౨. మహాసీహనాదసుత్తవణ్ణనా

వేసాలీనగరవణ్ణనా

౧౪౬. అపరాపరన్తి పునప్పునం. విసాలీభూతతాయాతి గావుతన్తరం గావుతన్తరం పుథుభూతతాయ. తత్రాతి తస్సం విసాలీభూతతాయం. ఛడ్డితమత్తేతి విస్సట్ఠమత్తే. ఊమిభయాదీహీతి ఊమికుమ్భీలఆవట్టసంసుకాభయేహి. ఉదకప్పవాహేనాగతస్సపి చ ఉస్మా న విగచ్ఛతి, ఉస్మా చ నామ ఈదిసస్స సవిఞ్ఞాణకతాయ భవేయ్యాతి ‘‘సియా గబ్భో’’తి చిన్తేసి. తథా హీతిఆది తత్థ కారణచిన్తా. పుఞ్ఞవన్తతాయ దుగ్గన్ధం నాహోసి, సఉసుమతాయ పూతికభావో. దారకానం పుఞ్ఞూపనిస్సయతో అఙ్గుట్ఠకతో చస్స ఖీరం నిబ్బత్తి, ఖీరభత్తఞ్చ లభి. చరిమకభవే బోధిసత్తే కుచ్ఛిగతే బోధిసత్తమాతు వియ ఉదరచ్ఛవియా అచ్ఛవిప్పసన్నతాయ నిచ్ఛవి వియాతి కత్వా ఆహ ‘‘నిచ్ఛవీ అహేసు’’న్తి. తేసన్తి ద్విన్నం దారకానం. మాతాపితరోతి పోసకమాతాపితరో. అభిసిఞ్చిత్వా రాజానం అకంసు రజ్జసమ్పత్తియా దాయకస్స కమ్మస్స కతత్తా, అసమ్భిన్నే ఏవ రాజకులే ఉప్పన్నత్తా చ. కుమారస్స పుఞ్ఞానుభావసఞ్చోదితా దేవతాధిగ్గహితాతి కేచి.

పురస్స అపరేతి పురస్స అపరదిసాయ గావుతమత్తే ఠానే జీవకమ్బవనం వియ సపాకారమన్దిరకే. అచిరపక్కన్తోతి ఏత్థ న దేసన్తరపక్కమనం అధిప్పేతం, అథ ఖో సాసనతో అపక్కమనన్తి దస్సేన్తో ‘‘విబ్భమిత్వా’’తిఆదిమాహ. తేనేవాహ ‘‘ఇమస్మా ధమ్మవినయా’’తి. పరిసతీతి పరిసాయం, జనసమూహేతి అత్థో. జనసమూహగతో పన ‘‘పరిసమజ్ఝే’’తి వుత్తో. భావనామనసికారేన వినా పకతియావ మనుస్సేహి నిబ్బత్తేతబ్బో ధమ్మోతి మనుస్సధమ్మో, మనుస్సత్తభావావహో వా ధమ్మో మనుస్సధమ్మో, అనుళారం పరిత్తకుసలం. యం అసతిపి బుద్ధుప్పాదే వత్తతి, యఞ్చ సన్ధాయాహ ‘‘హీనేన బ్రహ్మచరియేన, ఖత్తియే ఉపపజ్జతీ’’తి. ‘‘అమ్హాకం బుద్ధో’’తి బుద్ధే మమత్తకారినో బుద్ధమామకా. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో.

ఉత్తరిమనుస్సధమ్మాదివణ్ణనా

అలం అరియాయ అరియభావాయాతి అలమరియో, రూపాయతనం జానాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం వియ పస్సతి చాతి ఞాణదస్సనం, దిబ్బచక్ఖు. సమ్మసనుపగే చ పన ధమ్మే లక్ఖణత్తయఞ్చ తథా జానాతి పస్సతి చాతి ఞాణదస్సనం, విపస్సనా. నిబ్బానం, చత్తారి వా సచ్చాని అసమ్మోహపటివేధతో జానాతి పస్సతి చాతి ఞాణదస్సనం, మగ్గో. ఫలం పన నిబ్బానవసేనేవ యోజేతబ్బం. పచ్చవేక్ఖణా మగ్గాధిగతస్స అత్థస్స పచ్చక్ఖతో జాననట్ఠేన ఞాణదస్సనం, సబ్బఞ్ఞుతా అనావరణతాయ సమన్తచక్ఖుతాయ చ ఞాణదస్సనం. లోకుత్తరమగ్గో అధిప్పేతో, తస్మిఞ్హి పటిసిద్ధే సబ్బేసమ్పి బుద్ధగుణానం అసమ్భవోతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘తఞ్హి సో భగవతో పటిసేధేతీ’’తి.

సుఖుమం ధమ్మన్తరం నామ ఝానవిపస్సనాదికం ఆచరియానుగ్గహేన గహితం నామ నత్థి. తక్కపరియాహతన్తి ‘‘ఇతి భవిస్సతి, ఏవం భవిస్సతీ’’తి తంతందస్సేతబ్బమత్థతక్కనేన వితక్కనమత్తేన పరితో ఆహతం పరివత్తితం కత్వా. తేనాహ ‘‘తక్కేత్వా’’తిఆది. లోకియపఞ్ఞం అనుజానాతి ఉపనిసిన్నపరిసాయ అనుకూలధమ్మకథనతోతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘సమణో గోతమో’’తిఆది. పటిభాతీతి పటిభానం, ‘‘ఇతి వక్ఖామీ’’తి ఏవంపవత్తం కథనచిత్తం, తతో పటిభానతో జాననం పటిభానం, ఆగమాభావతో సయమేవ ఉపట్ఠితత్తా సయంపటిభానం. తేనాహ ‘‘ఇమినాస్స ధమ్మేసు పచ్చక్ఖభావం పటిబాహతీ’’తి. సుఫుసితన్తి నిబ్బివరం. అఫుసితత్తే హి సుఖేన వచీఘోసో న నిచ్ఛరతి. దన్తావరణన్తి ఓట్ఠద్వయం. జివ్హాపి థద్ధతాయ సుఖేన వచీఘోసో న నిచ్ఛరతీతి ఆహ ‘‘ముదుకా జివ్హా’’తి. కరవీకరుతమఞ్జుతాయ మధురో సరో. ఏలం వుచ్చతి దోసో, ఏలం గళతీతి ఏలగళా, న ఏలగళా అనేలగళా, నిద్దోసా, న రుజ్ఝతీతి అత్థో. సబ్బమేతం రఞ్జనస్సేవ కారణం దస్సేన్తో వదతి.

పఞ్చ ధమ్మాతి గమ్భీరఞాణచరియభూతానం ఖన్ధాదీనం ఉగ్గహణ-సవన-ధారణ-పరిచయ-యోనిసోమనసికారే సన్ధాయాహ. తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయాతి ఏత్థ సమ్మా-సద్దో ఉభయత్థాపి యోజేతబ్బో ‘‘సమ్మా తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయా’’తి. యో హి సమ్మా ధమ్మం పటిపజ్జతి, తస్సేవ సమ్మా దుక్ఖక్ఖయో హోతి. యో పన వుత్తనయేన తక్కరో, తస్స నియ్యానం అత్థతో ధమ్మస్సేవ నియ్యానన్తి ఆహ ‘‘సో ధమ్మో…పే… నియ్యాతి గచ్ఛతీ’’తి.

౧౪౭. కోధనోతి కుజ్ఝనసీలో. యస్మా పన సునక్ఖత్తో కోధవసేన కురూరో ఫరుసవచనో చ, తస్మా ఆహ ‘‘కోధనోతి చణ్డో ఫరుసో చా’’తి. తస్మిం అత్తభావే మగ్గఫలానం ఉపనిస్సయో నత్థీతి తస్మిం అత్తభావే ఉప్పజ్జనారహానం మగ్గఫలానం ఉపనిస్సయో నత్థి. తం బుద్ధా ‘‘మోఘపురిసో’’తి వదన్తి యథా తం సుదిన్నలాళుదాయిఆదికే. ఉపనిస్సయే సతిపి తస్మిం ఖణే మగ్గే వా ఫలే వా అసతి ‘‘మోఘపురిసో’’తి వదన్తి యథా తం ధనియూపసేనత్థేరాదికే. సముచ్ఛిన్నోపనిస్సయే పన వత్తబ్బమేవ నత్థి. యథా ‘‘మక్ఖలి మోఘపురిసో మనుస్సఖిప్పం మఞ్ఞే’’తి (అ. ని. ౧.౩౧౧) తథా సునక్ఖత్తోపీతి ఆహ ‘‘ఇమస్స పనా’’తిఆది. అస్సాతి ఏతేన. కత్తరి హిదం సామివచనం. కోధేనాతి కోధహేతునా.

భగవతోతి సమ్పదానవచనం కుద్ధపదాపేక్ఖాయ. పుబ్బేతి భిక్ఖుకాలే. సద్దం సోతుకామోతి సో కిర దిబ్బచక్ఖునా తావతింసభవనే దేవతానం రూపం పస్సన్తో ఓట్ఠచలనం పస్సతి, న పన సద్దం సుణాతి, తస్మా తాసం సద్దం సోతుకామో అహోసి. తేన వుత్తం ‘‘సద్దం సోతుకామో…పే… పుచ్ఛీ’’తి. సో చ అతీతే ఏకం సీలవన్తం భిక్ఖుం కణ్ణసక్ఖలియం పహరిత్వా బధిరమకాసి, తస్మా పరికమ్మం కరోన్తోపి అభబ్బోవ దిబ్బసోతాధిగమాయ. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఉపనిస్సయో నత్థీతి ఞత్వా పరికమ్మం న కథేసీ’’తి. చిన్తేసీతి అత్తనో మిచ్ఛాపరివితక్కితేన అయోనిసో ఉమ్ముజ్జన్తో చిన్తేసి.

నియ్యానికత్తావబోధనతో అభేదోపచారేన ‘‘దేసనాధమ్మో నియ్యానికో’’తి వుత్తో. నియ్యానో వా అరియమగ్గో బోధేతబ్బో ఏతస్స అత్థీతి నియ్యానికో దేసనాధమ్మో. అత్తని అత్థితం దస్సేతి కిచ్చసిద్ధిదస్సనేన తత్థ తత్థ పాకటీకతత్తా, న పటిఞ్ఞామత్తేన. తథా హి యథాపరాధం తంతంసిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా యథాధమ్మం వేనేయ్యజ్ఝాసయానురూపఞ్చ అవిపరీతధమ్మదేసనాయ దేవమనుస్సేహి యథాభిసఙ్ఖతపఞ్హానం తదజ్ఝాసయానుకూలం ఠానసో విస్సజ్జనేన చ భగవతో సబ్బత్థ అప్పటిహతఞాణచారభావేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం విఞ్ఞూనం పాకటం, తథా తత్థ తత్థ యమకపాటిహారియకరణాదీసు ఇద్ధివిధఞాణాదీనీతి. తేనాహ ‘‘మయ్హఞ్చా’’తిఆది. అన్వేతి యథాగహితసఙ్కేతస్స అనుగమనవసేన ఏతి జానాతీతి అన్వయో. తేనాహ ‘‘అనుబుజ్ఝతీతి అత్థో’’తి. సఙ్కేతానుగమనఞ్చేత్థ ‘‘యథాపరాధం తంతంసిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా’’తిఆదినా వుత్తనయమేవ. ఏవం యోజనా వేదితబ్బాతి యథా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన యోజనా కతా, ఏవం ‘‘ఏవరూపమ్పి నామ మయ్హం ఇద్ధివిధఞాణసఙ్ఖాతం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మ’’న్తిఆదినా తత్థ తత్థ యోజనా వేదితబ్బా.

