౭. వత్థసుత్తవణ్ణనా

౭౦. ఛాదేతబ్బం ఠానం వసతి పటిచ్ఛాదేతీతి వత్థం. యం సమానం వియ న సబ్బసో మినోతి, మానస్స పన సమీపే, తం ఉపమానం. ఉపమీయతి ఏతాయాతి ఉపమా, ఉపమాయ బోధకవచనం ఉపమావచనం. కత్థచి సుత్తే. అత్థన్తి ఉపమియత్థం. పఠమం ఉపమం వత్వా తదనన్తరం అత్థం వత్వా పున ఉపమం వదన్తో ‘‘ఉపమాయ అత్థం పరివారేత్వా దస్సేతీ’’తి వుత్తో. అత్థేన ఉపమం పరివారేత్వాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఇదాని తే చత్తారోపి పకారే సుత్తే ఆగతనయేనేవ దస్సేన్తో ‘‘సేయ్యథాపిస్సు, భిక్ఖవే’’తిఆదిమాహ. తత్థ ద్వే అగారాతి ద్వే పటివిస్సకఘరా. సద్వారాతి సమ్ముఖద్వారా.

స్వాయన్తి సో అయం ఏవం ఉపమాదస్సనవసేనపి నానానయేనపి ధమ్మదేసకో భగవా. ఏకచ్చానం వేనేయ్యానం అత్థస్స సుఖావబోధో పఠమం ఉపమాదస్సనే హేతు, ఏవం పఠమం అత్థదస్సనే, ఉపమాయ అత్థపరివారణే, అత్థేన ఉపమాపరివారణే చా’’తి ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘ఏస నయో సబ్బత్థా’’తి ఇమినా. ధమ్మధాతుయాతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స. తఞ్హి ధమ్మధాతుపరియాపన్నత్తా యథావుత్తధమ్మే చ సబ్బేపి ఞేయ్యధమ్మే చ పదహతి యథాసభావతో బుజ్ఝతి బోధేతి చాతి ధాతు, ధీయన్తి వా ధమ్మా ఏతాయ సబ్బాకారతో ఞాయన్తి ఞాపియన్తి చాతి ధమ్మధాతు. తస్సా పన సుట్ఠు సచ్చసమ్పటివేధవసేన లద్ధత్తా సుప్పటివిద్ధత్తాతి, యదగ్గేన వా ఞేయ్యం తాయ సుప్పటివిద్ధం, తదగ్గేన సాపిస్స సుప్పటివిద్ధా ఏవాతి ఆహ ‘‘సుప్పటివిద్ధత్తా’’తి.

పకతిపరియోదాతస్స చిత్తస్స ఆగన్తుకేహి ఉపక్కిలేసేహి ఉపక్కిలిట్ఠభావదస్సనత్థం సంకిలిట్ఠవత్థదస్సనన్తి కత్వా వుత్తం ‘‘పకతిపరిసుద్ధం వత్థ’’న్తి. రజాదినాతి ఏత్థరజో నామ రేణు. ఆది-సద్దేన అణుతజ్జారిధూమాదికం వత్థస్స అపరిసుద్ధికారణం సఙ్గణ్హాతి. సబ్బసో కిలిస్సతి వినస్సతి విసుద్ధి ఏతేనాతి సంకిలేసో, తేన సంకిలేసేన పంసురజాదినా సంకిలిట్ఠం వణ్ణవినాసనేన విదూసితం. మలం మసి. జల్లికా వుచ్చతి లోణపటలాది ఛవియా ఉపరి ఠితం సరీరమలం. ఆదిసద్దేన సరీరజల్లమేవ అస్సుఖేళసిఙ్ఘాణికాదికం తదఞ్ఞమలం సఙ్గణ్హాతి. గహితత్తాతి పరియోనన్ధనవసేన గహితత్తా. రజన్తి సత్తా తేనాతి రఙ్గం, రఙ్గమేవ రఙ్గజాతం యథా కోపమేవ కోపజాతం. ఉపనామేయ్యాతి పక్ఖిపేయ్య. నీలకత్థాయాతి నీలవణ్ణత్థాయ. పలాసనీలాదికేతి ఆది-సద్దేన కాళసామాదిం సఙ్గణ్హాతి. హలిద్దికకుధసేలాదికే పీతకరఙ్గే. లాఖాపత్తఙ్గరసాదికే లోహితకరఙ్గే. మహారజనలోద్దకన్దులాదికే మన్దరత్తరఙ్గే. దుట్ఠు రజితవణ్ణం అపభస్సరం. తేనాహ ‘‘అపరిసుద్ధవణ్ణమేవస్సా’’తి. ఈదిసన్తి దురత్తవణ్ణం. తస్మిం వత్థే రఙ్గజాతం సయం సుపరిసుద్ధం సమానం కిస్స హేతు కేన రత్తవణ్ణం అపరిసుద్ధం హోతీతి రఙ్గజాతస్స నిద్దోసతం వదతి. తేనాహ ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది.

సంకిలేసపక్ఖం దస్సేన్తేన అసంకిలిట్ఠమేవ వత్థం ఉదాహరితబ్బన్తి పాకటోయమత్థో, సంకిలిట్ఠవత్థనిదస్సనేన పన ‘‘సియా ను ఖో అఞ్ఞోపి కోచి విసేసో’’తి అధిప్పాయేన పుచ్ఛతి ‘‘కస్మా పనా’’తిఆదినా. ఇతరో అత్థవిసేసోతి దస్సేన్తో ‘‘వాయామమహప్ఫలదస్సనత్థ’’న్తిఆదిమాహ. ఏత్థ చ సంకిలిట్ఠచిత్తవిసోధనవిధానే సంకిలిట్ఠవత్థం నిదస్సతబ్బన్తి పటిఞ్ఞా, వాయామమహప్ఫలదస్సనత్థన్తి హేతుఅత్థో. యథా హీతిఆది అన్వయత్థో. న తత్థ జాతికాళకే వియాతిఆది బ్యతిరేకత్థో. సదిసూదాహరణం పన మలగ్గహితకంసపాతిఆది దట్ఠబ్బం. ఏవం చిత్తమ్పీతిఆది ఓపమ్మత్థస్స ఉపమేయ్యఉపనయనం. తత్థ పకతియాతి అకిత్తిమేన సభావేన. తన్తి చిత్తం. సామఞ్ఞగ్గహణఞ్చేతం చిత్తభావావిసేసతో. తేనాహ ‘‘సకలేపీ’’తి. పణ్డరమేవ న సంకిలిట్ఠం సంకిలేసేహి అసమన్నాగతభావతో. నను కిరియామయచిత్తేహి విపాకసన్తానే విసేసాధానం లబ్భతి, అఞ్ఞథా కతవినాసా కతబ్భాగమా ఆపజ్జేయ్యుం? కిఞ్చాపి లబ్భతి, తస్స సంకిలేసో వట్టుపనిస్సయో, అసుద్ధి వా న హోతి, అసంకిలేసో వివట్టుపనిస్సయో, విసుద్ధి వా న హోతి ఏవ. ఉపక్కిలిట్ఠన్తి పనేతం ఉపక్కిలేసనారహస్స చిత్తస్స వసేన వుత్తం, న విపాకపబన్ధస్స. తేనాహ ‘‘పభస్సరమిదం భిక్ఖవే చిత్త’’న్తి, ‘‘పణ్డరమేవా’’తి చ. తఞ్చ ఖోతి పన సకసన్తతిపరియాపన్నతాయ నేసం కేవలం ఏకత్తనయవసేన వుత్తం, న విపాకధమ్మానం కిలేసాసమఙ్గిభావతో. అథ వా ఉపక్కిలిట్ఠన్తి ఇమినా ఉపక్కిలేసహేతు తత్థ విజ్జమానం విసేసాధానమాహ, న ‘‘సంకిలిట్ఠా ధమ్మా’’తిఆదీసు (ధ. స. ౭౭.దుకమాతికా) వియ తంసమఙ్గితన్తి దట్ఠబ్బం. విసోధియమానన్తి విపస్సనాపఞ్ఞాయ అనుక్కమేన సబ్బుపక్కిలేసేహి విమోచియమానం. సక్కా అగ్గమగ్గక్ఖణే పభస్సరతరం కాతుం, యతో న పున ఉపక్కిలిస్సతి. ఏవన్తిఆది వుత్తస్సేవత్థస్స నిగమనం.

