పఞ్చవిధనయవణ్ణనా
౧. నన్దియావట్టనయవణ్ణనా
‘‘సబ్బధమ్మమూలపరియాయ’’న్తిఆదీసు సబ్బధమ్మమూలగ్గహణేన మఞ్ఞనాగహణేన చ తణ్హామానదిట్ఠియో గహితా. మఞ్ఞనానమ్పి హి మఞ్ఞనా కారణన్తి దస్సితోయమత్థో. ‘‘అస్సుతవా’’తిఆదినా అవిజ్జామానదిట్ఠియో గహితా, సబ్బేపి వా సంకిలేసధమ్మా, తథా సఞ్ఞాఅపరిఞ్ఞాతగ్గహణేన. ‘‘ఖీణాసవో పరిక్ఖీణభవసఞ్ఞోజనో’’తి ఏత్థ పన ఆసవా సఞ్ఞోజనాని చ సరూపతో గహితాని, తథా నన్దిగ్గహణేన తణ్హాగహణేన చ తణ్హా, ఏవమ్పేత్థ సరూపతో పరియాయతో చ తణ్హా అవిజ్జా తప్పక్ఖియధమ్మా చ గహితా. తత్థ తణ్హాయ విసేసతో రూపధమ్మా అధిట్ఠానం, అవిజ్జాయ అరూపధమ్మా, తే పన సబ్బధమ్మగ్గహణేన పథవీఆదిగ్గహణేన చ దస్సితా ఏవ. తాసం సమథో విపస్సనా చ పటిపక్ఖో, తేసమేత్థ గహేతబ్బాకారో హేట్ఠా దస్సితో ఏవ. సమథస్స చేతోవిముత్తి ఫలం, విపస్సనాయ పఞ్ఞావిముత్తి. తథా హి తా ‘‘రాగవిరాగా’’తిఆదినా విసేసేత్వా వుచ్చన్తి, ఇమాసమేత్థ గహణం సమ్మదఞ్ఞావిముత్తవీతరాగాదివచనేహి వేదితబ్బం. తత్థ తణ్హావిజ్జా సముదయసచ్చం, తప్పక్ఖియధమ్మా పన తగ్గహణేనేవ గహితాతి వేదితబ్బా. తేసం అధిట్ఠానభూతా వుత్తప్పభేదా రూపారూపధమ్మా దుక్ఖసచ్చం, తేసం అప్పవత్తి నిరోధసచ్చం, నిరోధపజాననా పటిపదా మగ్గసచ్చం. తణ్హాగహణేన చేత్థ మాయా-సాఠేయ్య-మానాతిమాన-మదప్పమాద-పాపిచ్ఛతా-పాపమిత్తతా-అహిరికానోత్తప్పాదివసేన అకుసలపక్ఖో నేతబ్బో, అవిజ్జాగహణేన విపరీతమనసికార-కోధూపనాహ-మక్ఖ-పళాస-ఇస్సా-మచ్ఛరియ- సారమ్భదోవచస్సతా-భవదిట్ఠి-విభవదిట్ఠిఆదివసేన అకుసలపక్ఖో నేతబ్బో, వుత్తవిపరియాయేన అమాయాఅసాఠేయ్యాదిఅవిపరీతమనసికారాదివసేన, తథా సమథపక్ఖియానం సద్ధిన్ద్రియాదీనం విపస్సనాపక్ఖియానం అనిచ్చసఞ్ఞాదీనఞ్చ వసేన వోదానపక్ఖో నేతబ్బోతి. అయం నన్దియావట్టస్స న యస్స భూమి.
౨. తిపుక్ఖలనయవణ్ణనా
తథా వుత్తనయేన సరూపతో పరియాయతో చ గహితేసు తణ్హావిజ్జాతప్పక్ఖియధమ్మేసు తణ్హా లోభో, అవిజ్జా మోహో, అవిజ్జాయ సమ్పయుత్తో లోహితే సతి పుబ్బో వియ తణ్హాయ సతి సిజ్ఝమానో ఆఘాతో దోసో, ఇతి తీహి అకుసలమూలేహి గహితేహి, తప్పటిపక్ఖతో మఞ్ఞనాపటిక్ఖేపపరిఞ్ఞాగహణాదీహి చ కుసలమూలాని సిద్ధానియేవ హోన్తి. ఇధాపి ‘‘లోభో సబ్బాని వా సాసవకుసలాకుసలమూలాని సముదయసచ్చం, తేహి నిబ్బత్తా, తేసం అధిట్ఠానగోచరభూతా చ ఉపాదానక్ఖన్ధా దుక్ఖసచ్చ’’న్తిఆదినా సచ్చయోజనా వేదితబ్బా. ఫలం పనేత్థ తయో విమోక్ఖా, తీహి పన అకుసలమూలేహి తివిధదుచ్చరిత-సంకిలేసమల-విసమఅకుసల-సఞ్ఞా-వితక్కాదివసేన అకుసలపక్ఖో నేతబ్బో. తథా తీహి కుసలమూలేహి తివిధసుచరిత-సమకుసల-సఞ్ఞా-వితక్క-సద్ధమ్మ-సమాధి-విమోక్ఖముఖ-విమోక్ఖా-దివసేన కుసలపక్ఖో నేతబ్బోతి. అయం తిపుక్ఖలస్స నయస్స భూమి.
౩. సీహవిక్కీళితనయవణ్ణనా
తథా వుత్తనయేన సరూపతో పరియాయతో చ గహితేసు తణ్హావిజ్జాతప్పక్ఖియధమ్మేసు విసేసతో తణ్హాదిట్ఠీనం వసేన అసుభే ‘‘సుభ’’న్తి, దుక్ఖే ‘‘సుఖ’’న్తి చ విపల్లాసా, అవిజ్జాదిట్ఠీనం వసేన అనిచ్చే ‘‘నిచ్చ’’న్తి, అనత్తని ‘‘అత్తా’’తి చ విపల్లాసా వేదితబ్బా. తేసం పటిపక్ఖతో మఞ్ఞనాపటిక్ఖేపపరిఞ్ఞాగహణాదిసిద్ధేహి సతివీరియసమాధిపఞ్ఞిన్ద్రియేహి చత్తారి సతిపట్ఠానాని సిద్ధానేవ హోన్తి. తత్థ చతూహి ఇన్ద్రియేహి చత్తారో పుగ్గలా నిద్దిసితబ్బా. కథం? దువిధో హి తణ్హాచరితో ముదిన్ద్రియో తిక్ఖిన్ద్రియోతి, తథా దిట్ఠిచరితో. తేసం పఠమో అసుభే ‘‘సుభ’’న్తి విపరియాసగ్గాహీ సతిబలేన యథాభూతం కాయసభావం సల్లక్ఖేన్తో తం విపల్లాసం సముగ్ఘాటేత్వా సమ్మత్తనియామం ఓక్కమతి. దుతియో అసుఖే ‘‘సుఖ’’న్తి విపరియాసగ్గాహీ ‘‘ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౩.౩౧౦; మ. ని. ౧.౨౬; అ. ని. ౪.౧౪, ౧౧౪; అ. ని. ౬.౫౮) వుత్తేన వీరియసంవరభూతేన వీరియబలేన తం విపల్లాసం విధమేన్తో సమ్మత్తనియామం ఓక్కమతి. తతియో అనిచ్చే ‘‘నిచ్చ’’న్తి అయాథావగ్గాహీ సమాధిబలేన సమాహితచిత్తో సఙ్ఖారానం ఖణికభావసల్లక్ఖణేన తం విపల్లాసం సముగ్ఘాటేన్తో అరియభూమిం ఓక్కమతి. చతుత్థో సన్తతిసమూహకిచ్చారమ్మణఘనవఞ్చితతాయ ఫస్సాదిధమ్మపుఞ్జమత్తే అనత్తని ‘‘అత్తా’’తి మిచ్ఛాభినివేసీ చతుకోటికసుఞ్ఞతామనసికారేన తం మిచ్ఛాభినివేసం విద్ధంసేన్తో సామఞ్ఞఫలం సచ్ఛికరోతి.
ఇధాపి సుభసఞ్ఞాసుఖసఞ్ఞాహి చతూహిపి వా విపల్లాసేహి సముదయసచ్చం, తేసం అధిట్ఠానారమ్మణభూతా పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా దుక్ఖసచ్చన్తిఆదినా సచ్చయోజనా వేదితబ్బా. ఫలం పనేత్థ చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని, చతూహి చిత్తవిపల్లాసేహి చతురాసవోఘ-యోగ-కాయగన్థ-అగతి-తణ్హుప్పాద-సల్లుపాదాన-విఞ్ఞాణట్ఠితి-అపరిఞ్ఞాదివసేన అకుసలపక్ఖో నేతబ్బో. తథా చతూహి సతిపట్ఠానేహి చతుబ్బిధఝాన-విహారాధిట్ఠాన-సుఖభాగియధమ్మ-అప్పమఞ్ఞా-సమ్మప్పధాన-ఇద్ధిపాదా- దివసేన వోదానపక్ఖో నేతబ్బోతి. అయం సీహవిక్కీళితస్స నయస్స భూమి.
౪-౫. దిసాలోచన-అఙ్కుసనయద్వయవణ్ణనా
ఇమేసం పన తిణ్ణం అత్థనయానం సిద్ధియా వోహారేన నయద్వయం సిద్ధమేవ హోతి. తథా హి అత్థనయానం దిసాభూతధమ్మానం సమాలోచనం దిసాలోచనం, తేసం సమానయనం అఙ్కుసోతి పఞ్చపి నయా నియుత్తాతి వేదితబ్బా.
పఞ్చవిధనయవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సాసనపట్ఠానవణ్ణనా
ఇదఞ్చ సుత్తం సోళసవిధే సుత్తన్తపట్ఠానే సంకిలేసనిబ్బేధాసేక్ఖభాగియం, సబ్బభాగియమేవ వా ‘‘సబ్బధమ్మమూలపరియాయ’’న్తి ఏత్థ సబ్బధమ్మగ్గహణేన లోకియకుసలానమ్పి సఙ్గహితత్తా. అట్ఠవీసతివిధేన పన సుత్తన్తపట్ఠానే లోకియలోకుత్తరసబ్బధమ్మాధిట్ఠానం ఞాణఞేయ్యం దస్సనభావనం సకవచనం విస్సజ్జనీయం కుసలాకుసలం అనుఞ్ఞాతం పటిక్ఖిత్తం చాతి వేదితబ్బం.
నేత్తినయవణ్ణనా నిట్ఠితా.
మూలపరియాయసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౨. సబ్బాసవసుత్తవణ్ణనా
౧౪. అపుబ్బపదవణ్ణనాతి అత్థసంవణ్ణనావసేన హేట్ఠా అగ్గహితతాయ అపుబ్బస్స అభినవస్స పదస్స వణ్ణనా అత్థవిభజనా. ‘‘హిత్వా పునప్పునాగతమత్థ’’న్తి హి వుత్తం. నివాసట్ఠానభూతా భూతపుబ్బనివాసట్ఠానభూతా, నివాసట్ఠానే వా భూతా నిబ్బత్తా నివాసట్ఠానభూతా, తత్థ మాపితాతి అత్థో. యథా కాకన్దీ మాకన్దీ కోసమ్బీతి యథా కాకన్దస్స ఇసినో నివాసట్ఠానే మాపితా నగరీ కాకన్దీ, మాకన్దస్స నివాసట్ఠానే మాపితా మాకన్దీ, కుసమ్బస్సనివాసట్ఠానే మాపితా కోసమ్బీతి వుచ్చతి, ఏవం సావత్థీతి దస్సేతి. ఉపనేత్వా సమీపే కత్వా భుఞ్జితబ్బతో ఉపభోగో, సవిఞ్ఞాణకవత్థు. పరితో సబ్బదా భుఞ్జితబ్బతో పరిభోగో, నివాసనపారుపనాది అవిఞ్ఞాణకవత్థు. సబ్బమేత్థ అత్థీతి నిరుత్తినయేన సావత్థీ-సద్దసిద్ధిమాహ. సత్థసమాయోగేతి సత్థస్స నగరియా సమాగమే, సత్థే తం నగరం ఉపగతేతి అత్థో. పుచ్ఛితే సత్థికజనేహి.
సమోహితన్తి సన్నిచితం. రమ్మన్తి అన్తో బహి చ భూమిభాగసమ్పత్తియా చేవ ఆరాముయ్యానసమ్పత్తియా చ రమణీయం. దస్సనేయ్యన్తి విసిఖాసన్నివేససమ్పత్తియా చేవ పాసాదకూటాగారాదిసమ్పత్తియా చ దస్సనీయం పస్సితబ్బయుత్తం. ఉపభోగపరిభోగవత్థుసమ్పత్తియా చేవ నివాససుఖతాయ చ నిబద్ధవాసం వసన్తానం ఇతరేసఞ్చ సత్తానం మనం రమేతీతి మనోరమం. దసహి సద్దేహీతి హత్థిసద్దో, అస్స-రథ-భేరి-సఙ్ఖ-ముదిఙ్గ-వీణా-గీత సమ్మతాళసద్దో, అస్నాథ-పివథ-ఖాదథాతి-సద్దోతి ఇమేహి దసహి సద్దేహి. అవివిత్తన్తి న వివిత్తం, సబ్బకాలం ఘోసితన్తి అత్థో.
వుద్ధిం వేపుల్లతం పత్తన్తి తన్నివాసీ సత్తవుద్ధియా వుద్ధిం, తాయ పరివుద్ధితాయేవ విపులభావం పత్తం, బహుజనం ఆకిణ్ణమనుస్సన్తి అత్థో. విత్తూపకరణసమిద్ధియా ఇద్ధం. సబ్బకాలం సుభిక్ఖభావేన ఫీతం. అన్తమసో విఘాసాదే ఉపాదాయ సబ్బేసం కపణద్ధికవనిబ్బకయాచకానమ్పి ఇచ్ఛి తత్థనిప్ఫత్తియా మనుఞ్ఞం జాతం, పగేవ ఇస్సరియే ఠితానన్తి దస్సనత్థం పున ‘‘మనోరమ’’న్తి వుత్తం. అళకమన్దావాతి ఆటానాటాదీసు దససు వేస్సవణమహారాజస్స నగరీసు అళకమన్దా నామ ఏకా నగరీ, యా లోకే అళాకా ఏవ వుచ్చతి. సా యథా పుఞ్ఞకమ్మీనం ఆవాసభూతా ఆరామరామణేయ్యకాదినా సోభగ్గప్పత్తా, ఏవం సావత్థీపీతి వుత్తం ‘‘అళకమన్దావా’’తి. దేవానన్తి వేస్సవణపక్ఖియానం చాతుమహారాజికదేవానం.
జినాతీతి ఇమినా సోత-సద్దో వియ కత్తుసాధనో జేత-సద్దోతి దస్సేతి. రఞ్ఞాతి పసేనదికోసలరాజేన. రాజగతం జయం ఆరోపేత్వా కుమారో జితవాతి జేతోతి వుత్తో. మఙ్గలకబ్యతాయాతిఆదినా ‘‘జేయ్యో’’తి ఏతస్మిం అత్థే ‘‘జేతో’’తి వుత్తన్తి దస్సేతి. సబ్బకామసమిద్ధితాయాతి సబ్బేహి ఉపభోగపరిభోగవత్థూహి ఫీతభావేన విభవసమ్పన్నతాయాతి అత్థో. సమిద్ధాపి మచ్ఛరినో కిఞ్చి న దేన్తీతి ఆహ ‘‘విగతమలమచ్ఛేరతాయా’’తి, రాగదోసాదిమలానఞ్చేవ మచ్ఛరియస్స చ అభావేనాతి అత్థో. సమిద్ధా అమచ్ఛరినోపి చ కరుణాసద్ధాదిగుణవిరహితా అత్తనో సన్తకం పరేసం న దదేయ్యున్తి ఆహ ‘‘కరుణాదిగుణసమఙ్గితాయ చా’’తి. తేనాతి అనాథానం పిణ్డదానేన. సద్దత్థతో పన దాతబ్బభావేన సబ్బకాలం ఉపట్ఠపితో అనాథానం పిణ్డో ఏతస్స అత్థీతి అనాథపిణ్డికో. పఞ్చవిధసేనాసనఙ్గసమ్పత్తియాతి ‘‘నాతిదూరం నచ్చాసన్నం గమనాగమనసమ్పన్న’’న్తి ఏకం అఙ్గం, ‘‘దివా అప్పాకిణ్ణం రత్తిం అప్పసద్దం అప్పనిగ్ఘోస’’న్తి ఏకం, ‘‘అప్పడంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్స’’న్తి ఏకం, ‘‘తస్మిం ఖో పన సేనాసనే విహరన్తస్స అప్పకసిరేన ఉప్పజ్జన్తి చీవర…పే… పరిక్ఖారా’’తి ఏకం, ‘‘తస్మిం ఖో పన సేనాసనే థేరా భిక్ఖూ విహరన్తి బహుస్సుతా’’తి ఏకం, ఏవమేతేహి పఞ్చవిధసేనాసనఙ్గేహి సమ్పన్నతాయ. యది జేతవనం తథం అనాథపిణ్డికస్స ఆరామోతి ఆహ ‘‘సో హీ’’తిఆది.
కీతకాలతో పట్ఠాయ అనాథపిణ్డికస్సేవ తం వనం, అథ కస్మా ఉభిన్నం పరికిత్తనన్తి ఆహ ‘‘జేతవనే’’తిఆది. ‘‘యదిపి సో భూమిభాగో కోటిసన్థరేన మహాసేట్ఠినా కీతో, రుక్ఖా పన జేతేన న విక్కీతాతి జేతవనన్తి వత్తబ్బతం లభీ’’తి వదన్తి.
కస్మా ఇదం సుత్తమభాసీతి కథేతుకమ్యతాయ సుత్తనిక్ఖేపం పుచ్ఛతి. సామఞ్ఞతో హి భగవతో దేసనాకారణం పాకటమేవాతి. కో పనాయం సుత్తనిక్ఖేపోతి? అత్తజ్ఝాసయో. పరేహి అనజ్ఝిట్ఠో ఏవ హి భగవా అత్తనో అజ్ఝాసయేన ఇమం సుత్తం దేసేతీతి ఆచరియా. యస్మా పనేస భిక్ఖూనం ఉపక్కిలిట్ఠచిత్తతం విదిత్వా ‘‘ఇమే భిక్ఖూ ఇమాయ దేసనాయ ఉపక్కిలేసవిసోధనం కత్వా ఆసవక్ఖయాయ పటిపజ్జిస్సన్తీ’’తి అయం దేసనా ఆరద్ధా, తస్మా పరజ్ఝాసయోతి అపరే. ఉభయమ్పి పన యుత్తం. అత్తజ్ఝాసయాదీనఞ్హి సంసగ్గభేదస్స సమ్భవో హేట్ఠా దస్సితోవాతి. తేసం భిక్ఖూనన్తి తదా ధమ్మపటిగ్గాహతభిక్ఖూనం. ఉపక్కిలేసవిసోధనన్తి సమథవిపస్సనుపక్కిలేసతో చిత్తస్స విసోధనం. పఠమఞ్హి భగవా అనుపుబ్బికథాదినా పటిపత్తియా సంకిలేసం నీహరిత్వా పచ్ఛా సాముక్కంసికం దేసనం దేసేతి ఖేత్తే ఖాణుకణ్టకగుమ్బాదికే అవహరిత్వా కసనం వియ, తస్మా కమ్మట్ఠానమేవ అవత్వా ఇమాయ అనుపుబ్బియా దేసనా పవత్తాతి అధిప్పాయో.
సంవరభూతన్తి సీలసంవరాదిసంవరభూతం సంవరణసభావం కారణం, తం పన అత్థతో దస్సనాది ఏవాతి వేదితబ్బం. సంవరితాతి పవత్తితుం అప్పదానవసేన సమ్మా, సబ్బథా వా వారితా. ఏవంభూతా చ యస్మా పవత్తిద్వారపిధానేన పిహితా నామ హోన్తి, తస్మా వుత్తం ‘‘విదహితా హుత్వా’’తి. ఏవం అచ్చన్తికస్స సంవరస్స కారణభూతం అనచ్చన్తికం సంవరం దస్సేత్వా ఇదాని అచ్చన్తికమేవ సంవరం దస్సేన్తో యస్మిం దస్సనాదిమ్హి సతి ఉప్పజ్జనారహా ఆసవా న ఉప్పజ్జన్తి, సో తేసం అనుప్పాదో నిరోధో ఖయో పహానన్తి చ వుచ్చమానో అత్థతో అప్పవత్తిమత్తన్తి తస్స చ దస్సనాది కారణన్తి ఆహ ‘‘యేన కారణేన అనుప్పాదనిరోధసఙ్ఖాతం ఖయం గచ్ఛన్తి పహీయన్తి నప్పవత్తన్తి, తం కారణన్తి అత్థో’’తి.
