౬. ఆకఙ్ఖేయ్యసుత్తవణ్ణనా

౬౪. సమ్పన్నన్తి పరిపుణ్ణం, సమన్తతో పన్నం పత్తన్తి సమ్పన్నం. తేనాహ ‘‘ఇదం పరిపుణ్ణసమ్పన్నం నామా’’తి. నన్తి ‘‘సువా’’తి వుత్తం సువగణం. సమ్పన్నోతి సమ్మదేవ పన్నో గతో ఉపగతో. తేనాహ ‘‘సమన్నాగతో’’తి. సమ్పన్నన్తి సమ్పత్తియుత్తం. సా పనేత్థ రససమ్పత్తి అధిప్పేతా సామఞ్ఞజోతనాయ విసేసే అవట్ఠానతో. తేనాహ ‘‘సేయ్యథాపి ఖుద్దమధుం అనేళక’’న్తి, నిద్దోసన్తి అత్థో. తేన వుత్తం ‘‘ఇదం మధురసమ్పన్నం నామా’’తి. సీలస్స అనవసేససమాదానేన అఖణ్డాదిభావాపత్తియా చ పరిపుణ్ణసీలా. సమాదానతో పట్ఠాయ అచ్ఛిన్దనతో సీలసమఙ్గినో. సమాదానతో హి అచ్చన్తవిరోధిధమ్మానుప్పత్తియా సీలసమఙ్గితా వేదితబ్బా, చేతనాదీనం పన సీలనలక్ఖణానం ధమ్మానం పవత్తిక్ఖణే వత్తబ్బమేవ నత్థి. విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౯) వుత్తా, తస్మా తత్థ వుత్తనయేనేవ విత్థారకథా వేదితబ్బాతి అధిప్పాయో.

ఖేత్తపారిపూరీతి నిస్సితపారిపూరియా నిస్సయపారిపూరిమాహ నిస్సితకమ్మవిపత్తిసమ్పత్తివిసయత్తా యథా ‘‘మఞ్చా ఉక్కుట్ఠిం కరోన్తీ’’తి. తథా హి ఖేత్తేన ఖణ్డపూతిఆదిదోసో వుత్తో. ఖేత్తం ఖణ్డం హోతీతి అపరిపూరం హోతి సస్సపారిపూరియా అభావతో. తేనేవాహ ‘‘సస్సం న ఉట్ఠేతీ’’తి. పాదమత్తస్సపి అనేకమ్బణఫలనతో మహప్ఫలం హోతి. కిసలయపలాలాదిబహుతాయ మహానిసంసం. ఏవమేవన్తి యథా ఖిత్తం బీజం ఖణ్డాదిచతుదోసవసేన అపరిపుణ్ణం హోతి, తదభావేన చ పరిపుణ్ణం, ఏవం సీలం ఖణ్డాదిచతుదోసవసేన అపరిపుణ్ణం హోతి, తదభావేన చ పరిపుణ్ణన్తి, చతుదోసతదభావసామఞ్ఞమేవ నిదస్సననిదస్సితబ్బవిపత్తిసమ్పత్తీసు దస్సేతి. మహప్ఫలం హోతి విపాకఫలేన. మహానిసంసన్తి విపులానిసంసం. స్వాయం ఆనిసంసో ఇధ పాళియం నానప్పకారేన విత్థారీయతి.

ఏత్తావతా కిరాతి (అ. ని. టీ. ౨.౨.౩౭; అ. ని. టీ. ౩.౧౦.౭౧-౭౪) కిర-సద్దో అరుచిసూచనత్థో. తేనేత్థ ఆచరియవాదస్స అత్తనో అరుచ్చనభావం దీపేతి. సమ్పన్నసీలాతి అనామట్ఠవిసేసం సామఞ్ఞతో సీలసఙ్ఖేపేన గహితం. తఞ్చ చతుబ్బిధన్తి ఆచరియత్థేరో ‘‘చతుపారిసుద్ధిసీలం ఉద్దిసిత్వా’’తి ఆహ. తత్థాతి చతుపారిసుద్ధిసీలే. జేట్ఠకసీలన్తి (సం. ని. టీ. ౩.౫.౪౧౨) పధానసీలం. ఉభయత్థాతి ఉద్దేసనిద్దేసే. ఇధ నిద్దేసే వియ ఉద్దేసేపి పాతిమోక్ఖసంవరో భగవతా వుత్తో ‘‘సమ్పన్నసీలా’’తి వుత్తత్తాతి అధిప్పాయో. సీలగ్గహణఞ్హి పాళియం పాతిమోక్ఖసంవరవసేన ఆగతం. తేనాహ ‘‘పాతిమోక్ఖసంవరోయేవా’’తిఆది. తత్థ అవధారణేన ఇతరేసం తిణ్ణం ఏకదేసేన పాతిమోక్ఖన్తోగధభావం దీపేతి. తథా హి అనోలోకియోలోకనే ఆజీవహేతు ఛసిక్ఖాపదవీతిక్కమే గిలానపచ్చయస్స అపచ్చవేక్ఖితపరిభోగే చ ఆపత్తి విహితాతి. తీణీతి ఇన్ద్రియసంవరసీలాదీని. సీలన్తి వుత్తట్ఠానం నామ అత్థీతి సీలపరియాయేన తేసం కత్థచి సుత్తే గహితట్ఠానం నామ కిం అత్థి యథా పాతిమోక్ఖసంవరోతి ఆచరియస్స సమ్ముఖత్తా అపటిక్ఖిపన్తోవ ఉపచారేన పుచ్ఛన్తో వియ వదతి. తేనాహ ‘‘అననుజానన్తో’’తి. ఛద్వారరక్ఖామత్తకమేవాతి తస్స సల్లహుకభావమాహ చిత్తాధిట్ఠానమత్తేన పటిపాకతికభావాపత్తితో. ఇతరద్వయేపి ఏసేవ నయో. పచ్చయుప్పత్తిమత్తకన్తి ఫలేన హేతుం దస్సేతి. ఉప్పాదనహేతుకా హి పచ్చయానం ఉప్పత్తి. ఇదమత్థన్తి ఇదం పయోజనం ఇమస్స పచ్చయస్స పరిభుఞ్జనేతి అధిప్పాయో. నిప్పరియాయేనాతి ఇమినా ఇన్ద్రియసంవరాదీని తీణి పధానస్స సీలస్స పరివారవసేన పవత్తియా పరియాయసీలాని నామాతి దస్సేతి.