దుట్ఠగతిపరిపూరణవసేన పటిపజ్జనం పటిపత్తి. సా ఏవ కిలేసదరథపరిళాహాదివసేన ఉపాయాసదుక్ఖా, కుచ్ఛితా వా గతి పవత్తి, దుగ్గతిహేతూతి వా దుగ్గతి, దుగ్గతియా పన పటిపత్తియా గన్ధబ్బతో, తస్సా వా నిప్ఫన్నభావతో కుచ్ఛితో, దుక్ఖా చ గతీతి దుగ్గతి. సంకిలిట్ఠచిత్తోతి ఇదం తస్సా పటిపత్తియా దుగ్గతిభావదస్సనత్థం, న విసేసనత్థం. న హి అసంకిలిట్ఠచిత్తస్స పాణఘాతాదివసేన పవత్తి. సంకిలిట్ఠచిత్తోతి లాభాసాయ సబ్బసో కిలిట్ఠచిత్తో. దూతేయ్యపహిణగమనన్తి దూతేయ్యం వుచ్చతి దుతకమ్మం, గిహీనం పణ్ణం వా సాసనం వా గహేత్వా తత్థ తత్థ గమనం, పహిణగమనం ఘరాఘరం పేసితస్స ఖుద్దకగమనం, దూతేయ్యగమనం పహిణగమనఞ్చ గచ్ఛతి. వేజ్జకమ్మన్తి అననుఞ్ఞాతే ఠానే లాభాసాయ గహట్ఠానం భేసజ్జం కరోతి. సఙ్ఘభేదకథా పరతో ఆగమిస్సతి. వేళుదానాదీహీతి వేళుదానపత్తదానపుప్ఫదానాదీహి మిచ్ఛాజీవేన జీవికం కప్పేతి. సకలమ్పీతి ‘‘అత్థి అనాచారో, అత్థి అగోచరో’’తిఆదినా విభఙ్గే (విభ. ౫౧౩, ౫౧౪) ఆగతం సబ్బమ్పి అనాచారం అగోచరఞ్చ చరణవసేన పరిపూరేతి.

‘‘నిరయమ్పి …పే… పేత్తివిసయమ్పి గచ్ఛతీ’’తి వత్వా తత్థ పేత్తివిసయగమనం దస్సేన్తో ‘‘సమణయక్ఖో నామ హోతీ’’తిఆదిమాహ.

సుక్కపక్ఖే పరిసుద్ధన్తి సబ్బసో విసుద్ధం అసంకిలిట్ఠం. పరిసుద్ధత్తా ఏవ పరియోదాతం, పభస్సరన్తి అత్థో. సురత్తవణ్ణమేవస్సాతి సుట్ఠు రత్తవణ్ణమేవ అస్స. పరిసుద్ధవణ్ణమేవస్సాతి నీలవణ్ణోపిస్స పరిసుద్ధో చ భవేయ్యాతి ఏవమాదిం సన్ధాయాహ ‘‘కణ్హపక్ఖే వుత్తపచ్చనీకేనేవ వేదితబ్బా’’తి. రఙ్గజాతన్తిఆది పన తత్థ వుత్తవసేనేవ వేదితబ్బం. పటిపత్తిసుగతిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం పటిపత్తిదుగ్గతిఆదీసు వుత్తవిపరియాయేన వేదితబ్బం. పరిసుద్ధచిత్తోతి సుద్ధాసయో. దస కుసలకమ్మపథే పరిపూరేతీతి ఇదం కణ్హపక్ఖే ‘‘దస అకుసలకమ్మపథే పరిపూరేతీ’’తి వుత్తస్స పటిపక్ఖదస్సనవసేన వుత్తం. యథా హి తత్థ అభిజ్ఝాబ్యాపాదమిచ్ఛాదిట్ఠిగ్గహణేన కమ్మపథసంసన్దననయేన కమ్మపథం అప్పత్తాయ చ అగారియస్స తథారూపాయ మిచ్ఛాపటిపత్తియా సఙ్గహో ఇచ్ఛితో, ఏవం ఇధాపి అనభిజ్ఝాఅబ్యాపాదసమ్మాదిట్ఠిగ్గహణేన అలోభాదోసామోహవసేన పవత్తా అగారియస్స సమ్మాపటిపత్తి సఙ్గహితాతి దట్ఠబ్బం, న కమ్మపథప్పత్తావాతి. మనుస్సమహన్తతన్తి జాతిరూపభోగాధిపతేయ్యాదివసేన మనుస్సేసు మహన్తభావం. దసహి ఠానేహి అఞ్ఞేసం దేవానం అభిభవో దేవమహన్తతా. పటిపత్తి సుగతియా భాజియమానత్తా ‘‘అనాగామిమగ్గం భావేతీ’’తి తథా అనాగామిభావనం పాపేత్వా ఠపితా. గహితగ్గహణేన సుఖానుభవట్ఠానస్స అధిప్పేతత్తా తదభావతో అసఞ్ఞిభవం అనాదియన్తో ‘‘దససు వా బ్రహ్మభవనేసూ’’తిఆదిమాహ.

