, పటిచ్చా’’తిఆదీసుపి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో. చక్ఖువిఞ్ఞాణం నామాతి చక్ఖునిస్సితరూపవిజాననలక్ఖణం చక్ఖువిఞ్ఞాణం నామ ఉప్పజ్జతి.

తిణ్ణం సఙ్గతియాతి చక్ఖు, రూపం, చక్ఖువిఞ్ఞాణన్తి ఇమేసం తిణ్ణం సఙ్గతియా సమోధానేన. ఫస్సో నామాతి అరూపధమ్మోపి సమానో ఆరమ్మణే ఫుసనాకారేనేవ పవత్తనతో ఫుసనలక్ఖణో ఫస్సో నామ ధమ్మో ఉప్పజ్జతి. సహజాతాదివసేనాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తాయ సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞాదివసేన, అనన్తరాయ అనన్తరాదివసేన, ఇతరాయ ఉపనిస్సయవసేన పచ్చయభావతో ఫస్సపచ్చయా ఫస్సకారణా వేదనా ఉప్పజ్జతి. అనుభవనసమకాలమేవ ఆరమ్మణస్స సఞ్జాననం హోతీతి ‘‘తాయ వేదనాయ యం ఆరమ్మణం వేదేతి, తదేవ సఞ్ఞా సఞ్జానాతీ’’తి వుత్తం. చక్ఖుద్వారికా ధమ్మా ఇధాధిప్పేతాతి తదనుసారేన పన అపరాపరుప్పన్నానం వేదనాదీనం గహణే సతి, యన్తి వా కారణవచనం, యస్మా ఆరమ్మణం వేదేతి, తస్మా తం సఞ్జానాతీతి అత్థో. న హి అసతి వేదయితే కదాచి సఞ్ఞుప్పత్తి అత్థి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. సఞ్ఞాయ హి యథాసఞ్ఞాతం విజ్జమానం, అవిజ్జమానం వా ఆరమ్మణం వితక్కవసేన పరికప్పేతి, యథాపరికప్పితఞ్చ తం దిట్ఠితణ్హామానమఞ్ఞనాహి మఞ్ఞమానో పపఞ్చేతీతి వుత్తో. తేనేవాహ ‘‘పథవిం పథవితో సఞ్జానా’’తి, ‘‘పథవిం పథవితో సఞ్ఞత్వా పథవిం మఞ్ఞతీ’’తిఆది (మ. ని. ౧.౨), ‘‘తక్కఞ్చ దిట్ఠీసు పకప్పయిత్వా, సచ్చం ముసాతి ద్వయధమ్మమాహూ’’తి (సు. ని. ౮౯౨; మహాని. ౧౨౧) చ. బలప్పత్తపపఞ్చవసేనేవాయమత్థవణ్ణనా కతా, అట్ఠకథాయం పన పరిదుబ్బలవసేన.

చక్ఖురూపాదీహి కారణేహీతి చక్ఖువిఞ్ఞాణఫస్సవేదనాసఞ్ఞావితక్కేహి కారణభూతేహి. అకారణభూతానమ్పి తేసం అత్థితాయ కారణగ్గహణం. పరిఞ్ఞాతా హి తే అకారణం. తేనాహ ‘‘అపరిఞ్ఞాతకారణ’’న్తి. తీహిపి పరిఞ్ఞాహి అపరిఞ్ఞాతవత్థుకం. అభిభవన్తీతి అజ్ఝోత్థరన్తి. సహజాతా హోన్తీతి ఏత్థ ‘‘చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా వేదనాక్ఖన్ధో అత్థి కుసలో’తిఆదివచనతో వేదనాసఞ్ఞా అసహజాతాపి గహేతబ్బా. యది ఏవన్తి ‘‘పపఞ్చేతీ’’తి ఏత్థ యది పఞ్చద్వారజవనసహజాతా పపఞ్చసఙ్ఖా అధిప్పేతా తాసం పచ్చుప్పన్నవిసయత్తా, కస్మా అతీతానాగతగ్గహణం కతన్తి చోదేతి. ఇతరో ‘‘తథా ఉప్పజ్జనతో’’తిఆదినా పరిహరతి. తత్థ తథా ఉప్పజ్జనతోతి యథా వత్తమానకాలే, ఏవం అతీతకాలే అనాగతకాలే చ చక్ఖుద్వారే పపఞ్చసఙ్ఖానం ఉప్పజ్జనతో అతీతానాగతగ్గహణం కతం, న అతీతేసు, అనాగతేసు వా చక్ఖురూపేసు చక్ఖుద్వారికానం తాసం ఉప్పజ్జనతో.