చక్ఖుతోపి…పే… మనతోపీతి (ధ. స. మూలటీ. ౧౪-౧౯) చక్ఖువిఞ్ఞాణాదివీథీసు తదనుగతమనోవిఞ్ఞాణవీథీసు చ కిఞ్చాపి కుసలాదీనమ్పి పవత్తి అత్థి, కామాసవాదయో ఏవ పన వణతో యూసం వియ పగ్ఘరణకఅసుచిభావేన సన్దన్తి, తస్మా తే ఏవ ‘‘ఆసవా’’తి వుచ్చన్తి. తత్థ హి పగ్ఘరణఅసుచిమ్హి నిరుళ్హో ఆసవ-సద్దోతి. ధమ్మతో యావ గోత్రభున్తి తతో పరం మగ్గఫలేసు అప్పవత్తనతో వుత్తం. ఏతే హి ఆరమ్మణవసేన ధమ్మే గచ్ఛన్తా తతో పరం న గచ్ఛన్తి. నను తతో పరం భవఙ్గాదీనిపి గచ్ఛన్తీతి చే? న, తేసమ్పి పుబ్బే ఆలమ్బితేసు లోకియధమ్మేసు సాసవభావేన అన్తోగధత్తా తతో పరతాభావతో. ఏత్థ చ గోత్రభువచనేన గోత్రభువోదానఫలసమాపత్తిపురేచారికపరికమ్మాని వుత్తానీతి వేదితబ్బాని. పఠమమగ్గపురేచారికమేవ వా గోత్రభు అవధినిదస్సనభావేన గహితం, తతో పరం పన మగ్గఫలసమానతాయ అఞ్ఞేసు మగ్గేసు మగ్గవీథియం సమాపత్తివీథియం నిరోధానన్తరఞ్చ పవత్తమానేసు ఫలేసు నిబ్బానే చ ఆసవానం పవత్తి నివారితాతి వేదితబ్బం. సవన్తీతి గచ్ఛన్తి, ఆరమ్మణకరణవసేన పవత్తన్తీతి అత్థో. అవధిఅత్థో ఆ-కారో, అవధి చ మరియాదాభివిధిభేదతో దువిధో. తత్థ మరియాదం కిరియం బహి కత్వా పవత్తతి యథా ‘‘ఆపాటలిపుత్తా వుట్ఠో దేవో’’తి. అభివిధి పన కిరియం బ్యాపేత్వా పవత్తతి యథా ‘‘ఆభవగ్గా భగవతో యసో పవత్తతీ’’తి. అభివిధిఅత్థో చాయం ఆ-కారో ఇధ గహితోతి వుత్తం ‘‘అన్తోకరణత్థో’’తి.
మదిరాదయోతి ఆది-సద్దేన సిన్ధవకాదమ్బరికాపోతికాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. చిరపారివాసియట్ఠో విరపరివుత్థతా పురాణభావో. అవిజ్జా నాహోసీతిఆదీతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన ‘‘పురిమా, భిక్ఖవే, కోటి న పఞ్ఞాయతి భవతణ్హాయా’’తి (అ. ని. ౧౦.౬౨) ఇదం సుత్తం సఙ్గహితం. అవిజ్జాసవభవాసవానం చిరపరివుత్థతాయ దస్సితాయ తబ్భావభావినో కామాసవస్స చిరపరివుత్థతా దస్సితావ హోతి. అఞ్ఞేసు చ యథావుత్తే ధమ్మే ఓకాసఞ్చ ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తమానేసు మానాదీసు విజ్జమానేసు అత్తత్తనియాదిగ్గాహవసేన అభిబ్యాపనం మదకరణవసేన ఆసవసదిసతా చ ఏతేసంయేవ, న అఞ్ఞేసన్తి ఏతేస్వేవ ఆసవ-సద్దో నిరుళ్హోతి దట్ఠబ్బో. న చేత్థ దిట్ఠాసవో నాగతోతి గహేతబ్బం భవతణ్హాయ వియ భవదిట్ఠియాపి భవాసవగ్గహణేనేవ గహితత్తా. ఆయతం అనాదికాలికత్తా. పసవన్తీతి ఫలన్తి. న హి తం కిఞ్చి సంసారదుక్ఖం అత్థి, యం ఆసవేహి వినా ఉప్పజ్జేయ్య. పురిమాని చేత్థాతి ఏత్థ ఏతేసు చతూసు అత్థవితప్పేసు పురిమాని తీణి. యత్థాతి యేసు సుత్తాభిధమ్మపదేసేసు. తత్థ యుజ్జన్తి కిలేసేసుయేవ యథావుత్తస్స అత్థత్తయస్స సమ్భవతో. పచ్ఛిమం ‘‘ఆయతం వా సంసారదుక్ఖం సవన్తీ’’తి వుత్తనిబ్బచనం. కమ్మేపి యుజ్జతి దుక్ఖప్పసవనస్స కిలేసకమ్మసాధారణత్తా.
దిట్ఠధమ్మా వుచ్చన్తి పచ్చక్ఖభూతా ఖన్ధా, దిట్ఠధమ్మే భవా దిట్ఠధమ్మికా. వివాదమూలభూతాతి వివాదస్స మూలకారణభూతా కోధూపనాహ-మక్ఖ-పళాస-ఇస్సా-మచ్ఛరియ-మాయా-సాఠేయ్య-థమ్భ-సారమ్భ-మానాతిమానా.
యేన దేవూపపత్యస్సాతి యేన కమ్మకిలేసప్పకారేన ఆసవేన దేవేసు ఉపపత్తి నిబ్బత్తి అస్స మయ్హన్తి సమ్బన్ధో. గన్ధబ్బో వా విహఙ్గమో ఆకాసచారీ అస్సన్తి విభత్తిం పరిణామేత్వా యోజేతబ్బం. ఏత్థ చ యక్ఖగన్ధబ్బతాయ వినిముత్తా సబ్బా దేవగతి దేవగ్గహణేన గహితా. అవసేసా చ అకుసలా ధమ్మాతి అకుసలకమ్మతో అవసేసా అకుసలా ధమ్మా ఆసవాతి ఆగతాతి సమ్బన్ధో.
పటిఘాతాయాతి పటిసేధనాయ. పరూపవా…పే… ఉపద్దవాతి ఇదం యది భగవా సిక్ఖాపదం న పఞ్ఞపేయ్య, తతో అసద్ధమ్మప్పటిసేవనఅదిన్నాదానపాణాతిపాతాదిహేతు యే ఉప్పజ్జేయ్యుం పరూపవాదాదయో దిట్ఠధమ్మికా నానప్పకారా అనత్థా, యే చ తన్నిమిత్తా ఏవ నిరయాదీసు నిబ్బత్తస్స పఞ్చవిధబన్ధనకమ్మకారణాదివసేన మహాదుక్ఖానుభవాదిప్పకారా అనత్థా, తే సన్ధాయ వుత్తం. తే పనేతేతి ఏతే కామరాగాదికిలేస-తేభూమకకమ్మపరూపవాదాదిఉపద్దవప్పకారా ఆసవా. యత్థాతి యస్మిం వినయాదిపాళిపదేసే. యథాతి యేన దువిధాదిప్పకారేన అఞ్ఞేసు చ సుత్తన్తేసు ఆగతాతి సమ్బన్ధో.
నిరయం గమేన్తీతి నిరయగామినియా. ఛక్కనిపాతే ఆహునేయ్యసుత్తే. తత్థ హి ఆసవా ఛధా ఆగతా ఆసవ-సద్దాభిధేయ్యస్స అత్థస్స పభేదోపచారేన ఆసవ-పదే పభేదోతి వుత్తో, కోట్ఠాసత్థో వా పద-సద్దోతి ఆసవపదేతి ఆసవప్పకారే సద్దకోట్ఠాసే అత్థకోట్ఠాసే వాతి అత్థో.
తథా హీతి తస్మా సంవరణం పిదహనం పవత్తితుం అప్పదానం, తేనేవ కారణేనాతి అత్థో. సీలాదిసంవరే అధిప్పేతే పవత్తితుం అప్పదానవసేన థకనభావసామఞ్ఞతో ద్వారం సంవరిత్వాతి గేహద్వారసంవరణమ్పి ఉదాహటం. సీలసంవరోతిఆది హేట్ఠా మూలపరియాయవణ్ణనాయ వుత్తమ్పి ఇమస్స సుత్తస్స అత్థవణ్ణనం పరిపుణ్ణం కత్వా వత్తుకామో పున వదతి. యుత్తం తావ సీలసతిఞాణానం సంవరత్థో పాళియం తథా ఆగతత్తా, ఖన్తివీరియానం పన కథన్తి ఆహ ‘‘తేసఞ్చా’’తిఆది. తస్సత్థో – యదిపి ‘‘ఖమో హోతి…పే… సీతస్స ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతీ’’తిఆదినిద్దేసే ఖన్తివీరియానం సంవరపరియాయో నాగతో, ఉద్దేసే పన సబ్బాసవసంవరపరియాయన్తి సంవరపరియాయేన గహితత్తా అత్థేవ తేసం సంవరభావోతి.
పుబ్బే సీలసతిఞాణానం పాఠన్తరేన సంవరభావో దస్సితోతి ఇదాని తం ఇమినాపి సుత్తేన గహితభావం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. ఖన్తివీరియసంవరా వుత్తాయేవ ‘‘ఖమో హోతి సీతస్సా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౧౪) పాళియా దస్సనవసేన. ‘‘తఞ్చ అనాసనం, తఞ్చ అగోచర’’న్తి అయం పనేత్థ సీలసంవరోతి తఞ్చ ‘‘యథారూపే’’తిఆదినా వుత్తం అయుత్తం అనియతవత్థుకం రహో పటిచ్ఛన్నాసనం, తఞ్చ యథావుత్తం అయుత్తం వేసియాదిగోచరం, ‘‘పటిసఙ్ఖాయోనిసో పరివజ్జేతీ’’తి ఆగతం యం పరివజ్జనం, అయం పన ఏత్థ ఏతస్మిం సుత్తే ఆగతో సీలసంవరోతి అత్థో. అనాసనపరివజ్జనేన హి అనాచారపరివజ్జనం వుత్తం, అనాచారాగోచరపరివజ్జనం చారిత్తసీలతాయసీలసంవరో. తథా హి భగవతా ‘‘పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరతీ’’తి (విభ. ౫౦౮) సీలసంవరవిభజనే ఆచారగోచరసమ్పత్తిం దస్సేన్తేన ‘‘అత్థి అనాచారో, అత్థి అగోచరో’’తిఆదినా (విభ. ౫౧౩, ౫౧౪) అనాచారాగోచరా విభజిత్వా దస్సితా. ఇదఞ్చ ఏకదేసేన సముదాయనిదస్సనం దట్ఠబ్బం సముద్దపబ్బతనిదస్సనం వియ.
సబ్బత్థ పటిసఙ్ఖా ఞాణసంవరోతి ఏత్థ ‘‘యోనిసోమనసికారో, పటిసఙ్ఖా ఞాణసంవరో’’తి వత్తబ్బం. న హి దస్సనపహాతబ్బనిద్దేసే పటిసఙ్ఖాగహణం అత్థి, ‘‘యోనిసో మనసి కరోతీ’’తి పన వుత్తం. యోనిసోమనసికరణమ్పి అత్థతో పటిసఙ్ఖా ఞాణసంవరమేవాతి ఏవం పన అత్థే గయ్హమానే యుత్తమేతం సియా. కేచి పన ‘‘యత్థ యత్థ ‘ఇధ పటిసఙ్ఖా యోనిసో’తి ఆగతం, తం సబ్బం సన్ధాయ ‘సబ్బత్థ పటిసఙ్ఖా ఞాణసంవరో’తి వుత్త’’న్తి వదన్తి. తేసం మతేన ‘‘ఇదం దుక్ఖన్తి యోనిసో మనసి కరోతీ’’తిఆదికస్స ఞాణసంవరేన చ అసఙ్గహో సియా, ‘‘దస్సనం పటిసేవనా భావనా చ ఞాణసంవరో’’తి చ వచనం విరుజ్ఝేయ్య, తస్మా వుత్తనయేనేవేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ‘‘సబ్బత్థ పటిసఙ్ఖా ఞాణసంవరో’’తి ఇమినా సత్తసుపి ఠానేసు యం ఞాణం, సో ఞాణసంవరోతి పరివజ్జనాదివసేన వుత్తా సీలాదయో సీలసంవరాదయోతి అయమత్థో దస్సితో. ఏవం సతి సంవరానం సఙ్కరో వియ హోతీతి తే అసఙ్కరతో దస్సేతుం ‘‘అగ్గహితగ్గహణేనా’’తి వుత్తం పరివజ్జనవిసేససంవరాధివాసనవినోదనానం సీలసంవరాదిభావేన గహితత్తా, తథా అగ్గహితానం గహణేనాతి అత్థో. తే పన అగ్గహితే సరూపతో దస్సేన్తో ‘‘దస్సనం పటిసేవనా భావనా’’తి ఆహ.
ఏతేన సీలసంవరాదినా కరణభూతేన, కారణభూతేన వా. ధమ్మాతి కుసలాకుసలధమ్మా. సీలసంవరాదినా హి సహజాతకోటియా, ఉపనిస్సయకోటియా వా పచ్చయభూతేన అనుప్పన్నా కుసలా ధమ్మా ఉప్పత్తిం గచ్ఛన్తి ఉప్పజ్జన్తి, తథా అనిరుద్ధా అకుసలా ధమ్మా నిరోధం గచ్ఛన్తి నిరుజ్ఝన్తీతి అత్థో. పాళియం పన ‘‘అనుప్పన్నా చేవ ఆసవా న ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నా చ ఆసవా పహీయన్తీ’’తి అకుసలధమ్మానం అనుప్పాదపహానాని ఏవ వుత్తాని, న కుసలధమ్మానం ఉప్పాదాదయోతి? నయిదమేవం దట్ఠబ్బం, ‘‘యోనిసో చ ఖో, భిక్ఖవే, మనసికరోతో’’తిఆదినా కుసలధమ్మానమ్పి ఉప్పత్తి పకాసితావ ఆసవసంవరణస్స పధానభావేన గహితత్తా. తథా హి పరియోసానేపి ‘‘యే ఆసవా దస్సనా పహాతబ్బా, తే దస్సనా పహీనా హోన్తీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౮) ఆసవప్పహానమేవ పధానం కత్వా నిగమితం.
౧౫. జానతో పస్సతోతి ఏత్థ దస్సనమ్పి పఞ్ఞాచక్ఖునావ దస్సనం అధిప్పేతం, న మంసచక్ఖునా దిబ్బచక్ఖునా వాతి ఆహ ‘‘ద్వేపి పదాని ఏకత్థానీ’’తి. ఏవం సన్తేపీతి పదద్వయస్స ఏకత్థత్థేపి. ఞాణలక్ఖణన్తి ఞాణస్స సభావం, విసయస్స యథాసభావావబోధనన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘జాననలక్ఖణఞ్హి ఞాణ’’న్తి. ఞాణప్పభావన్తి ఞాణానుభావం, ఞాణకిచ్చం విసయోభాసనన్తి అత్థో. తేనేవాహ ‘‘ఞాణేన వివటే ధమ్మే’’తి. ‘‘జానతో పస్సతో’’తి చ జాననదస్సనముఖేన పుగ్గలాధిట్ఠానా దేసనా పవత్తాతి ఆహ ‘‘ఞాణలక్ఖణం ఞాణప్పభావం ఉపాదాయ పుగ్గలం నిద్దిసతీ’’తి. జానతో పస్సతోతి ‘‘యోనిసో చ మనసికారం అయోనిసో చ మనసికార’’న్తి వక్ఖమానత్తా యోనిసోమనసికారవిసయజాననం, అయోనిసోమనసికారవిసయదస్సనం. తఞ్చ ఖో పన నేసం ఆసవానం ఖయూపాయసభావస్స అధిప్పేతత్తా ఉప్పాదనానుప్పాదనవసేన న ఆరమ్మణమత్తేనాతి అయమత్థో యుత్తోతి ఆహ ‘‘యోనిసోమనసికారం…పే… అయమేత్థ సారో’’తి.
‘‘జానతో’’తి వత్వా జాననఞ్చ అనుస్సవాకారపటివితక్కమత్తవసేన న ఇధాధిప్పేతం, అథ ఖో రూపాది వియ చక్ఖువిఞ్ఞాణేన యోనిసోమనసికారాయోనిసోమనసికారే పచ్చక్ఖే కత్వా తేసం ఉప్పాదవసేన దస్సనన్తి ఇమమత్థం విభావేతుం ‘‘పస్సతో’’తి వుత్తన్తి ఏవం వా ఏత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. అఞ్ఞత్థాపి హి ‘‘ఏవం జానతో ఏవం పస్సతో (ఇతివు. ౧౦౨), జానం జానాతి పస్సం పస్సతి (మ. ని. ౧.౨౦౩), ఏవం జానన్తా ఏవం పస్సన్తా (మ. ని. ౧.౪౦౭), అజానతం అపస్సత’’న్తి చ ఆదీసు ఞాణకిచ్చస్స సామఞ్ఞవిసేసదీపనవసేనేతం పదద్వయం ఆగతన్తి. కేచీతి అభయగిరివాసిసారసమాసాచరియా. తే హి ‘‘సమాధినా జానతో విపస్సనాయ పస్సతో జానం జానాతి పస్సం పస్సతి, ఏవం జాననా సమథో, పస్సనా విపస్సనా’’తి చ ఆదినా పపఞ్చేన్తి. తేతి పపఞ్చా. ఇమస్మిం అత్థేతి ‘‘జానతో’’తిఆదినయప్పవత్తే ఇమస్మిం సుత్తపదఅత్థే నిద్ధారియమానే. న యుజ్జన్తి జాననదస్సనానం యోనిసోమనసికారాయోనిసోమనసికారవిసయభావస్స పాళియం వుత్తత్తా.
ఆసవప్పహానం ఆసవానం అచ్చన్తప్పహానం. సో పన నేసం అనుప్పాదో సబ్బేన సబ్బం ఖీణతా అభావో ఏవాతి ఆహ ‘‘ఆసవానం అచ్చన్తఖయమసముప్పాదంఖీణాకారం నత్థిభావ’’న్తి. ఉజుమగ్గానుసారినోతి కిలేసవఙ్కస్స కాయవఙ్కాదీనఞ్చ పహానేన ఉజుభూతే సవిపస్సనే హేట్ఠిమమగ్గే అనుస్సరన్తస్స. తదేవ హిస్స సిక్ఖనం. ఖయస్మిం పఠమం ఞాణం. తతో అఞ్ఞా అనన్తరాతి ఖయసఙ్ఖాతే అగ్గమగ్గే తప్పరియాపన్నమేవ ఞాణం పఠమం ఉప్పజ్జతి, తదనన్తరం పన అఞ్ఞం అరహత్తన్తి. యదిపి గాథాయం ‘‘ఖయస్మిం’’ఇచ్చేవ వుత్తం, సముచ్ఛేదవసేన పన ఆసవేహి ఖీణోతీతి మగ్గో ఖయోతి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘మగ్గో ఆసవక్ఖయోతి వుత్తో’’తి. సమణోతి సమితపాపో అధిప్పేతో. సో పన ఖీణాసవో హోతీతి ‘‘ఆసవానం ఖయా’’తి ఇమస్స ఫలపరియాయతా వుత్తా, నిప్పరియాయేన పన ఆసవక్ఖయో మగ్గో, తేన పత్తబ్బతో ఫలం. ఏతేనేవ నిబ్బానస్సపి ఆసవక్ఖయభావో వుత్తోతి వేదితబ్బో.
‘‘జానతో పస్సతో’’తి జానతో ఏవ పస్సతో ఏవాతి ఏవమేత్థ నియమో ఇచ్ఛితో, న అఞ్ఞథా విసేసాభావతో అనిట్ఠసాధనతో చాతి తస్స నియమస్స ఫలం దస్సేతుం ‘‘నో అజానతో నో అపస్సతో’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యో పన న జానాతి న పస్సతి, తస్స నేవ వదామీతి అత్థో’’తి. ఇమినా దూరీకతాయోనిసోమనసికారో ఇధాధిప్పేతో, యోనిసోమనసికారో చ ఆసవక్ఖయస్స ఏకన్తికకారణన్తి దస్సేతి. ఏతేనాతి ‘‘నో అజానతో నో అపస్సతో’’తి వచనేన. తే పటిక్ఖిత్తాతి కే పన తేతి? ‘‘బాలే చ పణ్డితే చ సన్ధావిత్వా సంసరిత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సన్తి (దీ. ని. ౧.౧౬౮; మ. ని. ౨.౨౨౮), అహేతూ అపచ్చయా సత్తా విసుజ్ఝన్తీ’’తి (దీ. ని. ౧.౧౬౮; మ. ని. ౨.౨౨౭) ఏవమాదివాదా. తేసు హి కేచి అభిజాతిసఙ్కన్తిమత్తేన భవసఙ్కన్తిమత్తేన చ సంసారసుద్ధిం పటిజానన్తి, అఞ్ఞే ఇస్సరపజాపతికాలాదివసేన, తయిదం సబ్బం ‘‘సంసారాదీహీ’’తి ఏత్థేవ సఙ్గహితన్తి దట్ఠబ్బం.