౭౧. సకభణ్డే ఛన్దరాగో అభిజ్ఝాయనట్ఠేన అభిజ్ఝా, అభిజ్ఝాయనాతి అత్థో. పరభణ్డే ఛన్దరాగో విసమం లుబ్భతీతి విసమలోభో. ఏవమ్పి అభిజ్ఝావిసమలోభానం విసేసో హోతీతి దస్సేన్తో ‘‘అథ వా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అత్తనో సన్తకం తంసదిసఞ్చ యుత్తట్ఠానం. యం యాచితం, అప్పకసిరేన వా సక్కా లద్ధుం, తం పత్తట్ఠానం. పరదారగరుదారాతి అయుత్తట్ఠానం. యం అపత్థనియం, యస్స వా పత్థనాయ బ్యసనం ఆపజ్జతి, తం అప్పత్తట్ఠానం. థేరోతి మహాసఙ్ఘరక్ఖితత్థేరో, యేన అట్ఠకథా పోత్థకం ఆరోపితా. సో హి అన్తేవాసికేసు సాకచ్ఛన్తేసు ఏవమాహ. సోపి ఇమస్మింయేవ సుత్తే వినిబ్భోగో న లబ్భతి చిత్తసంకిలేసస్స అధిప్పేతత్తా. తేనాహ ‘‘యుత్తే వా’’తిఆది. అయోనిసోమనసికారవసేన ఉప్పజ్జనతో సమ్పత్తి ఆయతిఞ్చ దుక్ఖస్సేవ ఉప్పాదనతో న కోచి లోభో అవిసమో నామ. అభిజ్ఝాయనట్ఠేనాతి యస్స కస్సచి ఆరమ్మణస్స యుత్తస్స అయుత్తస్స అప్పత్తస్స చ అభిజ్జాయనవసేన అభిపత్థనావసేన చ పవత్తా తణ్హా అభిజ్ఝాతి లోభతో నిబ్బిసేసన్తి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘ఏకత్థమేతం బ్యఞ్జనమేవ నాన’’న్తి. దూసేతీతి సభావసన్తం అసంకిలేసం వినాసేతి అవిసుద్ధం కరోతి. తేనాహ ‘‘ఓభాసితుం న దేతీ’’తి. ‘‘ఇమే సత్తా ఉచ్ఛిజ్జన్తు వినస్సన్తూ’’తి సత్తేసు బ్యాపజ్జనాకారప్పవత్తియా బ్యాపాదో నవవిధఆఘాతవత్థుసమ్భవో వుత్తో. కోధో పన సఙ్ఖారేసుపి పవత్తనతో దసవిధఆఘాతవత్థుసమ్భవో వుత్తో. ఉభయమ్పి పటిఘమేవ, పవత్తనానత్తతో భిన్దిత్వా వుత్తో. కుజ్ఝనవసేనేవ చిత్తపరియోనన్ధనో ‘‘అక్కోచ్ఛి మం అవధి మ’’న్తిఆదినా.

సుట్ఠు కతం కరణం సుకతం, తస్స పుబ్బకారితాలక్ఖణస్స గుణస్స వినాసనో ఉదకపుఞ్ఛనియా వియ సరీరానుగతం ఉదకం పుఞ్ఛన్తో మక్ఖో. తథా హి సో పరేసం గుణానం మక్ఖనట్ఠేన ‘‘మక్ఖో’’తి వుచ్చతి. ఇదాని అనగారియస్స వాతిఆదినా సఙ్ఖేపేన వుత్తత్థం విత్థారేన దస్సేతుం ‘‘అనగారియోపీ’’తిఆది వుత్తం. నిసిన్నకథాపరికథాదివసేన ధమ్మస్స కథా ధమ్మకథానయో, ఏకత్తాదిధమ్మనీతి ఏవ వా. పకరణం సత్త పకరణాని, తత్థ కోసల్లం ధమ్మకథానయపకరణకోసల్లం. ఆది-సద్దేన వినయక్కమే చతూసు మహానికాయేసు చ కోసల్లం సఙ్గణ్హాతి. అచిత్తీకతోతి చిత్తీకారరహితో. యథా చాయన్తి ఇమినా యథాయం మక్ఖో చిత్తం దూసేతి, ఏవం పళాసోపి చిత్తం దూసేతి, తస్మా ఉపక్కిలేసోతి దస్సేతి. అనియతా గతి నియామోక్కమనాభావతో. ఆది-సద్దేన ‘‘రత్తఞ్ఞూ చిరపబ్బజితే పుగ్గలే అజ్ఝోత్థరిత్వా ‘త్వమ్పి ఇమస్మిం సాసనే పబ్బజితో, అహమ్పి పబ్బజితో, త్వమ్పి సీలమత్తే ఠితో అహమ్పీ’తి’’ ఏవమాదీనం సఙ్గహో. యుగగ్గాహగాహీతి ‘‘తవ వా మమ వా కో విసేసో’’తి అసమమ్పి సమం కత్వా సమధురగ్గాహగణ్హనకో. ఖీయనా ఉసూయనా. అత్తనో సమ్పత్తియా నిగూహనం తస్స పరేహి సాధారణభావాసహనేన హోతీతి ‘‘పరేహి సాధారణభావం అసహమానం’’ఇచ్చేవ వుత్తం. కారణే హి గహితే ఫలమ్పి గహితమేవ హోతీతి. అఞ్ఞథా అత్తనో పవేదనకపుగ్గలో కేరాటికో, ‘‘నేకతికవాణిజో’’తిపి వదన్తి. సప్పముఖా మచ్ఛవాలా ఏకా మచ్ఛజాతి ఆయతనమచ్ఛో. తేనాహ ‘‘ఆయతనమచ్ఛో నామా’’తిఆది. బద్ధచరోతి అన్తేవాసీ.

సబ్బసో అమద్దితసభావేన వా తభరితభత్తసదిసస్స థద్ధభావస్స అనోనమితదణ్డసదిసతాయ పగ్గహితసిరఅనివాతవుత్తికారస్స చ కరణతో వా తభరిత…పే… కరణో. తదుత్తరికరణోతి యం యేన కతం దుచ్చరితం వా సుచరితం వా, తదుత్తరి, తస్స ద్విగుణం వా కరణో. అత్తనో మణ్డనాదిఅత్థం పరేన కతం అలఙ్కారాదిం. పరియాపుణాతి వా కథేతి వా అత్తనో బలానురూపం. కామం నికాయద్వయగ్గహణాదివసేన పవత్తో సేవితబ్బమానో ఏవ, తథాపిస్స సంకిలేసపక్ఖత్తా వుత్తం ‘‘మానం అనిస్సాయా’’తి.

ఉణ్ణతివసేనాతి ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తిఆదినా చిత్తస్స పగ్గహణవసేన. పుబ్బే కేనచి అత్తానం సదిసం కత్వా పచ్ఛా తతో అధికతో దహనతో ఉప్పజ్జనకో అతిమానో. మదగ్గహణాకారో జాతిఆదిం పటిచ్చ మజ్జనాకారో, సోపి అత్థతో మానో ఏవ. పమాదో తథాపవత్తో చిత్తుప్పాదో.

తస్మా లోభమాదిం కత్వా దస్సేతీతి లోభస్స ఆదితో గహణే కారణం విభావేతుకామో పుచ్ఛతి. పఠముప్పత్తితోతి తత్థ తత్థ భవే సబ్బపఠమం ఉప్పజ్జనతో. సత్తానఞ్హి యథాధిగతం ఝానాదివిసేసం ఆరబ్భ పచ్చవేక్ఖణా వియ యథాలద్ధం ఉపపతిభవం ఆరబ్భ నికన్తి ఏవ. తేనాహ ‘‘సబ్బసత్తాన’’న్తిఆది. యథాసమ్భవం ఇతరేతి ఇతరే బ్యాపాదాదయో యథాపచ్చయం ఉప్పజ్జన్తి, లోభస్స వియ ఆదితో అసుకస్స అనన్తరం అసుకోతి వా న నేసం నియమో అత్థీతి అత్థో. కిం పన ఏతే సోళసేవ చిత్తస్స ఉపక్కిలేసా, ఉదాహు అఞ్ఞేపి సన్తీతి అనుయోగం సన్ధాయ అఞ్ఞేపి సన్తీతి దస్సేన్తో ‘‘న చ ఏతే’’తిఆదిమాహ. యది ఏవం కస్మా ఏత్తకా ఏవ ఇధ వుత్తాతి. నయదస్సనవసేనాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఏతేన పన…పే… వేదితబ్బా’’తి. తేన థినమిద్ధఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చ-విచికిచ్ఛా-అత్తుక్కంసన-పరవబ్భనఛమ్భితత్తా- భీరుకతా-అహిరికానోత్తప్ప-అత్తిచ్ఛతా-పాపిచ్ఛతా-మహిచ్ఛతాదయో సఙ్గహితాతి వేదితబ్బం.

