౩. మహాదుక్ఖక్ఖన్ధసుత్తవణ్ణనా

౧౬౩. తతో పరన్తి తిణ్ణం జనానం ఉపరి సఙ్ఘో చతువగ్గకరణీయాదికమ్మేహి పటికమ్మప్పత్తత్తా. గామం గతోతి వుచ్చతి గామం ఉద్దిస్స గతత్తా, ఏవం సావత్థిం పవిసితుం విహారతో నిక్ఖన్తా ‘‘పవిసింసూ’’తి వుత్తా. పరిఞ్ఞన్తి పహానపరిఞ్ఞం. సా హి సమతిక్కమో, న ఇతరా. రూపవేదనాసుపీతి ‘‘రూపానం పరిఞ్ఞం, వేదనానం పరిఞ్ఞ’’న్తి ఏత్థాపి. కామం సబ్బేసం తిత్థియానం కామాదిపరిఞ్ఞాపఞ్ఞాపనహేతుభూతో సమయో నత్థి, యేసం పన అత్థి, తే ఉపాదాయ ‘‘సకసమయం జానన్తా’’తి వుత్తం. ‘‘యతో యతో ఖో భో అయం భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి…పే… పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, ఏత్తావతా ఖో భో కామానం పరిఞ్ఞా హోతీ’’తి ఏవం సరూపతో పఠమజ్ఝానం విభావేతుం అసక్కోన్తాపి కేవలం అచ్చన్తప్పహానసఞ్ఞాయ కామానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేయ్యుం పఠమజ్ఝానం వదమానా. తం కిస్స హేతు? తాదిసస్స ఆగమాధిగమస్సాభావతో. రూపవేదనాపరిఞ్ఞాసుపి ఏసేవ నయో. వుచ్చేథాతి వుచ్చేయ్య. దుతియపదేపీతి ‘‘అనుసాసనియా వా అనుసాసని’’న్తి ఏవం వుత్తవాక్యేపి. తే కిర భిక్ఖూ.

౧౬౫. న చేవ సమ్పాయిస్సన్తీతి న చేవ సమ్మదేవ పకారేహి గమేస్సన్తి ఞాపేస్సన్తి. తేనాహ ‘‘సమ్పాదేత్వా కథేతుం న సక్ఖిస్సన్తీ’’తి. యస్మా అవిసయే పఞ్హో పుచ్ఛితో హోతి, తస్మా ఆపజ్జిస్సన్తీతి యోజనా. సదేవకేతి అరూపదేవగ్గహణం. తే హి లోకియదేవేహి దీఘాయుకతాదినా ఉక్కట్ఠా. సమారకేతి కామావచరదేవగ్గహణం. సబ్రహ్మకేతి రూపావచరబ్రహ్మగ్గహణం. సస్సమణబ్రాహ్మణియాతి ఏత్థ సమణగ్గహణేన పబ్బజితే, బ్రాహ్మణగ్గహణేన జాతిబ్రాహ్మణే, పున దేవగ్గహణేన సమ్ముతిదేవే, మనుస్సగ్గహణేన అవసిట్ఠమనుస్సకాయం పరియాదియతి. లోకపజాగ్గహణేన పన పయోజనం అట్ఠకథాయం దస్సితమేవ. అఞ్ఞథా ఆరాధనం నామ నత్థీతి ఇమినా కామరూపవేదనాసు అస్సాదాదీనం యాథావతో అవబోధో ఏవ ఇతో బాహిరకానం నత్థి, కుతో పవేదనాతి దస్సేతి.