ఉత్తరిమనుస్సధమ్మాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

దసబలఞాణవణ్ణనా

౧౪౮. యదిపి ఆదితో అభిఞ్ఞాత్తయవసేన దేసనాయ ఆగతత్తా చేతోపరియఞాణానన్తరం ఉపరి తిస్సో అభిఞ్ఞా వత్తబ్బా సియున్తి వత్తబ్బం సియా, అత్థతో పన విజ్జాత్తయం యథావుత్తఅభిఞ్ఞాత్తయమేవాతి కత్వా ‘‘తిస్సో విజ్జా వత్తబ్బా సియు’’న్తి వుత్తం. కస్మా పనేత్థ ‘‘తాసు వుత్తాసు ఉపరి దసబలఞాణం న పరిపూరతీ’’తి వుత్తం, నను ఇమాని ఞాణాని సేసాభిఞ్ఞా వియ అత్తనో విసయస్స అభిజాననట్ఠం ఉపాదాయ అభిఞ్ఞాసు వత్తబ్బాని, అకమ్పియట్ఠం పన ఉపత్థమ్భనట్ఠఞ్చ ఉపాదాయ బలఞాణేసు యథా సమ్మాసతిఆదయో ఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గమగ్గఙ్గేసూతి? నయిదమేవం. తత్థ హి ధమ్మానం ధమ్మకిచ్చవిసేసవిభావనపరాయ దేసనాయ వుత్తం, ఇధ పన సత్థు గుణవిసేసవిభావనపరాయ దేసనాయ తథా వత్తుం న సక్కా అత్థతో అనఞ్ఞత్తా, ఏకచ్చానం పుథుజ్జనానం ఏవం చిత్తం ఉప్పజ్జేయ్య ‘‘కిమిదం భగవా హేట్ఠా వుత్తగుణే పునపి గణ్హన్తో గుణాధికదస్సనం కరోతీ’’తి. తస్మా సువుత్తమేతం ‘‘ఉపరి దసబలఞాణం న పరిపూరతీ’’తి.

అఞ్ఞేహి అసాధారణానీతి కస్మా వుత్తం (అ. ని. టీ. ౩.౧౦.౨౧), నను చేతాని సావకానమ్పి ఏకచ్చానం ఉప్పజ్జన్తీతి? కామం ఉప్పజ్జన్తి, యాదిసాని పన బుద్ధానం ఠానాట్ఠానఞాణాదీని, న తాదిసాని తదఞ్ఞేసం కదాచిపి ఉప్పజ్జన్తీతి అఞ్ఞేహి అసాధారణానీతి. తేనాహ ‘‘తథాగతస్సేవ బలానీ’’తి. ఇమమేవ హి యథావుత్తలేసం అపేక్ఖిత్వా తదభావతో ఆసయానుసయఞాణాదీసు ఏవ అసాధారణగుణసమఞ్ఞా నిరుళ్హా. కామం ఞాణబలానం ఞాణసమ్భారో విసేసపచ్చయో, పుఞ్ఞసమ్భారోపి పన నేసం పచ్చయో ఏవ, ఞాణసమ్భారస్సపి వా పుఞ్ఞసమ్భారభావతో ‘‘పుఞ్ఞుస్సయసమ్పత్తియా ఆగతానీ’’తి వుత్తం.

పకతిహత్థికులన్తి (సం. ని. ౨.౨౨) గిరిచరనదీచరవనచరాదిప్పభేదా గోచరియకాలావకనామా సబ్బాపి బలేన పాకతికా హత్థిజాతి. దసన్నం పురిసానన్తి థామమజ్ఝిమానం దసన్నం పురిసానం. ఏకస్స తథాగతస్స కాయబలన్తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. ఏకస్సాతి చ తథా హేట్ఠాకథాయం ఆగతత్తా దేసనాసోతేన వుత్తం. నారాయనసఙ్ఘాతబలన్తి ఏత్థ నారా వుచ్చన్తి రస్మియో, తా బహూ నానావిధా ఇతో ఉప్పజ్జన్తీతి నారాయనం, వజిరం, తస్మా నారాయనసఙ్ఘాతబలన్తి వజిరసఙ్ఘాతబలన్తి అత్థో. ఞాణబలం పన పాళియం ఆగతమేవ, న కాయబలం వియ అట్ఠకథారుళ్హమేవాతి అధిప్పాయో. ‘‘సంయుత్తకే ఆగతాని తేసత్తతి ఞాణాని సత్తసత్తతి ఞాణానీ’’తి వుత్తం (విభ. మూలటీ. ౭౬౦), తత్థ పన నిదానవగ్గే సత్తసత్తతి ఆగతాని చతుచత్తారీసఞ్చ, తేసత్తతి పన పటిసమ్భిదామగ్గే (పటి. మ. ౧.౭౩ మాతికా) సుతమయాదీని ఆగతాని దిస్సన్తి, న సంయుత్తకే. అఞ్ఞానిపీతి ఏతేన ఞాణవత్థువిభఙ్గే ఏకకాదివసేన వుత్తాని, అఞ్ఞత్థ చ ‘‘పుబ్బన్తే ఞాణ’’న్తిఆదినా (ధ. స. ౧౦౭౬) బ్రహ్మజాలాదీసు (దీ. ని. ౧.౩౬) చ ‘‘తయిదం తథాగతో పజానాతి, ఇమాని దిట్ఠిట్ఠానాని ఏవం గహితానీ’’తిఆదినా వుత్తాని అనేకాని ఞాణప్పభేదాని సఙ్గణ్హాతి. యాథావపటివేధతో సయఞ్చ అకమ్పియం పుగ్గలఞ్చ తంసమఙ్గిం నేయ్యేసు అధిబలం కరోతీతి ఆహ ‘‘అకమ్పియట్ఠేన ఉపత్థమ్భనట్ఠేన చా’’తి.

ఉసభస్స ఇదన్తి ఆసభం, (అ. ని. టీ. ౨.౪.౮) సేట్ఠం ఠానం. సబ్బఞ్ఞుతపటిజాననవసేన అభిముఖం గచ్ఛన్తి, అట్ఠ వా పరిసా ఉపసఙ్కమన్తీతి ఆసభా, పుబ్బబుద్ధా. ఇదం పనాతి బుద్ధానం ఠానం సబ్బఞ్ఞుతమేవ వదతి. తిట్ఠమానోవాతి అవదన్తోపి (సం. ని. టీ. ౨.౨.౨౨) తిట్ఠమానోవ పటిజానాతి నామాతి అత్థో. ఉపగచ్ఛతీతి అనుజానాతి.

అట్ఠసు పరిసాసూతి ‘‘అభిజానామి ఖో పనాహం, సారిపుత్త, అనేకసతం ఖత్తియపరిసం…పే… తత్ర వత మం భయం వా సారజ్జం వా ఓక్కమిస్సతీతి నిమిత్తమేతం, సారిపుత్త, న సమనుపస్సామీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౫౧) వుత్తాసు అట్ఠసు పరిసాసు. అభీతనాదం నదతీతి పరతో దస్సితఞాణయోగేన దసబలోహన్తి అభీతనాదం నదతి. సీహనాదసుత్తేన ఖన్ధవగ్గే (సం. ని. ౩.౭౮) ఆగతేన.

‘‘దేవమనుస్సానం చతుచక్కం వత్తతీ’’తి (అ. ని. ౪.౩౧) సుత్తసేసేన సప్పురిసూపస్సయాదీనం ఫలసమ్పత్తిపవత్తి, పురిమసప్పురిసూపస్సయాదిం ఉపనిస్సాయ పచ్ఛిమసప్పురిసూపస్సయాదీనం సమ్పత్తిపవత్తి వా వుత్తాతి ఆది-సద్దేన తత్థ చ చక్క-సద్దస్స గహణం వేదితబ్బం. విచక్కసణ్ఠానా అసని ఏవ అసనివిచక్కం. ఉరచక్కాదీసూతి ఆది-సద్దేన ఆణాసమూహాదీసుపి చక్క-సద్దస్స పవత్తి వేదితబ్బా. ‘‘సఙ్ఘభేదం కరిస్సామ చక్కభేద’’న్తిఆదీసు (పారా. ౪౦౯; చూళవ. ౩౪౩) హి ఆణా ‘‘చక్క’’న్తి వుత్తా, ‘‘దేవచక్కం అసురచక్క’’న్తిఆదీసు (అ. ని. టీ. ౨.౪.౮) సమూహోతి. పటివేధనిట్ఠత్తా అరహత్తమగ్గఞాణం పటివేధోతి ‘‘ఫలక్ఖణే ఉప్పన్నం నామా’’తి వుత్తం. తేన పటిలద్ధస్సపి దేసనాఞాణస్స కిచ్చనిప్ఫత్తి పరస్స బుజ్ఝనమత్తేన హోతీతి ‘‘అఞ్ఞాతకోణ్డఞ్ఞస్స సోతాపత్తి…పే… ఫలక్ఖణే పవత్తం నామా’’తి వుత్తం. తతో పరం పన యావ పరినిబ్బానా దేసనాఞాణప్పవత్తి తస్సేవ పవత్తితస్స ధమ్మచక్కస్స ఠానన్తి వేదితబ్బం పవత్తితచక్కస్స చక్కవత్తినో చక్కరతనస్స ఠానం వియ.

‘‘తిట్ఠతీ’’తి వుత్తం, కిం భూమియం పురిసో వియ? నోతి ఆహ ‘‘తదాయత్తవుత్తితాయా’’తి. ఠానన్తి చేత్థ అత్తలాభో ధరమానతా చ, న గతినివత్తీతి ఆహ ‘‘ఉప్పజ్జతి చేవ పవత్తతి చా’’తి. యత్థ పనేతం దసబలఞాణం విత్థారితం, తం దస్సేన్తో ‘‘అభిధమ్మే పనా’’తిఆదిమాహ. సేసేసుపి ఏసేవ నయో.

సమాదియన్తీతి సమాదానాని, తాని పన సమాదియిత్వా కతాని హోన్తీతి ఆహ ‘‘సమాదియిత్వా కతాన’’న్తి. కమ్మమేవ వా కమ్మసమాదానన్తి ఏతేన సమాదానసద్దస్స అపుబ్బత్థాభావం దస్సేతి ముత్తగతసద్దే గతసద్దస్స వియ. గతీతి నిరయాదిగతియో. ఉపధీతి అత్తభావో. కాలోతి కమ్మస్స విపచ్చనారహకాలో. పయోగోతి విపాకుప్పత్తియా పచ్చయభూతా కిరియా.

అగతిగామినిన్తి నిబ్బానగామినిం. వక్ఖతి హి ‘‘నిబ్బానఞ్చాహం, సారిపుత్త, పజానామి నిబ్బానగామిఞ్చ మగ్గం నిబ్బానగామినిఞ్చ పటిపద’’న్తి (మ. ని. ౧.౧౫౩). బహూసుపి మనుస్సేసు ఏకమేవ పాణం ఘాతేన్తేసు కామం సబ్బేసం చేతనా తస్సేవేకస్స జీవితిన్ద్రియారమ్మణా, తం పన కమ్మం తేసం నానాకారం. తేసు (విభ. అట్ఠ. ౮౧౧) హి ఏకో ఆదరేన ఛన్దజాతో కరోతి, ఏకో ‘‘ఏహి త్వమ్పి కరోహీ’’తి పరేహి నిప్పీళితో కరోతి, ఏకో సమానచ్ఛన్దో వియ హుత్వా అప్పటిబాహమానో విచరతి. తేసు ఏకో తేనేవ కమ్మేన నిరయే నిబ్బత్తతి, ఏకో తిరచ్ఛానయోనియం, ఏకో పేత్తివిసయే. తం తథాగతో ఆయూహనక్ఖణే ఏవ – ‘‘ఇమినా నీహారేన ఆయూహితత్తా ఏస నిరయే నిబ్బత్తిస్సతి, ఏస తిరచ్ఛానయోనియం, ఏస పేత్తివిసయే’’తి జానాతి. నిరయే నిబ్బత్తమానమ్పి – ‘‘ఏస మహానిరయే నిబ్బత్తిస్సతి, ఏస ఉస్సదనిరయే’’తి జానాతి. తిరచ్ఛానయోనియం నిబ్బత్తమానమ్పి – ‘‘ఏస అపాదకో భవిస్సతి, ఏస ద్విపాదకో, ఏస చతుప్పదో, ఏస బహుప్పదో’’తి జానాతి. పేత్తివిసయే నిబ్బత్తమానమ్పి – ‘‘ఏస నిజ్ఝామతణ్హికో భవిస్సతి, ఏస ఖుప్పిపాసికో, ఏస పరదత్తూపజీవీ’’తి జానాతి. తేసు చ కమ్మేసు – ‘‘ఇదం కమ్మం పటిసన్ధిమాకడ్ఢిస్సతి, ఇదం అఞ్ఞేన దిన్నాయ పటిసన్ధియా ఉపధివేపక్కం భవిస్సతీ’’తి జానాతి.

