౧. చూళసీహనాదసుత్తవణ్ణనా

౧౩౯. సుత్తదేసనావత్థుసఙ్ఖాతస్స అత్థస్స ఉప్పత్తి అట్ఠుప్పత్తి, సా తస్స అత్థీతి అట్ఠుప్పత్తికోతి వుత్తోవాయమత్థో. లాభసక్కారపచ్చయాతి లాభసక్కారనిమిత్తం, భగవతో సఙ్ఘస్స చ ఉప్పన్నలాభసక్కారహేతు, అత్తనో వా లాభసక్కారుప్పాదనహేతు. తిత్థియపరిదేవితేతి తిత్థియానం ‘‘కిం భో సమణోయేవ గోతమో సమణో’’తిఆదినా విప్పలపనిమిత్తం. ‘‘మహాలాభసక్కారో ఉప్పజ్జీ’’తి వత్వా సమన్తపాసాదికత్థం తస్స ఉప్పత్తికారణం దస్సేన్తో ‘‘చతుప్పమాణికో హీ’’తిఆదిమాహ. చత్తారి పమాణాని చతుప్పమాణాని, చతుప్పమాణాని ఏతస్స అత్థీతి చతుప్పమాణికో. లోకోయేవ సఙ్గమ్మ సమాగమ్మ వసనట్ఠేన లోకసన్నివాసో, సత్తకాయోతి అత్థో. పమినాతి ఉళారతాదివిసేసం ఏతేనాతి పమాణం (అ. ని. టీ. ౨.౪.౬౫) రూపం రూపకాయో పమాణం ఏతస్సాతి రూపప్పమాణో. తతో ఏవ రూపే పసన్నోతి రూపప్పసన్నో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఘోసోతి పవత్తథుతిఘోసో (అ. ని. టీ. ౨.౪.౬౫). లూఖన్తి పచ్చయలూఖతా. ధమ్మోతి సీలాదయో గుణధమ్మా అధిప్పేతా.

తేసం పుగ్గలానం. ఆరోహన్తి ఉచ్చతం. సా చ ఖో తస్మిం తస్మిం కాలే పమాణయుత్తా దట్ఠబ్బా. పరిణాహన్తి నాతికిసనాతిథూలతావసేన మితపరిణాహం. సణ్ఠానన్తి తేసం తేసం అఙ్గపచ్చఙ్గానం సుసణ్ఠితతం. పారిపూరిన్తి సబ్బేసం సరీరావయవానం పరిపుణ్ణతం అవేకల్లతం. తత్థ పమాణం గహేత్వాతి తస్మిం రూపే రూపసమ్పత్తియం పమాణభావం ఉపాదాయ. పసాదం జనేతీతి అధిమోక్ఖం ఉప్పాదేతి.

పరవణ్ణనాయాతి ‘‘అముకో ఏదిసో చ ఏదిసో చా’’తి యసగుణవచనేన. పరథోమనాయాతి సమ్ముఖావ పరస్స సిలాఘుప్పాదనేన అభిత్థవనేన. పరపసంసనాయాతి పరమ్ముఖా పరస్స గుణసంకిత్తనేన. పరవణ్ణహారికాయాతి పరమ్పరవణ్ణహారికాయ పరమ్పరాయ పరస్స కిత్తిసద్దూపసంహారేన. తత్థాతి తస్మిం థుతిఘోసే.

చీవరలూఖన్తి థూలజిణ్ణబహుతున్నకతాదిం చీవరస్స లూఖభావం. పత్తలూఖన్తి అనేకగన్థికాహతాదిం పత్తస్స లూఖభావం. వివిధం వా దుక్కరకారికన్తి ధుతఙ్గసేవనాదివసేన పవత్తం నానావిధం దుక్కరచరియం.

సీలం వా పస్సిత్వాతి సీలపారిపూరివసేన విసుద్ధం కాయవచీసుచరితం ఞాణచక్ఖునా పస్సిత్వా. ఝానాదిఅధిగమసిద్ధం సమాధిం వా. విపస్సనాభిఞ్ఞాసఙ్ఖాతం పఞ్ఞం వా.

భగవతో సరీరం దిస్వాతి సమ్బన్ధో. రూపప్పమాణోపి సమ్మాసమ్బుద్ధేయేవ పసీదతి అపరిమితకాలసముపచితపుఞ్ఞానుభావనిప్ఫన్నాయ సబ్బసో అనవజ్జాయ సబ్బాకారపరిపుణ్ణావయవాయ రూపకాయసమ్పత్తియా సమన్తపాసాదికత్తా, యస్సా రుచిరభావో విసుద్ధే విగతవలాహకే దేవే పుణ్ణమాసియం పరిపుణ్ణకలాభాగమణ్డలం చన్దమణ్డలం అభిభవిత్వా అతిరోచతి, పభస్సరభావో సరదసమయం సంవద్ధితదిగుణతేజకిరణజాలసముజ్జలం సూరియమణ్డలం అభిభవతి, సోమ్మకిరణరససముజ్జలభావేహి తదుభయేహి అభిభుయ్య వత్తమానం ఏకస్మిం ఖణే దససహస్సిలోకధాతుం విజ్జోతనసమత్థం మహాబ్రహ్మునో పభాసముదయం అభివిహచ్చ భాసతే తపతే విరోచతి చ.

సతిపి అఙ్గపరిచ్చాగాదీనం దానపారమిభావే పరిచ్చాగవిసేసభావదస్సనత్థఞ్చేవ సుదుక్కరభావదస్సనత్థఞ్చ అఙ్గపరిచ్చాగాదిగ్గహణం, తత్థాపి చ అఙ్గపరిచ్చాగతో విసుం నయనపరిచ్చాగగ్గహణం, పరిచ్చాగభావసామఞ్ఞేపి రజ్జపరిచ్చాగతో పుత్తదారపరిచ్చాగగ్గహణఞ్చ కతం. ఆదినా నయేనాతి ఆది-సద్దేన పుబ్బయోగపుబ్బచరియాదిహేతుసమ్పత్తియా, ‘‘ఇతిపి సో భగవా’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౧౫౭, ౨౫౫) వుత్తాయ ఫలసమ్పత్తియా, ‘‘సో ధమ్మం దేసేతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౨౫౫) వుత్తాయ సత్తుపకారకిరియాయ చ సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. సమ్మాసమ్బుద్ధేయేవ పసీదతి యథావుత్తగుణానం అనఞ్ఞసాధారణభావతో అచ్ఛరియబ్భుతభావతో చ. సేసేసుపి ఏసేవ నయో.