ఇదాని పాతిమోక్ఖసంవరస్సేవ పధానభావం బ్యతిరేకతో అన్వయతో చ ఉపమాయ విభావేతుం ‘‘యస్సా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సోతి పాతిమోక్ఖసంవరో. సేసానీతి ఇన్ద్రియసంవరాదీని. తస్సేవాతి ‘‘సమ్పన్నసీలా’’తి ఏత్థ యం సీలం వుత్తం, తస్సేవ. సమ్పన్నపాతిమోక్ఖాతి ఏత్థ పాతిమోక్ఖగ్గహణేన వేవచనం వత్వా తం విత్థారేత్వా…పే… ఆదిమాహ. యథా అఞ్ఞథాపి ‘‘ఇధ భిక్ఖు సీలవా హోతీ’’తి (మహాని. ౧౯౯) పుగ్గలాధిట్ఠానాయ దేసనాయ ఉద్దిట్ఠం సీలం ‘‘పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరతీ’’తి (విభ. ౫౦౮; మహాని. ౧౯౯) నిద్దిట్ఠం.

పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతాతి యో నం పాతి రక్ఖతి, తం మోక్ఖేతి మోచేతి ఆపాయికాదీహి దుక్ఖేహీతి ‘‘పాతిమోక్ఖ’’న్తి లద్ధనామేన సిక్ఖాపదసీలేన పిహితకాయవచీద్వారా. తే పన యస్మా ఏవంభూతా తేన సమన్నాగతా నామ హోన్తి, తస్మా వుత్తం ‘‘పాతిమోక్ఖసంవరేన సమన్నాగతా’’తి.

అపరో నయో (ఉదా. అట్ఠ. ౩౧; ఇతివు. అట్ఠ. ౯౭) – కిలేసానం బలవభావతో, పాపకిరియాయ సుకరభావతో, పుఞ్ఞకిరియాయ చ దుక్కరభావతో బహుక్ఖత్తుం అపాయేసు పతనసీలోతి పాతీ, పుథుజ్జనో. అనిచ్చతాయ వా భవాదీసు కమ్మవేగక్ఖిత్తో ఘటీయన్తం వియ అనవట్ఠానేన పరిబ్భమనతో గమనసీలోతి పాతీ, మరణవసేన వా తమ్హి తమ్హి సత్తనికాయే అత్తభావస్స పాతనసీలోతి పాతీ, సత్తసన్తానో, చిత్తమేవ వా, తం పాతిం సంసారదుక్ఖతో మోక్ఖేతీతి పాతిమోక్ఖం. చిత్తస్స హి విమోక్ఖేన సత్తో విముత్తోతి వుచ్చతి. వుత్తఞ్హి ‘‘చిత్తవోదానా విసుజ్ఝన్తీ’’తి, ‘‘అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముత్త’’న్తి (మహావ. ౨౮) చ.

అథ వా అవిజ్జాదినా హేతునా సంసారే పతతి గచ్ఛతి పవత్తతీతి పాతీ. ‘‘అవిజ్జానీవరణానం సత్తానం తణ్హాసంయోజనానం సన్ధావతం సంసరత’’న్తి (సం. ని. ౨.౧౨౫) హి వుత్తం. తస్స పాతినో సత్తస్స తణ్హాదిసంకిలేసత్తయతో మోక్ఖో ఏతేనాతి పాతిమోక్ఖో. ‘‘కణ్ఠేకాలో’’తిఆదీనం వియ సమాససిద్ధి వేదితబ్బా.

అథ వా పాతేతి వినిపాతేతి దుక్ఖేతి పాతి, చిత్తం. వుత్తఞ్హి ‘‘చిత్తేన నీయతి లోకో, చిత్తేన పరికస్సతీ’’తి (సం. ని. ౧.౬౨). తస్స పాతినో మోక్ఖో ఏతేనాతి పాతిమోక్ఖో. పతతి వా ఏతేన అపాయదుక్ఖే సంసారదుక్ఖే చాతి పాతీ, తణ్హాదిసంకిలేసో. వుత్తఞ్హి ‘‘తణ్హా జనేతి పురిసం (సం. ని. ౧.౫౭), తణ్హాదుతియో పురిసో’’తి (ఇతివు. ౧౫, ౧౦౫; అ. ని. ౪.౯) చ ఆది. తతో పాతితో మోక్ఖోతి పాతిమోక్ఖో.

అథ వా పతతి ఏత్థాతి పాతీ, ఛ అజ్ఝత్తికబాహిరాని ఆయతనాని. వుత్తఞ్హి ‘‘ఛసు లోకో సముప్పన్నో, ఛసు కుబ్బతి సన్థవ’’న్తి (సం. ని. ౧.౭౦; సు. ని. ౧౭౧). తతో అజ్ఝత్తికబాహిరాయతనసఙ్ఖాతతో పాతితో మోక్ఖోతి పాతిమోక్ఖో. అథ వా పాతో వినిపాతో అస్స అత్థీతి పాతీ, సంసారో. తతో మోక్ఖోతి పాతిమోక్ఖో. అథ వా సబ్బలోకాధిపతిభావతో ధమ్మిస్సరో భగవా ‘‘పతీ’’తి వుచ్చతి, ముచ్చతి ఏతేనాతి మోక్ఖో, పతినో మోక్ఖో తేన పఞ్ఞత్తత్తాతి పాతిమోక్ఖో. పాతిమోక్ఖో ఏవ పాతిమోక్ఖో. సబ్బగుణానం వా మూలభావతో ఉత్తమట్ఠేన పతి చ సో యథావుత్తత్థేన మోక్ఖో చాతి పాతిమోక్ఖో. పాతిమోక్ఖో ఏవ పాతిమోక్ఖో. తథా హి వుత్తం ‘‘పాతిమోక్ఖన్తిఆదిమేతం ముఖమేతం పముఖమేత’’న్తి (మహావ. ౧౩౫) విత్థారో.

అథ వా ప-ఇతి పకారే, అతీతి అచ్చన్తత్థే నిపాతో, తస్మా పకారేహి అచ్చన్తం మోక్ఖేతీతి పాతిమోక్ఖో. ఇదఞ్హి సీలం సయం తదఙ్గవసేన, సమాధిసహితం పఞ్ఞాసహితఞ్చ విక్ఖమ్భనవసేన, సముచ్ఛేదవసేన చ అచ్చన్తం మోక్ఖేతి మోచేతీతి పాతిమోక్ఖో. పతి పతి మోక్ఖోతి వా పాతిమోక్ఖో, తమ్హా తమ్హా వీతిక్కమదోసతో పచ్చేకం మోక్ఖోతి అత్థో. పాతిమోక్ఖో ఏవ పాతిమోక్ఖో. మోక్ఖో వా నిబ్బానం, తస్స మోక్ఖస్స పతిబిమ్బభూతోతి పాతిమోక్ఖో. సీలసంవరో హి నిబ్బేధభాగియో సూరియస్స అరుణుగ్గమనం వియ నిబ్బానస్స ఉదయభూతో తప్పటిభాగో వియ హోతి యథారహం కిలేసనిబ్బాపనతోతి పాతిమోక్ఖో. పాతిమోక్ఖోయేవ పాతిమోక్ఖో. అథ వా మోక్ఖం పతి వత్తతి మోక్ఖాభిముఖన్తి వా పాతిమోక్ఖం. పాతిమోక్ఖమేవ పాతిమోక్ఖన్తి ఏవమేత్థ పాతిమోక్ఖసద్దస్స అత్థో వేదితబ్బో.