తథా సకలగామవాసికేసు ఏకతో పిణ్డపాతం దదమానేసు కామం సబ్బేసమ్పి చేతనా పిణ్డపాతారమ్మణావ, తం పన కమ్మం తేసం నానాకారం. తేసు హి ఏకో ఆదరేన కరోతీతి సేసం పురిమసదిసం, తస్మా తేసు కేచి దేవలోకే నిబ్బత్తన్తి, కేచి మనుస్సలోకే, తం తథాగతో ఆయూహనక్ఖణేయేవ జానాతి – ‘‘ఇమినా నీహారేన ఆయూహితత్తా ఏస మనుస్సలోకే నిబ్బత్తిస్సతి, ఏస దేవలోకే, తత్థాపి ఏస ఖత్తియకులే, ఏస బ్రాహ్మణకులే, ఏస వేస్సకులే, ఏస సుద్దకులే, ఏస పరనిమ్మితవసవత్తీసు, ఏస నిమ్మానరతీసు, ఏస తుసితేసు, ఏస యామేసు, ఏస తావతింసేసు, ఏస చాతుమహారాజికేసు, ఏస భుమ్మదేవేసూ’’తిఆదినా తత్థ తత్థ హీనపణీతసువణ్ణదుబ్బణ్ణఅప్పపరివారమహాపరివారతాదిభేదం తం తం విసేసం ఆయూహనక్ఖణేయేవ జానాతి.

తథా విపస్సనం పట్ఠపేన్తేసుయేవ – ‘‘ఇమినా నీహారేన ఏస కిఞ్చి సల్లక్ఖేతుం న సక్ఖిస్సతి, ఏస మహాభూతమత్తమేవ వవత్థపేస్సతి, ఏస రూపపరిగ్గహేయేవ ఠస్సతి, ఏస అరూపపరిగ్గహేయేవ, ఏస నామరూపపరిగ్గహేయేవ, ఏస పచ్చయపరిగ్గహే ఏవ, ఏస లక్ఖణారమ్మణికవిపస్సనాయ ఏవ, ఏస పఠమఫలేయేవ, ఏస దుతియఫలే ఏవ, ఏస తతియఫలే ఏవ, ఏస అరహత్తం పాపుణిస్సతీ’’తి జానాతి. కసిణపరికమ్మం కరోన్తేసుపి – ‘‘ఇమస్స పరికమ్మమత్తమేవ భవిస్సతి, ఏస నిమిత్తం ఉప్పాదేస్సతి, ఏస అప్పనం ఏవ పాపుణిస్సతి, ఏస ఝానం పాదకం కత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అరహత్తం గణ్హిస్సతీ’’తి జానాతి. తేనాహ ‘‘ఇమస్స చేతనా’’తిఆది.

కామనతో, కామేతబ్బతో, కామపటిసంయుత్తతో చ కామో ధాతు కామధాతు. ఆది-సద్దేన బ్యాపాదధాతు-రూపధాతు-ఆదీనం సఙ్గహో. విలక్ఖణతాయాతి విసదిససభావతాయ. ఖన్ధాయతనధాతులోకన్తి అనేకధాతుం నానాధాతుం ఖన్ధలోకం ఆయతనలోకం ధాతులోకం యథాభూతం పజానాతీతి యోజనా. ‘‘అయం రూపక్ఖన్ధో నామ…పే… అయం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో నామ. తేసుపి ఏకవిధేన రూపక్ఖన్ధో, ఏకాదసవిధేన రూపక్ఖన్ధో (విభ. ౩౩). ఏకవిధేన వేదనాక్ఖన్ధో, బహువిధేన వేదనాక్ఖన్ధో (విభ. ౩౪-౬౧). ఏకవిధేన సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, బహువిధేన సఞ్ఞాక్ఖన్ధో (విభ. ౬౨-౯౧). ఏకవిధేన సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, బహువిధేన సఙ్ఖారక్ఖన్ధో (విభ. ౯౨-౧౨౦). ఏకవిధేన విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, బహువిధేన విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తి (విభ. ౧౨౧-౧౪౯) ఏవం తావ ఖన్ధలోకస్స, ‘‘ఇదం చక్ఖాయతనం నామ…పే… ఇదం ధమ్మాయతనం నామ. తత్థ దసాయతనా కామావచరా, ద్వే చాతుభూమకా’’తిఆదినా (విభ. ౧౫౬-౧౭౧) ఆయతనలోకస్స, ‘‘అయం చక్ఖుధాతు నామ…పే… అయం మనోవిఞ్ఞాణధాతు నామ, తత్థ సోళస ధాతుయో కామావచరా, ద్వే చాతుభూమకా’’తిఆదినా (విభ. ౧౭౨-౧౮౮) ధాతులోకస్స అనేకసభావం నానాసభావఞ్చ పజానాతి. న కేవలం ఉపాదిన్నకసఙ్ఖారలోకస్సేవ, అథ ఖో అనుపాదిన్నకసఙ్ఖారలోకస్సపి – ‘‘ఇమాయ నామ ధాతుయా ఉస్సన్నత్తా ఇమస్స రుక్ఖస్స ఖన్ధో సేతో, ఇమస్స కాళో, ఇమస్స మట్ఠో, ఇమస్స సకణ్టకో, ఇమస్స బహలత్తచో, ఇమస్స తనుత్తచో, ఇమస్స పత్తం వణ్ణసణ్ఠానాదివసేన ఏవరూపం, ఇమస్స పుప్ఫం నీలం పీతం లోహితం ఓదాతం సుగన్ధం దుగ్గన్ధం, ఇమస్స ఫలం ఖుద్దకం మహన్తం దీఘం రస్సం వట్టం సుసణ్ఠానం దుస్సణ్ఠానం ముదుకం ఫరుసం సుగన్ధం దుగ్గన్ధం మధురం తిత్తకం కటుకం అమ్బిలం కసావం, ఇమస్స కణ్టకో తిఖిణో కుణ్ఠో ఉజుకో కుటిలో తమ్బో కాళో ఓదాతో హోతీ’’తిఆదినా పజానాతి. సబ్బఞ్ఞుబుద్ధాదీనం ఏవ హి ఏతం బలం, న అఞ్ఞేసం.

నానాధిముత్తికతన్తి నానాఅజ్ఝాసయతం. అధిముత్తి నామ అజ్ఝాసయధాతు అజ్ఝాసయసభావో. సో పన హీనపణీతతాసామఞ్ఞేన పాళియం ద్విధావ వుత్తోపి హీనపణీతాదిభేదేన అనేకవిధోతి ఆహ ‘‘హీనాదీహి అధిముత్తీహి నానాధిముత్తికభావ’’న్తి. తత్థ తత్థ యే యే సత్తా యంయంఅధిముత్తికా, తే తే తంతదధిముత్తికే ఏవ సేవన్తి భజన్తి పయిరుపాసన్తి ధాతుసభాగతో. యథా గూథాదీనం ధాతుసభావో ఏసో, యం గూథాదీహి ఏవ సంసన్దన్తి సమేన్తి, ఏవం (పుగ్గలానం అజ్ఝాసయస్సేవేస సభావో, యం) (విభ. మూలటీ. ౮౧౩) హీనజ్ఝాసయా దుస్సీలాదీహి ఏవ సంసన్దన్తి సమేన్తి, సమ్పన్నసీలాదయో చ సమ్పన్నసీలాదీహేవ. తం నేసం నానాధిముత్తికతం భగవా యథాభూతం పజానాతీతి.

వుద్ధిఞ్చ హానిఞ్చాతి పచ్చయవిసేసేన సామత్థియతో అధికతం అనధికతఞ్చ. ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణనిద్దేసే (విభ. ౮౧౪; పటి. మ. ౧.౧౧౩) ‘‘ఆసయం జానాతి అనుసయం జానాతీ’’తి ఆసయాదిజాననం కస్మా నిద్దిట్ఠన్తి? ఆసయజాననాదినా యేహి ఇన్ద్రియేహి పరోపరేహి సత్తా కల్యాణపాపాసయాదికా హోన్తి, తేసం జాననస్స విభావనతో. ఏవఞ్చ కత్వా ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఆసయానుసయఞాణానం విసుం అసాధారణతా, ఇన్ద్రియపరోపరియత్తనానాధిముత్తికతాఞాణానం విసుం బలతా చ సిద్ధా హోతి. తత్థ ఆసయన్తి యత్థ సత్తా నివసన్తి, తం తేసం నివాసట్ఠానం దిట్ఠిగతం వా యథాభూతఞాణం వా ఆసయో.అనుసయో అప్పహీనభావేన థామగతో కిలేసో. తం పన భగవా సత్తానం ఆసయం జానన్తో తేసం తేసం దిట్ఠిగతానం, విపస్సనామగ్గఞాణానఞ్చ అప్పవత్తిక్ఖణేపి జానాతి. వుత్తం హేతం –

‘‘కామం సేవన్తంయేవ భగవా జానాతి ‘అయం పుగ్గలో కామగరుకో కామాసయో కామాధిముత్తో’తి. కామం సేవన్తఞ్ఞేవ జానాతి ‘అయం పుగ్గలో నేక్ఖమ్మగరుకో నేక్ఖమ్మాసయో నేక్ఖమ్మాధిముత్తో’తి. నేక్ఖమ్మం సేవన్తఞ్ఞేవ జానాతి. బ్యాపాదం, అబ్యాపాదం, థినమిద్ధం, ఆలోకసఞ్ఞం సేవన్తంయేవ జానాతి ‘అయం పుగ్గలో థినమిద్ధగరుకో థినమిద్ధాసయో థినమిద్ధాధిముత్తో’తి’’ (పటి. మ. ౧.౧౧౩).