‘‘చీవరలూఖం దిస్వా’’తి వత్వా తం దస్సేతుం ‘‘సచే భగవా’’తిఆది వుత్తం. సాణపంసుకూలచీవరేనాతి మతకళేవరం పలివేఠేత్వా ఛడ్డితేన తుమ్బమత్తే కిమీ పప్ఫోటేత్వా గహితేన సాణపంసుకూలచీవరేన. భారియన్తి గరుకం, దుక్కరన్తి అత్థో. వధుయువతీమజ్ఝిమిత్థివసేన, బాలయోబ్బనపురాణవసేన వా తివిధనాటకతా. హరేణుయూసం మణ్డలకలాయరసో. ‘‘యాపేస్సతి నామా’’తి నామ-సద్దం ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. నామ-సద్దయోగేన హి అనాగతకాలస్స వియ పయోగో, యాపేతి ఇచ్చేవ అత్థో. అప్పాణకన్తి నిరస్సాసం నిరోధితస్సాసపస్సాసం.

సమాధిగుణన్తి సాధారణతో వుత్తమత్థం వివరతి ఝానాదిగ్గహణేన. మానదబ్బనిమ్మదనేన నిబ్బిసేవనభావాపాదనమ్పి దమనమేవాతి వుత్తం ‘‘పాథికపుత్తదమనాదీనీ’’తి. ఆది-సద్దేన సచ్చకాళవకబకదమనాదీనం సఙ్గహో. బావేరున్తి ఏవంనామకం విసయం. సరసమ్పన్నోతి అట్ఠఙ్గసమన్నాగతేన సరేన సమన్నాగతో. తేన బ్రహ్మస్సరతాకరవీకభాణితాదస్సనేన లక్ఖణహారనయేన అవసేసలక్ఖణపారిపూరిం వియ తదవినాభావతో బుద్ధానం దేసనావిలాసఞ్చ విభావేతి.

హతప్పభాతి బుద్ధానుభావేన విగతతేజా. కాళపక్ఖూపమేతి సత్తానం బ్యామోహన్ధకారాభిభవేన కాళపక్ఖరత్తూపమే. సూరియేతి సూరియే ఉదయిత్వా ఓభాసేన్తేతి అధిప్పాయో.

సిఙ్ఘాటకేతి తికోణరచ్ఛాయం. చతుక్కేతి సన్ధియం. పరిదేవన్తీతి అనుత్థుననవసేన విప్పలపన్తి. సోకాధికకతో హి వచీపలాపో పరిదేవో. లోకే ఉప్పజ్జమానేయేవ ఉప్పన్నాతి అత్తనో దిట్ఠివాదస్స పురాతనభావం దీపేన్తి.

సేసపదేసుపీతి ‘‘ఇధ దుతియో సమణో’’తిఆదీసు సేసవారేసుపి (అ. ని. టీ. ౨.౪.౨౪౧-౨౪౨) యథా హి ‘‘వివిచ్చేవ కామేహీ’’తి (పారా. ౧౧; దీ. ని. ౧.౨౨౬; సం. ని. ౨.౧౫౨; అ. ని. ౪.౧౨౩) ఏత్థ కతో నియమో ‘‘వివిచ్చ అకుసలేహీ’’తి (పారా. ౧౧; దీ. ని. ౧.౨౨౬; సం. ని. ౨.౧౫౨; అ. ని. ౪.౧౨౩) ఏత్థాపి కతోయేవ హోతి సావధారణస్సేవ అత్థస్స ఇచ్ఛితబ్బత్తా, ఏవమిధాపీతి. తేనాహ ‘‘దుతియాదయోపీ’’తిఆది. సామఞ్ఞఫలాధిగమవసేన నిప్పరియాయతో సమణభావోతి తేసం వసేనేత్థ చత్తారో సమణా దేసితాతి తమత్థం సుత్తన్తరేన సమత్థేతుం ‘‘తేనేవాహా’’తిఆది వుత్తం. పటిపత్తిక్కమేన దేసనాక్కమేన చ సకదాగామిఆదీనం దుతియాదితా వుత్తాతి సోతాపన్నస్స పఠమతా అవుత్తసిద్ధాతి న చోదితా. ఫలట్ఠకసమణావ అధిప్పేతా సమితపాపసమణగ్గహణతో. కస్మా పనేత్థ మహాపరినిబ్బానే వియ మగ్గట్ఠా తదత్థాయ పటిపన్నా చ న గహితాతి? వేనేయ్యజ్ఝాసయతో. తత్థ హి మగ్గాధిగమత్థాయ విపస్సనాపి ఇతో బహిద్ధా నత్థి, కుతో మగ్గఫలానీతి దస్సేన్తేన భగవతా ‘‘ఞాయస్స ధమ్మస్స పదేసవత్తీ, ఇతో బహిద్ధా సమణోపి నత్థీ’’తి వుత్తం. ఇధ పన నిట్ఠానప్పత్తమేవ తంతంసమణభావం గణ్హన్తేన ఫలట్ఠకసమణావ గహితా ‘‘మగ్గట్ఠతో ఫలట్ఠో సవిసేసం దక్ఖిణేయ్యో’’తి. స్వాయమత్థో ద్వీసు సుత్తేసు దేసనాభేదేనేవ విఞ్ఞాయతీతి.

రిత్తాతి వివిత్తా. తుచ్ఛాతి నిస్సారా పటిపన్నకసారాభావతో. పవదన్తి ఏతేహీతి పవాదా, దిట్ఠిగతికానం నానాదిట్ఠిదీపకా సమయాతి ఆహ ‘‘చత్తారో సస్సతవాదా’’తిఆది. తత్థ యం వత్తబ్బం, తం పరతో ఆగమిస్సతి. తేతి యథావుత్తసమణా. ఏత్థాతి ‘‘పరప్పవాదా’’తి వుత్తే బాహిరకసమయే.

యన్తి యస్మిం. భుమ్మత్థే హి ఇదం పచ్చత్తవచనం. ఞాయో వుచ్చతి సహ విపస్సనాయ అరియమగ్గో. తేన హి నిబ్బానం ఞాయతి గమ్మతి పటివిజ్ఝతీతి. సో ఏవ నిబ్బానసమ్పాపకహేతుతాయ ధమ్మోతి ఆహ ‘‘ఞాయస్స ధమ్మస్సా’’తి.

తేసం పరప్పవాదసాసనానం అఖేత్తతా ఖేత్తతా చ అరియమగ్గస్స అభావభావా సుపరిసుద్ధస్స సీలస్స సుపరిసుద్ధాయ సమథవిపస్సనాయ అభావతో సావతో చ. తదుభయఞ్చ దురక్ఖాతస్వాక్ఖాతభావహేతుకం, సో చ అసమ్మాసమ్బుద్ధసమ్మాసమ్బుద్ధపవేదితతాయాతి పరాజికాయ సత్థు విపత్తిహేతుతాయ సాసనస్స అనియ్యానభావోతి దస్సేతి.