ఆచారగోచరసమ్పన్నాతి కాయికవాచసికఅవీతిక్కమసఙ్ఖాతేన ఆచారేన చేవ నవేసియగోచరతాదిసఙ్ఖాతేన గోచరేన చ సమ్పన్నా, సమ్పన్నఆచారగోచరాతి అత్థో. అప్పమత్తేసూతి అతిపరిత్తకేసు అనాపత్తిగమనీయేసు, దుక్కటదుబ్భాసితమత్తేసూతి అపరే. వజ్జేసూతి గారయ్హేసు. తే పన ఏకన్తతో అకుసలసభావా హోన్తీతి ఆహ ‘‘అకుసలధమ్మేసూ’’తి. భయదస్సినోతి భయతో దస్సనసీలా, పరమాణుమత్తమ్పి వజ్జం సినేరుప్పమాణం వియ కత్వా భాయనసీలా. సమ్మా ఆదియిత్వాతి సమ్మదేవ సక్కచ్చం సబ్బసో చ ఆదియిత్వా. సిక్ఖాపదేసూతి నిద్ధారణే భుమ్మన్తి సముదాయతో అవయవనిద్ధారణం దస్సేన్తో ‘‘సిక్ఖాపదేసు తం తం సిక్ఖాపదం సమాదియిత్వా సిక్ఖథా’’తి అత్థమాహ. సిక్ఖాపదమేవ హి సమాదాతబ్బం సిక్ఖితబ్బఞ్చాతి అధిప్పాయో. యం కిఞ్చి సిక్ఖాకోట్ఠాసేసూతి సిక్ఖాకోట్ఠాసేసు మూలపఞ్ఞత్తిఅనుపఞ్ఞతిసబ్బత్థపఞ్ఞత్తిపదేసపఞ్ఞత్తిఆదిభేదం యం కిఞ్చి సిక్ఖితబ్బం పటిపజ్జితబ్బం పూరేతబ్బం సీలం. తం పన ద్వారవసేన దువిధమేవాతి ఆహ ‘‘కాయికం వాచసికఞ్చా’’తి. ఇమస్మిం అత్థవికప్పే సిక్ఖాపదేసూతి ఆధారే భుమ్మం సిక్ఖాభాగేసు కస్సచి విసుం అగ్గహణతో. తేనాహ ‘‘తం సబ్బ’’న్తి.

౬౫. కస్మా ఆరద్ధన్తి (అ. ని. టీ. ౩.౧౦.౭౧-౭౪) దేసనాయ కారణపుచ్ఛా. సీలానిసంసదస్సనత్థన్తి పయోజననిద్దేసో. కో అత్థో క్వ అత్థో క్వ నిపాతితాతి? నయిదమేవం దట్ఠబ్బం. సీలానిసంసదస్సనత్థన్తి హి ఏత్థ బ్యతిరేకతో యం సీలానిసంసస్స అదస్సనం, తం ఇమిస్సా దేసనాయ కారణన్తి కస్మా ఆరద్ధన్తి వినేయ్యానం సీలానిసంసస్స అదస్సనతోతి అత్థతో ఆపన్నో ఏవ హోతీతి. తేనాహ ‘‘సచేపీ’’తిఆది. సీలానిసంసదస్సనత్థన్తి పన ఇమస్స అత్థం వివరితుం ‘‘తేస’’న్తిఆది వుత్తం. ఆనిసంసోతి ఉదయో. ‘‘సీలవా సీలసమ్పన్నో కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గలోకం ఉపపజ్జతీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౧౫౦; ౩.౩౧౬; అ. ని. ౫.౨౧౩; మహావ. ౨౮౫) పన విపాకఫలమ్పి ‘‘ఆనిసంసో’’తి వుత్తం. కో విసేసోతి కో ఫలవిసేసో. కా వడ్ఢీతి కో అబ్భుదయో. విజ్జమానోపి గుణో యాథావతో విభావితో ఏవ అభిరుచిం ఉప్పాదేతి, న అవిభావితో, తస్మా ఏకన్తతో ఆనిసంసకిత్తనం ఇచ్ఛితబ్బమేవాతి దస్సేతుం విసకణ్టకవాణిజో ఉదాహటో.

తత్థ గుళో నామ ఉచ్ఛురసం పచిత్వా చుణ్ణాదీహి మిస్సిత్వా సమ్పిణ్డనే పిణ్డీభూతం. ఫాణితం అపిణ్డితం ద్రవీభూతం. ఖణ్డం భిజ్జనక్ఖమం. సక్ఖరా నామ ఫలికసదిసా. సక్ఖరాదీనితి ఆది-సద్దేన మచ్ఛణ్డికానం సఙ్గహో. తస్మిం కాలే గుళాదీసు విసకణ్టకవోహారో అపచ్చన్తదేసే పచురోతి ‘‘పచ్చన్తగామం గన్త్వా’’తి వుత్తం. దారకే చ పలాపేసుం ‘‘విసకణ్టకం మా గణ్హన్తూ’’తి.

పియోతి పియాయితబ్బో. పియస్స నామ దస్సనం ఏకన్తతో అభినన్దితబ్బం హోతీతి ఆహ ‘‘వియచక్ఖూహి సమ్పస్సితబ్బో’’తి. పీతిసముట్ఠానపసన్నసోమ్మరూపపరిగ్గహఞ్హి చక్ఖు ‘‘పియచక్ఖూ’’తి వుచ్చతి. తేసన్తి సబ్రహ్మచారీనం. మనవడ్ఢనకోతి పీతిమనస్స పరిబ్రూహనతో ఉపరూపరి పీతిచిత్తస్స ఉప్పాదకో. గరుట్ఠానియోతి గరుకరణస్స ఠానభూతో. జానం జానాతీతి ఞాణేన జానితబ్బం జానాతి. యథా వా అఞ్ఞే అజానన్తాపి జానన్తా వియ పవత్తన్తి, న ఏవమయం, అయం పన జానన్తో ఏవ జానాతి. పస్సం పస్సతీతి దస్సనభూతేన పఞ్ఞాచక్ఖునా పస్సితబ్బం పస్సతి, పస్సన్తో ఏవ వా పస్సతి. ఏవం సమ్భావనీయోతి ఏవం విఞ్ఞుతాయ పణ్డితభావేన సమ్భావేతబ్బో.