౧౬౬. చిత్తారాధనన్తి యాథావపవేదనేన పరేసం చిత్తస్స పరితోసనం. బన్ధనట్ఠేన గుణాతి కామరాగసంయోజనస్స పచ్చయభావేన వత్థుకామేసుపి బన్ధనట్ఠో వుత్తో, కోట్ఠాసట్ఠో వా గుణట్ఠో దట్ఠబ్బో. తరయన్తీతి తరమానా యన్తి గచ్ఛన్తి. అతీతాదిభిన్నపఠమాదివయా ఏవ చిత్తతా రాసిభావేన వయోగుణాతి గహితాతి ఆహ ‘‘రాసట్ఠో గుణట్ఠో’’తి. చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యాతి వా చక్ఖువిఞ్ఞాణతంద్వారికవిఞ్ఞాణేహి విజానితబ్బా. సోతవిఞ్ఞేయ్యాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇట్ఠారమ్మణభూతాతి సభావేనేవ ఇట్ఠారమ్మణజాతికా, ఇట్ఠారమ్మణభావం వా పత్తా. కమనీయాతి కామేతబ్బా. మనవడ్ఢనకాతి మనోహరా. ఏతేన పరికప్పనతోపి ఇట్ఠభావం గణ్హాతి. పియజాతికాతి పియాయితబ్బసభావా. కామూపసంహితాతి కామరాగేన ఉపేచ్చ సన్ధానియా సమ్బద్ధా (అ. ని. టీ. ౩.౬.౬౩) కాతబ్బాతి ఆహ ‘‘ఆరమ్మణం కత్వా’’తి.

౧౬౭. సఞ్ఞం ఠపేత్వాతి ‘‘ఇమస్మిం అఙ్గులికాదిపబ్బే గహితే సతం హోతి, ఇమస్మిం సహస్స’’న్తిఆదినా సఞ్ఞాణం కత్వా గణనా. అచ్ఛిద్దగణనాతి ‘‘ఏకం ద్వే’’తిఆదినా నవన్తవిధినా నిరన్తరగణనా. పిణ్డగణనాతి సఙ్కలనపటుప్పాదనాదినా పిణ్డిత్వా గణనా. తేనాహ ‘‘ఖేత్తం ఓలోకేత్వా’’తిఆది. కసనం కసీతి కసిగ్గహణేన సబ్బో కసిపటిబద్ధో జీవికూపాయో గహితోతి ఆహ ‘‘కసీతి కసికమ్మ’’న్తి. జఙ్ఘవణిజ్జాతి జఙ్ఘసత్థవసేన వణిజ్జం ఆహ, థలవణిజ్జాతి సకటసత్థవసేన. ఆది-సద్దేన నావాపణాదివసేన వోహారం. వణిప్పథోతి వణిజమగ్గో, దానగ్గహణవసేన సంవోహారోతి అత్థో. ఉసూనం అసనకమ్మం ఇస్సత్తం, ధనుసిప్పేన జీవికా, ఇధ పన ఇస్సత్తం వియాతి ఇస్సత్తం, సబ్బఆవుధజీవికాతి ఆహ ‘‘ఆవుధం గహేత్వా ఉపట్ఠానకమ్మ’’న్తి. పోరోహిచ్చామచ్చకమ్మాది రాజకమ్మం.ఆది-సద్దేన రథసిప్పఖత్తవిజ్జాసిప్పాది-వుత్తావసేసం మహాసిప్పం ఖుద్దకసిప్పఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. సీతస్స పురక్ఖతోతి సీతస్స పురతో కతో. యో హి సీతకాలే జీవికాహేతు సీతలపదేసం పక్ఖన్దతి, సో వాళమిగాదీహి వియ సీతేన పరిపాతియమానో తేన పురతో కతో వియ హోతి. తేనాహ ‘‘సీతేన బాధియమానో’’తి. ఉణ్హస్స పురక్ఖతోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సరిత్వాతి సంసప్పిత్వా. ఘట్టియమానోతి హింసియమానో బాధియమానో. ఆబాధనం ఆబాధో, పీళాతి అత్థో. కామహేతున్తి వా భావనపుంసకనిద్దేసో యథా ‘‘విసమం చన్దిమసూరియా పరివత్తన్తీ’’తి (అ. ని. ౪.౭౦). తథా సేసపదద్వయేపి. తేనేవాహ ‘‘కామానమేవ హేతూ’’తి. కామానం హేతూతి ఏత్థ పురిమపదావధారణమయుత్తం తదఞ్ఞపచ్చయపటిక్ఖేపాపత్తితో, తథా ఉత్తరపదావధారణం కామానం కదాచి అహేతుభావస్సపి సమ్భవతో, తస్మా ‘‘ఉప్పజ్జతియేవా’’తి వుత్తం.

