౫. అనుమానసుత్తవణ్ణనా

౧౮౧. వుత్తానుసారేనాతి ‘‘కురూసు, సక్కేసూ’’తి చ ఏత్థ వుత్తనయానుసారేన, ‘‘భగ్గా నామ జానపదినో రాజకుమారా’’తిఆదినా నయేన వచనత్థో వేదితబ్బోతి అత్థో. వత్థుపరిగ్గహదివసేతి నగరమాపనత్థం వత్థువిజ్జాచరియేన నగరట్ఠానస్స పరిగ్గణ్హనదివసే. అథాతి పచ్ఛా. నగరే నిమ్మితేతి తత్థ అనన్తరాయేన నగరే మాపితే. తమేవ సుసుమారగిరణం సుభనిమిత్తం కత్వా ‘‘సుసుమారగిరి’’త్వేవస్స నామం అకంసు. సుసుమారసణ్ఠానత్తా సుసుమారో నామ ఏకో గిరి, సో తస్స నగరస్స సమీపే, తస్మా తం సుసుమారగిరి ఏతస్స అత్థీతి ‘‘సుసుమారగిరీ’’తి వుచ్చతీతి కేచి. భేసకళాతి వుచ్చతి ఘమ్మణ్డగచ్ఛం, కేచి ‘‘సేతరుక్ఖ’’న్తి వదన్తి, తేసం బహులతాయ పన తం వనం భేసకళావనన్తేవ పఞ్ఞాయిత్థ. భేసో నామ ఏకో యక్ఖో అయుత్తకారీ, తస్స తతో గళితట్ఠానతాయ తం వనం భేసగళావనం నామ జాతన్తి కేచి. అభయదిన్నట్ఠానే జాతం విరూళ్హం, సంవద్ధన్తి అత్థో.

ఇచ్ఛాపేతీతి యం కిఞ్చి అత్తని గరహితబ్బం వత్తుం సబ్రహ్మచారీనం ఇచ్ఛం ఉప్పాదేతి, తదత్థాయ తేసం అత్తానం విస్సజ్జేతీతి అత్థో. పఠమం దిన్నో హితూపదేసో ఓవాదో, అపరాపరం దిన్నో అనుసాసనీ. పచ్చుప్పన్నాతీతవిసయో వా ఓవాదో, అనాగతవిసయో అనుసాసనీ. ఓతిణ్ణవత్థుకో ఓవాదో, ఇతరో అనుసాసనీ. సో చాతి ఏవం పవారేతా సో భిక్ఖు. దుక్ఖం వచో ఏతస్మిం విప్పటికూలగ్గాహే విపచ్చనీకసాతే అనాదరే పుగ్గలేతి దుబ్బచో. తేనాహ ‘‘దుక్ఖేన వత్తబ్బో’’తి. ఉపరి ఆగతేహీతి ‘‘పాపిచ్ఛో హోతీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౧౮౧) ఆగతేహి సోళసహి పాపధమ్మేహి. పకారేహి ఆవహం పదక్ఖిణం, తతో పదక్ఖిణతో గహణసీలో పదక్ఖిణగ్గాహీ, న పదక్ఖిణగ్గాహీ అప్పదక్ఖిణగ్గాహీ. వామతోతి అపసబ్యతో, వుత్తవిపరియాయతోతి అధిప్పాయో.

అసన్తసమ్భావనపత్థనానన్తి అసన్తేహి అవిజ్జమానేహి గుణేహి సమ్భావనస్స పత్థనాభూతానం. పటి-సద్దో పచ్చత్తికపరియాయో, ఫరణం వాయమనం ఇధ తథావట్ఠానన్తి ఆహ ‘‘పటిప్ఫరతీతి పటివిరుద్ధో పచ్చనీకో హుత్వా తిట్ఠతీ’’తి. అపసాదేతీతి ఖిపేతి తజ్జేతి. తథాభూతో చ పరం ఘట్టేన్తో నామ హోతీతి ఆహ ‘‘ఘట్టేతీ’’తి. పటిఆరోపేతీతి యాదిసేన వుత్తో, తస్స పటిభాగభూతం దోసం చోదకస్స ఉపరి ఆరోపేతి.

