౪. చూళదుక్ఖక్ఖన్ధసుత్తవణ్ణనా

౧౭౫. సక్కేసూతి ఏత్థ యం వత్తబ్బం, తం సతిపట్ఠానసుత్తవణ్ణనాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బన్తి తం ఏకదేసేన దస్సేన్తో ‘‘సో హీ’’తి ఆహ. తత్థ యేన రాజకుమారా సక్యా నామ జాతా, యతో తేసం నివాసట్ఠానతాయ జనపదో తథా వుచ్చతి, తం వత్తబ్బన్తి ఆహ ‘‘సక్యానం పన ఉప్పత్తి అమ్బట్ఠసుత్తే ఆగతావా’’తి. కపిలవత్థూతి వుత్తం పురిమసఞ్ఞావసేన.

నానప్పకారకన్తి ‘‘లోభధమ్మా’’తి బహువచనస్స నిమిత్తం వదతి. లోభో హి తేన తేన అవత్థావిసేసేన పవత్తిఆకారభేదేన ‘‘ఛన్దో రాగోతణ్హా ఆసత్తి అపేక్ఖా’’తిఆదినా అనేకప్పభేదో, లుబ్భనలక్ఖణేన పన ‘‘లోభో’’త్వేవ వుచ్చతి. తేనాహ ‘‘నానప్పకారకం లోభంయేవా’’తి. తథా ‘‘దోసో పటిఘో కోధో ఉపనాహో విరోధో’’తిఆదినా, ‘‘ముయ్హనం అసమపేక్ఖనం అపచ్చవేక్ఖణా దుమ్మేజ్ఝం బాల్య’’న్తిఆదినా (ధ. స. ౩౯౦) చ దోసమోహానం నానప్పకారతం సన్ధాయాహ ‘‘ఇతరేసుపి ద్వీసు ఏసేవ నయో’’తి. పరియాదియిత్వాతి పరితో సబ్బసో ఆదాయ. గహేత్వాతి అయమేత్థ అత్థోతి ఆహ ‘‘గహణే ఆగత’’న్తి. పరియాదియతీతి పరిక్ఖీణోతి. దీ-సద్దఞ్హి సద్దవిదూ ఖయత్థం వదన్తి.

ఏకదాతి ఆమేడితలోపేన నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘ఏకేకస్మిం కాలే’’తి. లోభదోసమోహాతి పఠమమగ్గేన పహీనావసేసా లోభదోసమోహా. నిరవసేసా పహీయన్తి, అఞ్ఞథా దుతియమగ్గేన కిం కతం సియాతి అధిప్పాయో. సముదాచారప్పత్తం పన దిస్వా ‘‘అప్పహీనం మే అత్థీ’’తిపి జానాతి. ఏవం కథం నిరవసేసప్పహానసఞ్ఞాతి ఆహ ‘‘అప్పహీనకం…పే… సఞ్ఞీ హోతీ’’తి. ఏవం పఠమమగ్గేనేవ సముచ్ఛిన్నసంసయస్స ‘‘కో సు నామ మే ధమ్మో అజ్ఝత్తం అప్పహీనోతి ఏవం సన్ధేహో కథం ఉప్పజ్జతీ’’తి వత్వా ‘‘పణ్ణత్తియా అకోవిదత్తా’’తి కారణమాహ. వినయకుక్కుచ్చం వియ హి పణ్ణత్తియం అకుసలతాయ అరియానమ్పి కత్థచి విమతిమత్తం ఉప్పజ్జతి యథా తం సబ్బసో అప్పహీనసమ్మోహానన్తి. అత్తనో అవిసయే అనభిజాననం పణ్ణత్తికోసల్లేన కిమేత్థ పయోజనం, పచ్చవేక్ఖణామత్తేన అయమత్థో సిజ్ఝతీతి దస్సేన్తో ‘‘కిం తస్స పచ్చవేక్ఖణా నత్థీ’’తి ఆహ. ఇతరో ‘‘నత్థీ’’తి న సక్కా వత్తున్తి కత్వా ‘‘అత్థీ’’తి వత్వా తత్థ లబ్భమానవిభాగం దస్సేన్తో ‘‘సా పనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సాతి పచ్చవేక్ఖణా. సబ్బేసన్తి సబ్బేసం అరియానం. యథా పరిపుణ్ణా న హోతి, న ఏవం సబ్బసో న హోతీతి ఆహ ‘‘ఇమాసు పనా’’తిఆది.

౧౭౬. అజ్ఝత్తన్తి నియకజ్ఝత్తం అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘తవ సన్తానే’’తి. అప్పహీనోతి అనవసేసతో అప్పహీనో. దువిధేతి వత్థుకామకిలేసకామే. కిలేసకామోపి హి యదగ్గేన అస్సాదీయతి, తదగ్గేన పరిభుఞ్జీయతి.