ఇదాని యథావుత్తమత్థం పరియాయతో చ పాళియా చ సమత్థేతుం ‘‘తేనాహ భగవా’’తిఆదినా పాళిం దస్సేత్వా ఉపమాపదేసేన తత్థ సుత్తం విభావేన్తో ‘‘యస్మా’’తిఆదిమాహ. తత్థ యస్మా ఏకచ్చానం విసేసతో సీహానం పురిమం పాదద్వయం హత్థకిచ్చమ్పి కరోతి, తస్మా ఆహ ‘‘సురత్తహత్థపాదో’’తి. సీహస్స కేసా నామ కేసరాయతనా ఖన్ధలోమా. గోచరియహత్థికులం నామ పకతిహత్థికులం, యం ‘‘కాలావక’’న్తిపి వుచ్చతి. ఘోటకో నామ అస్సఖళుఙ్కో. సినేరుపరిభణ్డే సిమ్బలిరుక్ఖేహి సఞ్ఛాదితో పఞ్ఞాసయోజనో దహో సిమ్బలిదహో, తం పరివారేత్వా మహన్తం సిమ్బలివనం, తం సన్ధాయాహ ‘‘సిమ్బలిదహవనే’’తి. అఞ్ఞతిత్థావాసభూమియం ఇమేసు సమణేసు ఏకచ్చో న ఉప్పజ్జతి, ఈదిసో పనేత్థ వికప్పో నత్థి, సబ్బేన సబ్బం న ఉప్పజ్జన్తేవాతి దస్సేన్తో ‘‘ఏకసమణోపీ’’తి ఆహ. అరియమగ్గపరిక్ఖతేతి అరియమగ్గుప్పత్తియా అభిసఙ్ఖతే, యదా సాసనికానం సమ్మాపటిపత్తియా అరియమగ్గో దిబ్బతి, తదాతి అత్థో.

సమ్మాతి సుట్ఠు. సుట్ఠు నదనం నామ హేతుయుత్తం సుట్ఠు కత్వా కథనన్తి ఆహ ‘‘హేతునా’’తి. సో చ హేతు అవిపరీతో ఏవ ఇచ్ఛితబ్బోతి ఆహ ‘‘నయేనా’’తి, ఞాయేనాతి అత్థో. ఏవంభూతో చ సో యథాధిప్పేతత్థం కరోతి సాధేతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కారణేనా’’తి. యది తిరచ్ఛానసీహస్స నాదో సబ్బతిరచ్ఛానఏకచ్చమనుస్సామనుస్సనాదతో సేట్ఠత్తా సేట్ఠనాదో, కిమఙ్గం పన తథాగతసీహనాదోతి ఆహ ‘‘సీహనాదన్తి సేట్ఠనాద’’న్తి. యది తిరచ్ఛానసీహనాదస్స సేట్ఠనాదతా నిబ్భయతాయ అప్పటిసత్తుతాయ ఇచ్ఛితా, తథాగతసీహనాదస్సేవ అయమత్థో సాతిసయోతి ఆహ ‘‘అభీతనాదం అప్పటినాద’’న్తి. ఇదానిస్స సేట్ఠనాదభావం కారణేన పటిపాదేన్తో ‘‘ఇమేసఞ్హీ’’తిఆదిమాహ. తేన ‘‘సమ్మా’’తి వుత్తమత్థం సమత్థేతి. తత్థ అత్థితాయాతి ఇమినా సీహనాదస్స ఉత్తమత్థతం దస్సేతి. భూతట్ఠో హి ఉత్తమట్ఠో. తాయ ఏవ భూతట్ఠతాయ అభీతనాదతాతి దస్సేన్తో ‘‘ఇమే సమణా…పే… నామ హోతీ’’తి ఆహ. అభూతఞ్హి వదతో కుతోచి భయం వా ఆసఙ్కా వా సియాతి ‘‘ఇధేవా’’తి నియమస్స అవిపరీతతం దస్సేన్తో ‘‘అమ్హాకమ్పి…పే… అప్పటినాదో నామ హోతీ’’తి ఆహ. యఞ్హి అఞ్ఞత్థాపి అత్థి, తం ఇధేవాతి అవధారేతుం న యుత్తన్తి.

౧౪౦. ఖోతి అవధారణే. తేన విజ్జతి ఏవాతి దస్సేతి. యన్తి కరణత్థే పచ్చత్తన్తి ఆహ ‘‘యేన కారణేనా’’తి. తిత్థం నామ ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో తబ్బినిముత్తస్స కస్సచి దిట్ఠివిప్ఫన్దితస్స అభావతో. పారగమనసఙ్ఖాతం తరణం దిట్ఠిగతికానం (అ. ని. టీ. ౨.౩.౬౨) తత్థ తత్థేవ అపరాపరం ఉమ్ముజ్జననిముజ్జనవసేన పిలవనన్తి ఆహ ‘‘తరన్తి ఉప్పలవన్తీ’’తి. ఉప్పాదేతాతి పూరణాదికో. తిత్థే జాతాతి తిత్థియా, యథావుత్తం వా దిట్ఠిగతసఙ్ఖాతం తిత్థం ఏతేసం అత్థీతి తిత్థికా, తిత్థికా ఏవ తిత్థియా. అస్ససన్తి ఏత్థ, ఏతేనాతి వా అస్సాసో, అవస్సయో.

పకతత్థనిద్దేసో యం-తం-సద్దోతి తస్స ‘‘భగవతా’’తిఆదీహి పదేహి సమానాధికరణభావేన వుత్తస్స యేన అభిసమ్బుద్ధభావేన భగవా పకతో సత్థుభావేన అధిగతో సుపాకటో చ, తం అభిసమ్బుద్ధభావం సద్ధిం ఆగమనపటిపదాయ అత్థభావేన దస్సేన్తో ‘‘యో సో…పే… అభిసమ్బుద్ధో’’తి ఆహ. సతిపి ఞాణదస్సనసద్దానం ఇధ పఞ్ఞావేవచనభావే తేన తేన విసేసేన నేసం సవిసయే విసేసప్పవత్తిదస్సనత్థం (సారత్థ. టీ. పరివార ౩.౧) అసాధారణవిసేసవసేన విజ్జాత్తయవసేన విజ్జాభిఞ్ఞానావరణవసేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమంసచక్ఖువసేన పటివేధదేసనాఞాణవసేన చ తే యోజేత్వా దస్సేన్తో ‘‘తేసం తేస’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ఆసయానుసయం జానతా ఆసయానుసయఞాణేన, సబ్బం ఞేయ్యధమ్మం పస్సతా సబ్బఞ్ఞుతానావరణఞాణేహి. పుబ్బేనివాసాదీహీతి పుబ్బేనివాసఆసవక్ఖయఞాణేహి. అనఞ్ఞసాధారణపుఞ్ఞానుభావనిబ్బత్తో అనుత్తరఞాణాధిగమలద్ధపురావత్తకో చ భగవతో రూపకాయో అతిక్కమ్మేవ దేవానం దేవానుభావం వత్తతీతి ఆహ ‘‘సబ్బసత్తానం…పే… పస్సతా’’తి. పటివేధపఞ్ఞాయాతి మగ్గపఞ్ఞాయ. తాయ హి సబ్బసో ఞేయ్యధమ్మేసు సమ్మోహస్స విధమితత్తా పచ్ఛా పవత్తజాననం తస్స జాననం వియ వుచ్చతి.