పఠమాదీనం చతున్నం ఝానానన్తి రూపావచరానం పఠమాదీనం పచ్చనీకఝాపనట్ఠేన ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానట్ఠేన చ ఝానానం. చతుక్కనయేన హేతం వుత్తం. అట్ఠన్నం విమోక్ఖానన్తి ఏత్థ పటిపాటియా సత్త అప్పితప్పితక్ఖణే పచ్చనీకధమ్మేహి విముచ్చనతో ఆరమ్మణే చ అధిముచ్చనతో విమోక్ఖా నామ, అట్ఠమో పన సబ్బసో సఞ్ఞావేదయితేహి విముత్తత్తా అపగమవిమోక్ఖో నామ. చతుక్కనయపఞ్చకనయేసు పఠమఝానసమాధి సవితక్కసవిచారో నామ, పఞ్చకనయే దుతియజ్ఝానసమాధి అవితక్కవిచారమత్తో, నయద్వయేపి ఉపరి తీసు ఝానేసు సమాధి అవితక్కఅవిచారో, సమాపత్తీసు పటిపాటియా అట్ఠన్నం సమాధీతిపి నామం, సమాపత్తీతిపి చిత్తేకగ్గతాసబ్భావతో, నిరోధసమాపత్తియా తదభావతో న సమాధీతి నామం. హానభాగియధమ్మన్తి అప్పగుణేహి పఠమజ్ఝానాదీహి వుట్ఠితస్స సఞ్ఞామనసికారానం కామాదిఅనుపక్ఖన్దనం. విసేసభాగియధమ్మన్తి పగుణేహి పఠమజ్ఝానాదీహి వుట్ఠితస్స సఞ్ఞామనసికారానం దుతియజ్ఝానాదిపక్ఖన్దనం. ఇతి సఞ్ఞామనసికారానం కామాదిదుతియజ్ఝానాదిపక్ఖన్దనాని హానభాగియవిసేసభాగియధమ్మాతి దస్సితాని, తేహి పన ఝానానం తంసభావతా ధమ్మ-సద్దేన వుత్తా. తస్మాతి వుత్తమేవత్థం హేతుభావేన పచ్చామసతి. వోదానన్తి పగుణతాసఙ్ఖాతం వోదానం. తఞ్హి పఠమజ్ఝానాదీహి వుట్ఠహిత్వా దుతియజ్ఝానాదిఅధిగమస్స పచ్చయత్తా ‘‘వుట్ఠాన’’న్తి వుత్తం. యే (అ. ని. టీ. ౩.౧౦.౨౧) పన ‘‘నిరోధతో ఫలసమాపత్తియా వుట్ఠానన్తి పాళి నత్థీ’’తి వదన్తి, తే ‘‘నిరోధా వుట్ఠహన్తస్స నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఫలసమాపత్తియా అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఇమాయ పాళియా (పట్ఠా. ౧.౧.౪౧౭) పటిసేధేతబ్బా. యో సమాపత్తిలాభీ సమానో ఏవ ‘‘న లభామహ’’న్తి, కమ్మట్ఠానం సమానం ఏవ ‘‘న కమ్మట్ఠాన’’న్తి సఞ్ఞీ హోతి, సో సమ్పత్తింయేవ సమానం ‘‘విపత్తీ’’తి పచ్చేతీతి వేదితబ్బో.

౧౪౯. అప్పనన్తి నిగమనం. న తథా దట్ఠబ్బన్తి యథా పరవాదినా వుత్తం, తథా న దట్ఠబ్బం. సకసకకిచ్చమేవ జానాతీతి ఠానాట్ఠానజాననాదిం సకం సకంయేవ కిచ్చం కాతుం జానాతి, యథాసకమేవ విసయం పటివిజ్ఝతీతి అత్థో. తమ్పీతి తేహి దసబలఞాణేహి జానితబ్బమ్పి. కమ్మన్తరవిపాకన్తరమేవాతి కమ్మన్తరస్సవిపాకన్తరమేవ జానాతి, చేతనాచేతనాసమ్పయుత్తధమ్మే నిరయాదినిబ్బానగామినిపటిపదాభూతే కమ్మన్తి గహేత్వా ఆహ ‘‘కమ్మపరిచ్ఛేదమేవా’’తి. ధాతునానత్తఞ్చ ధాతునానత్తకారణఞ్చ ధాతునానత్తకారణన్తి ఏకదేససరూపేకసేసో దట్ఠబ్బో. తఞ్హి ఞాణం తదుభయమ్పి జానాతి, ‘‘ఇమాయ నామ ధాతుయా ఉస్సన్నత్తా’’తిఆదినా (విభ. అట్ఠ. ౮౧౨) తథా చేవ సంవణ్ణితం. సచ్చపరిచ్ఛేదమేవాతి పరిఞ్ఞాభిసమయాదివసేన సచ్చానం పరిచ్ఛిన్దనమేవ. అప్పేతుం న సక్కోతి అట్ఠమనవమబలాని వియ తంసదిసం ఇద్ధివిధఞాణం వియ వికుబ్బితుం. ఏతేనస్స బలసదిసతఞ్చ నివారేతి. ఝానాదిఞాణం వియ వా అప్పేతుం వికుబ్బితుఞ్చ. యదిపి హి ‘‘ఝానాదిపచ్చవేక్ఖణాఞాణం సత్తమబల’’న్తి తస్స సవితక్కసవిచారతా వుత్తా, తథాపి ‘‘ఝానాదీహి వినా పచ్చవేక్ఖణా నత్థీ’’తి ఝానాదిసహగతం ఞాణం తదన్తోగధం కత్వా ఏవం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అథ వా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం ఝానాదికిచ్చం వియ న సబ్బం బలకిచ్చం కాతుం సక్కోతీతి దస్సేతుం ‘‘ఝానం హుత్వా అప్పేతుం న సక్కోతి ఇద్ధి హుత్వా వికుబ్బితుం న సక్కోతీ’’తి వుత్తం, న పన కస్సచి బలస్స ఝానఇద్ధిభావతోతి దట్ఠబ్బం. ఏవం కిచ్చవిసేసవసేనపి దసబలఞాణసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణానం విసేసం దస్సేత్వా ఇదాని వితక్కత్తికభూమన్తరవసేనపి తం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. పటిపాటియాతిఆదితో పట్ఠాయ పటిపాటియా.

అనుపదవణ్ణనం కత్వా వేదితబ్బానీతి సమ్బన్ధో. కిలేసావరణం నియతమిచ్ఛాదిట్ఠి, కిలేసావరణస్స అభావో ఆసవక్ఖయాధిగమస్స ఠానం, తబ్భావో అట్ఠానం, అనధిగమస్స పన తదుభయం యథాక్కమం అట్ఠానఞ్చ ఠానఞ్చాతి తత్థ కారణం దస్సేన్తో ‘‘లోకియ…పే… దస్సనతో చా’’తి ఆహ. తత్థ లోకియసమ్మాదిట్ఠియా ఠితి ఆసవక్ఖయాధిగమస్స ఠానం కిలేసావరణాభావస్స కారణత్తా. సా హి తస్మిం సతి న హోతి, అసతి చ హోతి. ఏతేన తస్సా అట్ఠితియా తస్స అట్ఠానతా వుత్తా ఏవ. నేసం వేనేయ్యసత్తానం. ధాతువేమత్తదస్సనతోతి కామధాతుఆదీనం పవత్తిభేదదస్సనతో. యదగ్గేన ధాతువేమత్తం జానాతి, తదగ్గేన చరియావిసేసమ్పి జానాతి. ధాతువేమత్తదస్సనతోతి వా ధమ్మధాతువేమత్తదస్సనతో. సబ్బాపి హి చరియా ధమ్మధాతుపరియాపన్నా ఏవాతి. పయోగం అనాదియిత్వాపి సన్తతిమహామత్తాదీనం (ధ. ప. ౧౪౨) వియ. దిబ్బచక్ఖుఞాణానుభావతో పత్తబ్బేనాతి ఏత్థ దిబ్బచక్ఖునా పరస్స హదయవత్థుసన్నిస్సయలోహితవణ్ణదస్సనముఖేన తదా పవత్తమానచిత్తజాననత్థం పరికమ్మకరణం నామ సావకానం, తఞ్చ ఖో ఆదికమ్మికానం, యతో దిబ్బచక్ఖుఆనుభావతో చేతోపరియఞాణస్స పత్తబ్బతా సియా, బుద్ధానం పన యదిపి ఆసవక్ఖయఞాణాధిగమతో పగేవ దిబ్బచక్ఖుఞాణాధిగమో, తథాపి తథా పరికమ్మకరణం నత్థి విజ్జాత్తయసిద్ధియా సిజ్ఝనతో. సేసాభిఞ్ఞాత్తయే చేతోపరియఞాణం దిబ్బచక్ఖుఞాణాధిగమేన పత్తన్తి చ వత్తబ్బతం లభతీతి తథా వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

పున ఏవరూపిం వాచం న వక్ఖామీతి చిత్తం ఉప్పాదేన్తో తం వాచం పజహతి నామ. వాచాయ పన సో అత్థో పాకటో హోతీతి ‘‘వదన్తో’’తి వుత్తం. దిట్ఠిం న గణ్హిస్సామీతి దిట్ఠిగ్గాహపటిక్ఖేపో. దిట్ఠియా అనుప్పాదనం పజహనమేవాతి ఆహ ‘‘పజహన్తో’’తి. సో అరియూపవాదీ నిరయే ఠపితోయేవ, నాస్స నిరయూపపత్తియా కోచి విబన్ధో ఏకంసికో అయమత్థోతి అధిప్పాయో.

అస్సాతి ఏకంసికభావస్స. సిక్ఖాహి సీలసమాధిపఞ్ఞాహి, తదత్థాయ విపస్సనాయ చ వినా అఞ్ఞారాధనస్స అసమ్భవతో ‘‘లోకియలోకుత్తరా సీలసమాధిపఞ్ఞా వేదితబ్బా’’తి వత్వా పున ఆసన్నతరే సీలాదికే దస్సేన్తో ‘‘లోకుత్తరవసేనేవ వినివత్తేతుమ్పి వట్టతీ’’తి ఆహ, తస్మా అగ్గమగ్గపరియాపన్నా సీలాదయో వేదితబ్బా. అగ్గమగ్గట్ఠస్స హి దిట్ఠేవ ధమ్మే ఏకంసికా అఞ్ఞారాధనా, ఇతరేసం అనేకంసికాతి. సమ్పజ్జనం సమ్పదా, నిప్ఫత్తీతి అత్థో, తస్మా ఏవంసమ్పదన్తి ఏవంఅవిరజ్ఝనకనిప్ఫత్తికన్తి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘ఇమమ్పి కారణ’’న్తిఆది. తత్థ కారణన్తి యుత్తి. తత్రాయం యుత్తినిద్ధారణా ‘‘నిరయూపగో అరియూపవాదీ తదాదాయస్స అవిజ్జమానతో సేయ్యథాపి మిచ్ఛాదిట్ఠీ’’తి. ఏత్థ చ ‘‘తం వాచం అప్పహాయా’’తిఆదివచనేన తదాదాయస్స అప్పహానేన చ అరియూపవాదో అన్తరాయికో అనత్థావహో చ, పహానేన పన అచ్చయం దేసేత్వా ఖమాపనేన అనన్తరాయికో అత్థావహో చ యథా తం వుట్ఠితా దేసితా చ ఆపత్తీతి దస్సేతి.

దసబలఞాణవణ్ణనా నిట్ఠితా.

చతువేసారజ్జఞాణవణ్ణనా

౧౫౦. బ్యామోహభయవసేన (అ. ని. టీ. ౨.౪.౮) సరణపరియేసనం సారజ్జనం సారదో, బ్యామోహభయం, విగతో సారదో ఏతస్సాతి విసారదో, తస్స భావో వేసారజ్జం. తం పన ఞాణసమ్పదం పహానసమ్పదం దేసనావిసేససమ్పదం ఖేమం నిస్సాయ పవత్తం చతుబ్బిధం పచ్చవేక్ఖణఞాణం. తేనాహ ‘‘చతూసు ఠానేసూ’’తిఆది. దస్సితధమ్మేసూతి వుత్తధమ్మేసు. వచనమత్తమేవ హి తేసం, న పన దస్సనం తాదిసస్సేవ ధమ్మస్స అభావతో. భగవతా ఏవ వా ‘‘ఇమే ధమ్మా అనభిసమ్బుద్ధా’’తి పరస్స వచనవసేన దస్సితధమ్మేసు. ‘‘ధమ్మపటిసమ్భిదా’’తిఆదీసు (విభ. ౭౧౮) వియ ధమ్మ-సద్దో హేతుపరియాయోతి ఆహ ‘‘సహధమ్మేనాతి సహేతునా’’తి. హేతూతి చ ఉపపత్తిసాధనహేతు వేదితబ్బో, న కారకో సమ్పాపకో చ. అప్పమాణన్తి అనిదస్సనం. నిదస్సనఞ్హి అన్వయతో బ్యతిరేకతో పమాణఙ్గతాయ ‘‘పమాణ’’న్తి వుచ్చతి. నిమిత్తన్తి చోదనాయ కారణం. తత్థ చోదకో చోదనం కరోతీతి కారణం, ధమ్మో చోదనం కరోతి ఏతేనాతి కారణం. తేనాహ ‘‘పుగ్గలోపీ’’తిఆది. ఖేమన్తి కేనచి అప్పటిబన్ధియభావేన అనుపద్దుతతం.