సీలేస్వేవస్స పరిపూరకారీతి సీలేసు పరిపూరకారీ ఏవ భవేయ్యాతి ఏవం ఉత్తరపదావధారణం దట్ఠబ్బం. ఏవఞ్హి ఇమినా పదేన ఉపరిసిక్ఖాద్వయం అనివత్తితమేవ హోతి. యథా పన సీలేసు పరిపూరకారీ నామ హోతి, తం ఫలేన దస్సేతుం ‘‘అజ్ఝత్త’’న్తిఆది వుత్తం. విపస్సనాధిట్ఠానసమాధిసంవత్తనికతాయ హి ఇధ సీలస్స పారిపూరీ, న కేవలం అఖణ్డాదిభావమత్తం. తేనాహ ‘‘యాని ఖో పన తాని అఖణ్డాని…పే… సమాధిసంవత్తనికానీ’’తి. ఏవఞ్చ కత్వా ఉపరి సిక్ఖాద్వయం సీలస్స సమ్భారభావేన గహితన్తి సీలస్సేవేత్థ పధానగ్గహణం సిద్ధం హోతి. తథా హి చిత్తేకగ్గతాసఙ్ఖారపరిగ్గహానం సీలస్సానురక్ఖణభావం వక్ఖతి. యం పన వక్ఖతి ‘‘సిక్ఖత్తయదేసనా జాతా’’తి (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౬౫), తం ఇతరాసమ్పి సిక్ఖానం ఇధ గహితతామత్తం సన్ధాయ వుత్తం, న పధానభావేన గహితతం. యది ఏవం కథం సీలస్స అప్పమత్తకతావచనం. వుత్తఞ్హేతం ‘‘అప్పమత్తకం ఖో పనేతం, భిక్ఖవే, ఓరమత్తక’’న్తి (దీ. ని. ౧.౭). తం పుథుజ్జనగోచరం సన్ధాయ వుత్తం. తథా హి తత్థ న నిప్పదేసతో సీలం విభత్తం, ఏవం కత్వా తత్థ సీలమత్తకన్తి మత్తగ్గహణం సమత్థితన్తి దట్ఠబ్బం. అనూనేనాతి అఖణ్డాదిభావేన, కస్సచి వా అహాపనేన ఉపపన్నేన. ఆకారేనాతి కరణేన సమ్పాదనేన. చిత్తసమథేతి చిత్తసమాధానే. యుత్తోతి అవియుత్తో పసుతో. యో సబ్బేన సబ్బం ఝానభావనం అననుయుత్తో, సో తం బహి నీహరతి నామ. యో ఆరభిత్వా అన్తరా సఙ్కోచం ఆపజ్జతి, సో తం వినాసేతి నామ. యో పన ఈదిసో అహుత్వా ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, సో అనిరాకతజ్ఝానోతి దస్సేన్తో ‘‘బహి అనీహటజ్ఝానో’’తిఆదిమాహ.

అనిచ్చస్స తేభూమకధమ్మస్స, అనిచ్చన్తి వా అనుపస్సనా అనిచ్చానుపస్సనా. తథా దుక్ఖానుపస్సనా అనత్తానుపస్సనా చ. తస్సేవ నిబ్బిన్దనాకారేన పవత్తా అనుపస్సనా నిబ్బిదానుపస్సనా. విరజ్జనాకారేన పవత్తా అనుపస్సనా విరాగానుపస్సనా. నిరోధస్స అనుపస్సనా నిరోధానుపస్సనా. పటినిస్సజ్జనవసేన పవత్తా అనుపస్సనా పటినిస్సగ్గానుపస్సనా. సుఞ్ఞాగారగతో భిక్ఖు తత్థ లద్ధకాయవివేకతాయ సమథవిపస్సనావసేన చిత్తవివేకం పరిబ్రూహేన్తో యథానుసిట్ఠం పటిపత్తియా లోకం సాసనఞ్చ అత్తనో విసేసాధిగమట్ఠానభూతం సుఞ్ఞాగారఞ్చ ఉపసోభయమానో గుణవిసేసాధిట్ఠానభావాపాదనేన విఞ్ఞూనం అత్థతో తం బ్రూహేన్తో నామ హోతీతి వుత్తం ‘‘బ్రూహేతా సుఞ్ఞాగారాన’’న్తి. తేనాహ ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది. అయమేవ సుఞ్ఞాగారానుబ్రూహనవిఞ్ఞుప్పసత్థానం భాజనం, న సేనాసనపతిట్ఠాపనన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఏకభూమకాది…పే… దట్ఠబ్బో’’తి. సుఞ్ఞాగారగ్గహణేన చేత్థ అరఞ్ఞరుక్ఖమూలాది సబ్బం పధానానుయోగక్ఖమం సేనాసనం గహితన్తి దట్ఠబ్బం.

తణ్హావిచరితదేసనాతి ‘‘అజ్ఝత్తికస్స ఉపాదాయా’’తి (విభ. ౯౩౭) ఆదినయప్పవత్తం తణ్హావిచరితసుత్తం. తణ్హాపదట్ఠానత్తాతి తణ్హాసన్నిస్సయత్తా. న హి తణ్హావిరహితా మానదిట్ఠిపవత్తి అత్థి. మానదిట్ఠియో ఓసరిత్వాతి దస్సేతబ్బతాయ మానదిట్ఠియో ఓగాహేత్వాతి అత్థో. గహణత్థమేవ హి దేసేతబ్బధమ్మస్స దేసనాయ ఓసరణం. తణ్హామానదిట్ఠియో పపఞ్చత్తయం సత్తసన్తానస్స సంసారే పపఞ్చనతో అనుప్పబన్ధనవసేన విత్థారణతో. సీలపదట్ఠానత్తాతి సీలాధిట్ఠానత్తా.