ఉట్ఠహతోతి ఇమినా ఉట్ఠానవీరియం వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఆజీవసముట్ఠాపకవీరియేనా’’తి. తం వీరియన్తి ఆజీవికసముట్ఠాపకవీరియం. పుబ్బేనాపరం ఘటేన్తస్సాతి ఆరమ్భతో పట్ఠాయ నిరన్తరం పవత్తేన్తస్స. చిత్తే ఉప్పన్నబలవసోకేన సోచతీతి చిత్తసన్తాపేన అన్తో నిజ్ఝాయతి. కాయే ఉప్పన్నదుక్ఖేనాతి తస్సేవ సోకస్స వసేన కాయే ఉప్పన్నదుక్ఖేన. సోకుద్దేసేన తం తం విప్పలపేన్తో వా పరిదేవతి. ఉరం తాళేత్వాతి వక్ఖప్పదేసం పహరిత్వా. ‘‘మోఘ’’న్తిఆది పరిదేవనాకారదస్సనఞ్చేవ సమ్మోహాపజ్జనాకారదస్సనఞ్చ. మేతి వత్వా పున నోతి పుథువచనం అత్తనో ఉభయథాపి వోహరితబ్బతో, బ్యామూళ్హవచనం వా సోకవసేన.

౧౬౮. ఇధ కామగ్గహణేన విసేసతో వత్థుకామా గహితాతి కామాదిగ్గహణం కతం, నానన్తరియతాయ పన కిలేసకామోపి గహితో ఏవ. అసిచమ్మన్తి ఏత్థ చమ్మగ్గహణేన న కేవలం చమ్మమయస్స, చమ్మపరిసిబ్బితస్సేవ వా గహణం, అథ ఖో సబ్బస్సపి ఆవుధబాధకస్స గహణన్తి దస్సేన్తో ‘‘ఖేటకఫలకాదీనీ’’తి ఆహ. ఆది-సద్దేన సరాదిసఙ్గహో. ధనుకలాపం సన్నయ్హిత్వాతి ధనుఞ్చేవ ఖురప్పతూణిఞ్చ సన్నయ్హిత్వా, ధనుదణ్డస్స జియాయ తథాభావకరణాదిపి (అ. ని. టీ. ౩.౫.౭౬) ధనునో సన్నయ్హనన్తి. ద్విన్నం సేనానం బ్యూహసంవిధానేన వా ఉభతోబ్యూళ్హం. విజ్జోతలన్తేసూతి నిసితపీతఫలతాయ విజ్జోతనవసేన పరివత్తమానేసు.

పాకారసమీపాతిసఙ్ఖారతాయ పాకారపాదా ఉపకారియో, యా ‘‘ఉద్దాపా’’తి వుచ్చన్తి. సతదన్తేనాతి అనేకసతదన్తకేన, యస్స తిఖిణదన్తాని అనేకసతాని మూలాని హోన్తి. అతిభారతాయ దసవీసమత్తాపి జనా ఉక్ఖిపితుం న సక్కోన్తి, యన్తవసేన పన ఉక్ఖిపిత్వా బన్ధిత్వా ఠపేన్తి. తేనాహ ‘‘అట్ఠదన్తాకారేనా’’తిఆది. ఓమద్దన్తీతి ఓట్ఠపేన్తి.