మనఞ్జావుసో, పటిచ్చాతి ఏత్థ దువిధం మనం కేవలం భవఙ్గం, సావజ్జనం వా. దువిధా హి కథా. ఉప్పత్తిద్వారకథాయం ద్విక్ఖత్తుం చలితం భవఙ్గం మనోద్వారం నామ, చక్ఖాది వియ రూపాదినా యేన తం ఘట్టితం తత్థ ఉపరి విఞ్ఞాణుప్పత్తియా ద్వారభావతో. పచ్చయకథాయం సావజ్జనభవఙ్గం, ‘‘మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా అత్థి కుసలో’’తిఆదీసు హి సావజ్జనమనోసమ్ఫస్సో ఇచ్ఛితో, న భవఙ్గమనోసమ్ఫస్సో అసమ్భవతో. తత్థ పఠమనయం సన్ధాయాహ ‘‘మనన్తి భవఙ్గచిత్త’’న్తి. ధమ్మేతి తేభూమకధమ్మారమ్మణన్తి ఇమినా సభావధమ్మేసు ఏవ కిలేసుప్పత్తీతి కేచి, తదయుత్తం తదుపాదానాయపి పఞ్ఞత్తియా ధమ్మారమ్మణతాయ వుత్తత్తా. ఇధ పన తేభూమకాపి ధమ్మా లబ్భన్తీతి దస్సనత్థం ‘‘తేభూమకధమ్మారమ్మణ’’న్తి వుత్తం, న పఞ్ఞత్తియా అనారమ్మణత్తా. ఏవఞ్చేతం సమ్పటిచ్ఛితబ్బం, అఞ్ఞథా అకుసలచిత్తుప్పాదా అనారమ్మణా నామ సియుం. ఉప్పత్తిద్వారకథాయం చక్ఖువిఞ్ఞాణాది వియ ఆవజ్జనమ్పి ద్వారపక్ఖికమేవాతి వుత్తం ‘‘మనోవిఞ్ఞాణన్తి ఆవజ్జనం వా’’తి. పచ్చయకథాయం పన ఆవజ్జనం గహితన్తి ‘‘జవనం వా’’తి వుత్తం. నయద్వయే ధమ్మానం సహజాతవిభాగం దస్సేతుం ‘‘ఆవజ్జనే గహితే’’తిఆది వుత్తం. యుత్తమేవాతి నిప్పరియాయతో యుత్తమేవ.

సో యావ న పచ్చయపటివేధో సమ్భవతి, తావ పఞ్ఞత్తిముఖేనేవ సభావధమ్మా పఞ్ఞాయన్తి పచ్చేకం అపఞ్ఞాపనేతి ఆహ ‘‘ఫస్సో నామ ఏకో ధమ్మో ఉప్పజ్జతీ’’తి. ఏవం ఫస్సపఞ్ఞత్తిం పఞ్ఞపేస్సతీతి పఞ్ఞపేత్వా తబ్బిసయదస్సనం ఞాణం ఉప్పాదేస్సతి. ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతీతి ఇమస్మిం చక్ఖుఆదికే పచ్చయే సతి ఇదం ఫస్సాదికం పచ్చయుప్పన్నం హోతి. ద్వాదసాయతనవసేనాతి ద్వాదసన్నం ఆయతనానం వసేన ఆగతేన పటిచ్చసముప్పాదనయవసేన. ద్వాదసాయతనపటిక్ఖేపవసేనాతి ‘‘ఇమస్మిం అసతి ఇదం న హోతీ’’తి పచ్చయాభావపచ్చయుప్పన్నాభావదస్సనక్కమే ద్వాదసన్నం ఆయతనానం పటిక్ఖేపవసేన.