౧౭౭. అస్సాదీయతీతి అస్సాదో, సుఖం. అప్పో అప్పమత్తకో అస్సాదో ఏతేసూతి అప్పస్సాదా. తేనాహ ‘‘పరిత్తసుఖా’’తి. పరియేసనదుక్ఖాదిహేతుకం దిట్ఠధమ్మికం తత్థ దుచ్చరితచరణేన సమ్పరాయికఞ్చ దుక్ఖమేత్థ కామేసు బహుకన్తి బహుదుక్ఖా. బహుపాయాసాతి బహుపరిక్కిలేసా. తే పన పరిక్కిలేసా వక్ఖమాననయేన బహూయేవేత్థ దిట్ఠధమ్మికాపీతి ఆహ ‘‘దిట్ఠధమ్మిక…పే… బహూ’’తి. తే చ పరిక్కిలేసా యస్మా తంసమఙ్గినో హితపటిపత్తియా అన్తరాయకరా ఇధ చేవ పరలోకే చ ఆదీనవకారణఞ్చ పవత్తన్తి, తస్మా వుత్తం ‘‘దిట్ఠధమ్మిక…పే… బహూ’’తి. ఏవం చేపీతి ఏవం ‘‘అప్పస్సాదా కామా’’తిఆదినా ఆకారేన. నయేనాతి ధమ్మేన. కారణేనాతి యుత్తియా. సుట్ఠు దిట్ఠం హోతీతి సమ్బన్ధో. విపస్సనాపఞ్ఞాయాతి అరియమగ్గపఞ్ఞాయ. సా చత్తారిపి సచ్చాని విసేసతో పస్సతీతి విపస్సనాతి అధిప్పేతా. తేనాహ ‘‘హేట్ఠామగ్గద్వయఞాణేనాతి అత్థో’’తి. పీతిసుఖన్తి పీతిసుఖవన్తం ఝానద్వయం. ద్వే మగ్గేతి హేట్ఠామగ్గే. ఆవట్టనసీలో ఆభుజనసీలో న హోతీతి అనావట్టీ నేవ హోతి సబ్బసో అప్పహీనకామరాగఛన్దో. తేనాహ ‘‘కస్మా’’తిఆది. ఓరోధనాటకా పజహనపఞ్ఞాతి ఆదీనవానుపస్సనాఞాణమాహ.

౧౭౯. అస్సాదోపి కథితో, ‘‘అప్పస్సాదా’’తి హి ఇమినా యావతకో కామేసు అస్సాదో, తం సబ్బం అనవసేసతో పరిగ్గహేత్వా చస్స పరిత్తభావో దస్సితోతి ఆదీనవోపి కథితో సఙ్ఖేపేనేవ సేసస్సఆదీనవస్స దస్సితత్తా. తం కథేతున్తి తం నిస్సరణం ‘‘ఏకన్తసుఖపటిసంవేదీ’’తి ఇమినా కథేతుం. ఇమేహి అన్తేహీతి ‘‘పఞ్చిమే, మహానామ, కామగుణా’’తిఆదినా కామగుణదస్సనముఖేన కామసుఖల్లికానుయోగం ‘‘ఉబ్భట్ఠకా హోన్తి ఆసనపటిక్ఖిత్తా’’తిఆదినా అత్తకిలమథానుయోగఞ్చ దస్సేత్వా ఇమేహి ద్వీహి అన్తేహి ముత్తం మమ సాసనన్తి, ఫలసమాపత్తిపరియోసానత్తా సాసనసమ్పత్తియా ‘‘ఉపరిఫలసమాపత్తిసీసేన సకలసాసనం దస్సేతు’’న్తి ఆహ. గిజ్ఝసదిసో కూటోతి మజ్ఝేపదలోపీసమాసో యథా ‘‘సాకపత్థివో’’తి (పాణిని. ౨.౧.౬౦). దుతియే పనేత్థ గిజ్ఝవన్తతాయ గిజ్ఝా కూటే ఏతస్సాతి గిజ్ఝకూటో. ఉద్ధంయేవ తిట్ఠనకా నిసజ్జాయ వుట్ఠితకాలతో పట్ఠాయ ఏకట్ఠానేనేవ తిట్ఠనకా. తేనాహ ‘‘అనిసిన్నా’’తి. నిగణ్ఠస్సాతి నాటపుత్తస్స. నత్థి ఏతస్స పరిసేసన్తి అపరిసేసం. ఏవం సఙ్ఖాభవచనమత్తమస్సాతి ఆహ ‘‘అపరిసేససఙ్ఖాత’’న్తి. నిచ్చట్ఠేన సతత-సద్దేన అభిణ్హప్పవత్తి జోతితా సియాతి ‘‘సమిత’’న్తి వుత్తం. తేన నిరన్తరప్పవత్తిం దస్సేతీతి ఏవం వా ఏత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