పురిమేన వా పదద్వయేనాతి ‘‘జానతో, పస్సతో’’తి ఇమినా పదద్వయేన. ఉపాయో వుత్తో ‘‘ఆసవక్ఖయస్సా’’తి అధికారతో విఞ్ఞాయతి. ఇమినాతి ‘‘నో అజానతో, నో అపస్సతో’’తి ఇమినా పదద్వయేన. అనుపాయో ఏవ హి ఆసవానం ఖయస్స యదిదం యోనిసో చ అయోనిసో చ మనసికారస్స అజాననం అదస్సనఞ్చ, తేన తథత్తాయ అప్పటిపత్తితో మిచ్ఛాపటిపత్తితో చ. నను ‘‘పస్సతో’’తి ఇమినా అయోనిసోమనసికారో యథా న ఉప్పజ్జతి, ఏవం దస్సనే అధిప్పేతే పురిమేనేవ అనుపాయపటిసేధో వుత్తో హోతీతి? న హోతి, అయోనిసోమనసికారానుప్పాదనస్సపి ఉపాయభావతో సతిబలేన సంవుతచక్ఖున్ద్రియాదితా వియ సమ్పజఞ్ఞబలేనేవ నిచ్చాదివసేన అభూతజాననాభావో హోతీతి. తేనాహ ‘‘సఙ్ఖేపేన…పే… హోతీ’’తి. తత్థ సఙ్ఖేపేనాతి సమాసేన, అన్వయతో బ్యతిరేకతో చ విత్థారం అకత్వాతి అత్థో. ఞాణం…పే… దస్సితం హోతి ‘‘జానతో’’తిఆదినా ఞాణస్సేవ గహితత్తా. యది ఏవం ‘‘స్వాయం సంవరో’’తిఆది కథం నీయతీతి? ఞాణస్స పధానభావదస్సనత్థం ఏవమయం దేసనా కతాతి నాయం దోసో, తథా అఞ్ఞత్థాపి ‘‘అరియం వో భిక్ఖవే సమ్మాసమాధిం దేసేస్సామి సఉపనిసం సపరిక్ఖార’’న్తి (మ. ని. ౩.౧౩౬) విత్థారో.
దబ్బజాతికోతి దబ్బరూపో. సో హి ద్రబ్యోతి వుచ్చతి ‘‘ద్రబ్యం వినస్సతి నాద్రబ్య’’న్తిఆదీసు. దబ్బజాతికో వా సారసభావో, సారుప్పసీలాచారోతి అత్థో. యథాహ ‘‘న ఖో దబ్బ దబ్బా ఏవం నిబ్బేఠేన్తీ’’తి (పారా. ౩౮౪, ౩౯౧; చూళవ. ౧౯౩). వత్తసీసే ఠత్వాతి వత్తం ఉత్తమఙ్గం, ధురం వా కత్వా. యో హి పరిసుద్ధాజీవో కాతుం అజానన్తానం సబ్రహ్మచారీనం, అత్తనో వా వాతాతపాదిపటిబాహనత్థం ఛత్తాదీని కరోతి, సో వత్తసీసే ఠత్వా కరోతి నామ. పదట్ఠానం న హోతీతి న వత్తబ్బా నాథకరణధమ్మభావేన ఉపనిస్సయభావతో. వుత్తఞ్హి ‘‘యాని తాని సబ్రహ్మచారీనం ఉచ్చావచాని కిచ్చకరణీయాని, తత్థ దక్ఖో హోతీ’’తిఆది (మ. ని. ౧.౪౯౭).
ఉపాయమనసికారోతి కుసలధమ్మప్పవత్తియా కారణభూతో మనసికారో. పథమనసికారోతి తస్సా ఏవ మగ్గభూతో మనసికారో. అనిచ్చాదీసు అనిచ్చన్తిఆదినాతి అనిచ్చదుక్ఖఅసుభఅనత్తసభావేసు ధమ్మేసు ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖం అసుభం అనత్తా’’తిఆదినా ఏవ నయేన, అవిపరీతసభావేనాతి అత్థో. సచ్చానులోమికేన వాతి సచ్చాభిసమయస్స అనులోమవసేన. చిత్తస్స ఆవట్టనాతిఆదినా ఆవట్టనాయ పచ్చయభూతా తతో పురిముప్పన్నా మనోద్వారికా కుసలజవనప్పవత్తి ఫలవోహారేన తథా వుత్తా. తస్సా హి వసేన సా కుసలుప్పత్తియా ఉపనిస్సయో హోతి. ఆవజ్జనా హి భవఙ్గచిత్తం ఆవట్టయతీతి ఆవట్టనా. అను అను ఆవట్టేతీతి అన్వావట్టనా. భవఙ్గారమ్మణతో అఞ్ఞం ఆభుజతీతి ఆభోగో. సమన్నాహరతీతి సమన్నాహారో. తదేవారమ్మణం అత్తానం అనుబన్ధిత్వా ఉప్పజ్జమానం మనసి కరోతి ఠపేతీతి మనసికారో. అయం వుచ్చతీతి అయం ఉపాయపథమనసికారలక్ఖణో యోనిసోమనసికారో నామ వుచ్చతి, యస్స వసేన పుగ్గలో దుక్ఖాదీని సచ్చాని ఆవజ్జితుం సక్కోతి. అయోనిసోమనసికారే సచ్చపటికూలేనాతి సచ్చాభిసమయస్స అననులోమవసేన. సేసం యోనిసోమనసికారే వుత్తవిపరియాయేన వేదితబ్బం.
యుత్తిన్తి ఉపపత్తిసాధనయుత్తిం, హేతున్తి అత్థో. తేనేవాహ ‘‘యస్మా’’తిఆది. ఏత్థాతి ‘‘అయోనిసో భిక్ఖవే…పే… పహీయన్తీ’’తి ఏతస్మిం పాఠే. తత్థాతి వాక్యోపఞ్ఞాసనం. కస్మా పనేత్థ అయముద్దేసనిద్దేసో పరివత్తోతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘యోనిసో’’తిఆది. తత్థ మనసికారపదం ద్విన్నం సాధారణన్తి అధిప్పాయేన ‘‘యోనిసో అయోనిసోతి ఇమేహి తావ ద్వీహి పదేహీ’’తి వుత్తం. యోనిసోతి హి యోనిసోమనసికారో, అయోనిసోతి చ అయోనిసోమనసికారో తత్థ అనువత్తనతో వక్ఖమానత్తా చ. సతిపి అనత్థుప్పత్తిసామఞ్ఞే భవాదీసు పుగ్గలస్స బహులిసామఞ్ఞం దస్సేత్వా తం పరివత్తిత్వా విసేసదస్సనత్తం నావాది ఉపమాత్తయగ్గహణం దట్ఠబ్బం. చక్కయన్తం ఆహటఘటీయన్తన్తి వదన్తి.
అనుప్పన్నాతి అనిబ్బత్తా. ఆరమ్మణవిసేసవసేన తస్స అనుప్పత్తి వేదితబ్బా, న రూపారమ్మణాదిఆరమ్మణసామఞ్ఞేన, నాపి ఆసవవసేన. తేనాహ ‘‘అననుభూతపుబ్బం ఆరమ్మణం…పే… అఞ్ఞథా హి అనమతగ్గే సంసారే అనుప్పన్నా నామ ఆసవా న సన్తీ’’తి. వత్థున్తి సవిఞ్ఞాణకావిఞ్ఞాణకప్పభేదం ఆసవుప్పత్తికారణం. ఆరమ్మణం ఆరమ్మణపచ్చయభూతరూపాదీని. ఇదాని ఆసవవసేనపి అనుప్పన్నపరియాయో లబ్భతీతి దస్సేతుం ‘‘అనుభూతపుబ్బేపీ’’తిఆది వుత్తం. పకతిసుద్ధియాతి పుబ్బచరియతో కిలేసదూరీభావసిద్ధాయ సుద్ధిపకతితాయ. పాళియా ఉద్దిసనం ఉద్దేసో, అత్థకథనం పరిపుచ్ఛా. అజ్ఝయనం పరియత్తి, చీవరసిబ్బాది నవకమ్మం, సమథవిపస్సనానుయోగో యోనిసోమనసికారో. తాదిసేనాతి యాదిసేన ‘‘మనుఞ్ఞవత్థూ’’తిమనసికారాదినా కామాసవాదయో సమ్భవేయ్యుం, తాదిసేన. ఆసవానం వడ్ఢి నామ పరియుట్ఠానతిబ్బతాయ వేదితబ్బా, సా చ అభిణ్హుప్పత్తియా బహులీకారతోతి తే లద్ధాసేవనా బహులభావం పత్తా మద్దన్తా ఫరన్తా ఛాదేన్తా అన్ధాకారం కరోన్తా అపరాపరం ఉప్పజ్జమానా ఏకసన్తాననయేన ‘‘ఉప్పన్నా పవడ్ఢన్తీ’’తి వుచ్చన్తి. తేన వుత్తం ‘‘పునప్పునం ఉప్పజ్జమానా ఉప్పన్నా పవడ్ఢన్తీతి వుచ్చన్తీ’’తి. ఇతో అఞ్ఞథాతి ఇతో అపరాపరుప్పన్నానం ఏకత్తగ్గహణతో అఞ్ఞథా వడ్ఢి నామ నత్థి ఖణికభావతో.
సో చ జానాతీతి ధమ్ముద్ధచ్చవిగ్గహాభావమాహ. కారకస్సేవాతి యుత్తయోగస్సేవ. యస్స పనాతిఆదినా అనుద్దేసికం కత్వా వుత్తమత్థం పురాతనస్స పురిసాతిసయస్స పటిపత్తిదస్సనేన పాకటతరం కాతుం ‘‘మణ్డలారామవాసీమహాతిస్సభూతత్థేరస్స వియా’’తిఆది వుత్తం. తఞ్హి సబ్రహ్మచారీనం ఆయతిం తథాపటిపత్తికారణం హోతి, యతో ఏదిసం వత్థు వుచ్చతి. తస్మిం యేవాతి మణ్డలారామేయేవ. ఆచరియం ఆపుచ్ఛిత్వాతి అత్తనో ఉద్దేసాచరియం కమ్మట్ఠానగ్గహణత్థం గన్తుం ఆపుచ్ఛిత్వా. ఆచరియం వన్దిత్వాతి కమ్మట్ఠానదాయకం మహారక్ఖితత్థేరం వన్దిత్వా. ఉద్దేసమగ్గన్తి యథాఆరద్ధం ఉద్దేసపబన్ధం. తదా కిర ముఖపాఠేనేవ బహూ ఏకజ్ఝం ఉద్దిసాపేత్వా మనోసజ్ఝాయవసేన ధమ్మం సజ్ఝాయన్తి. తత్థాయం థేరో పఞ్ఞవన్తతాయ ఉద్దేసం గణ్హన్తానం భిక్ఖూనం ధోరయ్హో, సో ‘‘ఇదానాహం అనాగామీ, కిం మయ్హం ఉద్దేసేనా’’తి సఙ్కోచం అనాపజ్జిత్వా దుతియదివసే ఉద్దేసకాలే ఆచరియం ఉపసఙ్కమి. ‘‘ఉప్పన్నా పహీయన్తీ’’తి ఏత్థ ఉప్పన్నసదిసా ‘‘ఉప్పన్నా’’తి వుత్తా, న పచ్చుప్పన్నా. న హి పచ్చుప్పన్నేసు ఆసవేసు మగ్గేన పహానం సమ్భవతీతి ఆహ ‘‘యే పన…పే… నత్థీ’’తి. వత్తమానుప్పన్నా ఖణత్తయసమఙ్గినో. తేసం పటిపత్తియా పహానం నత్థి ఉప్పజ్జనారహానం పచ్చయఘాతేన అనుప్పాదనమేవ తాయ పహానన్తి.
౧౬. యది ఏవం దుతియపదం కిమత్థియన్తి? పదద్వయగ్గహణం ఆసవానం ఉప్పన్నానుప్పన్నభావసమ్భవదస్సనత్థఞ్చేవ పహాయకవిభాగేన పహాతబ్బవిభాగదస్సనత్థఞ్చ. తేనాహ ‘‘ఇదమేవ పదం గహేత్వా’’తి. అఞ్ఞమ్పీతి ఞాణతో అఞ్ఞమ్పి సతిసంవరాదిం. దస్సనాతి ఇదం హేతుమ్హి నిస్సక్కవచనన్తి దస్సనేనాతి హేతుమ్హి కరణవచనేన తదత్థం వివరతి. ఏస నయోతి తమేవత్థం అతిదిసతి. దస్సనేనాతి సోతాపత్తిమగ్గేన. సో హి పఠమం నిబ్బానదస్సనతో ‘‘దస్సన’’న్తి వుచ్చతి. యదిపి తం గోత్రభు పఠమతరం పస్సతి, దిస్వా పన కత్తబ్బకిచ్చస్స కిలేసప్పహానస్స అకరణతో న తం దస్సనన్తి వుచ్చతి. ఆవజ్జనట్ఠానియఞ్హి తం ఞాణం మగ్గస్స, నిబ్బానారమ్మణత్తసామఞ్ఞేన చేతం వుత్తం, న నిబ్బానపటివిజ్ఝనేన, తస్మా ధమ్మచక్ఖు పునప్పునం నిబ్బత్తనేన భావనం అప్పత్తం దస్సనం నామ, ధమ్మచక్ఖుఞ్చ పరిఞ్ఞాదికిచ్చకరణవసేన చతుసచ్చధమ్మదస్సనం తదభిసమయోతి నుత్థేత్థ గోత్రభుస్స దస్సనభావప్పత్తి. అయఞ్చ విచారో పరతో అట్ఠకథాయమేవ (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౨) ఆగమిస్సతి. సబ్బత్థాతి ‘‘సంవరా పహాతబ్బా’’తిఆదీసు. సంవరాతి సంవరేన, ‘‘సంవరో’’తి చేత్థ సతిసంవరో వేదితబ్బో. పటిసేవతి ఏతేనాతి పటిసేవనం, పచ్చయేసు ఇదమత్థికతాఞాణం. అధివాసేతి ఖమతి ఏతాయాతి అధివాసనా, సీతాదీనం ఖమనాకారేన పవత్తో అదోసో, తప్పధానా వా చత్తారో కుసలక్ఖన్ధా. పరివజ్జేతి ఏతేనాతి పరివజ్జనం, వాళమిగాదీనం పరిహరణవసేన పవత్తా చేతనా, తథాపవత్తా వా చత్తారో కుసలక్ఖన్ధా. కామవితక్కాదికే వినోదేతి వితుదతి ఏతేనాతి వినోదనం, కుసలవీరియం. పఠమమగ్గేన దిట్ఠే చతుసచ్చధమ్మే భావనావసేన ఉప్పజ్జనతో భావనా, సేసమగ్గత్తయం. న హి తం అదిట్ఠపుబ్బం కిఞ్చి పస్సతి, ఏవం దస్సనాదీనం వచనత్థో వేదితబ్బో.
దస్సనాపహాతబ్బఆసవవణ్ణనా
౧౭. కుసలాకుసలధమ్మేహి ఆలమ్బియమానాపి ఆరమ్మణధమ్మా ఆవజ్జనముఖేనేవ తబ్భావం గచ్ఛన్తీతి దస్సేన్తో ‘‘మనసికరణీయే’’తి పదస్స ‘‘ఆవజ్జితబ్బే’’తి అత్థమాహ. హితసుఖావహభావేన మనసికరణం అరహన్తీతి మనసికరణీయా, తప్పటిపక్ఖతో అమనసికరణీయాతి ఆహ ‘‘అమనసికరణీయేతి తబ్బిపరీతే’’తి. సేసపదేసూతి ‘‘మనసికరణీయే ధమ్మే అప్పజానన్తో’’తిఆదీసు. యస్మా కుసలధమ్మేసుపి సుభసుఖనిచ్చాదివసేన మనసికారో అస్సాదనాదిహేతుతాయ సావజ్జో అహితదుక్ఖావహో అకుసలధమ్మేసుపి అనిచ్చాదివసేన మనసికారో నిబ్బిదాదిహేతుతాయ అనవజ్జో హితసుఖావహో, తస్మా ‘‘ధమ్మతో నియమో నత్థీ’’తి వత్వా ‘‘ఆకారతో పన అత్థీ’’తి ఆహ.
వా-సద్దో యేభుయ్యేన ‘‘మమం వా హి భిక్ఖవే (దీ. ని. ౧.౫, ౬), దేవో వా భవిస్సామి దేవఞ్ఞతరో వా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౮౬; మ. ని. ౨.౭౯, ౮౦) వికప్పత్థో దిట్ఠో, న సముచ్చయత్థోతి తత్థ సముచ్చయత్థే పయోగం దస్సేతుం ‘‘యథా’’తిఆది వుత్తం. ఏవఞ్చ కత్వా సముచ్చయత్థదీపకం పనేతం సుత్తపదం సముదాహటం.
కామాసవోతి పఞ్చకామగుణసఙ్ఖాతే కామే ఆసవో కామాసవో. తేనాహ ‘‘పఞ్చకామగుణికో రాగో’’తి. భవాసవం పన ఠపేత్వా సబ్బో లోభో కామాసవోతి యుత్తం సియా. రూపారూపభవేతి కమ్ముపపత్తిభేదతో దువిధేపి రూపారూపభవే ఛన్దరాగో. ఝాననికన్తీతి ఝానస్సాదో. ‘‘సున్దరమిదం ఠానం నిచ్చం ధువ’’న్తిఆదినా అస్సాదేన్తస్స ఉప్పజ్జమానో సస్సతుచ్ఛేదదిట్ఠిసహగతో రాగో భవే ఆసవోతి భవాసవో. ఏవన్తి సబ్బదిట్ఠీనం సస్సతుచ్ఛేదదిట్ఠిసఙ్గహతో భవాసవేనేవ దిట్ఠాసవో గహితో తంసహగతరాగతాయాతి అధిప్పాయో. అపరే పన ‘‘దిట్ఠాసవో అవిజ్జాసవేన చ సఙ్గహితో’’తి వదన్తి. ఏత్థ చ ‘‘భవాసవో చతూసు దిట్ఠిగతవిప్పయుత్తలోభసహగతచిత్తుప్పాదేసు ఉప్పజ్జతీ’’తి (ధ. స. ౧౪౬౫) వచనతో దిట్ఠిసమ్పయుత్తరాగస్స భవాసవభావో విచారేతబ్బో, అథ ‘‘కామసహగతా సఞ్ఞామనసికారా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౪.౩౩౨) వియ ఆరమ్మణకరణత్థో సహగతత్థో, ఏవం సతి భవాసవే దిట్ఠాసవస్స సమోధానగమనం కతం న సియా. న హి తమ్పయోగతబ్భావాదికే అసతి తంసఙ్గహో యుత్తో, తస్మా యథావుత్తపాళిం అనుసారేన దిట్ఠిగతసమ్పయుత్తలోభోపి కామాసవోతి యుత్తం సియా. దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికదుక్ఖానఞ్హి కారణభూతా కామాసవాదయోపి ద్విధా వుత్తా.
అభిధమ్మే (ధ. స. ౧౧౦౩) చ కామాసవనిద్దేసే ‘‘కామేసూతి కామరాగదిట్ఠిరాగాదీనం ఆరమ్మణభూతేసు తేభూమకేసు వత్థుకామేసూ’’తి అత్థో సమ్భవతి. తత్థ హి ఉప్పజ్జమానా సా తణ్హా సబ్బాపి న కామచ్ఛన్దాదినామం న లభతీతి. యది పన లోభో కామాసవభవాసవవినిముత్తోపి సియా, సో యదా దిట్ఠిగతవిప్పయుత్తేసు చిత్తేసు ఉప్పజ్జతి, తదా తేన సమ్పయుత్తో అవిజ్జాసవో ఆసవవిప్పయుత్తోతి దోమనస్సవిచికిచ్ఛుద్ధచ్చసమ్పయుత్తస్స వియ తస్సపి ఆసవవిప్పయుత్తతా వత్తబ్బా సియా ‘‘చతూసు దిట్ఠిగతవిప్పయుత్తలోభసహగతచిత్తుప్పాదేసు ఉప్పన్నో మోహో సియా ఆసవసమ్పయుత్తో, సియా ఆసవవిప్పయుత్తో’’తి. ‘‘కామాసవో అట్ఠసు లోభసహగతచిత్తుప్పాదేసు ఉప్పజ్జతీ’తి (ధ. స. ౧౪౬౫), ‘‘కామాసవం పటిచ్చ దిట్ఠాసవో అవిజ్జాసవో’’తి (పట్ఠా. ౩.౩.౧౦౯) చ వచనతో దిట్ఠిసహగతరాగో కామాసవో న హోతీతి న సక్కా వత్తుం. కిఞ్చ అభిజ్ఝాకామరాగానం విసేసో ఆసవద్వయఏకాసవభావో సియా, న అభిజ్ఝాయ చ నోఆసవభావోతి నోఆసవలోభస్స సబ్భావో విచారేతబ్బో. న హి అత్థి అభిధమ్మే ‘‘ఆసవో చ నోఆసవో చ ధమ్మా ఆసవస్స ధమ్మస్స ఆసవస్స చ నోఆసవస్స చ ధమ్మస్స హేతుపచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౩.౩.౧౬-౧౭) సత్తమో నవమో చ పఞ్హో. గణనాయఞ్చ ‘‘హేతుయా సత్తా’’తి (పట్ఠా. ౩.౩.౪౦) వుత్తం, నో ‘‘నవా’’తి. దిట్ఠిసమ్పయుత్తే పన లోభే నోఆసవే విజ్జమానే సత్తమనవమాపి పఞ్హా విస్సజ్జనం లభేయ్యుం, గణనాయ చ ‘‘హేతుయా నవా’’తి వత్తబ్బం సియా, న పన వుత్తం. దిట్ఠివిప్పయుత్తే చ లోభే నోఆసవే విజ్జమానే వత్తబ్బం వుత్తమేవ. యస్మా పన సుత్తన్తదేసనా నామ పరియాయకథా, న అభిధమ్మదేసనా వియ నిప్పరియాయకథా, తస్మా బలవకామరాగస్సేవ కామాసవం దస్సేతుం ‘‘కామాసవోతి పఞ్చకామగుణికో రాగో’’తి వుత్తం, తథా భవాభినన్దనన్తి.