అధిచిత్తసిక్ఖా వుత్తాతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. విపస్సనావసేన సుఞ్ఞాగారవడ్ఢనేతి యోజనా. ద్వేపి సిక్ఖాతి అధిచిత్తాధిపఞ్ఞాసిక్ఖా. సఙ్గహేత్వాతి అధిసీలసిక్ఖాయ సద్ధిం సఙ్గహేత్వా వుత్తా. యది ఏవమయం సిక్ఖత్తయదేసనా జాతాతి సిక్ఖత్తయానిసంసప్పకాసనీ సియాతి అనుయోగం సన్ధాయాహ ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది. తత్థ యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. ఇన్ద్రియసంవరో వియ పాతిమోక్ఖసంవరస్స చతుపారిసుద్ధిసీలస్స ఆరక్ఖభూతా చిత్తేకగ్గతా విపస్సనా చ ఇధ గహితాతి తదుభయం అప్పధానం, సీలమేవ పన పధానభావేన గహితన్తి వేదితబ్బం. తేనాహ ‘‘సీలానురక్ఖికా ఏవా’’తిఆది.

బలవతరసుఖన్తి సముప్పన్నబ్యాధిదుక్ఖతో బలవతరం, తం అభిభవితుం సమత్థం ఝానసుఖం ఉప్పజ్జతి. బలవమమత్తం హోతి, తేన దళ్హఅత్తసినేహేన విలుత్తహదయో కుసలధమ్మే ఛడ్డేన్తో సో తథారూపేసు…పే… పోసేతా హోతి. బలవమమత్తం వా సినేహో న హోతి ‘‘సుద్ధో సఙ్ఖారపుఞ్జో’’తి యాథావదస్సనేన అహంకారమమంకారాభావతో. దుబ్భిక్ఖభయే ఖుదాభిభవం సన్ధాయాహ ‘‘సచేపిస్స అన్తాని బహి నిక్ఖమన్తీ’’తి. బ్యాధిభయం సన్ధాయాహ ‘‘ఉస్సుస్సతి విసుస్సనీ’’తి. ఆది-సద్దేన గహితం చోరభయం సన్ధాయాహ ‘‘ఖణ్డాఖణ్డికో వా’’తి. ఉభయస్సాతి సమథవిపస్సనాద్వయస్స. ఏత్థ చ ‘‘అజ్ఝత్తం చేతో…పే… సుఞ్ఞాగారాన’’న్తి ఇమేహి విసేసనిబ్బేధభాగియభావాపాదనేన సీలం రక్ఖితుం సమత్థా ఏవ చిత్తేకగ్గతావిపస్సనా గహితా. యస్మా పరతో ఝానవిమోక్ఖఫలాభిఞ్ఞాణఅధిట్ఠానభావో సీలస్స ఉద్ధటో, తస్మా తస్స భియ్యోపి సమ్భారభూతా ఏవ చిత్తేకగ్గతా విపస్సనా తత్థ తత్థ గహితాతి వేదితబ్బా.

సీలాదీతి ఆది-సద్దేన యథావుత్తచిత్తేకగ్గతావిపస్సనా సఙ్గణ్హాతి, సీలస్స వా మూలకారణభూతం సబ్బం కమ్మస్సకతఞాణఞ్చ సఙ్గణ్హాతి కమ్మపథసమ్మాదిట్ఠిం వా. సీలఞ్హి తదఞ్ఞమ్పి పుఞ్ఞకిరియావత్థు తేనేవ పరిసోధితం మహప్ఫలం హోతి మహానిసంసన్తి. లాభీ అస్సన్తి లాభా సాయ సంవరణసీలపరిపూరణం పాళియం ఆగతం కిమీదిసం భగవా అనుజానాతీతి? న భగవా సభావేన ఈదిసం అనుజానాతి, మహాకారుణికతాయ పన పుగ్గలజ్ఝాసయేన ఏవం వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘న చేత్థా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఘాసేసనం ఛిన్నకథో న వాచం పయుత్తం భణేతి ఛిన్నకథో మూగో వియ హుత్వా ఓభాసపరికథానిమిత్తవిఞ్ఞత్తిపయుత్తం ఘాసేసనం వాచం న భణే న కథేయ్యాతి అత్థో. పుగ్గలజ్ఝాసయవసేనాతి సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరన్తో ‘‘యేసఞ్హీ’’తిఆదిమాహ. రసో సభావభూతో ఆనిసంసో రసానిసంసో.

పచ్చయదానకారాతి చీవరాదిపచ్చయవసేన దానకారా. ‘‘దేవానం వా’’తి వుత్తవచనం పాకటీకాతుమాహ ‘‘దేవాపీ’’తిఆది. ‘‘పఞ్చిమే గహపతయో ఆనిసంసా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౧౫౦) అనిసంససద్దో ఫలపరియాయోపి హోతీతి ఆహ ‘‘ఉభయమేతం అత్థతో ఏక’’న్తి.

సస్సుససురా చ తప్పక్ఖికా చ సస్సుససురపక్ఖికా. తే ఞాతియోనిసమ్బన్ధేన ఆవాహవివాహసమ్బన్ధవసేన సమ్బన్ధా ఞాతీ. సాలోహితాతి యోనిసమ్బన్ధవసేన. ఏకలోహితసమ్బద్ధాతి ఏకేన సమానేన లోహితసమ్బన్ధేన సమ్బద్ధా. పేచ్చభావం గతాతి పేతూపపత్తివసేన నిబ్బత్తిం ఉపగతా. తే పన యస్మా ఇధ కతకాలకిరియా కాలేన కతజీవితుపచ్ఛేదా హోన్తి, తస్మా వుత్తం ‘‘కాలకతా’’తి. పసన్నచిత్తోతి పసన్నచిత్తకో. కాలకతో పితా వా మాతా వా పేతయోనిం ఉపపన్నోతి అధికారతో విఞ్ఞాయతీతి వుత్తం ‘‘మహానిసంసమేవ హోతీ’’తి, తస్స తథా సీలసమ్పన్నత్తాతి అధిప్పాయో. అరియభావే పన సతి వత్తబ్బమేవ నత్థి. తేనాహ ‘‘అనేకాని కప్పసతసహస్సానీ’’తిఆది. బహుకారన్తి బహుపకారం. ఉపసఙ్కమనన్తి అభివాదనాదివసేన ఉపగమనం. పయిరుపాసనన్తి ఉపట్ఠానన్తి.

౬౬. అజ్ఝోత్థరితాతి మద్దితా. ఉక్కణ్ఠాతి రిఞ్చనా అనభిరతి అననుయోగో. సీలవా భిక్ఖు అత్తనో సీలఖణ్డభయేన సమాహితో విపస్సకో చ పచ్చయఘాతేన అరతియా రతియా చ సహితా అభిభవితావ హోతీతి ఆహ ‘‘సీలాదిగుణయుత్తేనేవా’’తిఆది.