౭౨. సంకిలేసం దస్సేత్వాతి సంకిలిట్ఠవత్తనిదస్సనేన సఙ్ఖేపేన వుత్తం సంకిలేసం విభాగేన దస్సేత్వా. వోదానం దస్సేన్తోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఏవం జానిత్వాతి ‘‘అభిజ్ఝా విసమలోభో ఏకన్తేనేవ చిత్తస్స ఉప్పక్కిలేసో’’తి సభావతో సముదయతో నిరోధతో నిరోధూపాయతో చ పుబ్బభాగపఞ్ఞాయ చేవ హేట్ఠిమమగ్గద్వయపఞ్ఞాయ చ జానిత్వా. పజహతీతి ఏత్థ అచ్చన్తప్పహానమేవ అధిప్పేతన్తి దస్సేన్తో ‘‘సముచ్ఛేదప్పహానవసేన అరియమగ్గేన పజహతీ’’తి ఆహ. అరియమగ్గేనాతి అనాగామిమగ్గేన. తేన హి పహానం ఇధ సబ్బవారేసు అధిప్పేతం. కిలేసపటిపాటి ఇధ కిలేసానం దేసనాక్కమో. మగ్గపటిపాటిపన చతున్నం అరియమగ్గానం దేసనాక్కమోపి తాయ దేసనాయ పటిపజ్జనక్కమోపి తాయ పటిపత్తియా ఉప్పత్తిక్కమోపి. తత్థ యే యే కిలేసా యేన యేన మగ్గేన పహీయన్తి, మగ్గపటిపాటిం అనోలోకేత్వా తేసం తేసం కిలేసానం తేన తేన మగ్గేన పహానదస్సనం కిలేసపటిపాటి న కిలేసానం ఉప్పత్తిక్కమో ఇధ దేసనాక్కమో చాతి దస్సేన్తో ‘‘అభిజ్ఝా విసమలోభో’’తిఆదిమాహ. యేన యేన పన మగ్గేన యే యే కిలేసా పహీయన్తి మగ్గానుపుబ్బియా, తేన తేన మగ్గేన తేసం తేసం కిలేసానం పహానదస్సనం మగ్గపటిపాటియా పహానదస్సనన్తి దస్సేన్తో ‘‘సోతాపత్తిమగ్గేనా’’తిఆదిమాహ.

ఇమస్మిం పన ఠానేతి ‘‘స ఖో సో, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ’’తిఆదినా ఆగతో ఇమస్మిం పహానవారే. ఇమే కిలేసాతి ఇమే యథావుత్తా కిలేసా. సోతాపత్తిమగ్గవజ్ఝా వా హోన్తు సేసమగ్గవజ్ఝా వాహేట్ఠా దస్సితమగ్గపటిపాటివసేన. తత్థ పన యే తతియమగ్గవజ్ఝా, తేసం అనాగామిమగ్గేనేవ పహానే వత్తబ్బం నత్థి, యేసం పనేత్థ హేట్ఠిమమగ్గవజ్ఝానం ఇధ సఙ్గహే కారణం పచ్ఛా వత్తుకామేన అగ్గమగ్గవజ్ఝానం అనాదియిత్వా కస్మా తతియమగ్గవజ్ఝానమేవ గహణం కతన్తి ఆహ ‘‘అయమేత్థ పవేణిమగ్గాగతో సమ్భవో’’తి, అయం ఇమస్స సుత్తస్స ఏతస్మిం ఠానే ఆచరియపవేణియా కథామగ్గో తతో ఆగతో అత్థసమ్భవో అత్థతత్వన్తి అత్థో. తత్థ హేట్ఠిమమగ్గవజ్ఝానం ఇధ సఙ్గహే కారణం పచ్ఛా వత్తుకామో అగ్గమగ్గవజ్ఝానం అగ్గహణే యుత్తిం దస్సేన్తో ‘‘సో చా’’తిఆదిమాహ. తేనాతి చతుత్థమగ్గేన. సేసానన్తి బ్యాపాదాదీనం. యేపీతి మక్ఖాదికే సన్ధాయాహ. తంసముట్ఠాపకచిత్తానన్తి తేసం మక్ఖాదీనం సముట్ఠాపకచిత్తుప్పాదానం. తత్థ మక్ఖ-పళాస-ఇస్సా-మచ్ఛరియ-సముట్ఠాపకం పటిఘద్వయచిత్తం, విసేసతో పఞ్చకామగుణలోభేన సఠో మాయావీ చ హోతి, పఞ్చకామగుణికరాగో చ అనాగామిమగ్గేనేవ నిరవసేసతో పహీయతి, తస్మా వుత్తం ‘‘తంసముట్ఠాపకచిత్తానం అప్పహీనత్తా’’తి. తేపి సుప్పహీనా హోన్తీతి సమ్బన్ధో. తన్తి పఠమమగ్గేనేవ పహానం పుబ్బాపరేన న సన్ధియతి ‘‘యథోధి ఖో’’తి ఏత్థ ఓధివచనస్స మగ్గత్తయవాచకత్తా. రతనత్తయే అవేచ్చప్పసాదో నామ అరియకన్తసీలం వియ సోతాపన్నస్స అఙ్గాని, తే చ పహానతో పచ్ఛా నిద్దిట్ఠా, తస్మా ఇధ వుత్తప్పహానం విక్ఖమ్భనపహానమేవాతి కేచి వదన్తి. తేసం ఇచ్ఛామత్తమేవ యథావుత్తపహానస్సేవ వసేన అవేచ్చప్పసాదానం ఓధిసో పహానస్స విభావితత్తా, స్వాయమత్థో హేట్ఠా యుత్తితోపి పకాసితోయేవ.

౭౪. ఏకమేకేన పదేన యోజేతబ్బం, యతో ఏకమేకస్సపి ఉపక్కిలేసస్స సభావాదితో దస్సనం నియ్యానముఖం హోతి, తథా చేవ హేట్ఠా సంవణ్ణితం. అనాగామిమగ్గవసేన పహానం వత్వా పసాదస్స ఉద్ధటత్తా వుత్తం ‘‘అనాగామిమగ్గేన లోకుత్తరప్పసాదో ఆగతో’’తి. యది ఏవం కస్మా ‘‘లోకియో ఉప్పజ్జతీ’’తి వుత్తన్తి? ‘‘ఇతిపి సో భగవా’’తిఆదినయప్పవత్తస్స లోకియత్తా. నిబ్బానారమ్మణో ఏవ హి లోకుత్తరో పసాదో. ‘‘ఇతిపి సో భగవా’’తిఆదివచనేన లోకియం, అవేచ్చప్పసాదవచనేన లోకుత్తరన్తి లోకియలోకుత్తరమిస్సకం పసాదం దస్సేన్తో. అవేచ్చ రతనత్తయగుణే యాథావతో ఞత్వా పసాదో అవేచ్చప్పసాదో. సో పన యస్మా మగ్గేనాగతత్తా కేనచి అకమ్పనియో అప్పధంసియో చ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘అచలేన అచ్చుతేనా’’తి. తత్థ లోకుత్తరో సబ్బసో బుద్ధగుణాదీసు సమ్మోహం విద్ధంసేన్తో తత్థ కిచ్చతో పవత్తతి, ఇతరో ఆరమ్మణవసేన తే ఆరబ్భ. తం విధిన్తి తం తస్స ఉప్పన్నప్పకారం. అనుస్సతిట్ఠానానీతి అనుస్సతికమ్మట్ఠానాని.