సామఞ్ఞేన భవాసవో దిట్ఠాసవం అన్తోగధం కత్వా ఇధ తయో ఏవ ఆసవా వుత్తాతి తస్స తదన్తోగధతం దస్సేతుం ‘‘ఏవం దిట్ఠాసవో’’తిఆది వుత్తం. తథా హి వక్ఖతి భవాసవస్స అనిమిత్తవిమోక్ఖపటిపక్ఖతం. చతూసు సచ్చేసు అఞ్ఞాణన్తి ఇదం సుత్తన్తనయం నిస్సాయ వుత్తం. సుత్తన్తసంవణ్ణనా హేసాతి, తదన్తోగధత్తా వా పుబ్బన్తాదీనం. యథా అత్థతో కామాసవాదయో వవత్థాపితా, తథా నేసం ఉప్పాదవడ్ఢియో దస్సేన్తో ‘‘కామగుణే’’తిఆదిమాహ. అస్సాదతో మనసికరోతోతి ‘‘సుభసుఖా’’తిఆదినా అస్సాదనవసేన మనసి కరోన్తస్స. చతువిపల్లాసపదట్ఠానభావేనాతి సుభసఞ్ఞాదీనం వత్థుభావేన. వుత్తనయపచ్చనీకతోతి ‘‘కామా నామేతే అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా’’తిఆదినా కామగుణేసు ఆదీనవదస్సనపుబ్బకనేక్ఖమ్మపటిపత్తియా ఛన్దరాగం విక్ఖమ్భయతో సముచ్ఛిన్దన్తస్స చ అనుప్పన్నో చ కామాసవో న ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నో చ పహీయతి. తథా మహగ్గతధమ్మేసు చేవ సకలతేభూమకధమ్మేసు చ ఆదీనవదస్సనపుబ్బకఅనిచ్చాదిమనసికారవసేన నిస్సరణపటిపత్తియా అనుప్పన్నా చ భవాసవఅవిజ్జాసవా న ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నా చ పహీయన్తీతి ఏవం తణ్హాపక్ఖే వుత్తస్స నయస్స పటిపక్ఖతో సుక్కపక్ఖే విత్థారో వేదితబ్బో.
తయో ఏవాతి అభిధమ్మే వియ ‘‘చత్తారో’’తి అవత్వా కస్మా తయో ఏవ ఆసవా ఇధ ఇమిస్సం దస్సనాపహాతబ్బకథాయం వుత్తా? తత్థ కామాసవస్స తణ్హాపణిధిభావతో అప్పణిహితవిమోక్ఖపటిపక్ఖతా వేదితబ్బా. భవేసు నిచ్చగ్గాహానుసారతో యేభుయ్యతో భవరాగసమ్పత్తితో భవాసవస్స అనిమిత్తవిమోక్ఖపటిపక్ఖతా, భవదిట్ఠియా పన భవాసవభావే వత్తబ్బమేవ నత్థి, అనత్తసఞ్ఞాయ ఞాణానుభావసిద్ధితో అవిజ్జాసవస్స సుఞ్ఞతవిమోక్ఖపటిపక్ఖతా. ఏత్థాతి ఏతిస్సం ఆసవకథాయం. వణ్ణితన్తి కథితం. అభేదతోతి సామఞ్ఞతో.
౧౮. కామాసవాదీనన్తి మనుస్సలోకదేవలోకగమనీయానం కామాసవాదీనం. నిరయాదిగమనీయా పన కామాసవాదయో ‘‘దస్సనా పహాతబ్బే ఆసవే’’తి ఏత్థేవ సమారుళ్హా. అథ వా యదగ్గేన సో పుగ్గలోదస్సనాపహాతబ్బానం ఆసవానం అధిట్ఠానం, తదగ్గేన కామాసవాదీనమ్పి అధిట్ఠానం. న హి సమఞ్ఞాభేదేన వత్థుభేదో అత్థీతి దస్సేతుం ‘‘ఏత్తావతా’’తిఆది వుత్తం. తేనేవాహ ‘‘సామఞ్ఞతో వుత్తాన’’న్తి. కస్మా పనేత్థ దస్సనాపహాతబ్బేసు ఆసవేసు దస్సేతబ్బేసు ‘‘అహోసిం ను ఖో అహ’’న్తిఆదినా విచికిచ్ఛా దస్సితాతి ఆహ ‘‘విచికిచ్ఛాసీసేన చేత్థా’’తిఆది. ఏవన్తి యథా సోళసవత్థుకా విచికిచ్ఛా ఉప్పజ్జతి, ఏవం అయోనిసోమనసికారోతి.
విజ్జమానతం అవిజ్జమానతఞ్చాతి (సం. ని. టీ. ౨.౨.౨౦) సస్సతాసఙ్కం నిస్సాయ ‘‘అహోసిం ను ఖో అహమతీతమద్ధాన’’న్తి అతీతే అత్తనో విజ్జమానతం, అధిచ్చసముప్పత్తిఆసఙ్కం నిస్సాయ ‘‘యతో పభుతి అహం, తతో పుబ్బే న ను ఖో అహోసి’’న్తి అతీతే అత్తనో అవిజ్జమానతఞ్చ కఙ్ఖతి. కస్మా? విచికిచ్ఛాయ ఆకారద్వయావలమ్బనతో. తస్సా పన అతీతవత్థుతాయ గహితత్తా సస్సతాధిచ్చసముప్పత్తిఆకారనిస్సయతా దస్సితా. ఏవం ఆసప్పనపరిసప్పనాపవత్తికం కత్థచిపి అప్పటివత్తిహేతుభూతం విచికిచ్ఛం కస్మా ఉప్పాదేతీతి న చోదేతబ్బమేతన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కిం కారణన్తి న వత్తబ్బ’’న్తి. స్వేవ పుథుజ్జనభావో ఏవ. యది ఏవం తస్స అయోనిసోమనసికారేనేవ భవితబ్బన్తి ఆపన్నన్తి ఆహ ‘‘నను చ పుథుజ్జనోపి యోనిసో మనసి కరోతీ’’తి. తత్థాతి యోనిసోమనసికరణే.
జాతిలిఙ్గూపపత్తియోతి ఖత్తియబ్రాహ్మణాదిజాతిం గహట్ఠపబ్బజితాదిలిఙ్గం దేవమనుస్సాదిఉపపత్తిఞ్చ. నిస్సాయాతి ఉపాదాయ.
తస్మిం కాలే సత్తానం మజ్ఝిమప్పమాణం, తేన యుత్తో పమాణికో, తదభావతో, తతో అతీతభావతో వా అప్పమాణికో వేదితబ్బో. కేచీతి సారసమాసాచరియా. తే హి ‘‘కథం ను ఖోతి ఇస్సరేన వా బ్రహ్మునా వా పుబ్బకతేన వా అహేతుతో వా నిబ్బత్తోతి చిన్తేతీ’’తి ఆహు. తేన వుత్తం ‘‘హేతుతో కఙ్ఖతీతి వదన్తీ’’తి. అహేతుతో నిబ్బత్తికఙ్ఖాపి హి హేతుపరామసనమేవాతి.
పరమ్పరన్తి పుబ్బాపరప్పవత్తిం. అద్ధానన్తి కాలాధివచనం, తఞ్చ భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనం దట్ఠబ్బం.
విజ్జమానతం అవిజ్జమానతఞ్చాతి సస్సతాసఙ్కం నిస్సాయ ‘‘భవిస్సామి ను ఖో అహమనాగతమద్ధాన’’న్తి అనాగతే అత్తనో విజ్జమానతం, ఉచ్ఛేదాసఙ్కం నిస్సాయ ‘‘యస్మిఞ్చ అత్తభావే అహం, తతో పరం న ను ఖో భవిస్సామీ’’తి అనాగతే అత్తనో అవిజ్జమానతఞ్చ కఙ్ఖతీతి హేట్ఠా వుత్తనయేన యోజేతబ్బం.
పచ్చుప్పన్నమద్ధానన్తి అద్ధాపచ్చుప్పన్నస్స ఇధాధిప్పేతత్తా ‘‘పటిసన్ధిం ఆదిం కత్వా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘ఇదం కథం ఇదం కథ’’న్తి పవత్తనతో కథంకథా, విచికిచ్ఛా, సా అస్స అత్థీతి కథంకథీతి ఆహ ‘‘విచికిచ్ఛో హోతీ’’తి. కా ఏత్థ చిన్తా, ఉమ్మత్తకో వియ హి బాలపుథుజ్జనోతి పటికచ్చేవ వుత్తన్తి అధిప్పాయో. తం మహామాతాయ పుత్తం. ముణ్డేసున్తి ముణ్డేన అనిచ్ఛన్తం జాగరణకాలే న సక్కాతి సుత్తం ముణ్డేసుం కులధమ్మతాయ యథా తం ఏకచ్చే కులతాపసా, రాజభయేనాతి చ వదన్తి.
సీతిభూతన్తి ఇదం మధురకభావప్పత్తియా కారణవచనం. ‘‘సేతిభూత’’న్తిపి పాఠో, ఉదకే చిరట్ఠానేన సేతభావం పత్తన్తి అత్థో.
అత్తనో ఖత్తియభావం కఙ్ఖతి కణ్ణో వియ సూతపుత్తసఞ్ఞీ. జాతియా విభావియమానాయ ‘‘అహ’’న్తి తస్స అత్తనో పరామసనం సన్ధాయాహ ‘‘ఏవఞ్హి సియా కఙ్ఖా’’తి. మనుస్సాపి చ రాజానో వియాతి మనుస్సాపి కేచి ఏకచ్చే రాజానో వియాతి అధిప్పాయో.
వుత్తనయమేవ ‘‘సణ్ఠానాకారం నిస్సాయా’’తిఆదినా. ఏత్థాతి ‘‘కథం ను ఖోస్మీ’’తి పదే. అబ్భన్తరే జీవోతి పరపరికప్పితం అన్తరత్తానం వదతి. సోళసంసాదీనన్తి ఆది-సద్దేన సరీర-పరిమాణ-పరిమణ్డల-అఙ్గుట్ఠయవపరమాణు-పరిమాణతాదికే సఙ్గణ్హాతి.
‘‘సత్తపఞ్ఞత్తి జీవవిసయా’’తి దిట్ఠిగతికానం మతిమత్తం, పరమత్థతో పన సా అత్తభావవిసయావాతి ఆహ ‘‘అత్తభావస్స ఆగతిగతిట్ఠాన’’న్తి, యతాయం ఆగతో, యత్థ చ గమిస్సతి, తం ఠానన్తి అత్థో.
౧౯. యథా అయం విచికిచ్ఛా ఉప్పజ్జతీతి అయం వుత్తప్పభేదా విచికిచ్ఛా యథా ఉప్పజ్జతి, ఏవం అయోనిసో మనసికరోతో. ఏతేన విచికిచ్ఛాయ అత్తాభినివేససన్నిస్సయతమాహ. యథా హి విచికిచ్ఛా అత్తాభినివేసం నిస్సాయ పవత్తతి, యతో సా సస్సతాధిచ్చసముప్పత్తిసస్సతుచ్ఛేదాకారావలమ్బినీ వుత్తా, ఏవం అత్తాభినివేసోపి తం నిస్సాయ పవత్తతి ‘‘అహోసిం ను ఖో అహ’’న్తిఆదినా అన్తోగధాహంకారస్స కథంకథిభావస్స అత్తగ్గాహసన్నిస్సయభావతో. తేనేవాహ ‘‘సవిచికిచ్ఛస్స అయోనిసోమనసికారస్స థామగతత్తా’’తి. వికప్పత్థోతి అనియమత్థో. ‘‘అఞ్ఞతరా దిట్ఠి ఉప్పజ్జతీ’’తి హి వుత్తం. సుట్ఠు దళ్హభావేనాతి అభినివేసస్స అతివియ థామగతభావేన. తత్థ తత్థాతి తస్మిం భవే. పచ్చుప్పన్నమేవాతి అవధారణేన అనాగతే అత్థిభావం నివత్తేతి, న అతీతే తత్థపి సతి అత్థితాయ ఉచ్ఛేదగ్గాహస్స సబ్భావతో. అతీతే ఏవ నత్థి, న అనాగతేపీతి అధిప్పాయో.
సఞ్ఞాక్ఖన్ధసీసేనాతి సఞ్ఞాక్ఖన్ధపముఖేన, సఞ్ఞాక్ఖన్ధం పముఖం కత్వాతి అత్థో. ఖన్ధేతి పఞ్చపి ఖన్ధే. అత్తాతి గహేత్వాతి ‘‘సఞ్జాననసభావో మే అత్తా’’తి అభినివిస్స. పకాసేతబ్బం వత్థుం వియ, అత్తానమ్పి పకాసేన్తో పదీపో వియ, సఞ్జానితబ్బం నీలాదిఆరమ్మణం వియ అత్తానమ్పి సఞ్జానాతీతి ఏవందిట్ఠితోపి దిట్ఠిగతితో హోతీతి వుత్తం ‘‘అత్తనావ అత్తానం సఞ్జానామీ’’తి. స్వాయమత్థో సఞ్ఞం తదఞ్ఞతరధమ్మే చ ‘‘అత్తా అనత్తా’’తి చ గహణవసేన హోతీతి వుత్తం ‘‘సఞ్ఞాక్ఖన్ధసీసేనా’’తిఆది. ఏత్థ చ ఖన్ధవినిముత్తో అత్తాతి గణ్హతో సస్సతదిట్ఠి, ఖన్ధం పన ‘‘అత్తా’’తి గణ్హతో ఉచ్ఛేదదిట్ఠీతి ఆహ ‘‘సబ్బాపి సస్సతుచ్ఛేదదిట్ఠియోవా’’తి.
అభినివేసాకారాతి విపరియేసాకారా. వదతీతి ఇమినా కారకవేదకసత్తానం హితసుఖావబోధనసమత్థతం అత్తనో దీపేతి. తేనాహ ‘‘వచీకమ్మస్స కారకో’’తి. వేదేతీతి వేదియో, వేదియోవ వేదేయ్యో. ఈదిసానఞ్హి పదానం బహులా కత్తుసాధనతం సద్దసత్థవిదూ మఞ్ఞన్తి. ఉప్పాదవతో ఏకన్తేనేవ వయో ఇచ్ఛితబ్బో, సతి చ ఉదయబ్బయత్తే నేవ నిచ్చతాతి ‘‘నిచ్చో’’తి వదన్తస్స అధిప్పాయం వివరన్తో ఆహ ‘‘ఉప్పాదవయరహితో’’తి. సారభూతోతి నిచ్చతాయ ఏవ సారభావో. సబ్బకాలికోతి సబ్బస్మిం కాలే విజ్జమానో. పకతిభావన్తి సభావభూతం పకతిం, ‘‘వదో’’తిఆదినా వా వుత్తం పకతిసఙ్ఖాతం సభావం. సస్సతిసమన్తి సస్సతియా సమం సస్సతిసమం, థావరం నిచ్చకాలన్తి అత్థో. తథేవ ఠస్సతీతి యేనాకారేన పుబ్బే అట్ఠాసి, ఏతరహి తిట్ఠతి, తథేవ తేనాకారేన అనాగతేపి ఠస్సతీతి అత్థో.
పచ్చక్ఖనిదస్సనం ఇదం-సద్దస్స ఆసన్నపచ్చక్ఖభావం కత్వా. దిట్ఠియేవ దిట్ఠిగతన్తి గత-సద్దస్స పదవడ్ఢనమత్తతం ఆహ. దిట్ఠీసుగతన్తి మిచ్ఛాదిట్ఠీసు పరియాపన్నన్తి అత్థో. తేనేవాహ ‘‘ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిఅన్తోగధత్తా’’తి. దిట్ఠియా గమనమత్తన్తి దిట్ఠియా గహణమత్తం. యథా పన పబ్బతజలవిదుగ్గాని దున్నిగ్గమనాని, ఏవం దిట్ఠిగ్గాహోపీతి ఆహ ‘‘దున్నిగ్గమనట్ఠేన గహన’’న్తి. తం నామ ఉదకం, తం గహేత్వా తం అతిక్కమితబ్బతో కన్తారో, నిరుదకవనం, తం పవనన్తిపి వుచ్చతి. అఞ్ఞో పన అరఞ్ఞపదేసో దురతిక్కమనట్ఠేన కన్తారో వియాతి, ఏవం దిట్ఠిపీతి ఆహ ‘‘దురతిక్కమనట్ఠేనా’’తిఆది. వినివిజ్ఝనం వితుదనం. విలోమనం విపరిణామభావో. అనవట్ఠితసభావతాయ విచలితం విప్ఫన్దితన్తి ఆహ ‘‘కదాచీ’’తిఆది. అన్దుబన్ధనాది వియ నిస్సరితుం అప్పదానవసేన అసేరిభావకరణం బన్ధనట్ఠో, కిలేసకమ్మవిపాకవట్టానం పచ్చయభావేన దూరగతమ్పి ఆకడ్ఢిత్వా సంయోజనం సంయోజనట్ఠో, దిట్ఠిపి తథారూపాతి వుత్తం ‘‘దిట్ఠిసంయోజన’’న్తి. బన్ధనత్థం దస్సేన్తో కిచ్చసిద్ధియాతి అధిప్పాయో. తేనేవాహ ‘‘దిట్ఠిసంయోజనేన…పే… ముచ్చతీ’’తి. తత్థ ఏతేహీతి ఇమినా జాతిఆదిదుక్ఖస్స పచ్చయభావమాహ. జాతిఆదికే దుక్ఖధమ్మే సరూపతో దస్సేత్వాపి ‘‘న పరిముచ్చతి దుక్ఖస్మా’’తి వదన్తేన భగవతా దిట్ఠిసంయోజనం నామ సబ్బానత్థకరం మహాసావజ్జం సబ్బస్సపి దుక్ఖస్స మూలభూతన్తి అయమత్థో విభావితోతి దస్సేతుం ‘‘కిం వా బహునా, సకలవట్టదుక్ఖతోపి న ముచ్చతీ’’తి వుత్తం.
౨౦. నను చేత్థ దిట్ఠిసంయోజనదస్సనేన సీలబ్బతపరామాసోపి దస్సేతబ్బో, ఏవఞ్హి దస్సనేన పహాతబ్బా ఆసవా అనవసేసతో దస్సితా హోన్తీతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘యస్మా’’తిఆది. సీలబ్బతపరామాసో కామాసవాదిగ్గహణేనేవ గహితో హోతి కామాసవాదిహేతుకత్తా తస్స. అప్పహీనకామరాగాదికో హి కామసుఖత్థం వా భవసుద్ధత్థం వా ఏవం భవవిసుద్ధి హోతీతి సీలబ్బతాని పరామసన్తి, ‘‘ఇమినాహం సీలేన వా వతేన వా తపేన వా బ్రహ్మచరియేన వా దేవో వా భవిస్సామి దేవఞ్ఞతరో వా’’తి (మ. ని. ౧.౧౮౬; మ. ని. ౨.౭౯), ‘‘తత్థ నిచ్చో ధువో సస్సతో అవిపరిణామధమ్మో సస్సతిసమం తథేవ ఠస్సామీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౯), ‘‘సీలేన సుద్ధి వతేన సుద్ధి సీలబ్బతేన సుద్ధీ’’తి (ధ. స. ౧౨౨౨) చ సుత్తేవుత్తం సీలబ్బతం పరామసన్తి. తత్థ భవసుఖభవవిసుద్ధిఅత్థన్తి భవసుఖత్థఞ్చ భవవిసుద్ధిఅత్థఞ్చ. తస్స గహితత్తాతి సీలబ్బతపరామాసస్స దిట్ఠిగ్గహణేన గహితత్తా యథా ‘‘దిట్ఠిగతానం పహానాయా’’తిఆదీసు (ధ. స. ౨౭౭). తేసన్తి దస్సనపహాతబ్బానం. దస్సేతుం పుగ్గలాధిట్ఠానాయ దేసనాయ. తబ్బిపరీతస్సాతి యోనిసోమనసికరోతో కల్యాణపుథుజ్జనస్స.