౧౮౦. యం కరోతి, తం జానాతీతి దుక్ఖస్స నిజ్జరణఖేపనం నామ విఞ్ఞూనం కిచ్చం, విఞ్ఞునా చ పురిసేన కతాకతం జానితబ్బం, తస్మా తుమ్హేహి పురాణానం కమ్మానం బ్యన్తిభావం కరోన్తేహి పఠమం తావ ఏత్తకాని పురాణాని కమ్మానీతి జానితబ్బాని, తతో ‘‘ఏత్తకం కాలం కతేన తపసా ఏత్తకాని తాని బ్యన్తికతాని, ఇదాని ఏత్తకాని కాతబ్బానీ’’తిఆదినా అయం విధి పురిసేన వియ అత్తనా కాతబ్బకిచ్చం పరిచ్ఛిన్దితబ్బన్తి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘తుమ్హేహిపి తథా ఞాతబ్బం సియా’’తి. సుద్ధన్తన్తి సుద్ధకోట్ఠాసం, ఆయతిం అనవస్సవసిద్ధం కమ్మక్ఖయం, తతో వా దుక్ఖక్ఖయన్తి అత్థో. సుద్ధన్తం పత్తో అత్థీతి పుచ్ఛతీతి ఇమినా అకుసలానం పహానం, కుసలానం భావనా చ సబ్బేన సబ్బం నిగణ్ఠసమయే నత్థి సబ్బసో విసుద్ధిభావనాయ అభావతో, తస్మా కుతో దుక్ఖక్ఖయస్స సమ్భవోతి దస్సేతి.

ఏవం అజాననభావే సతీతి ‘‘అహువమ్హేవ మయ’’న్తిఆదినా వుత్తప్పకారస్స అజాననే సతి, తస్మిం తుమ్హేహి అఞ్ఞాయమానేతి అత్థో. లుద్దాతి ఘోరా. తే పన యస్మా కాయవాచాహి నిహీనమేవ కరోన్తి, తస్మా వుత్తం ‘‘లుద్దాచారా’’తి. లోహితపాణిత్వేవ వుచ్చతి తజ్జాకిరియాచరణతో. మాగవికకేవట్టచోరఘాతకాదయో మాగవికాదయో. కక్ఖళకమ్మాతి ఫరుసకమ్మా. తే నిగణ్ఠేసు పబ్బజన్తీతి పుబ్బే మహాదుక్ఖసంవత్తనియకమ్మస్స కతత్తా హి తుమ్హే ఏతరహి ఈదిసం మహాదుక్ఖం పచ్చనుభవథాతి దస్సేతి.

వాదేతి దిట్ఠియం, సమయేతి అత్థో. సుఖేన సుఖన్తి ఏత్థ సుఖేనాతి పటిపత్తిసుఖేన, సుఖాయ పటిపత్తియాతి అత్థో. సుఖన్తి విమోక్ఖసుఖం, ఇధ లోకే సుఖం అధిగచ్ఛన్తా కసివణిజ్జాదిదుక్ఖపటిపత్తియావ అధిగచ్ఛన్తి, ఏవం మోక్ఖసుఖమ్పీతి అధిప్పాయో. సరీరావయవసమ్పత్తియాపి బిమ్బినో సారోతి బిమ్బిసారో. తే నిగణ్ఠా…పే… సన్ధాయ వదన్తి, న పన భగవతో అచ్చన్తసన్తపణీతం నిబ్బానసుఖపటివేదనం జానన్తి. సహసాతి రవా. అప్పటిసఙ్ఖాతి న పటిసఙ్ఖాయ అవిచారేత్వా. తేనాహ ‘‘సాహసం కత్వా’’తిఆది.

అఞ్ఞాహి వేదనాహి అవోమిస్సం ఏకన్తం సుఖం ఏకన్తసుఖం, తస్స పటిసంవేదీ. తేనాహ ‘‘నిరన్తరసుఖపటిసంవేదీ’’తి. కథాపతిట్ఠాపనత్థన్తి ‘‘ఏకన్తసుఖపటిసంవేదీ’’తి ఏవం ఆరద్ధకథాయ పతిట్ఠాపనత్థం. రాజవారేతి రాజానం ఉద్దిస్స ఆగతదేసనావారే. సుఖం పుచ్ఛితుం హోతీతి ‘‘యది సత్త రత్తిన్దివాని నప్పహోతి, కిం ఛ రత్తిన్దివాని పహోతీ’’తిఆదినా పుచ్ఛనసుఖం హోతి. ‘‘అహం ఖో’’తిఆదినా పవత్తో సుద్ధవారో సుద్ధనిస్సన్దస్స ఫలసమాపత్తిసుఖస్స వసేన ఆగతత్తా. అనచ్ఛరియం హోతి, సత్త రత్తిన్దివాని పహోన్తస్స ఏకస్మిం రత్తిన్దివే కిం వత్తబ్బన్తి. ఉత్తానత్థమేవ వుత్తనయత్తా సువిఞ్ఞేయ్యత్తా.

చూళదుక్ఖక్ఖన్ధసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.