౭౫. సోమనస్సాదీతి ఆది-సద్దేన ఞాణాదీని సఙ్గణ్హాతి. చోరానం అభిణ్హం సఞ్చరణట్ఠానతాయ పచ్చన్తగ్గహణం. పచ్చవేక్ఖతోతి ‘‘అసుకస్మిఞ్చ ఠానే ఇమే చిమే చోరా ఏవఞ్చ ఏవఞ్చ వినాసితా’’తి పచ్చవేక్ఖతో రఞ్ఞో వియ.

యో యో ఓధి యథోధి. యథా-సద్దో బ్యాపనిచ్ఛాయం, ఖో సద్దో అవధారణేతి దస్సేన్తో ‘‘సకసకఓధివసేన చత్తమేవ హోతీ’’తిఆదిమాహ. తేన ‘‘వన్త’’న్తిఆదీసుపి అవధారేతబ్బన్తి దస్సేతి. సకసకఓధివసేనాతి సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరితుం ‘‘ద్వే ఓధీ’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ యంమగ్గవజ్ఝాతి యేన మగ్గేన అనవసేసతో పహాతబ్బా. అనవసేసప్పహానవసేన హి తంతంమగ్గవజ్ఝానం కిలేసానం తదఞ్ఞమగ్గవజ్ఝేహి అసమ్మిస్సతా, అఞ్ఞథా యే సకసకఓధివసేన ఉపరిమగ్గవజ్ఝా, తే హేట్ఠిమమగ్గేహి పహీనాపాయగమనీయాదిసభావా ఏవ తేహి పహీయన్తీతి పహానవసేన సమ్మిస్సా సియుం. తేన తేయేవ పహీనా హోన్తీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తతుత్తరిపీతి తతో పహాననిమిత్తసోమనస్సుప్పత్తితో ఉద్ధమ్పి. పటిపక్ఖేసు ఓధిసో పవత్తికిచ్చత్తా ఓధీతి హేట్ఠా తయో మగ్గా వుచ్చన్తి. తే హీతిఆది వుత్తస్సేవత్థస్స వివరణం. ఇమస్స భిక్ఖునోతి అనాగామిం సన్ధాయాహ. తేన వుత్తం ‘‘హేట్ఠామగ్గత్తయేన చత్త’’న్తి.

కేచి చత్తమ్పి గణ్హన్తి, నయిదమేవన్తి దస్సనత్థం ‘‘వన్త’’న్తి వుత్తం. న హి యం యేన వన్తం, సో పున తం ఆదియతి. తేనాహ ‘‘అనాదియనభావదస్సనవసేనా’’తి. వన్తమ్పి కిఞ్చి ససన్తతిలగ్గం సియా, నయిదమేవన్తి దస్సనత్థం ‘‘ముత్త’’న్తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘సన్తతితో వినిమోచనవసేనా’’తి. ముత్తమ్పి కిఞ్చి ముత్తబన్ధనా వియ ఫలం కుహిఞ్చి తిట్ఠతి, న ఏవమిదన్తి దస్సనత్థం ‘‘పహీన’’న్తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘క్వచి అనవట్ఠానదస్సనవసేనా’’తి. యథా కిఞ్చి దున్నిస్సట్ఠం పున ఆదాయ సమ్మదేవ నిస్సట్ఠం పటినిస్సట్ఠన్తి వుచ్చతి, ఏవం విపస్సనాయ నిస్సట్ఠం ఆదిన్నసదిసం మగ్గేన పహీనం పటినిస్సట్ఠం నామ హోతీతి దస్సనత్థం ‘‘పటినిస్సట్ఠ’’న్తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘ఆదిన్నపుబ్బస్స పటినిస్సగ్గదస్సనవసేనా’’తి. న కాపురిసేన వియ పరమ్ముఖేన నిస్సట్ఠం, అథ ఖో అభిముఖేనేవ నిస్సట్ఠన్తి దస్సనత్థం ‘‘పటినిస్సట్ఠ’’న్తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘పటిముఖం వా’’తిఆది. ఉపగన్తబ్బతోతి అత్తనో హితసుఖం పచ్చాసీసన్తేన ఏకన్తేన అధిగన్తబ్బతో. ధారణతోతి తంసమఙ్గీనం అపాయపాతతో సన్ధారణేన. గన్థో‘‘వేదో’’తి వుచ్చతి ‘‘విదన్తి ఏతేనా’’తి, వేదేహి ఞాణేహి గతో పటిపన్నోతి వేదగూ. అభిజఞ్ఞాతి జానేయ్య. వేదజాతాతి ఉప్పన్నసోమనస్సా. ఞాణం ‘‘వేదో’’తి వుచ్చతి ‘‘వేదితబ్బం వేదేతీ’’తి. సోమనస్సం ‘‘వేదో’’తి వుచ్చతి ఆరమ్మణరసం విన్దతి అనుభవతీతి.

ఉప్పన్నన్తి అవేచ్చప్పసాదం నిస్సాయ ఉప్పన్నం. వుత్తప్పకారమేవ వేదన్తి ‘‘సోమనస్సం సోమనస్సమయఞాణఞ్చా’’తి ఏవం వుత్తప్పకారమేవ. అత్థవేదన్తి అత్థే హేతుఫలే వేదం. ధమ్మవేదన్తి ధమ్మే హేతుమ్హి వేదం. తేనాహ ‘‘అవేచ్చప్పసాదస్స హేతు’’న్తిఆది. ఇధ ధమ్మత్థసద్దా హేతుఫలపరియాయాతి ఇమమత్థం పాళియా ఏవ దస్సేతుం ‘‘వుత్తఞ్హేత’’న్తిఆది వుత్తం. తమేవ అత్థఞ్చ ధమ్మఞ్చాతి అత్థో ధమ్మోతి చ వుత్తం అవేచ్చప్పసాదనిమిత్తం యథావుత్తం కిలేసప్పహానఞ్చ. అత్థధమ్మానిసంసభూతం వేదన్తి యథావుత్తఅత్థధమ్మానిసంసభూతం సోమనస్సమయఞాణసఙ్ఖాతం వేదఞ్చ. పామోజ్జన్తి తరుణపీతిం ఆహ. పచ్చవేక్ఖణాకారప్పవత్తేనాతి ఏతేన పచ్చవేక్ఖణా ఏవేత్థ అనవజ్జసభావతాయ ధమ్మోతి వుత్తోతి దట్ఠబ్బం. పీతి జాయతీతి పరప్పచ్చయం బలవపీతిమాహ. పీణితమనస్సాతి పస్సద్ధిఆవహేహి ఉళారేహి పీతివేగేహి తిత్తచిత్తస్స. కాయోతి నామకాయో. వూపసన్తదరథోతి కిలేసపరిళాహానం దూరీభావేన సుట్ఠు ఉపసన్తదరథో. పచ్చవేక్ఖణహేతుకం చిత్తస్స సమాధానం ఇధ అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘అప్పితం వియ అచలం తిట్ఠతీ’’తి.