అరీనన్తి కిలేసారీనం, పఞ్చవిధమారానం వా సాసనపచ్చత్థికానం వా అఞ్ఞతిత్థియానం, తేసం హననం పాటిహారియేహి అభిభవనం అప్పటిభానతాకరణం అజ్ఝుపేక్ఖనం వా. కేసివినయసుత్తఞ్చేత్థ (అ. ని. ౪.౧౧౧) నిదస్సనం. తథా చ ఠానాట్ఠానాదీని వా జానతా, యథాకమ్ముపగే సత్తే పస్సతా, సవాసనానమాసవానం ఖీణత్తా అరహతా, అభిఞ్ఞేయ్యాదిభేదే ధమ్మే అభిఞ్ఞేయ్యాదితో అవిపరీతావబోధేన సమ్మాసమ్బుద్ధేన. అథ వా తీసు కాలేసు అప్పటిహతఞాణతాయ జానతా, కాయకమ్మాదీనం ఞాణానుపరివత్తనేన నిసమ్మకారితాయ పస్సతా, రవాదీనమ్పి (సారత్థ. టీ. పరివార ౩.౧) అభావసాధికాయ పహానసమ్పదాయ అరహతా, ఛన్దాదీనం అహానిహేతుభూతాయ అక్ఖయపటిభానసాధికాయ సబ్బఞ్ఞుతాయ సమ్మాసమ్బుద్ధేన. ఏవం దసబలఅట్ఠారసావేణికబుద్ధధమ్మవసేనపి యోజనా వేదితబ్బా. యేతి చతురో ధమ్మే. అత్తనీతి అమ్హేసు. న రాజరాజమహామత్తాదీసు ఉపత్థమ్భం సమ్పస్సమానా, న కాయబలం సమ్పస్సమానాతి యోజనా.

ఉప్పన్నపసాదోతి అవేచ్చప్పసాదం వదతి. వక్ఖతి హి ‘‘చత్తారి సోతాపన్నస్స అఙ్గాని కథితానీ’’తి (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౪౦). కామం అసేక్ఖాపి అసేక్ఖాయ సమసిక్ఖతాయ సహధమ్మికా ఏవ, చిణ్ణబ్రహ్మచరియతాయ పన సహధమ్మం చరన్తీతి న వత్తబ్బాతి అసేక్ఖవారో న గహితో. సబ్బేపేతేతి ఏతే యథావుత్తా భిక్ఖుఆదయో సోతాపన్నాదయో చ పుథుజ్జనా అరియా చాతి సబ్బేపి ఏతే తంతంసిక్ఖాహి సమానధమ్మత్తా సహధమ్మత్తా ‘‘సహధమ్మికా’’తి వుచ్చన్తి. ఇదాని నిబ్బత్తితఅరియధమ్మవసేనేవ సహధమ్మికే దస్సేన్తో ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. మగ్గదస్సనమ్హీతి పరిఞ్ఞాభిసమయాదివసేన సచ్చపటివేధేన ‘‘నవ మగ్గఙ్గాని, అట్ఠ బోజ్ఝఙ్గానీ’’తిఆదినా వివాదో నత్థి. ఏకధమ్మచారితాయాతి సమానధమ్మచారితాయ. న హి పటివిద్ధసచ్చానం ‘‘మయా ధమ్మో సుదిట్ఠో, తయా దుద్దిట్ఠో’’తిఆదినా వివాదో అత్థి. దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన సఙ్ఘాతా హి తే ఉత్తమపురిసా. ఇమినాతి ‘‘సహధమ్మికా ఖో పనా’’తిఆదివచనేన. తత్థ పియమనాపగ్గహణేన సీలేసు పరిపూరకారితాపదేసేన ఏకదేసేన గహితం సఙ్ఘసుప్పటిపత్తిం పరిపుణ్ణం కత్వా దస్సేతి. యే హి సమ్పన్నసీలా సువిసుద్ధదస్సనా, తే విఞ్ఞూనం పియా మనాపాతి. ఏత్తావతాతి ‘‘అత్థి ఖో నో ఆవుసో’’తిఆదినయప్పవత్తేన రతనత్తయపసాదజోతనేన అక్ఖాతా తేసు తేసు సుత్తపదేసేసు.

౧౪౧. సత్థరి పసాదోతి పసాదగ్గహణేన ‘‘భగవతా’’తిఆదినా వా పసాదనీయా ధమ్మా గహితా. తేన బుద్ధసుబుద్ధతం దస్సేతి, తథా ‘‘ధమ్మే పసాదో’’తి ఇమినా ధమ్మసుధమ్మతం, ఇతరేన సఙ్ఘసుప్పటిపన్నతం. యేన చిత్తేన అఞ్ఞత్థ అనుపలబ్భమానేన సాసనేయేవ సమణో ఇతో బహిద్ధా నత్థీతి అయమత్థో, సమ్మదేవ, పతిట్ఠాపితోతి వేదితబ్బం. తత్రాయం యోజనా – యస్మా సమ్మాసమ్బుద్ధో అమ్హాకం సత్థా, తస్మా అత్థి ఖో నో, ఆవుసో, సత్థరి పసాదో, సమ్మాసమ్బుద్ధత్తా చస్స స్వాఖాతో ధమ్మోతి అత్థి ధమ్మే పసాదో, తతో ఏవ చ అత్థి సీలేసు పరిపూరకారితాతి సహధమ్మికా…పే… పబ్బజితా చాతి ఏవమేత్థ సత్థరి పసాదేన ధమ్మే పసాదో, తేన సఙ్ఘసుప్పటిపత్తీతి అయఞ్చ నయో లేసేనపి పరప్పవాదేసు నత్థీతి ఇధేవ సమణో…పే… సమణేహి అఞ్ఞేహీతి.