చిత్తుత్రాసో భాయతీతి భయం. ఆరమ్మణం భాయతి ఏతస్మాతి భయం. పురిమవారసదిసత్తా వుత్తనయమేవాతి అతిదిసిత్వాపి పున తం దస్సేతుం ‘‘సీలాదిగుణయుత్తో హీ’’తిఆది వుత్తం. థేరస్స హేట్ఠా నిసిన్నత్తా దేవతాయ దారకా సకభావేన సణ్ఠాతుం సుఖేన వత్తితుం అసక్కోన్తా అసమత్థా.

అధికం చేతోతి అభిచేతో, ఉపచారజ్ఝానచిత్తం. తస్స పన అధికతా పాకతికకామావచరచిత్తేహి సున్దరతాయ సపటిపక్ఖతో విసుద్ధియా చాతి ఆహ ‘‘అభిక్కన్తం విసుద్ధిచిత్త’’న్తి. అధిచిత్తన్తి సమాధిమాహ, సో చ ఉపచారసమాధి దట్ఠబ్బో. వివేకజం పీతిసుఖం, సమాధిజం పీతిసుఖం, అపీతిజం ఝానసుఖం, సతిపారిసుద్ధిజం ఝానసుఖన్తి చతుబ్బిధమ్పి ఝానసుఖం పటిపక్ఖతో నిక్ఖన్తతం ఉపాదాయ ‘‘నేక్ఖమ్మసుఖ’’న్తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘నేక్ఖమ్మసుఖం విన్దన్తీ’’తి. ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే సమాపజ్జితుం సమత్థోతి ఇమినా తేసు ఝానేసు సమాపజ్జనవసీభావమాహ, ‘‘నికామలాభీ’’తి పన వచనతో ఆవజ్జనాధిట్ఠానపచ్చవేక్ఖణవసియోపి వుత్తా ఏవాతి వేదితబ్బా. సుఖేనేవ పచ్చనీకధమ్మే విక్ఖమ్భేత్వాతి ఏతేన తేసం ఝానసుఖఖిప్పాభిఞ్ఞతఞ్చ దస్సేతి. విపులానన్తి వేపుల్లం పాపితానం. ఝానానం విపులతా నామ సుభావితభావేన చిరతరప్పత్తి, సా చ పరిచ్ఛేదానురూపావ ఇచ్ఛితబ్బ్బాతి ‘‘విపులాన’’న్తి వత్వా ‘‘యథాపరిచ్ఛేదేయేవ వుట్ఠాతుం సమత్థోతి వుత్తంహోతీ’’తి ఆహ. పరిచ్ఛేదకాలఞ్హి అప్పత్వావ వుట్ఠహన్తో అకసిరలాభీ న హోతి యావదిచ్ఛకం పవత్తేతుం అసమత్థత్తా. ఇదాని తేయేవ యథావుత్తే సమాపజ్జనాదివసీభావే బ్యతిరేకవసేన విభావేతుం ‘‘ఏకచ్చో హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ లాభీయేవ హోతీతి ఇదం పటిలద్ధమత్తస్స ఝానస్స వసేన వుత్తం. తథాతి ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే. పారిబన్ధికేతి వసీభావస్స పచ్చనీకధమ్మే. ఝానాధిగమస్స పన పచ్చనీకధమ్మా పగేవ విక్ఖమ్భితా, అఞ్ఞథా ఝానాధిగమో ఏవ న సియా. కిచ్ఛేన విక్ఖమ్భేతీతి కిచ్ఛేన విసోధేతి. కామాదీనవపచ్చవేక్ఖణాదీహి కామచ్ఛన్దాదీనం వియ అఞ్ఞేసమ్పి సమాధిపారిబన్ధికానం దూరసముస్సారణం ఇధ విక్ఖమ్భనం విసోధనఞ్చాతి వేదితబ్బం. నాళికాయన్తన్తి కాలమాననాళికాయన్తం ఆహ.

విసేసేన రూపావచరచతుత్థజ్ఝానం సబ్బసో వసీభావాపాదితం అభిఞ్ఞాపాదకన్తి అధిప్పాయేనాహ ‘‘అభిఞ్ఞాపాదకే ఝానే వుత్తే’’తి. అరూపజ్ఝానమ్పి పన అధిట్ఠానతాయ పాదకమేవ చుద్దసధా చిత్తపరిదమనేన వినా తదభావతో. ‘‘ఏవమభిఞ్ఞాపాదకే రూపావచరజ్ఝానే వుత్తే రూపావచరతాయ కిఞ్చాపి అభిఞ్ఞానం లోకియవారో ఆగతో’’తి అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో. నన్తి అభిఞ్ఞావారం. చత్తారి…పే… అరియమగ్గా సీలానం ఆనిసంసో సమ్పన్నసీలస్సేవ లాభతో. పరియాదియిత్వాతి గహేత్వా.

అఙ్గసన్తతాయాతి నీవరణాదీనం పచ్చనీకధమ్మానం సుదూరతరభావేన ఝానఙ్గానం వూపసన్తతాయ, నిబ్బుతసబ్బదరథపరిళాహతాయాతి అత్థో, యతో తేసం ఝానానం పణీతతరాదిభావో. ఆరమ్మణసన్తతాయాతి రూపపటిఘాదివిగమనేన సణ్హసుఖుమాదిభావప్పత్తసన్తభావేన. యదగ్గేన హి నేసం భావనాభిసమయసబ్భావితసణ్హసుఖుమాకారాని ఆరమ్మణాని సన్తాని, తదగ్గేన ఝానఙ్గానం సన్తతా వేదితబ్బా. ఆరమ్మణసన్తతాయ సన్తతా లోకుత్తరధమ్మారమ్మణాహి పచ్చవేక్ఖణాహి దీపేతబ్బా. విముత్తా విసేసేన ముత్తా. యే హి ఝానధమ్మా తథాపవత్తపుబ్బభాగభావనాహి తబ్బిసేసతాయ సాతిసయం పటిపక్ఖధమ్మేహి విముత్తివసేన పవత్తన్తి, తతో ఏవ తథావిముత్తతాయ పితు అఙ్కే విస్సట్ఠఅఙ్గపచ్చఙ్గో వియ కుమారో నిరాసఙ్కభావేన ఆరమ్మణే అధిముత్తా చ పవత్తన్తి, తే విమోక్ఖాతి వుచ్చన్తి. తేనాహ ‘‘విమోక్ఖాతి పచ్చనీకధమ్మేహి విముత్తత్తా ఆరమ్మణే చ అధిముత్తత్తా’’తి. యదిపి ఆరమ్మణసమతిక్కమవసేన పత్తబ్బాని ఆరుప్పాని, న అఙ్గాతిక్కమవసేన, తథాపి యస్మా ఆరమ్మణే అవిరత్తస్స ఝానసమతిక్కమో న హోతి, సమతిక్కన్తేసు చ ఝానేసు ఆరమ్మణం సమతిక్కన్తమేవ హోతి, తస్మా ఆరమ్మణసమతిక్కమం అవత్వా ‘‘రూపావచరజ్ఝానే అతిక్కమిత్వా’’తి ఇచ్చేవ వుత్తం. అతిక్కమ్మ రూపేతి పాళియం ‘‘సమ్పాదేతబ్బా, పస్సితబ్బా’’తి వా కిఞ్చి పదం ఇచ్ఛితబ్బం, అసుతపరికప్పనేన పన పయోజనం నత్థీతి ‘‘సన్తాతి పదసమ్బన్ధో’’తి వుత్తం. ఏవఞ్చ కత్వా తేన విరాగభావేన తేసం సన్తతాతి అయమ్పి అత్థో విభావితో హోతి. రూపజ్ఝానాదీనం వియ నత్థి ఏతేసం ఆరమ్మణభూతం వా ఫలభూతం వా రూపన్తి అరూపా. అరూపా ఏవ ఆరుప్పా. తేనాహ ‘‘ఆరమ్మణతో చ విపాకతో చ రూపవిరహితా’’తి. నామకాయేనాతి సహజాతనామసమూహేన.