౭౬. కామం ‘‘బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతోమ్హి, ధమ్మే సఙ్ఘే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతోమ్హీ’’తి ఇదమ్పి తస్సా పచ్చవేక్ఖణాయ పవత్తిఆకారపకాసనమేవ, ఇదం పన విసేసతో రతనత్తయే ఉప్పన్నసోమనస్సాదిప్పకాసనపదం. ‘‘యథోధి ఖో పనా’’తి ఇదమ్పి సవిసేసం పచ్చవేక్ఖణాకారప్పకాసనపదన్తి అధిప్పాయేన ‘‘ఇదాని యథోధి…పే… పకాసేత్వా’’తి వుత్తం. చత్తారోపి పన వారా పచ్చవేక్ఖణాకారప్పకాసనవసేన చేవ సోమనస్సాదిఆనిసంసదస్సనవసేన చ వుత్తాతి సక్కా విఞ్ఞాతుం ఉభయత్థాపి ఉభయస్స వుత్తత్తా. యదిపి అరియమగ్గో ఏకచిత్తక్ఖణికో న పున ఉప్పజ్జతి, పటిపక్ఖస్స పన తేన సుప్పహీనత్తా తంసమఙ్గీ అపరిహానధమ్మో తంసీలాదిభావేనేవ వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘తస్స అనాగామిమగ్గసమ్పయుత్తం సీలక్ఖన్ధం దస్సేతీ’’తిఆది. ‘‘ఏవంధమ్మా తే భగవన్తో అహేసు’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౧౩; మ. ని. ౩.౧౯౭-౧౯౮; సం. ని. ౫.౩౭౮) వియ ఇధ ధమ్మ-సద్దో సమాధిపరియాయోతి ఆహ ‘‘సమాధిక్ఖన్ధం పఞ్ఞాక్ఖన్ధఞ్చ దస్సేతీ’’తి. తథా హి సో సమ్పయుత్తధమ్మే ఏకారమ్మణే అవిక్ఖిపమానే అవిప్పకిణ్ణే అవిసటే కత్వా సమం, సమ్మా చ ఆదహన్తో తథా తే ధారేతీతి చ వత్తబ్బతం అరహతీతి ధమ్మోతి చ వుచ్చతి. అనేకరూపానన్తి అనేకప్పకారానం. అన్తరాయో నామ అప్పటిలద్ధస్స వా అలబ్భనవసేన, పటిలద్ధస్స వా పరిహానవసేన, తదుభయమ్పి ఇధ నత్థీతి దస్సేన్తో ‘‘మగ్గస్స వా’’తిఆదిమాహ. నేవస్స తం హోతి అన్తరాయాయాతి తస్స అనాగామినో పిణ్డపాతభోజనం నేవ హోతి అన్తరాయాయ ఉక్కంసగతాయ పచ్చవేక్ఖణాయ పచ్చవేక్ఖిత్వా పరిభుఞ్జనతో. తఞ్చస్సా ఉక్కంసగమనం హతపటిపక్ఖత్తాతి దస్సేన్తో ‘‘మగ్గేన విసుద్ధచిత్తత్తా’’తి ఆహ.

ఏత్థాతి ఏతస్మిం అన్తరాయాభావే. ఏతదేవ విసుద్ధచిత్తత్తమేవ కారణం. ఏత్థ చ ‘‘నేవస్స తం హోతి అన్తరాయాయా’’తి ఇమినా హేట్ఠా వుత్తప్పహానం అనాగామిమగ్గేనేవాతి సిద్ధం హోతి. అనాగామినో హి సబ్బసో కామరాగో పహీనో హోతి, రసతణ్హాయ అభావతో తాదిసపిణ్డపాతపరిభోగో అగ్గమగ్గాధిగమే కథఞ్చిపి అన్తరాయాయ న హోతీతి. ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, వత్థ’’న్తి వదన్తో భగవాఆదిమ్హి అత్తనా ఉపనీతవత్థూపమం అనుసన్ధేతి. ఉదకస్స అచ్ఛభావో పఙ్కసేవాలపణకాదిమలాభావేన పసన్నతాయ, తబ్బిపరియాయతో బహలతాతి ఆహ ‘‘అచ్ఛన్తి విప్పసన్న’’న్తి. వణ్ణనిభాయ విగతసంకిలేసతాయ సముజ్జలనం పభస్సరతాయ వత్థస్స, తం పరియోదాతన్తి వత్తబ్బతం లభతీతి ఆహ ‘‘పరియోదాతం పభస్సరతాయా’’తి. ఉక్కం బన్ధేయ్యాతి అఙ్గారకపల్లం యథా దారుఘటికఙ్గారాదికేన న భిజ్జతి, ఏవం తనుమత్తికాలేపాదినా బన్ధేయ్య. మేఘపటలతో వేరమ్భవాతధారాసఙ్ఘట్టనతో విజ్జుతా వియ కేవలం వాతధారాసఙ్ఘట్టనజనితా పభా ఉక్కాపభా, సా పన యస్మా ద్విన్నం వాతధారానం వేగసమ్భూతసఙ్ఘట్టనహేతుకా, తస్మా కారణవసేన ‘‘వాతవేగో ఉక్కా’’తి వుత్తం.

౭౭. యథానుసన్ధివసేనాతిఆదిమ్హి ఉట్ఠితదేసనాయ అనురూపా అనుసన్ధి యథానుసన్ధి, తస్సా వసేన. బ్యతిరేకదస్సనం వియ హి సాధేతబ్బస్స ఆదిమ్హి ఉట్ఠితదేసనాయ పటిపక్ఖదస్సనమ్పి అనురూపదేసనావ సమ్మదేవ పతిట్ఠాపనభావతో, యథా తం ఆవత్తహారయోజనాయం విసభాగధమ్మావత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ‘‘యథానుసన్ధివసేన దేసనా ఆగతా’’తి సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం విత్థారేన్తో తప్పసఙ్గేన ఇతరేపి అనుసన్ధీ దస్సేతుం ‘‘తయో హీ’’తిఆదిమాహ. బహిద్ధాతి బాహిరేసు వత్థూసు. అసతి పరితస్సనాతి తణ్హాదిట్ఠిపరితస్సనాభావో. విస్సజ్జితసుత్తవసేనాతి ‘‘ఇధ భిక్ఖు ఏకచ్చస్సా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౪౨) విస్సజ్జితసుత్తవసేన. యేన ధమ్మేనాతి సీలాదివోదానధమ్మేసు అక్ఖన్తియాదిసంకిలేసధమ్మేసు చ యేన యేన ధమ్మేన. ఛ అభిఞ్ఞా ఆగతాతి ఇమినా ‘‘అనురూపధమ్మవసేన వా’’తి వుత్తవికప్పం దస్సేతి, సేసేహి ‘‘పటిపక్ఖవసేన వా’’తి వుత్తవికప్పం. అక్ఖన్తియా హి కకచూపమోవాదో (మ. ని. ౧.౨౨౨) పటిపక్ఖో, తథా దిట్ఠియా ‘‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’’తి ఏవం పటిభాగా సుఞ్ఞతాకారేన. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో. ‘‘చిత్తే సంకిలిట్ఠే దుగ్గతి పాటికఙ్ఖా’’తి (మ. ని. ౧.౭౦) హేట్ఠా కిలేసదేసనా ఆగతా. సబ్బోతి అనవసేసో. సబ్బాకారేనాతి ఆదీనవానిసంసపచ్చవేక్ఖణపుగ్గలదోసజాననాదినా సబ్బప్పకారేన.

౭౮. ‘‘మేత్తా భావేతబ్బా బ్యాపాదస్స పహానాయా’’తిఆదివచనతో (అ. ని. ౯.౧) మేత్తాదయో బ్యాపాదవిహేసారతిరాగానం పటిపక్ఖా. యస్మా ‘‘సో అత్థీ’’తిఆదినా భగవతా అనాగామినో అగ్గమగ్గాధిగమనం చతుసచ్చకమ్మట్ఠానం మత్థకం పాపేత్వా కథితం, తస్మా తం దస్సేన్తో ‘‘ఇదానిస్సా’’తిఆదిమాహ.