తస్సాతి ‘‘సుతవా’’తిఆదిపాఠస్స. తావాతి ‘‘సుతవా’’తి ఇతో పట్ఠాయ యావ ‘‘సో ఇదం దుక్ఖ’’న్తి పదం, తావ ఇమం పదం అవధిం కత్వాతి అత్థో. హేట్ఠా వుత్తనయేనాతి అరియసప్పురిస-అరియధమ్మ-సప్పురిసధమ్మ-మనసికరణీయ-అమనసికరణీయపదానం యథాక్కమం మూలపరియాయే ఇధ గహేత్వా వుత్తనయేన అత్థో వేదితబ్బోతి సమ్బన్ధో. వుత్తపచ్చనీకతోతి ‘‘సుతవా అరియసావకో, అరియానం దస్సావీ, సప్పురిసానం దస్సావీ’’తి ఏతేసం పదానం సబ్బాకారేన వుత్తవిపరీతతో అత్థో వేదితబ్బో, కోవిదవినీతపదానం పన న సబ్బప్పకారేన వుత్తవిపరీతతో. అరహా హి నిప్పరియాయేన అరియధమ్మే కోవిదో అరియధమ్మే సువినీతో చ నామ. తేనాహ ‘‘పచ్చనీకతో చ సబ్బాకారేన…పే… అరియసావకోతి వేదితబ్బో’’తి. సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం సిఖాప్పత్తవిపస్సనా. కేచి పన ‘‘భఙ్గఞాణతో పట్ఠాయ సిఖాపత్తవిపస్సనా’’తి వదన్తి, తదయుత్తం. తదనురూపేన అత్థేనాతి తస్స పుగ్గలస్స అనురూపేన అరియట్ఠేన, న పటివేధవసేనాతి అధిప్పాయో. కల్యాణపుథుజ్జనో హి అయం. యథా చస్స ‘‘యోపి కల్యాణపుథుజ్జనో’’తి ఆరభిత్వా ‘‘సోపి వుచ్చతి సిక్ఖతీతి సేక్ఖో’’తి పరియాయేన సేక్ఖసుత్తే (సం. ని. ౫.౧౩) సేక్ఖభావో వుత్తో, ఏవం ఇధ అరియసావకభావో వుత్తో. వుట్ఠానగామినీవిపస్సనాలక్ఖణేహి యే అరియసప్పురిసధమ్మవినయసఙ్ఖాతా బోధిపక్ఖియధమ్మా తిస్సో సిక్ఖా ఏవ వా సమ్భవన్తి, తేసం వసేన ఇమస్స అరియసావకాదిభావో వుత్తో. తేనాహ ‘‘తదనురూపేన అత్థేనా’’తి. అరియస్స సావకోతి వా అరియసావకత్థేన ఏవ వుత్తో యథా ‘‘అగమా రాజగహం బుద్ధో’’తి (సు. ని. ౪౧౦). సిఖాప్పత్తవిపస్సనాగ్గహణఞ్చేత్థ విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అనివత్తిపటిపదాయం ఠితస్స గహణత్థన్తి యథావుత్తా అత్థసంవణ్ణనా సుట్ఠుతరం యుజ్జతేవ.
౨౧. యథా ధాతుముఖేన విపస్సనం అభినివిట్ఠో ధాతుకమ్మట్ఠానికో ఆయతనాదిముఖేన అభినివిట్ఠో ఆయతనాదికమ్మట్ఠానికో, ఏవం సచ్చముఖేన అభినివిట్ఠోతి వుత్తం ‘‘చతుసచ్చకమ్మట్ఠానికో’’తి. చతురోఘనిత్థరణత్థికేహి కాతబ్బతో కమ్మం, భావనా. కమ్మమేవ విసేసాధిగమస్స ఠానం కారణన్తి, కమ్మే వా యథావుత్తనట్ఠేన ఠానం అవట్ఠానం భావనారమ్భోకమ్మట్ఠానం, తదేవ చతుసచ్చముఖేన పవత్తం ఏతస్స అత్థీతి చతుసచ్చకమ్మట్ఠానికో. ఉభయం నప్పవత్తతి ఏత్థాతి అప్పవత్తి. ఉగ్గహితచతుసచ్చకమ్మట్ఠానోతి చ చతుసచ్చకమ్మట్ఠానం పాళితో అత్థతో చ ఉగ్గహేత్వా మనసికారయోగ్గం కత్వా ఠితో. విపస్సనామగ్గం సమారుళ్హోతి సప్పచ్చయనామరూపదస్సనే పతిట్ఠాయ తదేవ నామరూపం అనిచ్చాదితో సమ్మసన్తో. సమన్నాహరతీతి విపస్సనావజ్జనం సన్ధాయాహ, తస్మా యథా ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి విపస్సనాఞాణం పవత్తతి, ఏవం సమన్నాహరతి ఆవజ్జతీతి అత్థో. కథం పనేత్థ ‘‘మనసి కరోతీ’’తి ఇమినా ‘‘విపస్సతీ’’తి అయమత్థో వుత్తో హోతీతి ఆహ ‘‘ఏత్థ…పే… వుత్తా’’తి. ఏత్థాతి చ ఇమస్మిం సుత్తేతి అత్థో. విపస్సతీతి చ యథా ఉపరి విసేసాధిగమో హోతి, ఏవం ఞాణచక్ఖునా విపస్సతి, ఓలోకేతీతి అత్థో. మగ్గోపి వత్తబ్బో. పురిమఞ్హి సచ్చద్వయం గమ్భీరత్తా దుద్దసం, ఇతరం దుద్దసత్తా గమ్భీరం.
అభినివేసోతి విపస్సనాభినివేసో విపస్సనాపటిపత్తి. తదారమ్మణేతి తం రూపక్ఖన్ధం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తే. యాథావసరసలక్ఖణం వవత్థపేత్వాతి అవిపరీతం అత్తనో ఆరమ్మణం సభావచ్ఛేదనాదికిచ్చఞ్చేవ అఞ్ఞాణాదిలక్ఖణఞ్చ అసఙ్కరతో హదయే ఠపేత్వా. ఇమినా పుబ్బే నామరూపపరిచ్ఛేదే కతేపి ధమ్మానం సలక్ఖణవవత్థాపనం పచ్చయపరిగ్గహేన సువవత్థాపితం నామ హోతీతి దస్సేతి యథా ‘‘ద్విక్ఖత్తుం బద్ధం సుబద్ధ’’న్తి. ఏవఞ్హి ఞాతపరిఞ్ఞాయ కిచ్చం సిద్ధం నామ హోతి. పచ్చయతో పచ్చయుప్పన్నతో చ వవత్థాపితత్తా పాకటభావేన సిద్ధేనపి సిద్ధభావో పాకటో హోతీతి వుత్తం ‘‘అహుత్వా హోన్తీ’’తి. అనిచ్చలక్ఖణం ఆరోపేతీతి అసతో హి ఉప్పాదేన భవితబ్బం, న సతో, ఉప్పాదవన్తతో చ నేసం ఏకన్తేన ఇచ్ఛితబ్బా పచ్చయాయత్తవుత్తిభావతో, సతి ఉప్పాదే అవస్సంభావీ నిరోధోతి నత్థేవ నిచ్చతావకాసోతి. సూపట్ఠితానిచ్చతాయ చ ఉదయబ్బయధమ్మేహి అభిణ్హపటిపీళనతో దుక్ఖమనట్ఠేన దుక్ఖం. తేనాహ ‘‘ఉదయబ్బయపటిపీళితత్తా దుక్ఖాతి దుక్ఖలక్ఖణం ఆరోపేతీ’’తి. కత్థచిపి సఙ్ఖారగతే ‘‘మా జీరి మా బ్యాధియీ’’తి అలబ్భనతో నత్థి వసవత్తనన్తి ఆహ ‘‘అవసవత్తనతో అనత్తాతి అనత్తలక్ఖణం ఆరోపేతీ’’తి. పటిపాటియాతి ఉదయబ్బయఞాణాదిపరమ్పరాయ.
తస్మిం ఖణేతి సోతాపత్తిమగ్గక్ఖణే. ఏకపటివేధేనేవాతి ఏకఞాణేనేవ పటివిజ్ఝనేన. పటివేధో పటిఘాతాభావేన విసయే నిస్సఙ్గచారసఙ్ఖాతం నిబ్బిజ్ఝనం. అభిసమయో అవిరజ్ఝిత్వా విసయస్స అధిగమసఙ్ఖాతో అవబోధో. ‘‘ఇదం దుక్ఖం, ఏత్తకం దుక్ఖం, న ఇతో భియ్యో’’తి పరిచ్ఛిన్దిత్వా జాననమేవ వుత్తనయేన పటివేధోతి పరిఞ్ఞాపటివేధో. అయం యథా ఞాణే పవత్తే పచ్ఛా దుక్ఖస్స సరూపాదిపరిచ్ఛేదే సమ్మోహో న హోతి, తథా పవత్తిం గహేత్వా వుత్తో, న పన మగ్గఞాణస్స ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తిఆదినాపి వత్తనతో. తేనాహ ‘‘న హిస్స తస్మిం సమయే’’తిఆది. పహీనస్స పున అప్పహాతబ్బతాయ పకట్ఠం హానం చజనం సముచ్ఛిన్దనం పహానం, పహానమేవ వుత్తనయేన పటివేధోతి పహానపటివేధో. అయమ్పి యేన కిలేసేన అప్పహీయమానేన మగ్గభావనాయ న భవితబ్బం, అసతి చ మగ్గభావనాయ యో ఉప్పజ్జేయ్య, తస్స కిలేసస్స పదఘాతం కరోన్తస్స అనుప్పత్తిధమ్మతం ఆపాదేన్తస్స ఞాణస్స తథాపవత్తియా పటిఘాతాభావేన నిస్సఙ్గచారం ఉపాదాయ ఏవం వుత్తో. సచ్ఛికిరియా పచ్చక్ఖకరణం, అనుస్సవాకారపరివితక్కాదికే ముఞ్చిత్వా సరూపతో ఆరమ్మణకరణం ఇదం తన్తి యథాసభావతో గహణం, సా ఏవ వుత్తనయేన పటివేధోతి సచ్ఛికిరియాపటివేధో. అయం పన యస్స ఆవరణస్స అసముచ్ఛిన్దనతో ఞాణం నిరోధం ఆలమ్బితుం న సక్కోతి, తస్స సముచ్ఛిన్దనతో తం సరూపతో విభావితమేవ పవత్తతీతి ఏవం వుత్తో.
భావనా ఉప్పాదనా వడ్ఢనా చ, తత్థ పఠమమగ్గే ఉప్పాదనట్ఠేన, దుతియాదీసు వడ్ఢనట్ఠేన, ఉభయత్థాపి వా ఉభయథాపి వేదితబ్బం. పఠమమగ్గోపి హి యథారహం వుట్ఠానగామినియం పవత్తం పరిజాననాదిం వడ్ఢేన్తో పవత్తోతి తత్థాపి వడ్ఢనట్ఠేన భావనా సక్కా విఞ్ఞాతుం. దుతియాదీసుపి అప్పహీనకిలేసప్పహానతో పుగ్గలన్తరసాధనతో ఉప్పాదనట్ఠేన భావనా, సా ఏవ వుత్తనయేన పటివేధోతి భావనా పటివేధో. అయమ్పి హి యథా ఞాణే పవత్తే పచ్ఛా మగ్గధమ్మానం సరూపపరిచ్ఛేదే సమ్మోహో న హోతి, తథా పవత్తిమేవ గహేత్వా వుత్తో, తిట్ఠతు తావ యథాధిగతమగ్గధమ్మం యథాపవత్తేసు ఫలధమ్మేసుపి అయం యథాధిగతసచ్చధమ్మేసు వియ విగతసమ్మోహోవ హోతి. తేన వుత్తం ‘‘దిట్ఠధమ్మో పత్తధమ్మో విదితధమ్మో పరియోగాళ్హధమ్మో’’తి (దీ. ని. ౧.౨౯౯, ౩౫౬; మహావ. ౨౭, ౫౭). యతో చస్స ధమ్మతాసఞ్చోదితా యథాధిగతసచ్చధమ్మావలమ్బినియో మగ్గవీథితో పరతో మగ్గఫలపహీనావసిట్ఠకిలేసనిబ్బానానం పచ్చవేక్ఖణా పవత్తన్తి. దుక్ఖసచ్చధమ్మా హి సక్కాయదిట్ఠిఆదయో. అయఞ్చ అత్థవణ్ణనా ‘‘పరిఞ్ఞాభిసమయేనా’’తిఆదీసుపి విభావేతబ్బా. ఏకాభిసమయేన అభిసమేతీతి వుత్తమేవత్థం విభూతతరం కత్వా దస్సేతుం ‘‘నో చ ఖో అఞ్ఞమఞ్ఞేన ఞాణేనా’’తిఆది వుత్తం.
వితణ్డవాదీ పనాహ ‘‘అరియమగ్గఞాణం చతూసు సచ్చేసు నానాభిసమయవసేన కిచ్చకరణం, న ఏకాభిసమయవసేన. తఞ్హి కాలేన దుక్ఖం పజానాతి, కాలేన సముదయం పజహతి, కాలేన నిరోధం సచ్ఛికరోతి, కాలేన మగ్గం భావేతి, అఞ్ఞథా ఏకస్స ఞాణస్స ఏకస్మిం ఖణే చతుకిచ్చకరణం న యుజ్జతి. న హిదం కత్థచి దిట్ఠమ్పి సుత్తం అత్థీ’’తి. సో వత్తబ్బో – యది అరియమగ్గఞాణం నానాభిసమయవసేన సచ్చాని అభిసమేతి, న ఏకాభిసమయవసేన, ఏవం సన్తే పచ్చేకమ్పి సచ్చేసు నానక్ఖణేనేవ పవత్తేయ్య, న ఏకక్ఖణేన, తథా సతి దుక్ఖాదీనం ఏకదేసేకదేసమేవ పరిజానాతి పజహతీతి ఆపజ్జతీతి నానాభిసమయే పఠమమగ్గాదీహి పహాతబ్బానం సఞ్ఞోజనత్తయాదీనం ఏకదేసేకదేసప్పహానం సియాతి ఏకదేససోతాపత్తిమగ్గట్ఠాదితా, తతో ఏవ ఏకదేససోతాపన్నాదితా చ ఆపజ్జతి అనన్తరఫలత్తా లోకుత్తరకుసలానం, న చ తం యుత్తం. న హి కాలభేదేన వినా సో ఏవ సోతాపన్నో చ అసోతాపన్నో చాతి సక్కా విఞ్ఞాతుం.
అపిచాయం నానాభిసమయవాదీ ఏవం పుచ్ఛితబ్బో ‘‘మగ్గఞాణం సచ్చాని పటివిజ్ఝన్తం కిం ఆరమ్మణతో పటివిజ్ఝతి, ఉదాహు కిచ్చతో’’తి? జానమానో ‘‘కిచ్చతో’’తి వదేయ్య, ‘‘కిచ్చతో పటివిజ్ఝన్తస్స కిం నానాభిసమయేనా’’తి వత్వా పటిపాటియానిదస్సనేన సఞ్ఞాపేతబ్బో. అథ ‘‘ఆరమ్మణతో’’తి వదేయ్య, ఏవం సన్తే తస్స ఞాణస్స విపస్సనాఞాణస్స వియ దుక్ఖసముదయానం అచ్చన్తపరిఞ్ఞాసముచ్ఛేదా న యుత్తా అనిస్సటత్తా. తథా మగ్గదస్సనం. న హి మగ్గో సయమేవ అత్తానం ఆరబ్భ పవత్తతీతి యుత్తం, మగ్గన్తరపరికప్పనాయ పన అనవట్ఠానం ఆపజ్జతి, తస్మా తీణి సచ్చాని కిచ్చతో, నిరోధం కిచ్చతో చ ఆరమ్మణతో చ పటివిజ్ఝతీతి ఏవం అసమ్మోహతో పటివిజ్ఝన్తస్స మగ్గఞాణస్స నత్థేవ నానాభిసమయో. వుత్తఞ్హేతం ‘‘యో భిక్ఖవే దుక్ఖం పస్సతి, దుక్ఖసముదయమ్పి సో పస్సతీ’’తిఆది. న చేతం కాలన్తరదస్సనం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘యో ను ఖో, ఆవుసో, దుక్ఖం పస్సతి, దుక్ఖసముదయమ్పి …పే… దుక్ఖనిరోధగామినిపటిపదమ్పి సో పస్సతీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౧౦౦) ఏకచ్చదస్సనసమఙ్గినో అఞ్ఞసచ్చదస్సనసమఙ్గిభావవిచారణాయం తదత్థసాధనత్థం ఆయస్మతా గవమ్పతిత్థేరేన ఆభతత్తా, పచ్చేకఞ్చ సచ్చత్తయదస్సనస్స యోజితత్తా, అఞ్ఞథా పురిమదిట్ఠస్స పున అదస్సనతో సముదయాదిదస్సనమయోజనియం సియా. న హి లోకుత్తరమగ్గో లోకియమగ్గో వియ కతకారీభావేన పవత్తతి సముచ్ఛేదకత్తా, తథా యోజనేన చ సబ్బదస్సనం దస్సనన్తరపరమన్తి దస్సనానుపరమో సియాతి ఏవం ఆగమతో యుత్తితో చ నానాభిసమయో న యుజ్జతీతి సఞ్ఞాపేతబ్బో. ఏవం చే సఞ్ఞత్తిం గచ్ఛతి, ఇచ్చేతం కుసలం. నో చే గచ్ఛతి, అభిధమ్మే (కథా. ౨౭౪) ఓధిసోకథాయ సఞ్ఞాపేతబ్బోతి.
నిరోధం ఆరమ్మణతోతి నిరోధమేవ ఆరమ్మణతోతి నియమో గహేతబ్బో, న ఆరమ్మణతోవాతి. తేన నిరోధే కిచ్చతోపి పటివేధో సిద్ధో హోతి. తస్మిం సమయేతి సచ్చానం అభిసమయే. వీసతివత్థుకాతిఆది ‘‘తీణి సఞ్ఞోజనానీ’’తి వుత్తానం సరూపదస్సనం. చతూసు ఆసవేసూతి ఇదం అభిధమ్మనయేన వుత్తం, న సుత్తన్తనయేన. న హి సుత్తే కత్థచి చత్తారో ఆసవా ఆగతా అత్థి. యది విచికిచ్ఛా న ఆసవో, అథ కస్మా ‘‘సక్కాయదిట్ఠి విచికిచ్ఛా సీలబ్బతపరామాసో, ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, ఆసవా దస్సనా పహాతబ్బా’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘దస్సనా పహాతబ్బా’’తిఆది. ఏత్థ పరియాపన్నత్తాతి ఏతేన సమ్మాసఙ్కప్పస్స వియ పఞ్ఞాక్ఖన్ధే కిచ్చసభాగతాయ ఇధ విచికిచ్ఛాయ ఆసవసఙ్గహో కతోతి దస్సేతి.
సబ్బో అత్తగ్గాహో సక్కాయదిట్ఠివినిముత్తో నత్థీతి వుత్తం ‘‘ఛన్నం దిట్ఠీనం…పే… విభత్తా’’తి. సా హి దిట్ఠి ఏకస్మిం చిత్తుప్పాదే సన్తానే చ ఠితం ఏకట్ఠం, తత్థ పఠమం సహజాతేకట్ఠం, ఇతరం పహానేకట్ఠం, తదుభయమ్పి నిద్ధారేత్వా దస్సేతుం ‘‘దిట్ఠాసవేహీ’’తిఆది వుత్తం. సబ్బథాపీతి సబ్బప్పకారేన, సహజాతేకట్ఠపహానేకట్ఠప్పకారేహీతి అత్థో. అవసేసాతి దిట్ఠాసవతో అవసిట్ఠా. తయోపి ఆసవాతి కామాసవభవాసవఅవిజ్జాసవా. తథా హి పుబ్బే ‘‘చతూసు ఆసవేసూ’’తి వుత్తం. తస్మాతి యస్మా బహూ ఏవేత్థ ఆసవా పహాతబ్బా, తస్మా బహువచననిద్దేసో కతో ‘‘ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, ఆసవా దస్సనా పహాతబ్బా’’తి. పోరాణానన్తి అట్ఠకథాచరియానం, ‘‘పురాతనానం మజ్ఝిమభాణకాన’’న్తి చ వదన్తి.
దస్సనా పహాతబ్బాతిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ.
దస్సనాపహాతబ్బఆసవవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సంవరాపహాతబ్బఆసవవణ్ణనా
౨౨. సంవరాదీహీతి సంవరపటిసేవనఅధివాసనపరివజ్జనవినోదనేహి. సబ్బేసమ్పీతి చతున్నమ్పి అరియమగ్గానం. అయన్తి సంవరాపహాతబ్బాదికథా పుబ్బభాగపటిపదాతి వేదితబ్బా. తథా హి హేట్ఠా ‘‘ఉపక్కిలేసవిసోధనం ఆదిం కత్వా ఆసవక్ఖయపటిపత్తిదస్సనత్థ’’న్తి సుత్తన్తదేసనాయ పయోజనం వుత్తం. న హి సక్కా ఆదితో ఏవ అరియమగ్గం భావేతుం, అథ ఖో సమాదిన్నసీలో ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో ‘‘సఙ్ఖాయేకం పటిసేవతి, సఙ్ఖాయేకం అధివాసేతి, సఙ్ఖాయేకం పరివజ్జేతి, సఙ్ఖాయేకం వినోదేతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౪౮; మ. ని. ౨.౧౬౮) ఏవం వుత్తం చతురాపస్సేనపటిపత్తిం పటిపజ్జమానో సమ్మసనవిధిం ఓతరిత్వా అనుక్కమేన విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా మగ్గపటిపాటియా ఆసవే ఖేపేతి. తేనాహ భగవా ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, మహాసముద్దో అనుపుబ్బనిన్నో అనుపుబ్బపోణో అనుపుబ్బపబ్భారో, న ఆయతకేనేవ పపాతో, ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, ఇమస్మిం ధమ్మవినయే అనుపుబ్బసిక్ఖా అనుపుబ్బకిరియా అనుపుబ్బపటిపదా, న ఆయతకేనేవ అఞ్ఞాపటివేధో’’తి (అ. ని. ౮.౨౦; ఉదా. ౪౫; చూళవ. ౩౮౫).