పటివిద్ధసచ్చానం పహీనానురోధానం గేహస్సితపేమస్స అసమ్భవో ఏవాతి ‘‘ఇదానీ’’తి వుత్తం. యది ఏవం ‘‘ఉపజ్ఝాయేన, భిక్ఖవే, సద్ధివిహారికమ్హి పుత్తపేమం ఉపట్ఠపేతబ్బం’’తిఆదివచనం (మహావ. ౬౫) కథన్తి? నయిదం గేహస్సితపేమం సన్ధాయ వుత్తం, తంసదిసత్తా పన పేమముఖేన వుత్తో మేత్తాస్నేహో. న హి భగవా భిక్ఖూ సంకిలేసే నియోజేతి. ఏవరూపం పేమం సన్ధాయాతి పసాదావహగుణావహతో పూరణాదీసు భత్తి పసాదో న హోతి, పసాదపతిరూపకా పన లోభపవత్తీతి దట్ఠబ్బా. థేరోతి మహాసఙ్ఘరక్ఖితత్థేరో. యేన అట్ఠకథా పోత్థకం ఆరోపితా. ఏకోవ సత్థా అనఞ్ఞసాధారణగుణత్తా, అఞ్ఞథా అనచ్ఛరియత్తా సత్థులక్ఖణమేవ న పరిపూరేయ్య. విసుం కత్వాతి అఞ్ఞేహి వివేచేత్వా అత్తనో ఆవేణికం కత్వా. ‘‘అమ్హాకం సత్థా’’తి బ్యావదన్తానం అఞ్ఞేసం సత్థా న హోతీతి అత్థతో ఆపన్నమేవ హోతి, తథా చ పదేసవత్తినిం తస్స సత్థుతం పటిజానన్తా పరిపుణ్ణలక్ఖణసత్థుతం ఇచ్ఛన్తానమ్పి తతో విరుద్ధా సత్థుభావపరియేసనేన పరాజితా హోన్తి. పరియత్తిధమ్మేతి అధికబ్రహ్మగుణసుత్తగేయ్యాదిప్పభేదసమయే. తత్థ అజసీల…పే… కుక్కురసీలాదీసూతి ఇదం యేభుయ్యేన అఞ్ఞతిత్థియానం తాదిసం వతసమాదానసబ్భావతో వుత్తం, ఆది-సద్దేన యమనియమచాతుయామసంవరాదీనం సఙ్గహోతి. అధిప్పయాసోతి అధికం పయసతి పయుజ్జతి ఏతేనాతి అధిప్పయాసో, సవిసేసం అధికత్తబ్బకిరియా (అ. ని. టీ. ౨.౩.౧౧౭). తేనాహ ‘‘అధికప్పయోగో’’తి.

తస్స పసాదస్స పరియోసానభూతాతి తస్స సత్థరి ధమ్మే చ పసాదస్స నిట్ఠానభూతా. నిట్ఠాతి మోక్ఖో. సమయవాదీనఞ్హి తస్మిం తస్మిం సమయే తదుపదేసకే చ పసాదో యావదేవ మోక్ఖాధిగమనట్ఠో. దిట్ఠిగతికా తథా తథా అత్తనో లద్ధివసేన నిట్ఠం పరికప్పేన్తి యేవాతి ఆహ ‘‘నిట్ఠం అపఞ్ఞపేన్తో నామ నత్థీ’’తి. బ్రాహ్మణానన్తి బ్రాహ్మణవాదీనం. తేసం ఏకచ్చే బ్రహ్మునా సలోకతా నిట్ఠాతి వదన్తి, ఏకచ్చే తస్స సమీపతా, ఏకచ్చే తేన సంయోగో నిట్ఠాతి వదన్తి. తత్థ యే సలోకతావాదినో సమీపతావాదినో చ, తే ద్వేధావాదినో, ఇతరే అద్వేధావాదినో. సబ్బేపి తే అత్థతో బ్రహ్మలోకుపపత్తియంయేవ నిట్ఠాసఞ్ఞినో. తత్థ హి నేసం నిచ్చాభినివేసో యథా తం బకస్స బ్రహ్మునో. తేన వుత్తం ‘‘బ్రహ్మలోకో నిట్ఠా’’తి. బ్రహ్మలోకోతి పఠమజ్ఝానభూమి. మహాతాపసానన్తి వేఖనసాదితాపసానం. మహాబ్రహ్మా వియ పఠమజ్ఝానభూమియం ఆభస్సరేసు ఏకో సబ్బసేట్ఠో నత్థీతి ‘‘ఆభస్సరా’’తి పుథువచనం. పరిబ్బాజకానన్తి సఞ్చయాదిపరిబ్బాజకానం. అన్తో చ మనో చ ఏతస్స నత్థీతి అనన్తమానసో. ఆజీవకానఞ్హి సబ్బదాభావతో అనన్తో, సుఖదుక్ఖాదిసమతిక్కమనతో అమానసో. ఇమినా అట్ఠహి లోకధమ్మేహి ఉపక్కిలిట్ఠచిత్తతం దస్సేతి.

పపఞ్చే యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. తణ్హాదిట్ఠియోవ అధిప్పేతా మమఙ్కారఅహఙ్కారవిగమస్స అధిప్పేతత్తా. యథా పఞ్చసు ఠానేసు ఏకోవ కిలేసో లోభో ఆగతో, ఏవం ద్వీసు ఠానేసు తయో కిలేసా ఆగతా ‘‘దోసో మోహో దిట్ఠీ’’తి. ‘‘సదోసస్సా’’తి హి వుత్తట్ఠానే పటిఘం అకుసలమూలం గహితం, ‘‘పటివిరుద్ధస్సా’’తి విరోధో, ‘‘సమోహస్సా’’తి మోహో అకుసలమూలం, ‘‘అవిద్దసునో’’తి మల్యం, అసమ్పజఞ్ఞం వా, ‘‘సఉపాదానస్సా’’తి ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదినా నయేన గహణం, ‘‘పపఞ్చారామస్సా’’తి పపఞ్చుప్పత్తివసేన.