బ్రహ్మవిహారధమ్మేతి బ్రహ్మవిహారే చేవ బ్రహ్మవిహారసహగతధమ్మే చ. తేనాహ ‘‘నామవసేనా’’తి. వవత్థపేత్వాతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. నామన్తిపి హి ఈదిసేసు ఠానేసు చత్తారో అరూపినో ఖన్ధా వుచ్చన్తి. ఇమినా నయేనాతి ఏతేన భూతనిస్సితానం సేసుపాదాయధమ్మానం సబ్బేసమ్పి పహాతబ్బతణ్హావజ్జానం తేభూమకధమ్మానం పరిగ్గహవిధిం ఉల్లిఙ్గేతి. సభావతో విజ్జమానం తం అత్తపచ్చక్ఖం కత్వా ఞాణేన యాథావతో పటివిజ్ఝియమానతం ఉపాదాయ ‘‘అత్థి ఇద’’న్తి యథావవత్థాపితం నామరూపం. తేనేవాహ ‘‘ఏత్తావతానేన దుక్ఖసచ్చవవత్థానం కతం హోతీ’’తి. సావధారణఞ్చేతం వచనం, లోకసమఞ్ఞాసిద్ధం సత్తఇత్థిపురిసాది వియ, ఇతో బాహిరకపరికప్పితం పకతిఆది ద్రబ్యాది జీవాది కాయాది వియ చ న పరమత్థతో నత్థి, అత్థేవాతి వుత్తం హోతి. పజానాతీతి పుబ్బభాగే తావ లక్ఖణరసాదివసేన చేవ పటిగ్గహవిభాగవసేన చ పకారతో జానాతి, అపరభాగే పన పరిఞ్ఞాభిసమయవసేన పటివిజ్ఝన్తో జానాతి. ఏకన్తహీనా నామ అకుసలధమ్మా సమ్పతి ఆయతిఞ్చ దుక్ఖమూలత్తా, తత్థాపి విసేసతో తణ్హాతి ఆహ ‘‘దుక్ఖస్స సముదయం పటివిజ్ఝన్తో అత్థి హీనన్తి పజానాతీ’’తి. అత్తనో పచ్చయేహి పధానభావం నీతత్తా పణీతన్తి ఇమినా అత్థేన అరియమగ్గోవ ‘‘పణీత’’న్తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘పహానుపాయం విచినన్తో అత్థి పణీతన్తి పజానాతీ’’తి. ‘‘ఉత్తమట్ఠేన చ పణీత’’న్తి వుచ్చమానే నిరోధసచ్చస్సపి సఙ్గహో సియా, తస్స పన పదన్తరేన సఙ్గహితత్తా వుత్తనయేనేవేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. అప్పమఞ్ఞాముఖేన విపస్సనాభినివేసస్సేవ కతత్తా ‘‘బ్రహ్మవిహారసఞ్ఞాగతస్సా’’తి వుత్తం. ‘‘సబ్బస్సపి తేభూమకస్స సఞ్ఞాగతస్సా’’తి వత్తుం వట్టతియేవ. న చేత్థ అసఙ్గహో తస్సాపి సఞ్ఞాయ ఆగతభావతో. లోకం ఉత్తరిత్వా సమతిక్కమిత్వా నిస్సరిత్వా విసంయుత్తం హుత్వా ఠితత్తా వుత్తం ‘‘ఉత్తరి నిస్సరణం నిబ్బాన’’న్తి.

చతూహి ఆకారేహీతి ‘‘అత్థి హీన’’న్తిఆదీహి చతూహి పకారేహి. అన్వయఞాణతాయ అనుబోధభూతాయ విపస్సనాపఞ్ఞాయ జాననత్థో ధమ్మఞాణతాయ పటివేధభూతాయ మగ్గపఞ్ఞాయ దస్సనత్థో సభావసిద్ధోతి దస్సేన్తో ‘‘విపస్సనాపఞ్ఞాయ చత్తారి సచ్చాని జాననతో మగ్గపఞ్ఞాయ పస్సతో’’తి వుత్తం. భయభేరవే వుత్తనయేనేవాతి భయభేరవసుత్తవణ్ణనాయం అత్తనా వుత్తఅత్థవచనత్థపాఠేన ఇధ పాఠస్స సదిసత్తా అతిదిసన్తో ‘‘కామాసవాపి…పే… పజానాతీ’’తి ఆహ. ఏత్థ చ యస్మా ‘‘కామాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి…పే… అవిజ్జాసవాపి చిత్తం విముచ్చతీ’’తి ‘‘ఖీణా జాతీ’’తిఆదీని వదతా భగవతా చతుత్థమగ్గో నిద్దిట్ఠో, తస్మా యం హేట్ఠా అట్ఠకథాయం వుత్తం ‘‘సో చ ఉపరి చతుత్థమగ్గస్సేవ నిద్దిట్ఠత్తా యుజ్జతీ’’తి, తం సువుత్తమేవాతి దట్ఠబ్బం.

తస్స చోదనత్థాయాతి తస్స బ్రాహ్మణస్స భగవా అత్తనో చోదనత్థాయ ‘‘పుచ్ఛ మం త్వం బ్రాహ్మణ యదేత్థ తయా మనసాభిసమీహిత’’న్తి చోదనాయ, ఓకాసదానత్థాయాతి అధిప్పాయో. దేసనాసన్నిస్సయో బ్రాహ్మణస్స తథారూపో ఏత్థ అజ్ఝాసయోపి నత్థీతి యథావుత్తఅనుసన్ధిత్తయవినిముత్తత్తా ‘‘పాటియేక్కం అనుసన్ధిం ఆహా’’తి వుత్తం. చిత్తగతత్తా అబ్భన్తరేన. కిలేసవుట్ఠానసినానేనాతి కిలేసమలపవాహనేన రాగపరిళాహాదివూపసమకరేన చ అట్ఠఙ్గికఅరియమగ్గసలిలసినానేన.

౭౯. ధమ్మసభామణ్డపం తావదేవ ఉపగతత్తా బాహుకా నదితో ఆగతం వియ మఞ్ఞమానో. అరియఫలమద్దనచుణ్ణాదయో తేలసినేహస్స వివేచనేన. లూఖభావో లోకం, తం ఏతిస్సా అత్థీతి లోకాతి సమ్మతా. లోక్ఖసమ్మతగ్గహణేన ‘‘తథా సా నదీ లోకే పాకటా’’తి ఏవం పవత్తం అత్తనో మిచ్ఛాగాహం దీపేతి. తేనాహ ‘‘విసుద్ధభావం దేతీతి ఏవం సమ్మతా’’తి. పాపపవాహనేన సమ్పరాయికాదిసమ్పత్తిఆవహతో లోకస్స హితా లోక్యా. లోక్యాతి సమ్మతాతి సబ్బం పురిమసదిసం. తేనాహ ‘‘సేట్ఠం లోకం గమయతీతి ఏవం సమ్మతా’’తి. పుఞ్ఞసమ్మతాతి పుజ్జభవఫలనిబ్బత్తనేన సత్తానం పుననేన విసోధనేన పుఞ్ఞాతి సమ్మతా. తదత్థదీపనత్థమేవాతి తస్సా పుబ్బే ఆగతదేసనాయ అత్థదీపనత్థమేవ. వుత్తస్సేవత్థస్స పున దీపనం కిమత్థియన్తి ఆహ ‘‘గాథారుచికాన’’న్తి. చుణ్ణికవచనం అసమ్భావేన్తా తథా చ వుత్తే అత్థమబుజ్ఝనకా పజ్జవచనం సమ్భావేన్తా తథా చ వుత్తే బుజ్ఝనకా గాథారుచికా. విసేసత్థదీపనత్థన్తి విసిట్ఠదీపనత్థం, పురిమదేసనాయ అఞ్ఞదీపనత్థన్తి అత్థో.