౬౭. సంయోజేన్తీతి బన్ధన్తి. కేహీతి ఆహ ‘‘ఖన్ధగతీ’’తిఆది. అసముచ్ఛిన్నరాగాదికస్స హి ఖన్ధాదీనం ఆయతిం ఖన్ధాదీహి సమ్బన్ధో, సముచ్ఛిన్నరాగాదికస్స పన తం నత్థి కతానమ్పి కమ్మానం అసమత్థభావాపత్తితోతి. రాగాదీనం అన్వయతో చ సంయోజనట్ఠో సిద్ధోతి ఆహ ‘‘ఖన్ధగతి…పే… వుచ్చన్తీ’’తి. పరిక్ఖయేనాతి సముచ్ఛేదేన సబ్బసో ఆయతిం అనుప్పజ్జనేన. పటిపక్ఖధమ్మానం అనవసేసతో సవనతో పీళనతో సోతో, అరియమగ్గోతి ఆహ ‘‘సోతోతి చ మగ్గస్సేతం అధివచన’’న్తి. తం సోతం ఆదితో పన్నో అధిగచ్ఛీతి సోతాపన్నో, అట్ఠమకో. తేనాహ ‘‘తంసమఙ్గీపుగ్గలస్సా’’తి, పఠమమగ్గక్ఖణే పుగ్గలస్సాతి అధిప్పాయో. ఇధ పన పన్న-సద్దో ‘‘ఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో’’తిఆదీసు (అ. ని. ౮.౫౯) వియ వత్తమానకాలికోతి ఆహ ‘‘మగ్గేన ఫలస్స నామం దిన్న’’న్తి. అభీతకాలికత్తే పన సరసతోవ నామలాభో సియా. విరూపం సదుక్ఖం సఉపాయాసం నిపాతేతీతి వినిపాతో, అపాయదుక్ఖే ఖిపనకో. ధమ్మోతి సభావో. తేనాహ ‘‘అత్తాన’’న్తిఆది. కస్మాతి అవినిపాతధమ్మతాయ కారణం పుచ్ఛతి. అపాయం గమేన్తీతి అపాయగమనీయా. సమ్బుజ్ఝతీతి సమ్బోధి, అరియమగ్గో. సో పన పఠమమగ్గస్స అధిగతత్తా అవసిట్ఠో ఏవ అధిగన్ధబ్బభావేన ఇచ్ఛితబ్బోతి ఆహ ‘‘ఉపరిమగ్గత్తయ’’న్తి.

వణ్ణభణనత్థం వుత్తాని,న పహాతబ్బానీతి అధిప్పాయో. ఓళారికానం రాగాదీనం సముచ్ఛిన్దనవసేన పవత్తమానో దుతియమగ్గో అవసిట్ఠానం తేసం తనుభావాపత్తియా ఉప్పన్నో నామ హోతీతి వుత్తం ‘‘రాగదోసమోహానం తనుత్తా’’తి. అధిచ్చుప్పత్తియాతి కదాచి కరహచి ఉప్పజ్జనేన. పరియుట్ఠానమన్దతాయాతి సముదాచారముదుతాయ. అభిణ్హం న ఉప్పజ్జన్తి తజ్జస్స అయోనిసోమనసికారస్స అనిబద్ధభావతో. మన్దమన్దా ఉప్పజ్జన్తి విపల్లాసానం తప్పచ్చయానఞ్చ మోహమానాదీనం ముదుతరభావతో. బహలావ ఉప్పజ్జన్తి వత్థుపటిసేవనతోతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘తథా హీ’’తిఆది.

సకిం ఆగమనధమ్మోతి పటిసన్ధివసేన సకింయేవ ఆగమనసభావో. ఏకవారంయేవ…పే… ఆగన్త్వాతి ఇమినా పఞ్చసు సకదాగామీసు చత్తారో వజ్జేత్వా ఏకోయేవ గహితోతి దస్సేన్తో ‘‘యోపి హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ య్వాయం పఞ్చమకో సకదాగామీ ‘‘ఇధ మగ్గం భావేత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తో, తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా పున ఇధూపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయతీ’’తి వుత్తో, తస్స ఏకబీజినా సద్ధిం కిం నానాకరణన్తి? ఏకబీజిస్స ఏకా పటిసన్ధి, సకదాగామిస్స ద్వే పటిసన్ధియోతి ఇదం తేసం నానాకరణం. యస్స హి సోతాపన్నస్స ఏకంయేవ ఖన్ధబీజం, న ఏకం అత్తభావగ్గహణం, సో ఏకబీజీతి.

హేట్ఠాతి ‘‘అమహగ్గతభూమియ’’న్తి హేట్ఠా సమ్బన్ధనేన. హేట్ఠాభాగస్స హితాతి హేట్ఠాభాగియా, తేసం. తానీతి ఓరబ్భాగియసంయోజనాని. కామావచరే నిబ్బత్తతియేవ అజ్ఝత్తం సంయోజనత్తా. తథా హేస దూరతోపి ఆవత్తిధమ్మో ఏవాతి దస్సేతుం గిలబళిసమచ్ఛాదయో ఉపమాభావేన వుత్తా. ఓపపాతికోతి ఇమినా గబ్భవాసదుక్ఖాభావమాహ. తత్థ పరినిబ్బాయీతి ఇమినా సేసదుక్ఖాభావం. తత్థ పరినిబ్బానతా చస్స కామలోకే ఖన్ధబీజస్స అపునారోహవసేనేవాతి దస్సేతుం ‘‘అనావత్తిధమ్మో’’తి వుత్తం.