ఆకారతోతి పవత్తిఆకారతో. పదన్తరేన రాగవిసేసస్స వుచ్చమానత్తాఆదితో వుత్తం సరాగవచనం ఓళారికం రాగవిసయన్తి ఆహ ‘‘పఞ్చకామగుణికరాగవసేనా’’తి. గహణవసేనాతి దళ్హగ్గహణవసేన. ‘‘అనురుద్ధపటివిరుద్ధస్సా’’తి ఏకపదవసేన పాళియం ఆగతత్తా ఏకజ్ఝం పదుద్ధారో కతో. తత్థ పన ‘‘అనురుద్ధస్సా’’తి సుభవసేనాతి ఏవమత్థో వత్తబ్బో. న హి పటివిరుజ్ఝనం సుభవసేన హోతి. పపఞ్చుప్పత్తిదస్సనవసేనాతి కిలేసకమ్మవిపాకానం అపరాపరుప్పత్తిపచ్చయతాయ సంసారస్స పపఞ్చనం పపఞ్చో, తస్స ఉప్పత్తిహేతుభావదస్సనవసేన. తణ్హా హి భవుప్పత్తియా విసేసపచ్చయో. తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానదస్సనవసేనాతి తణ్హాపచ్చయస్స ఉపాదానస్స దస్సనవసేన, యదవత్థా తణ్హా ఉపాదానస్స పచ్చయో, తదవత్థాదస్సనవసేన. ఫలేన హి హేతువిసేసకిత్తనమేతన్తి. ఏవం విద్ధంసేథాతి కామరాగభవతణ్హాదివసేన లోభం కస్మా ఏవం విప్పకిరేథ. తణ్హాకరణవసేనాతి తణ్హాయనకరణవసేన సుభాకారగ్గహణవసేన. సుభన్తి హి ఆరమ్మణే పవత్తో రాగో ‘‘సుభ’’న్తి వుత్తో.

౧౪౨. వదన్తి ఏతేనాతి వాదో, దిట్ఠివాదో. దిట్ఠివసేన హి ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చ, అసస్సతో అత్తా చ లోకో చా’’తి చ దిట్ఠిగతికా పఞ్ఞపేన్తి. తేనాహ ‘‘ద్వేమా, భిక్ఖవే, దిట్ఠియో’’తి (మ. ని. ౧.౧౪౨). తణ్హారహితాయ దిట్ఠియా అభావతో తణ్హావసేనేవ చ అత్తనో సస్సతభావాభినివేసోతి కత్వా వుత్తం ‘‘తణ్హాదిట్ఠివసేనా’’తి. అల్లీనాతి నిస్సితా. ఉపగతాతి అవిస్సజ్జనవసేన ఏకిభావమివ గతా. అజ్ఝోసితాతి తాయ దిట్ఠియా గిలిత్వా పరినిట్ఠాపితా వియ తదన్తోగధా. తేనాహ ‘‘అనుపవిట్ఠా’’తి. యథా గహట్ఠానం కామజ్ఝోసానం వివాదమూలం, ఏవం పబ్బజితానం దిట్ఠజ్ఝోసానన్తి ఆహ ‘‘విభవదిట్ఠియా తే పటివిరుద్ధా’’తి. దిట్ఠివిరోధేన హి దిట్ఠిగతికవిరోధో.

ఖణికసముదయో ఉప్పాదక్ఖణోతి ఆహ ‘‘దిట్ఠీనం నిబ్బత్తీ’’తి. దిట్ఠినిబ్బత్తిగ్గహణేనేవ చేత్థ యథా దిట్ఠీనం పటిచ్చసముప్పన్నతా విభావితా, ఏవం దిట్ఠివత్థునోపీతి ఉభయేసమ్పి అనిచ్చతా దుక్ఖతా అనత్తతా చ విభావితాతి దట్ఠబ్బం. యాని పటిసమ్భిదానయేన (పటి. మ. ౧.౧౨౨) ‘‘పచ్చయసముదయో అట్ఠ ఠానానీ’’తి వుత్తాని, తాని దస్సేన్తో ‘‘ఖన్ధాపీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఖన్ధాపి దిట్ఠిట్ఠానం ఆరమ్మణట్ఠేన ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తిఆదివచనతో (సం. ని. ౩.౮౧; ౪.౩౪౫). అవిజ్జాపి దిట్ఠిట్ఠానం ఉపనిస్సయాదివసేన పచ్చయభావతో. యథాహ – ‘‘అస్సుతవా, భిక్ఖవే, పుథుజ్జనో అరియానం అదస్సావీ అరియధమ్మస్స అకోవిదో’’తిఆది (మ. ని. ౧.౨, ౪౬౧; సం. ని. ౩.౧, ౭). ఫస్సోపి దిట్ఠిట్ఠానం. యథా చాహ ‘‘తదపి ఫస్సపచ్చయా (దీ. ని. ౧.౧౧౮-౧౩౦), ఫుస్స ఫుస్స పటిసంవేదియన్తీ’’తి (దీ. ని. ౧.౧౪౪) చ. సఞ్ఞాపి దిట్ఠిట్ఠానం. వుత్తఞ్హేతం ‘‘సఞ్ఞానిదానా హి పపఞ్చసఙ్ఖాతి (సు. ని. ౮౮౦), పథవిం పథవితో సఞ్ఞత్వా’’తి (మ. ని. ౧.౨) చ ఆది. వితక్కోపి దిట్ఠిట్ఠానం. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘తక్కఞ్చ దిట్ఠీసు పకప్పయిత్వా, సచ్చం ముసాతి ద్వయధమ్మమాహూ’’తి (సు. ని. ౮౯౨; మహాని. ౧౨౧) ‘‘తక్కీ హోతి వీమంసీ’’తి (దీ. ని. ౧.౩౪) చ ఆది. అయోనిసోమనసికారోపి దిట్ఠిట్ఠానం. యథాహ భగవా ‘‘తస్సేవ అయోనిసో మనసికరోతో ఛన్నం దిట్ఠీనం అఞ్ఞతరా దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి, అత్థి మే అత్తాతి అస్స సచ్చతో థేతతో దిట్ఠి ఉప్పజ్జతీ’’తిఆది (మ. ని. ౧.౧౯). సముట్ఠాతి ఏతేనాతి సముట్ఠానం, తస్స భావో సముట్ఠానట్ఠో, తేన. ఖణికత్థఙ్గమో ఖణికనిరోధో. పచ్చయత్థఙ్గమో అవిజ్జాదీనం అచ్చన్తనిరోధో. సో పన యేన హోతి, తం దస్సేన్తో ‘‘సోతాపత్తిమగ్గో’’తి ఆహ. చత్తారో హి అరియమగ్గా యథారహం తస్స తస్స సఙ్ఖారగతస్స అచ్చన్తనిరోధహేతు, ఖణికనిరోధో పన అహేతుకో.

ఆనిసంసన్తి ఉదయం. సో పన దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికవసేన దువిధో. తత్థ సమ్పరాయికో దుగ్గతిపరికిలేసతాయఆదీనవపక్ఖికో ఏవాతి ఇతరం దస్సేన్తో ‘‘యం సన్ధాయా’’తిఆదిమాహ. ఆదీనవమ్పి దిట్ఠధమ్మికమేవ దస్సేన్తో ‘‘దిట్ఠిగ్గహణమూలకం ఉపద్దవ’’న్తిఆదిమాహ. సోతిఆదీనవో. ఆదీనన్తి ఆది-సద్దేన నగ్గియానసనసఙ్కటివతాదీనం సఙ్గహో. నిస్సరతి ఏతేనాతి నిస్సరణన్తి వుచ్చమానే దస్సనమగ్గో ఏవ దిట్ఠీనం నిస్సరణం సియా, తస్స పన అత్థఙ్గమపరియాయేన గహితత్తా సబ్బసఙ్ఖతనిస్సటం నిబ్బానం దిట్ఠీహిపి నిస్సటన్తి కత్వా వుత్తం ‘‘దిట్ఠీనం నిస్సరణం నామ నిబ్బాన’’న్తి. ఇమినాతిఆదీసు వత్తబ్బం అనుయోగవత్తే వుత్తనయమేవ.