అన్తరాయో ఏతేసం అత్థి, అన్తరాయేవా యుత్తాతి అన్తరాయికా. ఏవంభూతా పన తే యస్మా అన్తరాయకరా నామ హోన్తి, తస్మా ఆహ ‘‘అన్తరాయం కరోన్తీతి అన్తరాయికా’’తి. అసఞ్చిచ్చ వీతిక్కమో న తథా సావజ్జోతి కత్వా వుత్తం ‘‘సఞ్చిచ్చ వీతిక్కన్తా’’తి. సత్త ఆపత్తిక్ఖన్ధాతిఆది నిదస్సనమత్తం ఇతరేసమ్పి చతున్నం ‘‘అన్తరాయికా’’తి వుత్తధమ్మానం తబ్భావే బ్యభిచారాభావతో. ఇధ పన మేథునధమ్మో అధిప్పేతోతి ఇదం అట్ఠుప్పత్తివసేన వుత్తం అరిట్ఠసిక్ఖాపదం (పాచి. ౪౧౭-౪౨౨) వియ. యస్మా తఙ్ఖణమ్పి కామేసు (అ. ని. టీ. ౨.౪.౮) ఆదీనవం దిస్వా విరత్తో (అ. ని. టీ. ౨.౪.౮) హోతి చే, విసేసం అధిగచ్ఛతి, న కామేసు ఆసత్తో, తస్మా వుత్తం ‘‘మేథునం…పే… అన్తరాయో హోతీ’’తి. తత్థ యస్స కస్సచీతి న కేవలం పబ్బజితస్సేవ, అథ ఖో యస్స కస్సచి. తథా హి వుత్తం ‘‘మేథునమనుయుత్తస్స, ముస్సతేవాపి సాసన’’న్తి. తస్మిం అనియ్యానికధమ్మేతి తస్మిం పరేన పరికప్పితఅనియ్యానికధమ్మనిమిత్తం. నిమిత్తత్థే హి ఇదం కమ్మసంయోగే భుమ్మం.

చతువేసారజ్జఞాణవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అట్ఠపరిసవణ్ణనా

౧౫౧. పురిసస్స సూరతరభావో నామ సఙ్గామే పాకటో హోతి, న గేహే నిసిన్నకాలే, ఏవం వేసారజ్జఞాణస్స ఆనుభావో పణ్డితపరిసాసు యత్థ కత్థచీతి దస్సేన్తో ‘‘వేసారజ్జఞాణస్స బలదస్సనత్థ’’న్తి ఆహ. సన్నిపతిత్వా నిసిన్నట్ఠానన్తి ఠానసీసేన సన్నిపతితఖత్తియపరిసమేవ దస్సేతి. ఏసేవ నయో సబ్బత్థాతి అతిదేసేన ఆవిభావితమత్థం దస్సేతుం ‘‘మారకాయికాన’’న్తిఆది వుత్తం సదిసత్థవిసయత్తా అతిదేసస్స. యథా హి ఖత్తియానం సమూహో ఖత్తియపరిసాతి అయమత్థో లబ్భతి, న ఏవం ‘‘మారపరిసా’’తి ఏత్థ, మారస్స పరిసాతి పన మారపరిసాతి అయమత్థో అధిప్పేతో. తేనాహ ‘‘మారకాయికానం…పే… న మారాన’’న్తి. మారకాయికానన్తి మారపక్ఖియానం. ఉగ్గట్ఠానదస్సనవసేనాతి సారజ్జితబ్బట్ఠానదస్సనవసేన, ఏవం ఉగ్గా ఖత్తియా అత్తనో పుఞ్ఞతేజేనాతి అధిప్పాయో. బ్రాహ్మణా తీసు వేదేసూతి ఇదం ఇతరేసం అవిసయదస్సనవసేన వుత్తం. వేదే సజ్ఝాయన్తాపి హి ఖత్తియా వేస్సా చ తదత్థవిచారణాయ యేభుయ్యేన అసమత్థా ఏవాతి. కస్మా పనేత్థ యామాదిపరిసా న గహితాతి? భుసం కామాభిగిద్ధతాయ యోనిసోమనసికారవిరహతో. యామాదయో హి ఉళారుళారే కామే పటిసేవన్తా తత్థాభిగిద్ధతాయ ధమ్మస్సవనాయ సభావేన చిత్తమ్పి న ఉప్పాదేన్తి, మహాబోధిసత్తానం పన బుద్ధానఞ్చ ఆనుభావేన ఆకడ్ఢియమానా కదాచి తేసం పయిరుపాసనాదీని కరోన్తి తాదిసే మహాసమయే. తేనేవ హి విమానవత్థుదేసనాపి తన్నిమిత్తా బహులా నాహోసి. మనుస్సానం వసేనాయం కతా.

పరచక్కవాళేసు చ మనుస్సానం విసేసాధిగమో నత్థీతి పుచ్ఛతి ‘‘కిం పన భగవా అఞ్ఞాని చక్కవాళానిపి గచ్ఛతీ’’తి. ఇతరో యదిపి తేసం అరియధమ్మాధిగమో నత్థి, వాసనాయ పన తత్థ గన్త్వా ధమ్మం దేసేతీతి దస్సేన్తో ‘‘ఆమగచ్ఛతీ’’తి ఆహ. కేయూరం నానావిధరతనపరిసిబ్బితసువణ్ణజాలవినద్ధం భుజాభరణం. అఙ్గదం నానాగన్ధగన్ధితం, కేవలం వా సువణ్ణమయం బాహువలయం. ఛిన్నస్సరాతి ద్విధాభూతస్సరా (దీ. ని. టీ. ౨.౧౭౨) గగ్గరస్సరాతి గగ్గరికాయ వియ గగ్గరాయమానఖరస్సరా (దీ. ని. టీ. ౨.౧౭౨; అ. ని. టీ. ౩.౮.౬౯). భాసన్తరన్తి తేసం భాసం (దీ. ని. టీ. ౨.౧౭౨; అ. ని. టీ. ౩.౮.౬౯) సన్ధాయాహ. ‘‘వీమంసా ఉప్పజ్జతీ’’తి సఙ్ఖేపతో వుత్తం వివరితుం ‘‘ఇదం వుత్తం హోతీ’’తిఆది వుత్తం.

సఙ్గమ్మాతి సమాగన్త్వా. ఆదితో లాపో ఆలాపో, వచనపటివచనవసేన సమం లాపో సల్లాపో. సమ్మా, సమఞ్ఞా వా కథా సంకథా, సంకథావ సాకచ్ఛా.

అట్ఠపరిసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

చతుయోనివణ్ణనా

౧౫౨. యవన్తి తాయ సత్తా అమిస్సితాపి సమానజాతితాయ మిస్సితా వియ హోన్తీతి యోని. సా పన అత్థతో అణ్డాదిఉప్పత్తిట్ఠానవిసిట్ఠో ఖన్ధానం భాగసో పవత్తివిసేసోతి ఆహ ‘‘ఖన్ధకోట్ఠాసో యోని నామా’’తి. అణ్డే జాతాతి పఠమాయ జాతియా వసేన వుత్తం, దుతియాయ పన అణ్డతో, అణ్డే వా భిజ్జమానే జాతాతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో. తేనాహ ‘‘అభినిబ్భిజ్జ జాయన్తీ’’తి. వినాతి ఏతేహి అణ్డాదీహి బాహిరపచ్చయేహి వినా. ఉప్పతిత్వా వియాతి ఉప్పజ్జనవసేన పతిత్వా వియ. బాహిరపచ్చయనిరపేక్ఖత్తాయేవ వా ఉపపతనే సాధుకారినో ఉపపాతికా, తే ఏవ ఇధ ఓపపాతికాతి వుత్తా. ఆది-సద్దేన గబ్భమలే నిబ్బత్తమహాపదుమకుమారాదీనం సఙ్గహో. నిజ్ఝామతణ్హికపేతానం నిచ్చం దుక్ఖాతురతాయ కామసేవనా నత్థి, తస్మా తే గబ్భసేయ్యకా న హోన్తి, జాలవన్తతాయ న తాసం కుచ్ఛియం గబ్భో సణ్ఠాతి, తస్మా తే ఓపపాతికాయేవ సంసేదజత్తాయపి అసమ్భవతో. నేరయికా వియాతి నిదస్సనాపదేసేన తేసమ్పి ఓపపాతికత్తం దీపేతి. అవసేసాతి నిజ్ఝామతణ్హికనేరయికే ఠపేత్వా అవసేసా వినిపాతికా. యక్ఖానం చాతుమహారాజికతాయ ఓపపాతికభావే ఏవ ఆపన్నే తం నివత్తేతుం ‘‘ఏవం యక్ఖాపీ’’తి వుత్తం. తథా హి తే న భుమ్మదేవా న చ వినిపాతికాతి.

చతుయోనివణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఞ్చగతివణ్ణనా

౧౫౩. గన్తబ్బాతి ఉపపజ్జితబ్బా. యథా హి కమ్మభవో పరమత్థతో అసతిపి కారకే పచ్చయసామగ్గియా సిద్ధో తంసమఙ్గినా సన్తానలక్ఖణేన సత్తేన కతోతి వోహరీయతి, తథా ఉపపత్తిభవలక్ఖణా గతియో పరమత్థతో అసతిపి గమకే తంతంకమ్మవసేన యేసం తాని కమ్మాని, తేహి గన్తబ్బాతి వోహరీయన్తీతి. ఏవం సద్దత్థతో గతిం దస్సేత్వా అత్థుద్ధారనయేనపి తం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. యేసు నిరయాదిభేదేసు ఉపపత్తిభవేసు గతి-సద్దో నిరూళ్హో, తతో అఞ్ఞత్థాపి గతిసద్దప్పవత్తి అత్థి, తం ఏకేన గతి-సద్దేన విసేసేత్వా ఆహ ‘‘గతిగతీ’’తి యథా ‘‘దుక్ఖదుక్ఖం, (సం. ని. ౪.౩౨౭) రూపరూప’’న్తి (విసుద్ధి. ౨.౪౪౯) చ. ఉప్పాదావత్థాయ గమనం ఉపగమనన్తి ‘‘నిబ్బత్తిగతీ’’తి వుత్తా. గతిన్తి చిత్తగతిం. తేనాహ ‘‘అజ్ఝాసయగతి నామా’’తి, అజ్ఝాసయప్పవత్తీతి అత్థో. తదట్ఠకథాయం (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౫౦౩) పన ‘‘గతిన్తి నిప్ఫత్తి’’న్తి అత్థో వుత్తో. బ్రహ్మనిమన్తనసుత్తే (మ. ని. ౧.౫౦౩) హి అయం పాళీతి. జుతిన్తి ఆనుభావం. విభవోతి వినాసో. సో హి విగమోతి అత్థేన గతి. తేనేవ నిబ్బానం అరహతో గతీతి (పరి. ౩౩౯) అనుపాదిసేసనిబ్బానం అరహతో గతి విగమో విభవోతి అనేకత్థత్తా ధాతూనం. ద్వేయేవ గతియోతి ద్వేవ నిప్ఫత్తియోతి అత్థోతి ఆహ ‘‘అయం నిప్ఫత్తిగతి నామా’’తి.