ఇధాతి అయం ఇధ-సద్దో సబ్బాకారతో ఇన్ద్రియసంవరసంవుతస్స పుగ్గలస్స సన్నిస్సయభూతసాసనపరిదీపనో, అఞ్ఞసాసనస్స తథాభావపటిసేధనో చాతి వుత్తం ‘‘ఇమస్మిం సాసనే’’తి. ఆదీనవపటిసఙ్ఖాతి ఆదీనవపచ్చవేక్ఖణా. సమ్పలిమట్ఠన్తి (అ. ని. టీ. ౩.౬.౫౮) ఘంసితం. అనుబ్యఞ్జనసోతి హత్థపాదహసితకథితవిలోకితాదిప్పకారభాగసో. తఞ్హి అయోనిసో మనసికరోతో కిలేసానం అను అను బ్యఞ్జనతో ‘‘అనుబ్యఞ్జన’’న్తి వుచ్చతి. నిమిత్తగ్గాహోతి ఇత్థిపురిసనిమిత్తాదికస్స వా కిలేసవత్థుభూతస్స వా నిమిత్తస్స గాహో. ఆదిత్తపరియాయనయేనాతి ఆదిత్తపరియాయే (సం. ని. ౪.౨౮; మహావ. ౫౪) ఆగతనయేన వేదితబ్బా ఆదీనవపటిసఙ్ఖాతి యోజనా. యథా ఇత్థియా ఇన్ద్రియన్తి ఇత్థిన్ద్రియం, న ఏవమిదం, ఇదం పన చక్ఖుమేవ ఇన్ద్రియన్తి చక్ఖున్ద్రియన్తి. తిత్థకాకో వియాతి తిత్థే కాకో తిత్థకాకో, నదియా సమతిక్కమనతిత్థే నియతట్ఠితికో. ఆవాటకచ్ఛపోతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.
ఏవం తప్పటిబద్ధవుత్తితాయ చక్ఖున్ద్రియే నియతట్ఠానో సంవరో చక్ఖున్ద్రియసంవరో. ముట్ఠస్సచ్చం సతిపటిపక్ఖా అకుసలధమ్మా. యదిపి అఞ్ఞత్థ అసఙ్ఖేయ్యమ్పి భవఙ్గచిత్తం నిరన్తరం ఉప్పజ్జతి, పసాదఘట్టనావజ్జనుప్పాదానం పన అన్తరే ద్వే ఏవ భవఙ్గచిత్తాని ఉప్పజ్జన్తీతి అయం చిత్తనియామోతి ఆహ భవఙ్గే ‘‘ద్విక్ఖత్తుం ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధే’’తి.
జవనక్ఖణే పన సచే దుస్సీల్యం వాతిఆది (విసుద్ధి. టీ. ౧.౧౫; ధ. స. మూలటీ. ౧౩౫౨) పున అవచనత్థం ఇధేవ సబ్బం వుత్తన్తి ఛసు ద్వారేసు యథాసమ్భవం యోజేతబ్బం. న హి పఞ్చద్వారే కాయవచీదుచ్చరితసఙ్ఖాతో దుస్సీల్యసంవరో అత్థీతి సో మనోద్వారవసేన, ఇతరో ఛన్నమ్పి ద్వారానం వసేన యోజేతబ్బో. ముట్ఠస్సచ్చాదీనఞ్హి సతిపటిపక్ఖాదిలక్ఖణానం అకుసలధమ్మానం సియా పఞ్చద్వారే ఉప్పత్తి, న త్వేవ కాయికవాచసికవీతిక్కమభూతస్స దుస్సీల్యస్స తత్థ ఉప్పత్తి పఞ్చద్వారికజవనానం అవిఞ్ఞత్తిజనకత్తాతి.
యథా కిన్తి యేన పకారేన జవనే ఉప్పజ్జమానో అసంవరో ‘‘చక్ఖుద్వారే అసంవరో’’తి వుచ్చతి, తం నిదస్సనం కిన్తి అత్థో. యథాతిఆదినా నగరద్వారే అసంవరే సతి తంసమ్బన్ధానం ఘరాదీనం అసంవుతతా వియ జవనే అసంవరే సతి తంసమ్బన్ధానం ద్వారాదీనం అసంవుతతాతి అఞ్ఞాసంవరే అఞ్ఞాసంవుతతాసామఞ్ఞమేవ నిదస్సేతి, న పుబ్బాపరసామఞ్ఞం, అన్తోబహిసామఞ్ఞం వా. సమ్బన్ధో చ జవనేన ద్వారాదీనం ఏకసన్తతిపరియాపన్నతాయ ఏవ దట్ఠబ్బో. పచ్చయభావేన పురిమనిప్ఫన్నం జవనకాలే అసన్తమ్పి భవఙ్గాది ఫలనిప్ఫత్తియా చక్ఖాది వియ సన్తంయేవ నామ. న హి ధరమానంయేవ ‘‘సన్త’’న్తి వుచ్చతి, తస్మా సతి ద్వారభవఙ్గాదికే పచ్ఛా ఉప్పజ్జమానం జవనం బాహిరం వియ కత్వా నగరద్వారసమానం వుత్తం. ఇతరఞ్చ అన్తోనగరఘరాదిసమానం. జవనస్స హి పరమత్థతో అసతిపి బాహిరభావే ఇతరస్స చ అబ్భన్తరభావే ‘‘పభస్సరమిదం, భిక్ఖవే, చిత్తం, తఞ్చ ఖో ఆగన్తుకేహి ఉపక్కిలేసేహి ఉపక్కిలిట్ఠ’’న్తి (అ. ని. ౧.౪౯) ఆదివచనతో ఆగన్తుకభూతస్స కదాచి కదాచి ఉప్పజ్జమానస్స జవనస్స బాహిరభావో, తబ్బిధురసభావస్స ఇతరస్స అబ్భన్తరభావో చ పరియాయతో వేదితబ్బో. జవనే వా అసంవరే ఉప్పన్నే తతో పరం ద్వారభవఙ్గాదీనం అసంవరహేతుభావాపత్తితో నగరద్వారసదిసేన జవనేన పవిసిత్వా దుస్సీల్యాదిచోరానం ద్వారభవఙ్గాదీసు ముసనం కుసలభణ్డవినాసనం దట్ఠబ్బం. ఉప్పన్నే హి అసంవరే ద్వారాదీనం తస్స హేతుభావో పఞ్ఞాయతి, సో చ ఉప్పజ్జమానోయేవ ద్వారాదీనం సంవరూపనిస్సయభావం పటిబాహేన్తోయేవ పవత్తతీతి అయఞ్హేత్థ అసంవరాదీనం పవత్తినయో. పఞ్చద్వారే రూపాదిఆరమ్మణే ఆపాథగతే యథాపచ్చయం అకుసలజవనే ఉప్పజ్జిత్వా భవఙ్గం ఓతిణ్ణే మనోద్వారికజవనం తంయేవ ఆరమ్మణం కత్వా భవఙ్గం ఓతరతి, పున తస్మింయేవ ద్వారే ‘‘ఇత్థీ పురిసో’’తిఆదినా విసయం వవత్థపేత్వా జవనం భవఙ్గం ఓతరతి, పున వారే రజ్జనాదివసేన జవనం జవతి, పునపి యది తాదిసం ఆరమ్మణం ఆపాథమాగచ్ఛతి, తంసదిసమేవ పఞ్చద్వారే రూపాదీసు జవనం ఉప్పజ్జతి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఏవమేవ జవనే దుస్సీల్యాదీసు ఉప్పన్నేసు తస్మిం అసంవరే సతి ద్వారమ్పి అగుత్త’’న్తిఆది. అయం తావ అసంవరపక్ఖే అత్థవణ్ణనా.
సంవరపక్ఖేపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. సంవరేన సమన్నాగతో పుగ్గలో సంవుతోతి వుత్తోతి ఆహ ‘‘ఉపేతోతి వుత్తం హోతీ’’తి. ఏకజ్ఝం కత్వాతి ‘‘పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో’’తి పదఞ్చ అత్థతో అభిన్నం సమానం కత్వా. అయమేవ చేత్థ అత్థోసున్దరతరో ఉపరిపాళియా సంసన్దనతో. తేనాహ ‘‘తథాహీ’’తిఆది. యన్తి ఆదేసోతి ఇమినా లిఙ్గవిపల్లాసేన సద్ధిం వచనవిపల్లాసో కతోతి దస్సేతి, నిపాతపదం వా ఏతం పచ్చత్తపుథువచనత్థం. విఘాతకరాతి చిత్తవిఘాతకరణా చిత్తదుక్ఖనిబ్బత్తకా చ. యథావుత్తకిలేసహేతుకా దాహానుబన్ధా విపాకా ఏవ విపాకపరిళాహా. యథా పనేత్థ ఆసవా అఞ్ఞే చ విఘాతకరా కిలేసవిపాకపరిళాహా సమ్భవన్తి, తం దస్సేతుం ‘‘చక్ఖుద్వారేహీ’’తిఆది వుత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. ఏత్థ చ సంవరణూపాయో, సంవరితబ్బం, సంవరో, యతో సో సంవరో, యత్థ సంవరో, యఞ్చ సంవరఫలన్తి అయం విభాగో వేదితబ్బో. కథం? పటిసఙ్ఖా యోనిసోతి హి సంవరణూపాయో. చక్ఖున్ద్రియం సంవరితబ్బం. సంవరగ్గహణేన గహితా సతి సంవరో. అసంవుతస్సాతి సంవరణావధి. అసంవరతో హి సంవరణం. సంవరితబ్బగ్గహణేన సిద్ధో ఇధ సంవరవిసయో. చక్ఖున్ద్రియఞ్హి సంవరఞాణం రూపారమ్మణే సంవరీయతీతి అవుత్తసిద్ధోయమత్థో. ఆసవతన్నిమిత్తకిలేసాదిపరిళాహాభావో ఫలం. ఏవం సోతద్వారాదీసుపి యోజేతబ్బం. సబ్బత్థేవాతి మనోద్వారే పఞ్చద్వారే చాతి సబ్బస్మిం ద్వారే.
సంవరాపహాతబ్బఆసవవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పటిసేవనాపహాతబ్బఆసవవణ్ణనా
౨౩. పటిసఙ్ఖా యోనిసో చీవరన్తిఆదీసు ‘‘సీతస్స పటిఘాతాయా’’తిఆదినా వుత్తం పచ్చవేక్ఖణమేవ యోనిసో పటిసఙ్ఖా. ఈదిసన్తి ఏవరూపం ఇట్ఠారమ్మణం. భవపత్థనాయ అస్సాదయతోతి భవపత్థనాముఖేన భావితం ఆరమ్మణం అస్సాదేన్తస్స. చీవరన్తి నివాసనాది యం కిఞ్చి చీవరం. పటిసేవతీతి నివాసనాదివసేన పరిభుఞ్జతి. యావదేవాతి పయోజనపరిమాణనియమనం. సీతపటిఘాతాదియేవ హి యోగినో చీవరపటిసేవనే పయోజనం. సీతస్సాతి ధాతుక్ఖోభతో వా ఉతుపరిణామతో వా ఉప్పన్నసీతస్స. పటిఘాతాయాతి పటిబాహనత్థం తప్పచ్చయస్స వికారస్స వినోదనత్థం. ఉణ్హస్సాతి అగ్గిసన్తాపతో ఉప్పన్నస్స ఉణ్హస్స. డంసాదయో పాకటాయేవ. పున యావదేవాతి నియతపయోజనపరిమాణనియమనం. నియతఞ్హి పయోజనం చీవరపటిసేవనస్స హిరికోపీనపటిచ్ఛాదనం, ఇతరం కదాచి కదాచి. హిరికోపీనన్తి సమ్బాధట్ఠానం. యస్మిఞ్హి అఙ్గే వివటే హిరీకుప్పతి వినస్సతి, తం హిరియా కోపనతో హిరికోపీనం, తస్స పటిచ్ఛాదనత్థం చీవరం పటిసేవతి.
పిణ్డపాతన్తి యం కిఞ్చి ఆహారం. సో హి పిణ్డోల్యేన భిక్ఖనాయ పత్తే పతనతో తత్థ తత్థ లద్ధభిక్ఖాపిణ్డానం పాతో సన్నిపాతోతి ‘‘పిణ్డపాతో’’తి వుచ్చతి. నేవ దవాయాతి న కీళనాయ. న మదాయాతి న బలమదమానమదపురిసమదత్థం. న మణ్డనాయాతి న అఙ్గపచ్చఙ్గానం పీణనభావత్థం. న విభూసనాయాతి న తేసంయేవ సోభనత్థం, ఛవిసమ్పతిఅత్థన్తి అత్థో. ఇమాని చ పదాని యథాక్కమం మోహ-దోస-సణ్ఠాన-వణ్ణ-రాగూపనిస్సయ-పహానత్థాని వేదితబ్బాని. పురిమం వా ద్వయం అత్తనో అత్తనో సంకిలేసుప్పత్తినిసేధనత్థం, ఇతరం పరస్సపి. చత్తారిపి కామసుఖల్లికానుయోగస్స పహానత్థం వుత్తానీతి వేదితబ్బాని. కాయస్సాతి రూపకాయస్స. ఠితియా యాపనాయాతి పబన్ధట్ఠితత్థఞ్చేవ పవత్తియా అవిచ్ఛేదనత్థఞ్చ చిరకాలట్ఠితత్థం జీవితిన్ద్రియస్స పవత్తాపనత్థం. విహింసూపరతియాతి జిఘచ్ఛాదుక్ఖస్స ఉపరమణత్థం. బ్రహ్మచరియానుగ్గహాయాతి సాసనమగ్గబ్రహ్మచరియానం అనుగ్గహత్థం. ఇతీతి ఏవం ఇమినా ఉపాయేన. పురాణఞ్చ వేదనం పటిహఙ్ఖామీతి పురాణం అభుత్తపచ్చయా ఉప్పజ్జనకవేదనం పటిహనిస్సామి. నవఞ్చ వేదనం న ఉప్పాదేస్సామీతి నవం భుత్తపచ్చయా ఉప్పజ్జనకవేదనం న ఉప్పాదేస్సామీతి. తస్సా హి అనుప్పన్నాయ అనుప్పజ్జనత్థమేవ ఆహారం పరిభుఞ్జతి. ఏత్థ చ అభుత్తపచ్చయా ఉప్పజ్జనకవేదనా నామ యథాపవత్తా జిఘచ్ఛానిమిత్తా వేదనా. సా హి అభుఞ్జన్తస్స భియ్యో భియ్యో పవడ్ఢనవసేన ఉప్పజ్జతి, భుత్తపచ్చయా ఉప్పజ్జనకవేదనాపి ఖుదానిమిత్తావ అఙ్గదాహసూలాదివేదనా అప్పవత్తా. సా హి భుత్తపచ్చయా అనుప్పన్నావ న ఉప్పజ్జిస్సతీతి. విహింసానిమిత్తతా చేతాసం విహింసాయ విసేసో.
యాత్రా చ మే భవిస్సతీతి యాపనా చ మే చతున్నం ఇరియాపథానం భవిస్సతి. యాపనాయాతి ఇమినా జీవితిన్ద్రియయాపనా వుత్తా, ఇధ చతున్నం ఇరియాపథానం అవిచ్ఛేదసఙ్ఖాతా యాపనాతి అయమేతాసం విసేసో. అనవజ్జతా చ ఫాసువిహారో చాతి అయుత్తపరియేసనపటిగ్గహణపరిభోగపరివజ్జనేన అనవజ్జతా, పరిమితపరిభోగేన ఫాసువిహారో. అసప్పాయాపరిమితభోజనపచ్చయా అరతితన్దీవిజమ్భితావిఞ్ఞుగరహాదిదోసాభావేన వా అనవజ్జతా, సప్పాయపరిమితభోజనపచ్చయా కాయబలసమ్భవేన ఫాసువిహారో. యావదత్థఉదరావదేహకభోజనపరివజ్జనేన సేయ్యసుఖపస్ససుఖమిద్ధసుఖాదీనం అభావతో అనవజ్జతా, చతుపఞ్చాలోపమత్తఞ్ఞీనభోజనేన చతుఇరియాపథయోగ్యతాపాదనతో ఫాసువిహారో. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘చత్తారో పఞ్చ ఆలోపే, అభుత్వా ఉదకం పివే;
అలం ఫాసువిహారాయ, పహితత్తస్స భిక్ఖునో’’తి. (థేరగా. ౯౮౩);
ఏత్తావతా పయోజనపరిగ్గహో, మజ్ఝిమా చ పటిపదా దీపితా హోతి.
సేనాసనన్తి సయనఞ్చ ఆసనఞ్చ. యత్థ హి విహారాదికే సేతి నిపజ్జతి, ఆసతి నిసీదతి, తం సేనాసనం. ఉతుపరిస్సయవినోదనపటిసల్లానారామత్థన్తి ఉతుయేవ పరిసహనట్ఠేన పరిస్సయో, సరీరాబాధచిత్తవిక్ఖేపకరో, అథ వా యథావుత్తో ఉతు చ సీహబ్యగ్ఘాదిపాకటపరిస్సయో చ రాగదోసాదిపటిచ్ఛన్నపరిస్సయో చ ఉతుపరిస్సయో, తస్స వినోదనత్థఞ్చేవ ఏకీభావసుఖత్థఞ్చ. ఇదఞ్చ చీవరపటిసేవనే హిరికోపీనపటిచ్ఛాదనం వియ తస్స నియతపయోజనన్తి పున ‘‘యావదేవా’’తి వుత్తం.
గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారన్తి రోగస్స పచ్చనీకప్పవత్తియా గిలానపచ్చయో, తతో ఏవ భిసక్కస్స అనుఞ్ఞాతవత్థుతాయ భేసజ్జం, జీవితస్స పరివారసమ్భారభావేహి పరిక్ఖారో చాతి గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారో, తం. ఉప్పన్నానన్తి జాతానం నిబ్బత్తానం. వేయ్యాబాధికానన్తి బ్యాబాధతో ధాతుక్ఖోభతో చ తన్నిబ్బత్తరోగతో చ జాతానం. వేదనానన్తి దుక్ఖవేదనానం. అబ్యాబజ్ఝపరమతాయాతి నిద్దుక్ఖపరమభావాయ పటిసేవామీతి యోజనా. ఏవమేత్థ సఙ్ఖేపేనేవ పాళివణ్ణనా వేదితబ్బా. నవవేదనుప్పాదనతోపీతి న కేవలం ఆయతిం ఏవ విపాకపరిళాహా, అథ ఖో అతిభోజనపచ్చయా అలంసాటకాదీనం వియ నవవేదనుప్పాదనతోపి వేదితబ్బాతి అత్థో.
పటిసేవనాపహాతబ్బఆసవవణ్ణనా నిట్ఠితా.
అధివాసనాపహాతబ్బఆసవవణ్ణనా
౨౪. ఖమోతి ఖమనకో. కమ్మట్ఠానికస్స చలనం నామ కమ్మట్ఠానపరిచ్చాగోతి ఆహ ‘‘చలతి కమ్పతి కమ్మట్ఠానం విజహతీ’’తి. అధిమత్తమ్పి ఉణ్హం సహతి, సహన్తో చ న నగ్గసమణాదయో వియ సహతి, అథ ఖో కమ్మట్ఠానావిజహనేనాతి ఆహ ‘‘స్వేవ థేరో వియా’’తి. బహిచఙ్కమేతి లేణతో బహి చఙ్కమే. ఉణ్హభయేనేవాతి నరకగ్గిఉణ్హభయేనేవ. తేనాహ ‘‘అవీచిమహానిరయం పచ్చవేక్ఖిత్వా’’తి, తమ్పి ‘‘మయా అనేకక్ఖత్తుం అనుభూతం, ఇదం పన తతో ముదుతర’’న్తి ఏవం పచ్చవేక్ఖిత్వా. ఏత్థాతి ఏతస్మిం ఠానే. అగ్గిసన్తాపోవ వేదితబ్బో సూరియసన్తాపస్స పరతో వుచ్చమానత్తా.
పరిసుద్ధసీలోహమస్మీతి సబ్బథాపి ‘‘విసుద్ధసీలోహమస్మీ’’తి మరణం అగ్గహేత్వా అవిప్పటిసారమూలికం పీతిం ఉప్పాదేసి. సహ పీతుప్పాదాతి ఫరణపీతియా ఉప్పాదేన సహేవ. విసం నివత్తిత్వాతి పీతివేగేన అజ్ఝోత్థతం దట్ఠముఖేనేవ భస్సిత్వా. తత్థేవాతి సప్పేన దట్ఠట్ఠానేయేవ. చిత్తేకగ్గతం లభిత్వాతి ‘‘పీతిమనస్స కాయో పస్సమ్భతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౪౬౬; ౩.౩౫౯; సం. ని. ౫.౩౭౬; అ. ని. ౩.౯౬; ౧౧.౧౨) నయేన సమాధానం పాపుణిత్వా.
పచ్చయేసు సన్తోసో భావనాయ చ ఆరమితబ్బట్ఠానతాయ ఆరామో అస్సాతి పచ్చయసన్తోసభావనారామో, తస్స భావో పచ్చయ…పే… రామతా, తాయ. మహాథేరోతి వుడ్ఢతరో థేరో. వచనమేవ తదత్థం ఞాపేతుకామానం పథోతి వచనపథో.
అసుఖట్ఠేన వా తిబ్బా. యఞ్హి న సుఖం, తం అనిట్ఠం ‘‘తిబ్బ’’న్తి వుచ్చతి. ఏవంసభావోతి ‘‘అధివాసనజాతియో’’తి పదస్స అత్థమాహ. ముహుత్తేన ఖణేవ వాతే హదయం ఫాలేతుం ఆరద్ధేయేవ. అనాగామీ హుత్వా పరినిబ్బాయీతి అరహత్తం పత్వా పరినిబ్బాయి.