౧౬౯. సన్ధిమ్పి ఛిన్దన్తి చోరికాయ జీవితుకామా. నిల్లోపన్తి నిస్సేసవిలోపం, ఏకం పరిత్తం గామం పరివారేత్వా తత్థ కిఞ్చిపి గయ్హూపగం అసేసేత్వా కరమరగ్గహణం. తేనాహ ‘‘మహావిలోప’’న్తి. పన్థదుహనకమ్మం అటవిమగ్గే ఠత్వా అద్ధికానం విలుమ్పనం. పహారసాధనత్థం (అ. ని. టీ. ౨.౨.౧) దణ్డప్పహారస్స సుఖసిద్ధిఅత్థం. కఞ్జితో నిబ్బత్తం కఞ్జియం, ఆరనాలం. యం ‘‘బిలఙ్గ’’న్తిపి వుచ్చతి, తం యత్థ సిఞ్చతి, సా కఞ్జియఉక్ఖలికా. బిలఙ్గథాలికసదిసకరణం బిలఙ్గథాలియం. సీసకపాలం ఉప్పాటేత్వాతి అయోగుళపవేసనప్పమాణం ఛిద్దం కత్వా. సఙ్ఖముణ్డకమ్మకారణన్తి సఙ్ఖం వియ ముణ్డకమ్మకారణం.

రాహుముఖకమ్మకారణన్తి రాహుముఖగత-సూరియసదిస-కమ్మకారణం. జోతిమాలికన్తి జోతిమాలవన్తం కమ్మకారణం. హత్థపజ్జోతికన్తి హత్థపజ్జోతనకమ్మకారణం. ఏరకవత్తకమ్మకారణన్తి ఏరకవత్తసదిసే సరీరతో బద్ధే ఉప్పాటనకమ్మకారణం. చీరకవాసికకమ్మకారణన్తి సరీరతో ఉప్పాటితబద్ధచీరకాహి నివాసాపనకమ్మకారణం. తం కరోన్తా యథా గీవతో పట్ఠాయ బద్ధే కన్తిత్వా కటియమేవ ఠపేన్తి, ఏవం గోప్ఫకతో పట్ఠాయ కన్తిత్వా కటియమేవ ఠపేన్తి. అట్ఠకథాయం పన ‘‘కటితో పట్ఠాయ కన్తిత్వా గోప్ఫకేసు ఠపేన్తీ’’తి వుత్తం. ఏణేయ్యకకమ్మకారణన్తి ఏణీమిగసదిసకమ్మకారణం. అయవలయాని దత్వాతి అయవలయాని పటిముఞ్చిత్వా. అయసూలాని కోట్టేన్తీతి కప్పరజణ్ణుకకోటీసు అయసూలాని పవేసేన్తి. న్తి తం తథాకతకమ్మకారణం సత్తం.

బళిసమంసికన్తి బళిసేహి మంసుప్పాటనకమ్మకారణం. కహాపణికన్తి కహాపణమత్తసో ఛిన్దనకమ్మకారణం. కోట్టేన్తీతి ఛిన్దన్తి. ఖారాపతచ్ఛికన్తి తచ్ఛేత్వా ఖారావసిఞ్చనకమ్మకారణం. పలిఘపరివత్తికన్తి పలిఘస్స వియ పరివత్తనకమ్మకారణం. ఏకాబద్ధం కరోన్తి అయసూలస్స కోట్టనేన. పలాలపీఠకన్తి పలాలపీఠస్స వియ సరీరస్స సంవేల్లనకమ్మకారణం. కారణికాతి ఘాతనకారకా. పలాలవట్టిం వియ కత్వాతి యథా పలాలపీఠం కరోన్తా పలాలవట్టిం కత్వా సంవేల్లనవసేన నం (అ. ని. టీ. ౨.౨.౧) వేఠేన్తి, ఏవం కరోన్తీతి అత్థో. ఛాతకేహీతి బుభుక్ఖితేహి కోలేయ్యకసునఖేహి. బలవన్తో హి తే జవయోగ్గా సూరా చ హోన్తి. కమ్మవసేన సమ్పరేతి ఏత్థాతి సమ్పరాయో, పరలోకో. తత్థ భవోతి సమ్పరాయికో.