౧౪౩. దిట్ఠిచ్ఛేదనం దస్సేన్తోతి సబ్బుపాదానపరిఞ్ఞాదస్సనేన సబ్బసో దిట్ఠీనం సముచ్ఛేదవిధిం దస్సేన్తో. వుత్తాయేవాతి –

‘‘ఉపాదానాని చత్తారి, తాని అత్థవిభాగతో;

ధమ్మసఙ్ఖేపవిత్థారా, కమతో చ విభావయే’’తి. (విసుద్ధి. ౨.౬౪౫) –

గాథం ఉద్దిసిత్వా అత్థవిభాగాదివసేన వుత్తాయేవ. కామం ఇతో బాహిరకానం ‘‘ఇమాని ఉపాదానాని ఏత్తకాని చత్తారి, న ఇతో భియ్యో’’తి ఈదిసం ఞాణం నత్థి, కేవలం పన కేచి ‘‘కామా పహాతబ్బా’’తి వదన్తి, కేచి ‘‘నత్థి పరో లోకోతి చ, మిచ్ఛా’’తి వదన్తి, అపరే ‘‘సీలబ్బతేన సుద్ధీతి చ, మిచ్ఛా’’తి వదన్తి, అత్తదిట్ఠియా పన మిచ్ఛాభావం సబ్బసో న జానన్తి ఏవ. యత్తకం పన జానన్తి, తస్సపి అచ్చన్తప్పహానం న జానన్తి, తథాపి సబ్బస్స పరిఞ్ఞేయ్యస్స పరిఞ్ఞేయ్యం పఞ్ఞపేమఇచ్చేవ తిట్ఠన్తి. ఏవంభూతానం పన నేసం తత్థ యాదిసీ పటిపత్తి, తం దస్సేన్తో సత్థా ‘‘సన్తి, భిక్ఖవే’’తిఆదిమాహ. తత్థ సన్తీతి సంవిజ్జన్తి. తేన తేసం దిట్ఠిగతికానం విజ్జమానతాయ అవిచ్ఛేదతం దస్సేతి. ఏకేతి ఏకచ్చే. సమణబ్రాహ్మణాతి పబ్బజ్జుపగమనేన సమణా, జాతిమత్తేన చ బ్రాహ్మణా. సబ్బేసన్తి అనవసేసానం ఉపాదానానం సమతిక్కమం పహానం. సమ్మా న పఞ్ఞపేన్తీతి యేసం పఞ్ఞపేన్తి, తేసమ్పి సమ్మా పరిఞ్ఞం న పఞ్ఞపేన్తి. ఇదాని తం అత్థం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘కేచీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ హోతిక-కుటీచక-బహూదక-హంస-పరమహంస-కాజక-తిదణ్డ-మోనవత-సేవ-పారుపక-పఞ్చమరత్తిక- సోమకారక-ముగబ్బత-చరబాక-తాపస-నిగన్థా-జీవక-ఇసి-పారాయనిక-పఞ్చాతపిక-కాపిల- కాణాద-సంసారమోచక-అగ్గిభత్తిక-మగవతిక-గోవతిక-కుక్కురవతిక-కామణ్డలుక- వగ్గులివతిక-ఏకసాటక-ఓదకసుద్ధిక-సరీరసన్తాపక-సీలసుద్ధిక-ఝానసుద్ధిక-చతుబ్బిధ- సస్సతవాదాదయో ఛన్నవుతి తణ్హాపాసేన డంసనతో, అరియధమ్మస్స వా విబాధనతో పాసణ్డా. వత్థుపటిసేవనం కామన్తి బ్యాపారస్స వత్థునో పటిసేవనసఙ్ఖాతం కామం. థేయ్యేన సేవన్తీతి పటిహత్థఆదిసమఞ్ఞాయ లోకస్స వచనవసేన సేవన్తి. తీణి కారణానీతి ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదినయప్పవత్తాని దిట్ఠివిసేసభూతాని వట్టకారణాని.

అత్థసల్లాపికాతి అత్థస్స సల్లాపికా, ద్విన్నం అధిప్పేతత్థసల్లాపవిభావినీతి అధిప్పాయో. ద్విన్నఞ్హి వచనం సల్లాపో. తేనాహ ‘‘పథవీ కిరా’’తిఆది.

యో తిత్థియానం అత్తనో సత్థరి ధమ్మే సహధమ్మికేసు చ పసాదో వుత్తో, తస్స అనాయతనగతత్తా అప్పసాదకభావదస్సనం పసాదపచ్ఛేదో. తథాపవత్తో వాదో పసాదపచ్ఛేదవాదో వుత్తో. ఏవరూపేతి ఈదిసే వుత్తనయేన కిలేసానం అనుపసమసంవత్తనికే. ధమ్మేతి ధమ్మపతిరూపకే. వినయేతి వినయపతిరూపకే. తిత్థియా హి కోహఞ్ఞే ఠత్వా లోకం వఞ్చేన్తా ధమ్మం కథేమాతి ‘‘సత్తిమే కాయా అకటా అకటవిధా’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౧౭౪) యం కిఞ్చి కథేత్వా తథా ‘‘వినయం పఞ్ఞపేమా’’తి గోసీలవగ్గులివతాదీని పఞ్ఞపేత్వా తాదిసం సావకే సిక్ఖాపేత్వా ‘‘ధమ్మవినయో’’తి కథేన్తి, తం సన్ధాయేతం వుత్తం ‘‘ధమ్మవినయే’’తి. తేనాహ ‘‘ఉభయేనపి అనియ్యానికం సాసనం దస్సేతీ’’తి. పరిత్తమ్పి నామ పుఞ్ఞం కాతుకామం మచ్ఛేరమలాభిభూతతాయ నివారేన్తస్స అన్తరాయం తస్స కరోతో దిట్ఠేవ ధమ్మే విఞ్ఞూహి గరహితబ్బతా సమ్పరాయే చ దుగ్గతి పాటికఙ్ఖా, కిమఙ్గం పన సకలవట్టదుక్ఖనిస్సరణావహే జినచక్కే పహారదాయినో తిత్థకరస్స తదోవాదకరస్స చాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘అనియ్యానికసాసనమ్హి హీ’’తిఆదిమాహ. యథా సో పసాదో సమ్పరాయే న సమ్మగ్గతో అత్తనో పవత్తివసేనాతి దస్సేన్తో ‘‘కఞ్చి కాలం గన్త్వాపి పచ్ఛా వినస్సతి యేవా’’తి ఆహ, అవేచ్చప్పసాదో వియ అచ్చన్తికో న హోతీతి అత్థో.