ఏవం సబ్బత్థాతి ‘‘ఉణ్హేన ఫుట్ఠస్స సీతం పత్థయతో’’తిఆదినా సబ్బత్థ ఉణ్హాదినిమిత్తం కామాసవుప్పత్తి వేదితబ్బా, సీతం వా ఉణ్హం వా అనిట్ఠన్తి అధిప్పాయో. అత్తగ్గాహే సతి అత్తనియగ్గాహోతి ఆహ ‘‘మయ్హం సీతం ఉణ్హన్తి గాహో దిట్ఠాసవో’’తి. సీతాదికే ఉపగతే సహన్తీ ఖమన్తీ తే అత్తనో ఉపరి వాసేన్తీ వియ హోతీతి వుత్తం ‘‘ఆరోపేత్వా వాసేతియేవా’’తి. న నిరస్సతీతి న విధునతి. యో హి సీతాదికే న సహతి, సో తే నిరస్సన్తో విధునన్తో వియ హోతీతి.
అధివాసనాపహాతబ్బఆసవవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పరివజ్జనాపహాతబ్బఆసవవణ్ణనా
౨౫. అహం సమణోతి (అ. ని. టీ. ౩.౬.౫౮) ‘‘అహం సమణో, కిం మమ జీవితేన వా మరణేన వా’’తి ఏవం అచిన్తేత్వాతి అధిప్పాయో. పచ్చవేక్ఖిత్వాతి గామప్పదేసం పయోజనాదిఞ్చ పచ్చవేక్ఖిత్వా. పటిక్కమతీతి హత్థిఆదీనం సమీపగమనతో అపక్కమతి. కణ్టకా యత్థ తిట్ఠన్తి, తం కణ్టకట్ఠానం. అమనుస్సదుట్ఠానీతి అమనుస్ససఞ్చారేన దూసితాని, సపరిస్సయానీతి అత్థో. సమానన్తి సమం, అవిసమన్తి అత్థో. అకాసి వా తాదిసం అనాచారం.
సీలసంవరసఙ్ఖాతేనాతి ‘‘కథం పరివజ్జనం సీల’’న్తి యదేత్థ వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. అపిచ ‘‘చణ్డం హత్థిం పరివజ్జేతీ’’తి వచనతో హత్థిఆదిపరివజ్జనమ్పి భగవతో వచనానుట్ఠానన్తి కత్వా ఆచారసీలమేవాతి వేదితబ్బం.
పరివజ్జనాపహాతబ్బఆసవవణ్ణనా నిట్ఠితా.
వినోదనాపహాతబ్బఆసవవణ్ణనా
౨౬. ఇతిపీతి ఇమినా కారణేన, అయోనిసోమనసికారసముట్ఠితత్తాపి లోభాదిసహగతత్తాపి కుసలపటిపక్ఖతోపీతిఆదీహి కారణేహి అయం వితక్కో అకుసలోతి అత్థో. ఇమినా నయేన సావజ్జోతిఆదీసుపి అత్థో వేదితబ్బో. ఏత్థ చ అకుసలోతిఆదినా దిట్ఠధమ్మికం కామవితక్కస్స ఆదీనవం దస్సేతి, దుక్ఖవిపాకోతి ఇమినా సమ్పరాయికం. అత్తబ్యాబాధాయ సంవత్తతీతిఆదీసుపి ఇమినావ నయేన ఆదీనవవిభావనా వేదితబ్బా. ఉప్పన్నస్స కామవితక్కస్స అనధివాసనం నామ పున తాదిసస్స అనుప్పాదనం, తం పనస్స పహానం వినోదనం బ్యన్తికరణం అనభావగమనన్తి చ వత్తుం వట్టతీతి పాళియం ‘‘ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతీ’’తి వత్వా ‘‘పజహతీ’’తిఆది వుత్తన్తి తమత్థం దస్సేన్తో ‘‘అనధివాసేన్తో కిం కరోతీతి పజహతీ’’తిఆదిమాహ. పహానఞ్చేత్థ విక్ఖమ్భనమేవ, న సముచ్ఛేదోతి దస్సేతుం ‘‘వినోదేతీ’’తిఆది వుత్తన్తి విక్ఖమ్భనవసేనేవ అత్థో దస్సితో.
కామవితక్కోతి సమ్పయోగతో ఆరమ్మణతో చ కామసహగతో వితక్కో. తేనాహ ‘‘కామపటిసంయుత్తో తక్కో’’తిఆది. కామపటిసంయుత్తోతి హి కామరాగసఙ్ఖాతేన కామేన సమ్పయుత్తో వత్థుకామసఙ్ఖాతేన పటిబద్ధో చ. ఉప్పన్నుప్పన్నేతి తేసం పాపవితక్కానం ఉప్పాదావత్థాగహణం వా కతం సియా అనవసేసగ్గహణం వా. తేసు పఠమం సన్ధాయాహ ‘‘ఉపన్నమత్తే’’తి, సమ్పతిజాతేతి అత్థో. అనవసేసగ్గహణం బ్యాపనిచ్ఛాయ హోతీతి దస్సేతుం ‘‘సతక్ఖత్తుమ్పి ఉప్పన్నే’’తి వుత్తం. ఞాతివితక్కోతి ‘‘అమ్హాకం ఞాతయో సుఖజీవినో సమ్పత్తియుత్తా’’తిఆదినా గేహస్సితపేమవసేన ఞాతకే ఆరబ్భ ఉప్పన్నవితక్కో. జనపదవితక్కోతి ‘‘అమ్హాకం జనపదో సుభిక్ఖో సమ్పన్నసస్సో రమణీయో’’తిఆదినా గేహస్సితపేమవసేనేవ జనపదం ఆరబ్భ ఉప్పన్నవితక్కో. ఉక్కుటికప్పధానాదీహి దుక్ఖే నిజ్జిణ్ణే సమ్పరాయే అత్తా సుఖీ హోతి అమరోతి దుక్కరకారికాయ పటిసంయుత్తో అమరత్థాయ వితక్కో, తం వా ఆరబ్భ అమరావిక్ఖేపదిట్ఠిసహగతో అమరో చ సో వితక్కో చాతి అమరవితక్కో. పరానుద్దయతాపటిసంయుత్తోతి పరేసు ఉపట్ఠాకాదీసు సహనన్దికాదివసేన పవత్తో అనుద్దయతాపతిరూపకో గేహస్సితపేమేన పటిసంయుత్తో వితక్కో. లాభసక్కారసిలోకపటిసంయుత్తోతి చీవరాదిలాభేన చేవ సక్కారేన చ కిత్తిసద్దేన చ ఆరమ్మణకరణవసేన పటిసంయుత్తో. అనవఞ్ఞత్తిపటిసంయుత్తోతి ‘‘అహో వత మం పరే న అవజానేయ్యుం, న హేట్ఠా కత్వా మఞ్ఞేయ్యుం, పాసాణచ్ఛత్తం వియ గరుం కరేయ్యు’’న్తి ఉప్పన్నవితక్కో.
కామవితక్కో కామసఙ్కప్పనసభావత్తా కామసఙ్కప్పపవత్తియా సాతిసయత్తా చ కామనాకారోతి ఆహ ‘‘కామవితక్కో పనేత్థ కామాసవో’’తి. తబ్బిసేసోతి కామాసవవిసేసో, రాగసహవుత్తీతి అధిప్పాయో. కామవితక్కాదికే వినోదేతి అత్తనో సన్తానతో నీహరతి ఏతేనాతి వినోదనం, వీరియన్తి ఆహ ‘‘వీరియసంవరసఙ్ఖాతేన వినోదనేనా’’తి.
వినోదనాపహాతబ్బఆసవవణ్ణనా నిట్ఠితా.
భావనాపహాతబ్బఆసవవణ్ణనా
౨౭. ‘‘సత్త బోజ్ఝఙ్గా భావితా బహులీకతా విజ్జావిముత్తియో పరిపూరేన్తీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౮౭) వచనతో విజ్జావిముత్తీనం అనధిగమో తతో చ సకలవట్టదుక్ఖానతివత్తి అభావనాయ ఆదీనవో, వుత్తవిపరియాయేన భగవతో ఓరసపుత్తభావాదివసేన చ భావనాయ ఆనిసంసో వేదితబ్బో. ఉపరిమగ్గత్తయసమయసమ్భూతాతి దుతియాదిమగ్గక్ఖణే జాతా, భావనాధికారతో దుతియమగ్గాదిపరియాపన్నాతి అత్థో. నను చ తే లోకుత్తరా ఏవ, కస్మా విసేసనం కతన్తి? నయిదం విసేసనం, విసేసితబ్బం పనేతం, లోకుత్తరబోజ్ఝఙ్గా ఏవ అధిప్పేతా, తే చ ఖో ఉపరిమగ్గత్తయసమయసమ్భూతాతి. బోజ్ఝఙ్గేసు అసమ్మోహత్థన్తి విపస్సనాఝానమగ్గఫలబోజ్ఝఙ్గేసు సమ్మోహాభావత్థం. మిస్సకనయేన హి బోజ్ఝఙ్గేసు వుచ్చమానేసు తదఙ్గాదివివేకదస్సనవసేన విపస్సనాబోజ్ఝఙ్గాదయో విభజిత్వా వుచ్చన్తి, న నిబ్బత్తితలోకుత్తరబోజ్ఝఙ్గా ఏవాతి బోజ్ఝఙ్గేసు సమ్మోహో న హోతి బోజ్ఝఙ్గభావనాపటిపత్తియా చ సమ్మదేవ పకాసితత్తా. ఇధ పనాతి ఇమస్మిం సుత్తే, ఇమస్మిం వా అధికారే. లోకుత్తరనయో ఏవ గహేతబ్బో భావనామగ్గస్స అధికతత్తా.
ఆదిపదానన్తి (అ. ని. టీ. ౧.౧.౪౧౮) ‘‘సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గ’’న్తి ఏవమాదీనం తస్మిం తస్మిం వాక్యే ఆదిభూతానం పదానం. అత్థతోతి విసేసవసేన సామఞ్ఞవసేన చ పదత్థతో. లక్ఖణాదీహీతి లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానతో. కమతోతి అనుపుబ్బితో. అనూనాధికతోతి తావత్తకతో. విభావినాతి విఞ్ఞునా.
సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గేతి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గపదే. సరణట్ఠేనాతి అనుస్సరణట్ఠేన. చిరకతాదిభేదం ఆరమ్మణం ఉపగన్త్వా ఠానం, అనిస్సజ్జనం వా ఉపట్ఠానం. ఉదకే అలాబు వియ పిలవిత్వా గన్తుం అదత్వా పాసాణస్స వియ నిచ్చలస్స ఆరమ్మణస్స ఠపనం సారణం అసమ్ముట్ఠతాకరణం అపిలాపనం. వుత్తమ్పి హేతం మిలిన్దపఞ్హే. భణ్డాగారికోతి భణ్డగోపకో. అపిలాపే కరోతి అపిలాపేతి. థేరేనాతి నాగసేనత్థేరేన. సమ్మోసపచ్చనీకం కిచ్చం అసమ్మోసో, న సమ్మోసాభావమత్తం. గోచరాభిముఖభావపచ్చుపట్ఠానాతి కాయాదిఆరమ్మణాభిముఖభావపచ్చుపట్ఠానా.
బోధియా ధమ్మసామగ్గియా, అఙ్గో అవయవో, బోధిస్స వా అరియసావకస్స అఙ్గో కారణం. పతిట్ఠానాయూహనా ఓఘతరణసుత్తవణ్ణనాయం (సం. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౧) –
‘‘కిలేసవసేన పతిట్ఠానం, అభిసఙ్ఖారవసేన ఆయూహనా. తణ్హాదిట్ఠీహి పతిట్ఠానం, అవసేసకిలేసాభిసఙ్ఖారేహి ఆయూహనా. తణ్హావసేన పతిట్ఠానం, దిట్ఠివసేన ఆయూహనా. సస్సతదిట్ఠియా పతిట్ఠానం, ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా ఆయూహనా. లీనవసేన పతిట్ఠానం, ఉద్ధచ్చవసేన ఆయూహనా. కామసుఖానుయోగవసేన పతిట్ఠానం, అత్తకిలమథానుయోగవసేన ఆయూహనా. సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారవసేన పతిట్ఠానం, సబ్బలోకియకుసలాభిసఙ్ఖారవసేన ఆయూహనా’’తి –
వుత్తేసు పకారేసు ఇధ అవుత్తానం వసేన వేదితబ్బా. యా హి అయం బోధీతి వుచ్చతీతి యోజేతబ్బం. ‘‘బుజ్ఝతీ’’తి పదస్స పటిబుజ్ఝతీతి అత్థోతి ఆహ ‘‘కిలేససన్తాననిద్దాయ ఉట్ఠహతీ’’తి. తం పన పటిబుజ్ఝనం అత్థతో చతున్నం సచ్చానం పటివేధో, నిబ్బానస్సేవ వా సచ్ఛికిరియాతి ఆహ ‘‘చత్తారీ’’తిఆది. ఝానఙ్గమగ్గఙ్గాదయో వియాతి యథా అఙ్గాని ఏవ ఝానమగ్గా, న అఙ్గవినిముత్తా, ఏవమిధాపీతి అత్థో. సేనఙ్గరథఙ్గాదయో వియాతి ఏతేన పుగ్గలపఞ్ఞత్తియా అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిభావం దస్సేతి.
బోధాయ సంవత్తన్తీతి బోజ్ఝఙ్గాతి ఇదం కారణత్థో అఙ్గ-సద్దోతి కత్వా వుత్తం. బుజ్ఝన్తీతి బోధియో, బోధియో ఏవ అఙ్గాతి బోజ్ఝఙ్గాతి వుత్తం ‘‘బుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా’’తి. అనుబుజ్ఝన్తీతి విపస్సనాదీనం కారణానం బుజ్ఝితబ్బానఞ్చ సచ్చానం అనురూపం బుజ్ఝన్తి. పటిబుజ్ఝన్తీతి కిలేసనిద్దాయ ఉట్ఠహనతో పచ్చక్ఖభావేన వా పటిముఖం బుజ్ఝన్తి. సమ్బుజ్ఝన్తీతి అవిపరీతభావేన సమ్మా చ బుజ్ఝన్తి. ఏవం ఉపసగ్గానం అత్థవిసేసదీపనతా దట్ఠబ్బా. బోధి-సద్దో హి సబ్బవిసేసయుత్తం బుజ్ఝనం సామఞ్ఞేన గహేత్వా ఠితో.
విచినాతీతి ‘‘తయిదం దుక్ఖ’’న్తిఆదినా వీమంసతి. ఓభాసనం ధమ్మానం యథాభూతసభావపటిచ్ఛాదకస్స సమ్మోహస్స విద్ధంసనం యథా ఆలోకో అన్ధకారస్స. యస్మిం ధమ్మే సతి వీరో నామ హోతి, సో ధమ్మో వీరభావో. ఈరయితబ్బతోతి పవత్తేతబ్బతో. కోసజ్జపక్ఖతో పతితుం అప్పదానవసేన సమ్పయుత్తానం పగ్గణ్హనం పగ్గహో. ఉపత్థమ్భనం అనుబలప్పదానం. ఓసీదనం లయాపత్తి, తప్పటిపక్ఖతో అనోసీదనం దట్ఠబ్బం. పీణయతీతి తప్పేతి వడ్ఢేతి వా. ఫరణం పణీతరూపేహి కాయస్స బ్యాపనం. తుట్ఠి నామ పీతి. ఉదగ్గభావో ఓదగ్యం, కాయచిత్తానం ఉక్ఖిపనన్తి అత్థో. కాయచిత్తదరథపస్సమ్భనతోతి కాయదరథస్స చిత్తదరథస్స చ పస్సమ్భనతో వూపసమనతో. కాయోతి చేత్థ వేదనాదయో తయో ఖన్ధా. దరథో సారమ్భో, దుక్ఖదోమనస్సపచ్చయానం ఉద్ధచ్చాదికిలేసానం, తప్పధానానం వా చతున్నం ఖన్ధానం అధివచనం. ఉద్ధచ్చాదికిలేసపటిపక్ఖభావో దట్ఠబ్బో, ఏవఞ్చేత్థ పస్సద్ధియా అపరిప్ఫన్దనసీతిభావో దట్ఠబ్బో అసారద్ధభావతో. తేనాహ భగవా ‘‘పస్సద్ధో కాయో అసారద్ధో’’తి (మ. ని. ౧.౫౨).
సమాధానతోతి సమ్మా చిత్తస్స ఆధానతో ఠపనతో. అవిక్ఖేపో సమ్పయుత్తానం అవిక్ఖిత్తతా, యేన ససమ్పయుత్తా ధమ్మా అవిక్ఖిత్తా హోన్తి, సో ధమ్మో అవిక్ఖేపోతి. అవిసారో అత్తనో ఏవ అవిసరణసభావో. సమ్పిణ్డనం సమ్పయుత్తానం అవిప్పకిణ్ణభావాపాదనం న్హానీయచుణ్ణానం ఉదకం వియ. చిత్తట్ఠితిపచ్చుపట్ఠానోతి ‘‘చిత్తస్స ఠితీ’’తి (ధ. స. ౧౧) వచనతో చిత్తస్స పబన్ధఠితిపచ్చుపట్ఠానో. అజ్ఝుపేక్ఖనతోతి ఉదాసీనభావతో. సాతి బోజ్ఝఙ్గఉపేక్ఖా. సమప్పవత్తే ధమ్మే పటిసఞ్చిక్ఖతి ఉపపత్తితో ఇక్ఖతి తదాకారా హుత్వా పవత్తతీతి పటిసఙ్ఖానలక్ఖణా, ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘పటిసఙ్ఖా సన్తిట్ఠనా గహణే మజ్ఝత్తతా’’తి ఉపేక్ఖాకిచ్చాధిమత్తతాయ సఙ్ఖారుపేక్ఖా వుత్తా. సమ్పయుత్తధమ్మానం యథాసకకిచ్చకరణవసేన సమం పవత్తనపచ్చయతా సమవాహితా. అలీనానుద్ధతప్పవత్తిపచ్చయతా ఊనాధికతానివారణం. సమ్పయుత్తానం అసమప్పవత్తిహేతుకపక్ఖపాతం ఉపచ్ఛిన్దన్తీ వియ హోతీతి వుత్తం ‘‘పక్ఖపాతుపచ్ఛేదరసా’’తి. అజ్ఝుపేక్ఖనమేవ మజ్ఝత్తభావో.
సబ్బస్మిం లీనపక్ఖే ఉద్ధచ్చపక్ఖే చ అత్థికా పత్థనీయా ఇచ్ఛితబ్బాతి సబ్బత్థికా, తం సబ్బత్థికం. సమానక్ఖణపవత్తీసు సత్తసుపి సమ్బోజ్ఝఙ్గేసు వాచాయ కమప్పవత్తితో పటిపాటియా వత్తబ్బేసు యం కిఞ్చి పఠమం అవత్వా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్సేవ పఠమం వచనస్స కారణం సబ్బేసం ఉపకారకత్తన్తి వుత్తం ‘‘సబ్బేస’’న్తిఆది. సబ్బేసన్తి చ లీనుద్ధచ్చపక్ఖికానం, అఞ్ఞథా సబ్బేపి సబ్బేసం పచ్చయాతి.
‘‘కస్మా సత్తేవ బోజ్ఝఙ్గా వుత్తా’’తి చోదకో సద్ధాలోభాదీనమ్పి బోజ్ఝఙ్గభావం ఆసఙ్కతి, ఇతరో సతిఆదీనంయేవ భావనాయ ఉపకారతం దస్సేన్తో ‘‘లీనుద్ధచ్చపటిపక్ఖతో సబ్బత్థికతో చా’’తిఆదిమాహ. తత్థ లీనస్సాతి అతిసిథిలవీరియతాదీహి భావనావీథిం అనోతరిత్వా సంకుటితస్స చిత్తస్స. తదా హి పస్సద్ధిసమాధిఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గా న భావేతబ్బా. తఞ్హి ఏతేహి అల్లతిణాదీహి వియ పరిత్తో అగ్గి దుస్సముట్ఠాపియం హోతీతి. తేనాహ భగవా ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసో పరిత్తం అగ్గిం ఉజ్జాలేతుకామో అస్స, సో తత్థ అల్లాని చేవ తిణాని పక్ఖిపేయ్యా’’తిఆది (సం. ని. ౫.౨౩౪). ధమ్మవిచయవీరియపీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గా పన భావేతబ్బా, సుక్ఖతిణాదీహి వియ పరిత్తో అగ్గి లీనం చిత్తం ఏతేహి సుసముట్ఠాపియం హోతీతి. తేన వుత్తం ‘‘యస్మిఞ్చ ఖో’’తిఆది. తత్థ యథాసకం ఆహారవసేన ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గాదీనం భావనా వేదితబ్బా. వుత్తఞ్హేతం ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, కుసలాకుసలా ధమ్మా…పే… పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భియ్యోభావాయ…పే… సంవత్తతీ’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౨). తత్థ సభావసామఞ్ఞలక్ఖణపటివేధవసేన పవత్తమనసికారో…పే… ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గాదయో భావేతి నామ.