యస్స ఉప్పజ్జతి, తం బ్రూహేన్తో ఏవ ఉప్పజ్జతీతి అయో, సుఖం. నత్థి ఏత్థ అయోతి నిరయో. తతో ఏవ రమితబ్బం అస్సాదేతబ్బం తత్థ నత్థీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘నిరతిఅత్థేన నిరస్సాదట్ఠేన నిరయో’’తి. తిరియం అఞ్చితాతి దేవమనుస్సాదయో వియ ఉద్ధం దీఘా అహుత్వా తిరియం దీఘాభి అత్థో. పకట్ఠతో సుఖతో అయనం అపగమో పేచ్చభావో, తం పేచ్చభావం పత్తానం విసయోతి పేతయోనిమేవ వదతి. మనసో ఉస్సన్నత్తాతి సతిసూరభావబ్రహ్మచరియయోగ్యతాదిగుణవసేన ఉపచితమానసతాయ ఉక్కట్ఠగుణచిత్తతాయాతి అత్తో. అయం పనత్థో నిప్పరియాయతో జమ్బుదీపవాసీవసేన వేదితబ్బో. యథాహ – ‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ఠానేహి జమ్బుదీపికా మనుస్సా ఉత్తరకురుకే మనుస్సే అధిగ్గణ్హన్తి దేవే చ తావతింసే. కతమేహి తీహి? సూరా సతిమన్తో ఇధ బ్రహ్మచరియవాసో’’తి (అ. ని. ౯.౨౧). తేహి పన సమానరూపాదితాయ సద్ధిం పరిత్తదీపవాసీహి ఇతరమహాదీపవాసినోపి మనుస్సాతేవ పఞ్ఞాయింసు. లోకియా పన ‘‘మనునో అపచ్చభావేన మనుస్సా’’తి వదన్తి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన పరమత్థదీపనియం విమానవత్థుసంవణ్ణనాయం (వి. వ. అట్ఠ. ౩) వుత్తనయేన గహేతబ్బో. ఆనుభావేహీతి దేవానుభావసఙ్ఖాతేహి ఇద్ధివిసేసేహి. తత్థ కామా దేవా కామగుణేహి చేవ ఇద్ధివిసేసేహి చ ఇతరే ఇద్ధివిసేసేహేవ దిబ్బన్తి కీళన్తి జోతన్తి, సరణన్తి వా గమ్మన్తి, అభిత్థవియన్తీతి వా దేవాతి.

తిరచ్ఛానయోనిఞ్చాతిఆదీసూతి ఏత్థ తిరచ్ఛానయోనిపేత్తివిసయగ్గహణేన ఖన్ధానం ఏవ గహణం తేసం తాదిసస్స పరిచ్ఛిన్నస్స ఓకాసస్స అభావతో. యత్థ వా తే అరఞ్ఞసముద్దపబ్బతాదికే నిబద్ధవాసం వసన్తి, తాదిసస్స ఠానస్స వసేన ఓకాసోపి గహేతబ్బో. నిరయూపగాదీహి సత్తేహి మగ్గితబ్బతో మగ్గో పటిపజ్జితబ్బా పటిపదా చాతి తం తం కమ్మమేవ వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఉభయేనపీ’’తిఆది. యథా చ పటిపన్నోతి ఇమినా తస్స కమ్మస్స కతూపచితాకారమాహ. ఏత్థ చ నిరయగామిఞ్చ మగ్గం నిరయగామినిఞ్చ పటిపదన్తి ఇమినా సాధారణతో నిరయసంవత్తనియం కమ్మం వత్వా పున తం తం సన్తానపతితతాయ అసాధారణతం దస్సేతుం ‘‘యథాపటిపన్నో’’తిఆది వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. వినిపతన్తీతి వివసా, విరూపం వా నిపతన్తి. కస్మా పనేత్థ పఞ్చగతిపరిచ్ఛేదకఞాణం దస్సేన్తో భగవా ‘‘నిబ్బానఞ్చాహ’’న్తిఆదిమాహాతి అనుయోగం సన్ధాయాహ ‘‘ఇదం పనా’’తిఆది. న హి భగవా అత్తనో బుద్ధసుబుద్ధతం విభావేన్తో సావసేసం కత్వా దేసనం దేసేతి.

పఞ్చగతివణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఞాణపవత్తాకారవణ్ణనా

౧౫౪. ఞాణప్పవత్తాకారన్తి ఞాణస్స పవత్తిఆకారం, ఞాణస్స వా పవత్తిపకారం. ఏకన్తదుక్ఖాతి ఏకన్తేన దుక్ఖా అచ్చన్తదుక్ఖా. తా పన సబ్బకాలం దుక్ఖా సుఖాలయేనపి అసమ్మిస్సాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘నిచ్చదుక్ఖా నిరన్తరదుక్ఖా’’తి. బహలాతి అతనుకా, మహన్తాతి అత్థో. తిబ్బాతి వా తిఖిణా. ఖరాతి కక్ఖళా. కటుకాతి వా అనిట్ఠా. కస్సతి ఖణీయతీతి కాసు, ఆవాటో. కసీయతి చీయతీతి కాసు, రాసి. ఫునన్తీతి ద్వీహి హత్థేహి అఙ్గారాని ఉక్ఖిపిత్వా పటివాతం ఓఫునన్తి, తేన తేసం సకలసరీరం డయ్హతి. తేనాహ ‘‘పరిదడ్ఢగత్తా’’తి. పురిసప్పమాణం పోరిసం. ఏకపథేనేవాతి ఏకమగ్గభూతేనేవ. అనుక్కమనీయేనాతి ఉక్కమితుం అపక్కమితుం అసక్కుణేయ్యేన.

నను చ దిబ్బచక్ఖుఞాణం పచ్చుప్పన్నవణ్ణారమ్మణం, తేన కథం రూపన్తరసమఙ్గిం నిరయే నిబ్బత్తసత్తం ‘‘అయం సో’’తి జానాతీతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘తత్థ కిఞ్చాపీ’’తిఆది. యథాకమ్మూపగఞాణేన ‘‘అయం సో’’తి సల్లక్ఖేతి, తస్స పన దిబ్బచక్ఖుఆనుభావేన పత్తబ్బత్తా ‘‘దిబ్బచక్ఖుబలం నామ ఏతన్తి వుత్తం.

పురిమనయేనేవాతి ‘‘గూథకూపో వియ తిరచ్ఛానయోని దట్ఠబ్బా’’తిఆదినా అఙ్గారకాసుపమాయం వుత్తనయేనేవ. దుక్ఖా వేదనా బహులా ఏతాసూతి దుక్ఖబహులా. బహలపత్తపలాసోతి అవిరళతనువిపులపణ్ణో. సుఖపరిభోగం మహాపాసాదం దస్సేతుం ‘‘దీఘపాసాదో’’తి వుత్తం చతురస్సపాసాదాదీనం ఖుద్దకత్తా. ఉణ్ణామయఅత్థరణేనాతి ఉణ్ణామయలోహితఅత్థరణేన. ఉత్తరం ఉపరిభాగం ఛాదేతీతి ఉత్తరచ్ఛదో, వితానం. తం పన లోహితవితానం ఇధాధిప్పేతన్తి ‘‘రత్తవితానేనా’’తి వుత్తం.

అపరభాగయోజనాతి పాళియం ‘‘అపరేన సమయేనా’’తి వుత్తస్స అపరభాగస్స యోజనా. సా పన ఏకదేసేన పురిమభాగే వుత్తే ఏవ సువిఞ్ఞేయ్యా హోతీతి ‘‘యథా సో’’తిఆదిమాహ. మగ్గారుళ్హమేవాతి మగ్గం ఉపగతమత్తమేవ.

నియమాభావాతి ‘‘దిబ్బచక్ఖునావ పస్సతీ’’తి నియమస్స అభావా. ‘‘దిబ్బచక్ఖునాపి పస్సిస్సతీ’’తి ఇదం న అనుత్తరసుఖానుభవనస్స దిబ్బచక్ఖుగోచరత్తా వుత్తం, అనాగతస్స పన తస్స దిబ్బచక్ఖుపరిభణ్డభూతేన అనాగతంసఞాణేన దస్సనమేవాతి కారణూపచారేన వుత్తం. పాళియం పన ‘‘చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి’’చ్చేవ వుత్తం. ‘‘అత్థతో పన నానా హోతీ’’తి సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరితుం ‘‘దేవలోకసుఖం హీ’’తిఆదిం వత్వా యథాదస్సితఉపమాహిపి అయమత్థో పాకటో ఏవాతి దస్సేన్తో ‘‘ఉపమాయమ్పీ’’తిఆదిమాహ. గోత్రభుఞాణుప్పాదతో పట్ఠాయ నిరోధం పస్సిత్వా ఉప్పన్నమగ్గఫలపచ్చవేక్ఖణవసేన చేవ పరతో ఫలసమాపత్తిసమాపజ్జనవసేన చ అరియసావకో నిరోధే సయితో వియ హోతి తదపస్సయేనేవ పవత్తనతోతి ఆహ ‘‘నిరోధసయనవరగత’’న్తి. తేనాహ ‘‘నిబ్బానా…పే… పస్సతీ’’తి.

ఞాణపవత్తాకారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుక్కరకారికాదిసుద్ధివణ్ణనా

౧౫౫. పుచ్ఛానుసన్ధిఆదిఅనుసన్ధిత్తయతో అఞ్ఞత్తా ‘‘పాటియేక్కం అనుసన్ధివసేనా’’తి వుత్తం. న కేవలం ‘‘దుక్కరకారికాయ సుద్ధి హోతీ’’తి ఏవంలద్ధికో ఏవ, అథ ఖో దుక్కరచారీసు అభిప్పసన్నోతి దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. చతుకుణ్డికోతి ద్వీహి పాదేహి హత్థేహీతి చతూహి అఙ్గేహి కుణ్డనకో ఆహిణ్డనకో. ఛమానికిణ్ణన్తి భూమియం ఖిత్తం. భక్ఖసన్తి ఆహారం.

మచ్ఛరియమలాదిపాపధమ్మవిగమనతో మేత్తాదిగుణానుబ్రూహనతో చ బ్రహ్మం సేట్ఠం చరియన్తి బ్రహ్మచరియం, దానం. తథా హి తం భగవతా పణ్డితపఞ్ఞత్తం వుత్తం. ఏవం సేసేసుపి యథారహం బ్రహ్మచరియపరియాయో నిద్ధారేత్వా వత్తబ్బో. కిన్తి కీదిసం. వతన్తి సమాదిన్నవతం. సుచిణ్ణస్సాతి సుట్ఠు చిణ్ణస్స పుఞ్ఞస్స. ఇద్ధీతి ఆనుభావో. జుతీతి వత్థాభరణోభాససముజ్జలా సరీరప్పభా. బలవీరియూపపత్తీతి కాయబలేన చేవ ఉస్సాహేన చ సమన్నాగమో.

తేన పాణి కామదదోతి తేన అద్ధికానం ఉపగచ్ఛన్తానం హత్థం పసారేత్వా అసయ్హసేట్ఠినో దానట్ఠానదస్సనమయేన పుఞ్ఞేన ఇదాని మయ్హం హత్థో కప్పరుక్ఖో వియ కామదదో ఇచ్ఛితిచ్ఛితదాయీ, కామదదో హోన్తో చ మధుస్సవో ఇట్ఠవత్థువిస్సజ్జనకో జాతో. తేన మే బ్రహ్మచరియేనాతి తేన మమ యథావుత్తకాయవేయ్యావటియకమ్మసఙ్ఖాతేన సేట్ఠచరియేన. పుఞ్ఞన్తి పుఞ్ఞఫలం. తమ్పి హి పుజ్జసభావతో, ఉత్తరపదలోపేన వా ‘‘ఏవమిదం పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౮౦) ‘‘పుఞ్ఞ’’న్తి వుచ్చతి.