‘‘గచ్ఛతి పన భవం గోతమో బాహుకం నదిం సినాయితు’’న్తి (మ. ని. ౧.౭౮) హేట్ఠా వుత్తత్తా బాహుకన్తి ఇదమేవ ఏత్థ తదత్థదీపకం. సేసాని అధికక్కాదివచనాని తతో విసిట్ఠస్స అత్థస్స బోధనతో విసేసత్థదీపకాని. కస్మా పనేత్థ భగవతా బ్రాహ్మణేన అవుత్తాని అధికక్కాదీని గహితానీతి ఆహ ‘‘యథేవ హీ’’తిఆది. కక్కన్తి న్హానపిణ్డం అధిప్పేతం, న్హాయిత్వా అధికం కక్కం ఏత్థ గణ్హన్తీతి అధికక్కం. తేనాహ ‘‘న్హానసమ్భారవసేనా’’తిఆది. మణ్డలవాపిసణ్ఠానన్తి వట్టపోక్ఖరణీసణ్ఠానం. నదియోతి విసుం నదియో, న అధికక్కాదీని వియ తిత్థమత్తం.

తీహి పదేహీతి సున్దరికాపయాగబాహుకాపదేహి. చత్తారీతి అధికక్కాదీని చత్తారి. వుత్తానేవ హోన్తీతి లోకసమ్మతాలక్ఖణేన ఏకలక్ఖణతా బ్రాహ్మణస్స అధిప్పాయేన, పరమత్థతో పన పాపపవాహలక్ఖణేన ఏకలక్ఖణత్తా. తేనాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది. కిఞ్చి పాపసుద్ధిం న కరోన్తియేవ. న హి నం సోధయేతి నం పుగ్గలం న సోధయే. వేరకిబ్బిసభావం అప్పత్తా నామ కమ్మపథభావం అప్పత్తా. తేనాహ ‘‘ఖుద్దకేహీ’’తి.

పటిహనన్తోతి అయుత్తభావదస్సనేన తం దిట్ఠిం పటిబాహన్తో. తత్థాయం పటిబాహనవిధి యథా యం కిఞ్చి ఉదకోరోహనం న పాపపవాహనం, ఏవం యో కోచి నక్ఖత్తయోగో పాపహేతూనం పటిపక్ఖాభావతో. యఞ్హి వినాసేతి, సో తస్స పటిపక్ఖో. యథా ఆలోకో అన్ధకారస్స విజ్జా చ అవిజ్జాయ, న ఏవం ఉదకోరోహనం నక్ఖత్తయోగో వా పాపహేతూనం లోభాదీనం పటిపక్ఖో, తస్మా నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం ‘‘న ఉదకోరోహనాది పాపపవాహన’’న్తి. నిచ్చం ఫగ్గునీనక్ఖత్తన్తి సుద్ధసీలాదికస్స సబ్బకాలం మఙ్గలదివసో ఏవాతి అధిప్పాయో. ఇతరోతి సీలాదివసేన అసుద్ధో. నిచ్చమేవ ఉపోసథో అరియుపోసథేన ఉపవుత్థభావతో. సుద్ధస్సాతి పరిసుద్ధమనోసమాచారస్స. సుచికమ్మస్సాతి పరిసుద్ధకాయవచీసమాచారస్స. తేనాహ ‘‘నిక్కిలేసతాయా’’తిఆది. కుసలూపసఞ్హితన్తి అనవజ్జభావూపగతం. వతసమాదానన్తి ధుతధమ్మసమాదానాది సమ్పన్నమేవ హోతి, నాస్స విపత్తి అత్థీతి అత్థో. మమ సాసనేయేవ సినాహి, యది అచ్చన్తమేవ సుద్ధిం ఇచ్ఛసీతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘సచే’’తిఆది. ఖేమతన్తి ఖేమభావం. యథా సబ్బభూతాని తపవసేన ఖేమప్పత్తాని అభయప్పత్తాని హోన్తి, ఏవం కరోహీతి తం హేట్ఠా దస్సితం మేత్తాదిభావనం బ్రాహ్మణస్స సఙ్ఖేపేన ఉపదిసన్తేనస్స ఏకచ్చసమాధిసమ్పదా తదవినాభావినీ పఞ్ఞాసమ్పదా చ దస్సితాతి దట్ఠబ్బం. తేనాహ ‘‘మనోద్వారసుద్ధి దస్సితా’’తి.

తస్స పన సమ్పదాద్వయస్స నిస్సయభూతం సీలసమ్పదం దస్సేతుం ‘‘సచే ముసా న భణసీ’’తిఆది వుత్తం. ఏత్థ చ యథా ‘‘సచే ముసా న భణసీ’’తిఆదినా ముసావాద-పాణాతిపాత-అదిన్నాదాన-పటివిరతివచనేన అవసేసకాయవచీదుచ్చరితవిరతీపి వుత్తా ఏవ హోతి లక్ఖణహారనయేన, ఏవం ‘‘సద్దహానో అమచ్ఛరీ’’తి సద్ధాదిధనసమ్పదానియోజనేనేవ అవసేసఅరియధనసమ్పదానియోజనమ్పి సిద్ధమేవ హోతీతి సద్ధాదయో విముత్తిపరిపాచనీయధమ్మా బ్రాహ్మణస్స పకాసితా ఏవాతి వేదితబ్బా. తేనేవాహ ‘‘ఇమాయ ఏవ పటిపత్తియా కిలేససుద్ధీ’’తి. గయా సమ్మతతరా బాహుకాదీహిపీతి అధిప్పాయో.

౮౦. ఏకోతి అసహాయో, ఏసా పనస్స అసహాయతా ఏకీభావేనాతి. న హిస్స తావ తణ్హాదుతియతా విగతా. తేనేవాహ ‘‘న చిరస్సేవా’’తిఆది. ఏకగ్గహణేనేవ కాయేన వూపకట్ఠతా వుత్తాతి ఆహ ‘‘వుపకట్ఠో చిత్తవివేకేనా’’తి. తేన ‘‘దివా చఙ్కమేన నిసజ్జాయా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౪౨౩; ౩.౭౫; విభ. ౫౧౯; మహాని. ౧౬౧) ఆగతం జాగరియానుయోగమాహ. తథాభూతస్స చస్స ఏకాదసహి అగ్గీహి ఆదిత్తే తయో భవే పస్సతో యథా పమాదస్స లేసోపి నాహోసి, ఏవం కమ్మట్ఠానం బ్రూహేన్తో సమ్మదేవ పదహతి. కత్థచి సఙ్ఖారగతే అనపేక్ఖచిత్తో నిబ్బానాధిముత్తో ఏవ విహాసీతి దస్సేతుం ‘‘అప్పమత్తో’’తిఆది వుత్తం. ఖీణా జాతీతిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

వత్థసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.