౧౭౦. ఛన్దరాగో వినీయతి చేవ పహీయతి చ ఏత్థాతి నిబ్బానం ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగప్పహానఞ్చాతి. తేనాహ ‘‘నిబ్బానఞ్హీ’’తి. తత్థ ఆగమ్మాతి ఇదం యో ఛన్దరాగం వినేతి పజహతి, తస్స ఆరమ్మణం సన్ధాయ వుత్తం. తీహి పరిఞ్ఞాహీతి ఇమినా ఞాతతీరణపరిఞ్ఞాహి పరిజానిస్సన్తీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. కో పన వాదో పహానపరిఞ్ఞాయాతి దస్సేతి? తథభావాయాతి పరిజాననకభావాయ.

౧౭౧. అపరిత్తేనాతి అహీనేన. విపులేనాతి మహతా. యది వణ్ణసమ్పత్తిదస్సనత్థం, వణ్ణదసకం కస్మా న గహితన్తి ఆహ ‘‘మాతుగామస్స హీ’’తిఆది. భోజనసమ్పదాదీనం అలాభేపీతి దస్సనత్థం ‘‘దుగ్గతకులే నిబ్బత్తస్సపీ’’తి వుత్తం. థోకం థోకం వణ్ణాయతనం పసీదతి మంసస్స పరిబ్రూహనతో థనమంసాని వడ్ఢన్తి జాయన్తి. వణ్ణేతి హదయఙ్గతభావం పకాసేన్తో వియ హోతీతి వణ్ణో. సో ఏవ సామగ్గోపభోగాదినా నిభాతీతి నిభా. తేనాహ ‘‘వణ్ణనిభాతి వణ్ణోయేవా’’తి.

భోగ్గన్తి అతివియ వఙ్కతాయ భోగ్గం. తాదిసం పన సరీరం భగ్గం వియ హోతీతి ఆహ ‘‘భగ్గ’’న్తి. తేనాహ ‘‘ఇమినాపిస్స వఙ్కభావమేవ దీపేతీ’’తి. దన్తానం ఛిన్నభిన్నతాయ ఏకచ్చానం పతనేన చ ఖణ్డితదన్తం. కేసానం సేతవణ్ణతాయ పలితన్తి ఆహ ‘‘పణ్డరకేస’’న్తి. కేసానం మత్తసో సియనే ఖల్లాటవోహారోతి బహుసో సియనం సన్ధాయాహ ‘‘మహాఖల్లాటసీస’’న్తి. వస్ససతికకాలే ఉప్పజ్జనతిలకాని సన్ధాయాహ ‘‘తిలకాహతగత్త’’న్తి. తాని పన కానిచి సేతాని హోన్తి కానిచి కాళానీతి ఆహ ‘‘సేతకాళతిలకేహీ’’తి. బ్యాధికన్తి సఞ్చాతబ్యాధిం. బాళ్హగిలానన్తి మారణన్తి కగేలఞ్ఞేన గిలానం.

౧౭౩. తస్మిం సమయేతి తస్మిం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరణసమయే. న చేతేతీతి న అభిసన్దహతి. బ్యాబాధనట్ఠేన బ్యాబాధో, బ్యాబాధోవ బ్యాబజ్ఝం, నత్థి ఏత్థ బ్యాబజ్ఝన్తి అబ్యాబజ్ఝం, దుక్ఖరహితం. తేనాహ ‘‘నిద్దుక్ఖమేవా’’తి.

౧౭౪. అనిచ్చాదిఆకారోతి అనిచ్చాకారో దుక్ఖాకారో విపరిణామాకారో చలాదిఆకారో చ.

మహాదుక్ఖక్ఖన్ధసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.