సావకేన పఞ్హో కథితోతి అయం పఞ్హో సావకేన కథితో, ఇతి ఇమినా కారణేన మా నిక్కఙ్ఖా అహువత్థ. అథ వా సంఖిత్తేన వుత్తమత్థం విత్థారేన విభజన్తేన ఏతదగ్గే ఠపితేన మహాసావకేన పఞ్హో కథితోతి ఇమినా కారణేన ఏతస్మిం పఞ్హే మా నిక్కఙ్ఖా అహువత్థ, హేరఞ్ఞికే సతి కహాపణం సయం నిచ్ఛినన్తా వియ అహుత్వా భగవతో ఏవ సన్తికే నిక్కఙ్ఖా హోథ.

౨౦౫. ఆకరోన్తి ఫలం తాయ తాయ మరియాదాయ నిబ్బత్తేన్తీతి ఆకారా, కారణాని. పాటియేక్కకారణేహీతి ఛన్నం ద్వారానం వసేన విసుం విసుం పపఞ్చకారణస్స నిద్దిట్ఠత్తా వుత్తం. అథ వా యదిపి యత్తకేహి ధమ్మేహి యం ఫలం నిబ్బత్తతి, తేసం సముదితానంయేవ కారణభావో సామగ్గియావ ఫలుప్పత్తితో, తథాపి పచ్చేకం తస్స కారణమేవాతి కత్వా వుత్తం ‘‘పాటియేక్కకారణేహీ’’తి. పదేహీతి నామాదిపదేహి చేవ తంసముదాయభూతేహి వాక్యేహి చ. తేనాహ ‘‘అక్ఖరసమ్పిణ్డనేహీ’’తి. అక్ఖరానియేవ హి అత్థేసు యథావచ్చం పదవాక్యభావేన పరిచ్ఛిజ్జన్తి. బ్యఞ్జనేహీతి అత్థస్స అభిబ్యఞ్జనతో బ్యఞ్జనసఞ్ఞితేహి వణ్ణేహి. తాని పన యస్మా పరియాయస్స అక్ఖరణతో ‘‘అక్ఖరానీ’’తి వుచ్చన్తి, తస్మా ఆహ ‘‘అక్ఖరేహీ’’తి. ఏత్థ చ ఇమేహి ఆకారేహి ఇమేహి పదబ్యఞ్జనేహి పపఞ్చసముదాచారస్స వట్టస్స చ వివట్టస్స చ దస్సనఅత్థో విభత్తోతి యోజనా. పణ్డిచ్చేనాతి పఞ్ఞాయ. ‘‘కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, పణ్డితో హోతి? యతో ఖో భిక్ఖు ధాతుకుసలో చ హోతీ’’తి (మ. ని. ౩.౧౨౪) ఆదిసుత్తపదవసేన పణ్డితలక్ఖణం దస్సేన్తో ‘‘చతూహి వా కారణేహీ’’తిఆదిమాహ. సచ్చపటివేధవసేన పణ్డిచ్చం దస్సితన్తి పటిసమ్భిదావసేన మహాపఞ్ఞతం దస్సేతుం ‘‘మహన్తే అత్థే’’తిఆది వుత్తం.

గుళపూవన్తి గుళే మిస్సిత్వా కతపూవం. బద్ధసత్తుగుళకన్తి మధుసక్ఖరాహి పిణ్డీకతం సత్తుపిణ్డం. అసేచితబ్బకం మధుఆదినా పగేవ తేహి సమయోజితబ్బత్తా. చిన్తకజాతికోతి ధమ్మచిన్తాయ చిన్తకసభావో. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేనేవస్సాతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేనేవ అస్స సుత్తస్స గుణం పరిచ్ఛిన్దాపేత్వా నామం గణ్హాపేస్సామి.

మధుపిణ్డికసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.