పఞ్చ సిక్ఖాపదాని సమాహటాని పఞ్చసిక్ఖాపదం యథా ‘‘తిభవం, తిసకట’’న్తి చ. బ్రహ్మచరియస్మిన్తి ధమ్మదేసనాయ. సా హి వినేయ్యానం బ్రహ్మభావావహనతో బ్రహ్మం సేట్ఠం చరియం, బ్రహ్మునో వా భగవతో వాచసికం చరియన్తి ‘‘బ్రహ్మచరియ’’న్తి వుచ్చతి.

సహస్సం మచ్చుహాయినన్తి సహస్సమత్తా అరహత్తసమధిగమేన మచ్చువిసయాతిక్కమేన మచ్చుపహాయినో జాతా. బ్రహ్మచారీ భవిస్సామాతి ఏత్థ యేన బ్రహ్మచరియేన తే బ్రహ్మచారినోతి వుచ్చన్తి, తం బ్రహ్మచరియం నిద్ధారేత్వా ఆహ ‘‘మేథునవిరతి బ్రహ్మచరియన్తి వుత్తా’’తి.

నాతిక్కమామాతి న అతిచరామ అగమనీయట్ఠానేపి ఇతరత్థాపి న వీతిక్కమామ. తేనాహ ‘‘అఞ్ఞత్ర తాహి బ్రహ్మచరియం చరామా’’తి. అమ్హన్తి అమ్హాకం.

అత్తదమనవసేనాతి యథాపటిఞ్ఞం అరహన్తానం అనుకరణాకారేన పవత్తచిత్తదమనవసేన, మనచ్ఛట్ఠానం ఇన్ద్రియానం దమనేనాతి అత్థో. సిఖాప్పత్తసేట్ఠచరియతాయ అరియమగ్గో బ్రహ్మచరియం. బ్రహ్మం సేట్ఠం చరతి ఏతేనాతి బ్రహ్మచరియం, సత్థుసాసనం.

అతరమానానన్తి న తరమానానం దేసకాలం ఉదిక్ఖన్తానం. ఫలాసావ సమిజ్ఝతీతి సుదుల్లభఫలేపి ఆసా సమ్మాపయోగమన్వాయ సమిజ్ఝతి ఏవ. విపక్కబ్రహ్మచరియోస్మీతి విసేసేన నిప్ఫన్నపణీతజ్ఝాసయో పరిపుణ్ణఉళారమనోరథో. సో హి సేట్ఠమనోసమాచారతాయ బ్రహ్మచరియపరియాయేన వుత్తో.

ఇదమేవ సుత్తం ఆగతట్ఠానన్తి అధిప్పాయో తేపిటకే బుద్ధవచనే ఇదమేవ సుత్తపదం ‘‘వీరియం బ్రహ్మచరియ’’న్తి ఆగతట్ఠానన్తి అత్థో. వీరియఞ్హి తస్మిం విసయే ఉత్తమం పరముక్కంసగతం తాదిసచరియాహేతు చాతి బ్రహ్మచరియన్తి ఇధ వుత్తం. చతురఙ్గసమన్నాగతన్తి చతుబ్బిధదుక్కరకిరియాయ సాధకస్స చతుబ్బిధస్స అత్తనో పవత్తిఆకారస్స వసేన చతురఙ్గసమన్నాగతం.

కోచి ఛిన్నభిన్నపటపిలోతికధరో దసన్తయుత్తస్స వత్థస్స అభావతో నిచ్చేలోతి వత్తబ్బతం లభేయ్యాతి తం నివత్తేన్తో ఆహ ‘‘నగ్గో’’తి. ఏవం అకాసిం, ఏవమ్పి సత్తపీళా మా అహోసీతి అధిప్పాయో. యథా ‘‘అభిహటం న సాదియామీ’’తిఆది (మ. ని. ౧.౧౫౫) భిక్ఖాపరియేసనే ఉక్కట్ఠచారితాదస్సనం, ఏవం ‘‘నఏహి భద్దన్తికాదిభావోపీ’’తి గహేతబ్బం. పురిసన్తరగతాయాతి పురిససమీపగతాయ. సంకిత్తీయన్తి ఏతాయాతి సంకిత్తి, గామవాసిఆదీహి సముదాయవసేన కరియమానకిరియా. ఇధ పన భత్తసంకిత్తి అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘సంకిత్తేత్వా కతభత్తేసూ’’తి. దదన్తి తాయాతి దత్తి. ఏకాహం అన్తరభూతం ఏతస్స అత్థీతి ఏకాహికం. ఏస నయో సేసపదేసుపి. ఏకాహవారేనాతి ఏకాహికవారేన. ‘‘ఏకాహిక’’న్తిఆదినా వుత్తవిధిమేవ పటిపాటియా పవత్తభావం దస్సేతుం పున వుత్తం. తేనాహ ‘‘ఇతి ఏవరూప’’న్తిఆది.

ఏరకతిణాదీని వాతి ఏరకతిణాదీని గన్థిత్వా కతనివాసనాని ఛవదుస్సాని, నిహీనదుస్సానీతి అత్థో. తన్తావుతానన్తి తన్తం పసారేత్వా వీతానం. పకతికణ్టకేతి సలాకకణ్టకే.

౧౫౬. నేకవస్సగణసఞ్జాతన్తి అనేకవస్ససమూహసఞ్జాతం. నను చ ఇదానేవ ‘‘సాయతతియకమ్పి ఉదకోరోహనానుయోగమనుయుత్తో’’తి వుత్తం, ‘‘నేకవస్సగణికం రజోజల్లం కాయే సన్నిచిత’’న్తి చ, తదుభయం ఏకస్మిం కథం సమ్భవతీతి ఆహ ‘‘ఇదం అత్తనో రజోజల్లకవతసమాదానకాలం సన్ధాయ వదతీ’’తి. ఏతేనేవ ‘‘అచేలకో హోమీ’’తి వుత్తఅచేలకపటిఞ్ఞా, ‘‘సాణానిపి ధారేమీ’’తిఆదినా వుత్తఛన్నకపటిఞ్ఞా, తత్థాపి సాణ-మసాణ-ఛవదుస్సాది-నివత్థ-పటిఞ్ఞా చ అవిరుద్ధాతి దట్ఠబ్బా తస్మిం తస్మిం కాలే తథా తథా పటిపన్నత్తా. తేతి అచేలకా. సఙ్ఘాతన్తి సబ్బసో ఘాతం. తేనాహ ‘‘వధ’’న్తి. సీలవా నామ నత్థి ‘‘అనభిసన్ధికమ్పి పాపం హోతీ’’తి ఏవం లద్ధికత్తా. సీలం అధిట్ఠాయాతి ఇదం పటిక్కమనకిరియం సన్ధాయ వుత్తం.

పాసణ్డపరిగ్గహణత్థాయాతి పాసణ్డేసు అసారసారభావవీమంసనత్థాయ. తం పబ్బజ్జన్తి ఆజీవకపబ్బజ్జం. వికటభోజనేతి వికతభోజనే విరూపభోజనే. తేనాహ ‘‘అపకతిభోజనే’’తి.

౧౫౭. భింసనకతస్మిన్తి భావసాధనభావీ ఇదం పదన్తి ఆహ ‘‘భింసనకతస్మిం భింసనకకిరియాయా’’తి. ‘‘భింసనకత్తస్మి’’న్తి వత్తబ్బే ఏకస్స త-కారస్స లోపో దట్ఠబ్బో. యేభుయ్యగ్గహణం లోమవన్తవసేనపి యోజేతబ్బం, న లోమవసేనాతి ఆహ ‘‘బహుతరానం వా’’తిఆది.

సు-సద్దే ఉ-కారస్స ఓ-కారం కత్వా పాళియం ‘‘సోతత్తో’’తి వుత్తన్తి తదత్థం వివరన్తో ‘‘సుతత్తో’’తి ఆహ. సుట్ఠు అవతత్తోతి వా సోతత్తో. సోసిన్నోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సుద్ధివసనత్థాయాతి సంసారసుద్ధిగవేసనత్థాయ.

విహారస్మిన్తి పచ్చత్తే భుమ్మవచనన్తి ఆహ ‘‘విహారో ఏవ హి ‘విహారస్మి’న్తి వుత్తో’’తి. తేనేవ చాతి తేనేవ విభత్తివిపల్లాసవసేన. ఏవం అత్థోతి అయం ఏవం లిఙ్గవిపల్లాసవసేన అత్థో వేదితబ్బో. దుక్ఖప్పత్తోతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. సబ్బత్థాతి సుఖదుక్ఖే లాభాలాభాదికే చ. తులితోతి తులాసదిసో.

దుక్కరకారికాదిసుద్ధివణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఆహారసుద్ధివణ్ణనా

౧౫౮. సుజ్ఝితున్తి సంసారతో సుజ్ఝితుం.

౧౫౯. ఆసీతికపబ్బానీతి ఆసీతికపిట్ఠిపబ్బాని, ‘‘కాళపబ్బానీ’’తి వదన్తి. పబ్బానం మజ్ఝే. ఉన్నతున్నతానీతి మంసే మిలాతే ద్విన్నం సన్ధీనం అన్తరే వాతేనుద్ధుమాతధమనీజాలతాయ ఉన్నతాని ఉన్నతానీతి. ఆనిసదన్తి ఆనిసదట్ఠానం. నిసిన్నట్ఠానన్తి పంసూహి, వాలికాహి వా నిచితం నిసిన్నట్ఠానం. సరపోఙ్ఖేనాతి సరస్స పోఙ్ఖప్పదేసేన, సరపోఙ్ఖసఞ్ఞితేన వా మగ్గేన. అక్కన్తన్తి అక్కన్తట్ఠానం. తక్కగోళికసదిసానం, సరీరఘంసనత్థం కత కురువిన్దగోళకానం వా ఆవళి వట్టనాహారో. వంసతోతి పిట్ఠివంసతో. మణ్డలేతి భిత్తిపాదానం మత్థకే ఠపితమణ్డలకే సీసగ్గేన పతిట్ఠహన్తి. న ఏవం ఫాసుళియోతి యథా యథా వుత్తగోపానసియో పపతా తిట్ఠన్తి, న ఏవం బోధిసత్తస్స ఫాసుకాపి పపతా ఠితా.

ఓక్ఖాయికాతి అవక్ఖాయికా, హేట్ఠా హుత్వా నిన్నభావేన పఞ్ఞాయమానా. ఏవరూపాతి యథావుత్తరూపా, నిన్నతరాతి అత్థో. యావ పిట్ఠికణ్టకంఅల్లీనా హోతీతి మయ్హం ఉదరచ్ఛవి యావ పిట్ఠికణ్టకం, తావ తం ఆహచ్చ ఠితత్తా అల్లీనా హోతి ఉదరియస్స పరిక్ఖయేన అన్తానఞ్చ సుట్ఠుమిలాతతాయ. భారియభారియాతి గరుతరా. సహఉదరచ్ఛవిం పిట్ఠికణ్టకం, సహపిట్ఠికణ్టకం ఉదరచ్ఛవిన్తి యోజనా. నేవ నిక్ఖమతి ఆహారసన్నిస్సయఆపోధాతుయా సబ్బసో విసుక్ఖత్తా. పూతిమూలానీతి లోమమూలానం పరిబ్రూహనకే మంసే లోహితే చ పరిక్ఖీణే తాని సుక్ఖాని ఠానతో భట్ఠాని అభావేనేవ ‘‘పూతిమూలానీ’’తి వుత్తాని. తేనాహ ‘‘తస్స పనా’’తిఆది.