౬౮. కేవలాతి లోకియాభిఞ్ఞాహి అసమ్మిస్సా. లోకియపఞ్చాభిఞ్ఞాయోపి సీలానం ఆనిసంసో తదవినాభావతో. తాపి దస్సేతుం ఆకఙ్ఖేయ్య చే…పే… ఏవమాదిమాహాతి యోజనా. ఆసవానం అనవసేసప్పహానతో అరహత్తమగ్గోయేవ విసేసతో ‘‘ఆసవక్ఖయో’’తి వత్తబ్బతం అరహతీతి వుత్తం ‘‘ఆసవక్ఖయే కథితే’’తి, అఞ్ఞథా సబ్బాపి ఛళభిఞ్ఞా ఆసవక్ఖయో ఏవాతి. ఇమేసం గుణానన్తి లోకియాభిఞ్ఞానం. యథా పురిసస్స ముణ్డితం సీసం సిఖావిరహితత్తా న సోభతి, ఏవం దేసనాయ సీసభూతాపి అగ్గమగ్గకథా లోకియాభిఞ్ఞారహితా న సోభతీతి ఆహ ‘‘అయం కథా ముణ్డాభిఞ్ఞాకథా నామ భవేయ్యా’’తి. ఇద్ధివికుబ్బనాతి ఇద్ధి చ వికుబ్బనా చ. వికుబ్బనగ్గహణేన చేత్థ వికుబ్బనిద్ధిమాహ, ఇద్ధిగ్గహణేన తదఞ్ఞం సబ్బఞ్చ అభిఞ్ఞాకిచ్చం. యుత్తట్ఠానేయేవాతి లోకియాభిఞ్ఞానం నిబ్బత్తనస్స వియ దేసనాయ యుత్తట్ఠానేయేవ. ఏతేన న కేవలం దేసనక్కమేనేవాయం దేసనా, అథ ఖో పటిపత్తిక్కమేనపీతి దస్సేతి. విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౩౬౯) వుత్తా, తస్మా తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాతి అధిప్పాయో.

౬౯. ఆసవానం ఖయాతి హేట్ఠిమమగ్గేన ఖేపితావసిట్ఠానం ఆసవానం అరహత్తమగ్గేన సముచ్ఛిన్దనతో. యస్మా అరహత్తమగ్గో న కేవలం ఆసవేయేవ ఖేపేతి, అథ ఖో అవసిట్ఠే సబ్బకిలేసేపి, తస్మా ఆహ ‘‘సబ్బకిలేసానం ఖయా’’తి. లక్ఖణమత్తఞ్హేత్థ ఆసవగ్గహణం, ఆసవానం ఆరమ్మణభావస్సపి అనుపగమనతో అనాసవం. యస్మా పన తత్థ ఆసవానం లేసోపి నత్థి, తస్మా వుత్తం ‘‘ఆసవవిరహిత’’న్తి. సమాధి వుత్తో చేతోసీసేన యథా ‘‘చిత్తం పఞ్ఞఞ్చ భావయ’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౩, ౧౯౨; పేటకో. ౨౨; మి. ప. ౨.౧.౯) అధిప్పాయో. రాగతో విముత్తత్తా అవిజ్జాయ విముత్తత్తాతి ఇదం ఉజువిపచ్చనీకపటిప్పస్సద్ధిదస్సనం దట్ఠబ్బం, న తదఞ్ఞేసం పాపధమ్మానం అప్పటిప్పస్సద్ధత్తా. ఇదాని తమేవ సమాధిపఞ్ఞానం రాగావిజ్జాపటిపక్ఖతం ఆగమేన దస్సేతుం ‘‘వుత్తం చేత’’న్తిఆది వుత్తం. సమథఫలన్తి సమథస్స ఫలం లోకియసమథభావనాయ హి విపస్సనాగతాయ ఆహితఫలస్స లోకుత్తరసమథస్స సరిక్ఖకఫలో చేతోవిముత్తి. విపస్సనాఫలన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. అత్తనోయేవాతి సుతమయఞాణాదినా వియ పరపచ్చయతం నయగ్గాహఞ్చ ముఞ్చిత్వా పరతోఘోసానుగతభావనాధిగమభూతతాయ అత్తనోయేవ పఞ్ఞాయ పచ్చక్ఖం కత్వా సయమ్భుఞాణభూతాయాతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘అపరప్పచ్చయేన ఞత్వా’’తి.

సబ్బమ్పి తన్తి సబ్బమ్పి సత్తరసవిధం తం యథావుత్తం సీలానిసంసం. యథా ఆనిసంసవన్తే సమ్మదేవ సమ్పాదితే తదానిసంసా దస్సితా ఏవ హోన్తి తదాయత్తభావతో, ఏవం ఆనిసంసపధానయోగ్యభావేన దస్సితే తదానిసంసా దస్సితా ఏవ హోన్తీతి ఆహ ‘‘సమ్పిణ్డేత్వా దస్సేన్తో’’తి. వుత్తస్సేవ అత్థస్స పునవచనం నిగమనన్తి వుత్తం ‘‘నిగమనం ఆహా’’తి. పుబ్బేతి దేసనారమ్భే. ఏవం వుత్తన్తి ‘‘సమ్పన్నసీలా’’తి ఏవమాదినా ఆకారేన వుత్తం. ఇదం సబ్బమ్పీతి ఇదం ‘‘సమ్పన్నసీలా’’తిఆదికం సబ్బమ్పి వచనం. ఏతం పటిచ్చాతి ఏతం సమ్పన్నసీలస్స భిక్ఖునో యథావుత్తసత్తరసవిధానిసంసభాగితం సన్ధాయ వుత్తం. ఇదమేవ హి ‘‘ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్త’’న్తి వచనం సన్ధాయ ‘‘సబ్బమ్పి తం సీలానిసంసం సమ్పిణ్డేత్వా దస్సేన్తో’’తి వుత్తం. ఏత్థఆదితో ఛహి ఆనిసంసేహి పరిత్తభూమికా సమ్పత్తి గహితా, తదన్తరం పఞ్చహి లోకియాభిఞ్ఞాహి చ మహగ్గతభూమికా, ఇతరేహి లోకుత్తరభూమికాతి ఏవం చతుభూమికసమ్పదానిసంససీలం నామేతం మహన్తం మహానుభావం, తస్మా తంసమ్పాదనే సక్కచ్చకారితా అప్పమత్తేన భవితబ్బం.

ఆకఙ్ఖేయ్యసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.