పటిచరతీతి (అ. ని. టీ. ౨.౩.౬౮) పటిచ్ఛాదనవసేన చరతి పవత్తతి, పటిచ్ఛాదనత్థో ఏవ వా చరతి-సద్దో అనేకత్థత్తా ధాతూనన్తి ఆహ ‘‘పటిచ్ఛాదేతీ’’తి. అఞ్ఞేనఞ్ఞన్తి పటిచ్ఛాదనాకారదస్సనన్తి ఆహ ‘‘అఞ్ఞేన కారణేనా’’తిఆది. తత్థ అఞ్ఞం కారణం వచనం వాతి యం చోదకేన చుదితకస్స దోసవిభావనం కారణం, వచనం వా వుత్తం, తతో అఞ్ఞేనేవ కారణేన, వచనేన వా పటిచ్ఛాదేతి. కారణేనాతి చోదనాయ అమూలికభావదీపనియా యుత్తియా. వచనేనాతి తదత్థబోధనేన. కో ఆపన్నోతిఆదినా చోదనం అవిస్సజ్జేత్వా విక్ఖేపాపజ్జనం అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరణన్తి దస్సేతి, బహిద్ధా కథాఅపనామనం విస్సజ్జేత్వాతి అయమేవ తేసం విసేసో. తేనాహ ‘‘ఇత్థన్నామ’’న్తిఆది.

అపదీయన్తి దోసా ఏతేన రక్ఖీయన్తి, లూయన్తి, ఛిజ్జన్తీతి వా అపదానం, (అ. ని. టీ. ౨.౩.౨) సత్తానం సమ్మా, మిచ్ఛా వా పవత్తపయోగో. తేనాహ ‘‘అత్తనో చరియాయా’’తి.

౧౮౩. అనుమినితబ్బన్తి అను అను మినితబ్బో జానితబ్బో. అత్తానం అనుమినితబ్బన్తి చ ఇదం పచ్చత్తే ఉపయోగవచనం. తేనాహ ‘‘అనుమినితబ్బో తులేతబ్బో తీరేతబ్బో’’తి. అత్తానం అనుమినితబ్బన్తి వా అత్తని అనుమానఞాణం పవత్తేతబ్బం. తత్రాయం నయో – అప్పియభావావహా మయి పవత్తా పాపిచ్ఛతా పాపిచ్ఛాభావతో పరస్మిం పవత్తపాపిచ్ఛతా వియ. ఏస నయో సేసధమ్మేసుపి. అపరో నయో – సబ్రహ్మచారీనం పియభావం ఇచ్ఛన్తేన పాపిచ్ఛతా పహాతబ్బా సీలవిసుద్ధిహేతుభావతో అత్తుక్కంసనాదిప్పహానం వియ. సేసధమ్మేసుపి ఏసేవ నయో.

౧౮౪. పచ్చవేక్ఖితబ్బోతి ‘‘న పాపిచ్ఛో భవిస్సామి, న పాపికానం ఇచ్ఛానం వసం గతో’’తిఆదినా పతి పతి దివసస్స తిక్ఖత్తుం వా ఞాణచక్ఖునా అవేక్ఖితబ్బం, ఞాణం పవత్తేతబ్బన్తి అత్థో. పాపిచ్ఛతాదీనం పహానం పతి అవేక్ఖితబ్బం, అయఞ్చ అత్థో తబ్బ-సద్దస్స భావత్థతావసేన వేదితబ్బో, కమ్మత్థతావసేన పన అట్ఠకథాయం ‘‘అత్తాన’’న్తి పచ్చత్తే ఉపయోగవచనం కత్వా వుత్తం. సిక్ఖన్తేనాతి తిస్సోపి సిక్ఖా సిక్ఖన్తేన. తేనాహ ‘‘కుసలేసు ధమ్మేసూ’’తి.

తిలకన్తి కాళతిలసేతతిలాదితిలకం. సబ్బప్పహానన్తి సబ్బప్పకారప్పహానం. ఫలే ఆగతేతి ఫలే ఉప్పన్నే. నిబ్బానే ఆగతేతి నిబ్బానస్స అధిగతత్తా. భిక్ఖుపాతిమోక్ఖన్తి ‘‘సో సమణో, స భిక్ఖూ’’తి ఏవం వుత్తభిక్ఖూనం పాతిమోక్ఖం, న ఉపసమ్పన్నానం ఏవ న పబ్బజితానం ఏవాతి దట్ఠబ్బం. యస్మా చిదం భిక్ఖుపాతిమోక్ఖం, తస్మా వుత్తం ‘‘ఇదం దివసస్స తిక్ఖత్తు’’న్తిఆది. అపచ్చవేక్ఖితుం న వట్టతి అత్తవిసుద్ధియా ఏకన్తహేతుభావతో.

అనుమానసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.