అధిగతాతి ఇదాని అధిగతా. యథా ఏతరహి విపస్సనాపఞ్ఞాయ అధిగతత్తాతి ఇమినా కిఞ్చాపి మహాబోధిసత్తా పరిపాకగతఞాణా వసీభూతజ్ఝానాభిఞ్ఞా విపస్సనాయ పరికమ్మం కరోన్తి, యథా చ నేసం చరిమభవే విపస్సనాచారో, న తథా తదాతి దస్సేతి. ఏతదేవాతి యం యేన వుత్తం అత్థజాతం, ఏతదేవ ఏత్థ ఏతస్మిం పాఠపదేసే యుత్తం పుబ్బేనాపరం అవిరుజ్ఝనతో. ఇతరథాతి భిక్ఖూహి వుత్తప్పకారేన అననురూపో సియా ‘‘ఇమిస్సా’’తి వుత్తాయ అఞ్ఞత్తే.

ఆహారసుద్ధివణ్ణనా నిట్ఠితా.

సంసారసుద్ధిఆదివణ్ణనా

౧౬౦. సంసారేనాతి అపరాపరం చవనుపపజ్జనవసేన భవేసు సంసరణేన. యం సన్ధాయ వుత్తం –

‘‘ఖన్ధానఞ్చ పటిపాటి, ధాతుఆయతనాన చ;

అబ్బోచ్ఛిన్నం వత్తమానా, సంసారోతి పవుచ్చతీ’’తి. (విసుద్ధి. ౨.౬౧౯; దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౯౫; సం. ని. అట్ఠ. ౨.౨.౬౦; అ. ని. అట్ఠ. ౨.౪.౧౯౯; ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా; విభ. అట్ఠ. ౨౨౬; సు. ని. అట్ఠ. ౨.౫౨౩; ఉదా. అట్ఠ. ౩౯; ఇతివు. అట్ఠ. ౧౪, ౫౮; థేరగా. అట్ఠ. ౧.౬౭, ౯౯; బు. వం. అట్ఠ. ౫౮; చూళని. అట్ఠ. ౬; పటి. మ. అట్ఠ. ౨.౧.౧౧౭; విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౧౨౭; అ. ని. టీ. ౨.౪.౯; సారత్థ. టీ. ౧.౧);

బహుకన్తి బహుకాలం బహుక్ఖత్తుం. ఉపపజ్జిత్వాతి తత్థ తత్థ భవే నిబ్బత్తిత్వా. ఆవాసేనాతి తస్మిం తస్మిం సత్తావాసే ఆవసనేన నిబ్బత్తిత్వా జీవనేన. ఖన్ధాయేవ వుత్తా తేసంయేవ పవత్తివిసేసస్స తేన తేన పరియాయేన వుత్తత్తా. బహుయాగేతి అజసూకరగోమాయ్వాదికే బహువిధే మహాయఞ్ఞే. బహుఅగ్గీతి వాచాపేయ్యాదివసేన అన్తమసో పాకయఞ్ఞాదివసేన చ బహుకేపి అగ్గీ పరిచరణేన.

౧౬౧. బాలదారకోపి ‘‘దహరో’’తి వుచ్చతీతి తతో విసేసనత్థం ‘‘యువా’’తి వుత్తం. అతిక్కన్తపఠమవయా సత్తా సభావేన పలితసిరా హోన్తీతి పఠమవయే ఠితభావం దస్సేతుం ‘‘సుసుకాళకేసో’’తి వుత్తం. జరాజిణ్ణోతి జరాయ జిణ్ణో, న అకాలికేన జరాయ అభిభూతో. ఉక్కంసగతబుద్ధతాయ వుద్ధో. తేనాహ ‘‘వడ్ఢిత్వా ఠితఅఙ్గపచ్చఙ్గో’’తి, ఆరోహపరిణాహవసేన వుద్ధిరహితోతి అత్థో. జాతిమహల్లకోతి జాతియా మహల్లకో, న భోగపరివారాదీహీతి అత్థో. అద్ధగతోతి ఏత్థ అద్ధ-సద్దో దీఘకాలవాచీతి ఆహ ‘‘బహుఅద్ధానం గతో’’తి. వయోతిఆదిపదలోపేనాయం నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘పచ్ఛిమవయ’’న్తి. పదసతమ్పి…పే… సమత్థతాతి పదసతమ్పి పదసహస్సమ్పి సోతపథమాగచ్ఛన్తమేవ ఉగ్గహణసమత్థతా పరిగ్గహేతుం సమత్థతా. అయఞ్చ గతియా బ్యాపారోతి సక్కా విఞ్ఞాతుం గహణమత్తభావతో. తదేవాతి పదసతమ్పి పదసహస్సమ్పి. ఆధారణం అపిలాపనవసేన హదయే ధారణం. ఉపనిబన్ధనం యథా న పముట్ఠం హోతి, తథా ఉపేచ్చ అపరాపరం నిబన్ధనం. అయం పన సతియా బ్యాపారోతి సక్కా విఞ్ఞాతుం. పాళియఞ్చ ‘‘పరమాయ గతియా చ సతియా చ ధితియా చా’’తి వుత్తం, పరతో చ ‘‘ఏవం అధిమత్తగతిమన్తో’’తి వుత్తం. సమత్థవీరియం ధితి నామాతి విసిట్ఠవిసయం దస్సేన్తో యథావుత్తసతిసమాయోగం తస్స దీపేతి. తస్సాతి యథావుత్తగతిసతిధితీహి సుభధాతవచీపరిచితస్స పరియత్తిధమ్మస్స ఆగమవసేన అత్థదస్సనసమత్థతా యుత్తివసేన కారణదస్సనసమత్థతా.

దళ్హం (అ. ని. టీ. ౩.౯.౩౮) థిరం ధను ఏతస్సాతి దళ్హధన్వా, సో ఏవ ఇధ ‘‘దళ్హధమ్మా’’తి వుత్తో. పటిసత్తువిధమనత్థం ధనుం గణ్హాతీతి ధనుగ్గహో, సో ఏవ ఉసుం సరం అసతి ఖిపతీతి ఇస్సాసోతి ఆహ ‘‘ధనుం గహేత్వా ఠితో ఇస్సాసో’’తి. ద్విసహస్సపలం లోహాదిభారం వహితుం సమత్థం ద్విసహస్సథామం. తేనాహ ‘‘ద్విసహస్సథామం నామా’’తిఆది. దణ్డేతి ధనుదణ్డే. యావ కణ్డప్పమాణాతి దీఘతో యత్తకం కణ్డస్స పమాణం, తత్తకే ధనుదణ్డే ఉక్ఖిత్తమత్తే ఆరోపితో చేవ హోతి జియాదణ్డో, సో చ భారో పథవితో ముచ్చతి, ఏవం ఇదం ‘‘ద్విసహస్సథామం నామ ధనూతి దట్ఠబ్బం. ఉగ్గహితసిప్పోతి ఉగ్గహితధనుసిప్పో. కతహత్థోతి థిరతరం లక్ఖేసు అవిరజ్ఝనసరక్ఖేపో. ఈదిసో పన తత్థ వసీభూతో కతహత్థో నామ హోతీతి ఆహ ‘‘చిణ్ణవసీభావో’’తి. కతం రాజకులాదీసు ఉపేచ్చ అసనం ఏతేన సో కతూపాసనోతి ఆహ ‘‘రాజకులాదీసు దస్సితసిప్పో’’తి. ఏవం కతన్తి ఏవం అన్తోసుసిరకరణాదినా సల్లహుకం కతం.

ఓలోకేతీతి ఉదిక్ఖతి. ఏవం సన్తేపి తేసం వారో పఞ్ఞాయతీతి తేసం భిక్ఖూనం ‘‘అయం పఠమం పుచ్ఛతి, అయం దుతియ’’న్తిఆదినా పుచ్ఛనవారో తాదిసస్స పఞ్ఞవతో పఞ్ఞాయతి సుఖుమస్స అన్తరస్స లబ్భనతో. బుద్ధానం పన వారోతి ఈదిసే ఠానే బుద్ధానం దేసనావారో అఞ్ఞేసం నపఞ్ఞాయనతో బుద్ధానంయేవ పఞ్ఞాయతి. ఇదాని తమేవ పఞ్ఞాయనతం యుత్తితో దస్సేన్తో ‘‘విదత్థిచతురఙ్గులఛాయ’’న్తిఆదిమాహ. అచ్ఛరాసఙ్ఘాటమత్తే ఖణే అనేక-కోటిసహస్స-చిత్తపవత్తిసమ్భవతో ‘‘విదత్థిచతురఙ్గులఛాయం అతిక్కమనతో పురేతరంయేవ భగవా…పే… కథేతీ’’తి వత్వా తతో లహుతరాపి సత్థు దేసనాపవత్తి అత్థేవాతి దస్సేన్తో ‘‘తిట్ఠన్తు వా తావ ఏతే’’తిఆదిమాహ. ఇదాని తత్థ కారణం దస్సేతుం ‘‘కస్మా’’తిఆది వుత్తం. సోళస పదాని కథేతీతి ఏతేన లోకియజనస్స ఏకపదుచ్చారణక్ఖణే భగవా అట్ఠవీససతపదాని కథేతీతి దస్సేతి. ఇదాని తస్సపి కారణం దస్సేతుం ‘‘కస్మా’’తిఆది వుత్తం.

ధమ్మోతి పాళి. పజ్జతి అత్థో ఏతేనాతి పదం, తదత్థో. అత్థం బ్యఞ్జేతీతి బ్యఞ్జనం, అక్ఖరం. తఞ్హి పదవాక్యక్ఖరభావేహి పరిచ్ఛిజ్జమానం తం తం అత్థం బ్యఞ్జేతి పకాసేతి. తేనాహ ‘‘ధమ్మపదబ్యఞ్జనన్తి పాళియా పదబ్యఞ్జనం, తస్స తస్స అత్థస్స బ్యఞ్జనకం అక్ఖర’’న్తి. ఏతేన అపరాపరేహి పదబ్యఞ్జనేహి సుచిరమ్పి కాలం కథేన్తస్స తథాగతస్స న కదాచి తేసం పరియాదానం అత్థీతి దస్సేతి. పఞ్హం బ్యాకరోన్తి ఏతేనాతి పఞ్హబ్యాకరణం, తథాపవత్తపటిభానం. అపరిక్ఖయపటిభానా హి బుద్ధా భగవన్తో, యతో వుత్తం ‘‘నత్థి ధమ్మదేసనాయ హానీ’’తి (దీ. ని. టీ. ౩.౧౪౧, ౩౦౫; విభ. మూలటీ. ౧.సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా). తేనాహ ‘‘ఇమినా కిం దస్సేతీ’’తిఆది. తథా ఆసన్నపరినిబ్బానస్సపి భగవతో దేసనాయ ఇతరాయ చ విసేసాతావోతి పఠమబుద్ధవచనమ్పి మజ్ఝిమబుద్ధవచనమ్పి పచ్ఛిమబుద్ధవచనమ్పి సదిసమేవ. ఆసీతికవస్సతో పరం పఞ్చమో ఆయుకోట్ఠాసో.

౧౬౨. కామఞ్చేత్థ భగవతా నాగసమాలత్థేరస్స అచ్ఛరియఅబ్భుతపవేదనముఖేన అత్తనో లోమానం హట్ఠభావస్స పవేదితత్తా ‘‘లోమహంసనపరియాయో’’తి నామం గహితం, తథాపి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణాది-అనఞ్ఞసాధారణఞాణానుభావ-విభావనాదివసేన సోళససమూహతో సీహనాదస్స నదనేన దేసనాయ పవత్తితత్తా ‘‘మహాసీహనాదో’’త్వేవ సఙ్గీతికారమహాథేరేహి నామం ఠపితన్తి దట్ఠబ్బం.

మహాసీహనాదసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.