సమ్పజ్జమానా యథావిధిపటిపత్తియా తిరచ్ఛానయోనిం ఆవహతి. కమ్మసరిక్ఖకేన హి విపాకేనేవ భవితబ్బం. సబ్బమ్పి కారణభేదన్తి సబ్బమ్పి యథావుత్తం తిత్థకరానం సావకానం అపాయదుక్ఖావహం మిచ్ఛాపటిపత్తిసఙ్ఖాతం కారణవిసేసం. సో పనేస పసాదో న నియ్యాతి మిచ్ఛత్తపక్ఖికత్తా సురాపీతసిఙ్గాలే పసాదో వియ. సురం పరిస్సావేత్వా ఛడ్డితకసటం సురాజల్లికం. బ్రాహ్మణా నామ ధనలుద్ధాతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘ఇమం వఞ్చేస్సామీ’’తి. కంససతాతి కహాపణసతా.

౧౪౪. తస్సాతి పసాదస్స. సబ్బోపి లోభో కాముపాదానన్తేవ వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘అరహత్తమగ్గేన కాముపాదానస్స పహానపరిఞ్ఞ’’న్తి. ఏవరూపేతి ఈదిసే సబ్బసో కిలేసానం ఉపసమసంవత్తనికే. యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానానం అపాయేసు అపతనవసేన ధారణట్ఠేన ధమ్మే. సబ్బసో వినయనట్ఠేన వినయే. తత్థ భవదుక్ఖనిస్సరణాయ సంవత్తనే.

నమస్సమానో అట్ఠాసి ద్వే అసఙ్ఖ్యేయ్యాని పచ్చేకబోధిపారమీనం పూరణేన తత్థ బుద్ధసాసనే పరిచయేన చ భగవతి పసన్నచిత్తతాయ చ. ‘‘ఉలూకా’’త్యాదిగాథా రుక్ఖదేవతాయ భాసితా. కాలుట్ఠితన్తి సాయన్హకాలే దివావిహారతో ఉట్ఠితం. దుగ్గతేసో న గచ్ఛతీతి దుగ్గతిం ఏసో న గమిస్సతి. మోరజికో మురజవాదకో. మహాభేరివాదకవత్థుఆదీనిపి సితపాతుకరణం ఆదిం కత్వా విత్థారేతబ్బాని.

పరమత్థేతి లోకుత్తరధమ్మే. కిం పన వత్తబ్బన్తి ధమ్మేపి పరమత్థే నిమిత్తం గహేత్వా సుణన్తానం. సామణేరవత్థూతి పబ్బజితదివసేయేవ సప్పేన దట్ఠో హుత్వా కాలం కత్వా దేవలోకం ఉపపన్నసామణేరవత్థు.

ఖీరోదనన్తి ఖీరేన సద్ధిం సమ్మిస్సం ఓదనం. తిమ్బరుసకన్తి తిన్దుకఫలం. తిపుససదిసా ఏకా వల్లిజాతి తిమ్బరుసం, తస్స ఫలం తిమ్బరుసకన్తి చ వదన్తి. కక్కారికన్తి ఖుద్దకఏలాళుకం. మహాతిపుసన్తి చ వదన్తి. వల్లిపక్కన్తి ఖుద్దకతిపుసవల్లియా ఫలం. హత్థపతాపకన్తి మన్దాముఖి. అమ్బకఞ్జికన్తి అమ్బిలకఞ్జికం. ఖళయాగున్తిపి వదన్తి. దోణినిమ్మజ్జనిన్తి సతేలం తిలపిఞ్ఞాకం. విధుపనన్తి చతురస్సబీజనిం. తాలవణ్టన్తి తాలపత్తేహి కతమణ్డలబీజనిం. మోరహత్థన్తి మోరపిఞ్ఛేహి కతం మకసబీజనిం.

వుత్తనయానుసారేనేవాతి యస్మా ఇధాపి యథావుత్తం సబ్బమ్పి కారణభేదం ఏకతో కత్వా దస్సేన్తో సత్థా ‘‘తం కిస్స హేతూ’’న్తిఆదిమాహ, తస్మా తత్థ అనియ్యానికసాసనే వుత్తనయస్స అనుస్సరణవసేన యోజేత్వా వేదితబ్బం.

౧౪౫. పరిఞ్ఞన్తి పహానపరిఞ్ఞం. తేసం పచ్చయం దస్సేతున్తి ఉపాదానానం పరిఞ్ఞా నామ పహానపరిఞ్ఞా. తేసం అచ్చన్తనిరోధో అధిప్పేతో, సో చ పచ్చయనిరోధేన హోతీతి తేసం పచ్చయం మూలకారణతో పభుతి దస్సేతుం. అయన్తి ఇదాని వుచ్చమానో ఏత్థ ‘‘ఇమే చా’’తిఆదిపాఠే ‘‘కిం నిదానా’’తిఆదిసమాసపదానం అత్థో. సబ్బపదేసూతి ‘‘తణ్హాసముదయా’’తిఆదీసు సబ్బేసు పదేసు. ఇమినా ఏవ చ సబ్బగ్గహణేన ‘‘ఫస్సనిదానా’’తిఆదీనమ్పి పదానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. ఇమే అఞ్ఞతిత్థియా ఉపాదానానమ్పి సముదయం న జానన్తి, కుతో నిరోధం, తథాగతో పన తేసం తప్పచ్చయపచ్చయానమ్పి సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ యాథావతో జానాతి, తస్మా – ‘‘ఇధేవ, భిక్ఖవే, సమణో…పే… సుఞ్ఞా పరప్పవాదా సమణేభి అఞ్ఞేహీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౩౯) యథారద్ధసీహనాదం మత్థకం పాపేత్వా దస్సేన్తో ‘‘ఇమే చ, భిక్ఖవే, చత్తారో ఉపాదానా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౧౪౫) నయేన దేసనం పటిచ్చసముప్పాదముఖేన ఓతారేన్తో వట్టం దస్సేత్వా ‘‘యతో చ ఖో’’తిఆదినా వివట్టం దస్సేన్తో అరహత్తేన దేసనాయ కూటం గణ్హి, తమత్థం దస్సేన్తో ‘‘యస్మా పన భగవా’’తిఆదిమాహ. తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

చూళసీహనాదసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.