ఉద్ధచ్చస్సాతి చిత్తస్స అచ్చారద్ధవీరియతాదీహి సీతిభావపతిట్ఠితభావం అనోతిణ్ణతాయ, తదా ధమ్మవిచయవీరియపీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గా న భావేతబ్బా. తఞ్హి ఏతేహి సుక్ఖతిణాదీహి వియ అగ్గిక్ఖన్ధో దువూపసమయం హోతి. తేనాహ భగవా ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసో మహన్తం అగ్గిక్ఖన్ధం నిబ్బాపేతుకామో అస్స, సో తత్థ సుక్ఖాని చేవ తిణాని పక్ఖిపేయ్యా’’తిఆది (సం. ని. ౫.౨౩౪). పస్సద్ధిసమాధిఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గా పన భావేతబ్బా, అల్లతిణాదీహి వియ అగ్గిక్ఖన్ధో ఉద్ధతం చిత్తం ఏతేహి సువూపసమయం హోతి. తేన వుత్తం ‘‘యస్మిఞ్చ ఖో’’తిఆది. ఏత్థాపి యథాసకం ఆహారవసేన పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గాదీనం భావనా వేదితబ్బా. వుత్తఞ్హేతం ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, కాయపస్సద్ధి చిత్తపస్సద్ధి…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భియ్యోభావాయ సంవత్తతీ’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౨). తత్థ యథాస్స పస్సద్ధిఆదయో ఉప్పన్నపుబ్బా, తం ఆకారం సల్లక్ఖేత్వా తేసం ఉప్పాదనవసేన తథా మనసికరోన్తోవ పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గాదయో భావేతి నామ. సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో పన సబ్బత్థ బహూపకారో. సో హి చిత్తం లీనపక్ఖికానం పస్సద్ధిఆదీనం వసేన లయాపత్తితో, ఉద్ధచ్చపక్ఖికానఞ్చ ధమ్మవిచయాదీనం వసేన ఉద్ధచ్చపాతతో రక్ఖతి, తస్మా సో లోణధూపనం వియ సబ్బబ్యఞ్జనేసు సబ్బకమ్మికఅమచ్చో వియ చ రాజకిచ్చేసు సబ్బత్థ ఇచ్ఛితబ్బో. తేనాహ ‘‘సతిఞ్చ ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, సబ్బత్థికం వదామీ’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౪).
ఞత్వా ఞాతబ్బాతి (సం. ని. టీ. ౧.౧.౧౨౯) సమ్బన్ధో. వడ్ఢి నామ వేపుల్లం భియ్యోభావో పునప్పునం ఉప్పాదో ఏవాతి ఆహ ‘‘పునప్పునం జనేతీ’’తి. అభివుద్ధిం పాపేన్తో నిబ్బత్తేతి. వివిత్తతాతి వివిత్తభావో. యో హి వివేచనీయతో వివిచ్చతి, యం వివిచ్చిత్వా ఠితం, తదుభయం ఇధ వివిత్తభావసామఞ్ఞేన ‘‘వివిత్తతా’’తి వుత్తం. తేసు పురిమో వివేచనీయతో వివిచ్చమానతాయ వివేకసఙ్ఖాతాయ వివిచ్చనకిరియాయ సమఙ్గీ ధమ్మసమూహో తాయ ఏవ వివిచ్చనకిరియాయ వసేన వివేకోతి గహితో. ఇతరో సబ్బసో తతో తతో వివిత్తసభావతాయ. తత్థ యస్మిం ధమ్మపుఞ్జే సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో వివిచ్చనకిరియాయ పవత్తతి, తం యథావుత్తాయ వివిచ్చమానతాయ వివేకసఙ్ఖాతం నిస్సాయేవ పవత్తతి, ఇతరం పన తన్నిన్నతాతదారమ్మణతాహీతి వుత్తం ‘‘వివేకే నిస్సిత’’న్తి. యథా వా వివేకవసేన పవత్తం ఝానం ‘‘వివేకజ’’న్తి వుత్తం, ఏవం వివేకవసేన పవత్తో బోజ్ఝఙ్గో ‘‘వివేకనిస్సితో’’తి దట్ఠబ్బో. నిస్సయట్ఠో చ విపస్సనామగ్గానం వసేన మగ్గఫలానం వేదితబ్బో. అసతిపి పుబ్బాపరభావే ‘‘పటిచ్చసముప్పాదా’’తి ఏత్థ పచ్చయానం సముప్పాదనం వియ అభిన్నధమ్మాధారా నిస్సయనభావనా సమ్భవన్తీతి. అయమేవాతి వివేకో ఏవ. వివేకో హి పహానవినయవిరాగనిరోధా చ సమానత్థా.
తదఙ్గసముచ్ఛేదనిస్సరణవివేకనిస్సితతం వత్వా పటిపస్సద్ధివివేకనిస్సితతాయ అవచనం ‘‘సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతీ’’తిఆదినా భావేతబ్బానం బోజ్ఝఙ్గానం ఇధ వుత్తత్తా. భావితబ్బోజ్ఝఙ్గస్స హి యే సచ్ఛికాతబ్బా ఫలబోజ్ఝఙ్గా, తేసం కిచ్చం పటిపస్సద్ధివివేకో. అజ్ఝాసయతోతి ‘‘నిబ్బానం సచ్ఛికరిస్సామీ’’తి మహన్తఅజ్ఝాసయతో. యదిపి విపస్సనాక్ఖణే సఙ్ఖారారమ్మణం చిత్తం, సఙ్ఖారేసు పన ఆదీనవం సుట్ఠు దిస్వా తప్పటిపక్ఖే నిబ్బానే అధిముత్తతాయ అజ్ఝాసయతో నిస్సరణవివేకనిస్సితతా దాహాభిభూతస్స పుగ్గలస్స సీతనిన్నచితత్తా వియ. న పటిసిద్ధా విపస్సనాపాదకేసు కసిణారమ్మణాదిఝానేసు సతిఆదీనం నిబ్బేధభాగియత్తా. అనుద్ధరన్తా పన విపస్సనా వియ బోధియా మగ్గస్స ఆసన్నకారణం ఝానం న హోతి, నాపి తథా ఏకన్తికం కారణం, న చ విపస్సనాకిచ్చస్స వియ ఝానకిచ్చస్స నిట్ఠానం మగ్గోతి కత్వా న ఉద్ధరన్తి. ఏత్థ చ కసిణగ్గహణేన తదాయత్తాని ఆరుప్పానిపి గహితానీతి దట్ఠబ్బాని. తానిపి హి విపస్సనాపాదకాని నిబ్బేధభాగియాని చ హోన్తీతి వత్తుం వట్టతి తన్నిన్నభావసబ్భావతో. యదగ్గేన హి నిబ్బాననిన్నతా, తదగ్గేన ఫలనిన్నతాపి సియా. ‘‘కుదాస్సు నామాహం తదాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’’న్తి (మ. ని. ౧.౪౬౫) ఆదివచనమ్పేతస్స అత్థస్స సాధకం.
వోస్సగ్గ-సద్దో పరిచ్చాగత్థో పక్ఖన్దనత్థో చాతి వోస్సగ్గస్స దువిధతా వుత్తా. వోస్సజ్జనఞ్హి పహానం, విస్సట్ఠభావేన నిరాసఙ్కపవతి చ, తస్మా విపస్సనాక్ఖణే తదఙ్గవసేన, మగ్గక్ఖణే సముచ్ఛేదవసేన పటిపక్ఖస్స పహానం వోస్సగ్గో, తథా విపస్సనాక్ఖణే తన్నిన్నభావేన, మగ్గక్ఖణే ఆరమ్మణకరణేన విస్సట్ఠసభావతో వోస్సగ్గోతి వేదితబ్బం. యథావుత్తేన పకారేనాతి తదఙ్గసముచ్ఛేదపకారేన తన్నిన్నతదారమ్మణకరణపకారేన చ. పుబ్బే వోస్సగ్గ-పదస్సేవ అత్థస్స వుత్తత్తా ఆహ ‘‘సకలేన వచనేనా’’తి. పరిణమన్తం విపస్సనాక్ఖణే, పరిణతం మగ్గక్ఖణే. పరిణామో నామ పరిపాకోతి ఆహ ‘‘పరిపచ్చన్తం పరిపక్కఞ్చా’’తి. పరిపాకో చ ఆసేవనలాభేన ఆహితసామత్థియస్స కిలేసస్స పరిచ్చజితుం నిబ్బానఞ్చ పక్ఖన్దితుం తిక్ఖవిసదసభావో. తేనాహ ‘‘అయఞ్హీ’’తిఆది. ఏస నయోతి య్వాయం ‘‘తదఙ్గవివేకనిస్సిత’’న్తిఆదినా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గే వుత్తో, సేసేసు ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గాదీసుపి ఏస నయోతి ఏవం తత్థ నేతబ్బన్తి అత్థో.
ఏవం ఆదికమ్మికానం బోజ్ఝఙ్గేసు అసమ్మోహత్థం మిస్సకనయం వత్వా ఇదాని నిబ్బత్తితలోకుత్తరబోజ్ఝఙ్గవసేన అత్థం విభావేతుం ‘‘ఇధ పనా’’తిఆది వుత్తం. ఇధ పనాతి ఇమస్మిం సబ్బాసవసుత్తన్తే. మగ్గో ఏవ వోస్సగ్గవిపరిణామీ భావనామగ్గస్స ఇధ అధిప్పేతత్తా. తఞ్చ ఖోతి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం. సముచ్ఛేదతోతి సముచ్ఛిన్దనతో.
దిట్ఠాసవస్స పఠమమగ్గవజ్ఝత్తా ‘‘తయో ఆసవా’’తి వుత్తం. తేపి అనపాయగమనీయా ఏవ వేదితబ్బా అపాయగమనీయానం దస్సనేనేవ పహీనత్తా. సతిపి సమ్బోజ్ఝఙ్గానం యేభుయ్యేన మగ్గభావే తత్థ తత్థ సమ్బోజ్ఝఙ్గసభావానం మగ్గధమ్మానం వసేన వుత్తమగ్గత్తయసమ్పయుత్తా బోజ్ఝఙ్గాతి పచ్చేకబోజ్ఝఙ్గే ‘‘బోజ్ఝఙ్గభావనాయా’’తి ఇమినా గణ్హన్తో ‘‘మగ్గత్తయసమ్పయుత్తాయా’’తి ఆహ.
భావనాపహాతబ్బఆసవవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨౮. థోమేన్తోతి ఆసవప్పహానస్స సుదుక్కరత్తా తాయ ఏవ దుక్కరకిరియాయ తం అభిత్థవన్తో. అస్సాతి పహీనాసవభిక్ఖునో. ఆనిసంసన్తి తణ్హాచ్ఛేదాదిదుక్ఖక్ఖయపరియోసానం ఉద్రయం. ఏతేహి పహానాదిసంకిత్తనేహి. ఉస్సుక్కం జనేన్తోతి ఏవం ధమ్మస్సామినాపి అభిత్థవనీయం మహానిసంసఞ్చ ఆసవప్పహానన్తి తత్థ ఆదరసహితం ఉస్సాహం ఉప్పాదేన్తో. దస్సనేనేవ పహీనాతి దస్సనేన పహీనా ఏవ. తేన వుత్తం ‘‘న అప్పహీనేసుయేవ పహీనసఞ్ఞీ’’తి.
సబ్బ-సద్దేన ఆసవానం, ఆసవసంవరానఞ్చ సమ్బన్ధవసేన దుతియపఠమవికప్పానం భేదో దట్ఠబ్బో. దస్సనాభిసమయాతి పరిఞ్ఞాభిసమయా పరిఞ్ఞాకిచ్చసిద్ధియా. తేనాహ ‘‘కిచ్చవసేనా’’తి, అసమ్మోహపటివేధేనాతి అత్థో. సముస్సయో కాయో, అత్తభావో వా.
అనవజ్జపీతిసోమనస్ససహితం చిత్తం ‘‘అత్తనో’’తి వత్తబ్బతం అరహతి అత్థావహత్తా, న తబ్బిపరీతం అనత్థావహత్తాతి పీతిసమ్పయుత్తచిత్తతం సన్ధాయాహ ‘‘అత్తమనాతి సకమనా’’తి. తేనాహ ‘‘తుట్ఠమనా’’తి. అత్తమనాతి వా పీతిసోమనస్సేహి గహితమనా. యస్మా పన తేహి గహితతా సమ్పయుత్తతావ, తస్మా వుత్తం ‘‘పీతిసోమనస్సేహి వా సమ్పయుత్తమనా’’తి. యదేత్థ అత్థతో న విభత్తం, తం వుత్తనయత్తా సువిఞ్ఞేయ్యత్తా చాతి వేదితబ్బం.
సబ్బాసవసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౩. ధమ్మదాయాదసుత్తవణ్ణనా
౨౯. తస్మా తం దస్సేత్వాతి యస్మా సుత్తన్తవణ్ణనా సుత్తనిక్ఖేపం దస్సేత్వా వుచ్చమానా పాకటా హోతి, యస్మా చస్స ధమ్మదాయాదసుత్తస్స అట్ఠుప్పత్తికో నిక్ఖేపో, తస్మా తం నిక్ఖేపం దస్సేత్వా, కథేత్వాతి అత్థో. లాభసక్కారేతి (సం. ని. టీ. ౨.౨.౬౩) లాభసక్కారసఙ్ఖాతాయ అట్ఠుప్పత్తియాతి కేచి, లాభసక్కారే వా అట్ఠుప్పత్తియాతి అపరే. యా హి లాభసక్కారనిమిత్తం తదా భిక్ఖూసు పచ్చయబాహుల్లికతా జాతా, తం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా భగవా ఇమం దేసేసీతి. యమకమహామేఘోతి హేట్ఠాఓలమ్బనఉపరిఉగ్గమనవసేన సతపటలో సహస్సపటలో యుగళమహామేఘో. తిట్ఠన్తి చేవ భగవతి కత్థచి నిబద్ధవాసం వసన్తే, చారికం పన గచ్ఛన్తే అనుబన్ధన్తి చ. భిక్ఖూనమ్పి యేభుయ్యేన కప్పసతసహస్సం తతో భియ్యోపి పూరితదానపారమిసఞ్చయత్తా తదా మహాలాభసక్కారో ఉప్పజ్జీతి వుత్తం ‘‘ఏవం భిక్ఖుసఙ్ఘస్సపీ’’తి.
సక్కతోతి సక్కారప్పతో. గరుకతోతి గరుకారప్పత్తో. మానితోతి బహుమతో మనసా పియాయితో చ. పూజితోతి మాలాదిపూజాయ చేవ చతుపచ్చయాభిపూజాయ చ పూజితో. అపచితోతి అపచాయనప్పత్తో. యస్స హి చత్తారో పచ్చయే సక్కత్వాపి అభిసఙ్ఖతే పణీతపణీతే ఉపనేన్తి, సో సక్కతో. యస్మిం గరుభావం పచ్చుపట్ఠపేత్వా తే దేన్తి, సో గరుకతో. యం మనసా పియాయన్తి బహుమఞ్ఞన్తి చ, సో బహుమతో. యస్స సబ్బమేతం పూజావసేన కరోన్తి, సో పూజితో. యస్స అభివాదనపచ్చుట్ఠానఞ్జలికమ్మాదివసేన పరమనిపచ్చకారం కరోన్తి, సో అపచితో. భగవతి భిక్ఖుసఙ్ఘే చ లోకో ఏవం పటిపన్నో. తేన వుత్తం ‘‘తేన ఖో పన…పే… పరిక్ఖారాన’’న్తి. లాభగ్గయసగ్గపత్తన్తి లాభస్స చ యసస్స చ అగ్గం ఉక్కంసం పత్తం.
పచ్చయా చీవరాదయో గరుకాతబ్బా ఏతేసన్తి పచ్చయగరుకా, ఆమిసచక్ఖుకాతి అత్థో. పచ్చయేసు గిద్ధా గధితా పచ్చయానం బహులభావాయ పటిపన్నాతి పచ్చయబాహులికా. భగవతోపి పాకటా అహోసి పకతిచారిత్తవసేనాతి అధిప్పాయో అఞ్ఞథా అపాకటస్సేవ అభావతో. ధమ్మసభావచిన్తావసేన పవత్తం సహోత్తప్పఞాణం ధమ్మసంవేగో, ఇధ పన సో భిక్ఖూనం లాభగరుతాధమ్మవసేన వేదితబ్బో. సమణధమ్మవుత్తీతి సమణధమ్మకరణం. సాతి ధమ్మదాయాదదేసనా. పటిబిమ్బదస్సనవసేన సబ్బకాయస్స దస్సనయోగ్గో ఆదాసోతి సబ్బకాయికఆదాసో.
పితు-దాయం, తేన దాతబ్బం, తతో లద్ధబ్బం అరహభావేన ఆదియన్తీతి దాయాదా, పుత్తా. తఞ్చ లోకే ఆమిసమేవ, సాసనే పన ధమ్మోపీతి తత్థ యం సావజ్జం అనియ్యానికఞ్చ, తం పటిక్ఖిపిత్వా, యం నియ్యానికం అనవజ్జఞ్చ, తత్థ భిక్ఖూ నియోజేన్తో భగవా అవోచ ‘‘ధమ్మదాయాదా మే, భిక్ఖవే, భవథ, మా ఆమిసదాయాదా’’తి. ధమ్మస్స మే దాయాదాతి మమ ధమ్మస్స ఓగాహినో, ధమ్మభాగభాగినోతి అత్థో. తథా హి వక్ఖతి ‘‘ధమ్మకోట్ఠాసస్సేవ సామినో’’తి (మ. ని. అట్ఠ.౧.౨౯). నిబ్బత్తితధమ్మోతి అసంకిలేసికానుత్తరాదిభావేన ధమ్మసామఞ్ఞతో నిద్ధారితధమ్మో. పరియాయేతి సభావతో పరివత్తేత్వా ఞాపేతి ఏతేనాతి పరియాయో, లేసో, లేసకారణం వా. తదభావతో నిప్పరియాయధమ్మో మగ్గప్పత్తియా అపాయపతనాదితో అచ్చన్తమేవ వారణతో. ఇతరో వుత్తవిపరియాయతో పరియాయధమ్మో అచ్చన్తం అపాయదుక్ఖవట్టదుక్ఖపాతనతో పరమ్పరాయ వారణతో. యథా హి లోకియం కుసలం దానసీలాది వివట్టం ఉద్దిస్స నిబ్బత్తితం, అయం తం అసమ్పాదేన్తమ్పి తం సమ్పాపకస్స ధమ్మస్స నిబ్బత్తకారణభావపరియాయేన పరియాయధమ్మో నామ హోతి, ఏవం తం వట్టం ఉద్దిస్స నిబ్బత్తితం, యం తణ్హాదీహి సవిసేసం ఆమసితబ్బతో ఆమిసన్తి లోకే పాకటం అచ్ఛాదనభోజనాది, తస్స, తంసదిసస్స చ ఫలవిసేసస్స నిమిత్తభావపరియాయేన పరియాయామిసన్తి వుచ్చతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యం పనిదం…పే… ఇదం పరియాయామిసం నామా’’తి.
‘‘సకలమేవ హిదం, ఆనన్ద, బ్రహ్మచరియస్స యదిదం కల్యాణమిత్తతా’’తి (సం. ని. ౫.౨, ౩) ఆదివచనతో సావకేహి అధిగతోపి లోకుత్తరధమ్మో సత్థుయేవాతి వత్తబ్బతం అరహతీతి వుత్తం ‘‘నిప్పరియాయధమ్మోపి భగవతోయేవ సన్తకో’’తి. సావకానఞ్హి ధమ్మదిట్ఠిపచ్చయస్సపి యోనిసోమనసికారస్స విసేసపచ్చయో పరతోఘోసో చ తథాగతాధీనోతి తేహి పటివిద్ధోపి ధమ్మో ధమ్మస్సామినోయేవాతి వత్తుం యుత్తం. తేనాహ ‘‘భగవతా హీ’’తిఆది. తత్థ అనుప్పన్నస్స మగ్గస్సాతి కస్సపస్స భగవతో సాసనన్తరధానతో పభుతి యావ ఇమస్మా బుద్ధుప్పాదా అసమ్బోధవసేన న ఉప్పన్నస్స అరియమగ్గస్స. ఉప్పాదేతాతి నిబ్బత్తేతా. తం పనేతం మగ్గస్స భగవతో నిబ్బత్తనం, న పచ్చేకబుద్ధానం వియ ససన్తానేయేవ, అథ ఖో పరసన్తానేపీతి దస్సేతుం ‘‘అసఞ్జాతస్స మగ్గస్స సఞ్జనేతా,అనక్ఖాతస్స మగ్గస్స అక్ఖాతా’’తి వుత్తం. తయిదం మగ్గస్స ఉప్పాదనం సఞ్జాననఞ్చ అత్థతో జాననఞ్ఞేవ అసమ్మోహపటివేధభావతోతి వుత్తం ‘‘మగ్గఞ్ఞూ మగ్గవిదూ’’తి. అక్ఖానం పనస్స సుకుసలభావేనాతి వుత్తం ‘‘మగ్గకోవిదో’’తి. సత్థారా యథాగతం మగ్గం అనుగచ్ఛన్తీతి మగ్గానుగా భగవతో ఏవ తం మగ్గం సుట్ఠు అధిగమనతో. పచ్ఛా పరతో సమ్మా అను అను ఆగతా పటిపన్నాతి పచ్ఛా సమన్నాగతా.
జానం జానాతీతి జానితబ్బమేవ అభిఞ్ఞేయ్యాదిభేదం జానాతి ఏకన్తహితపటిపత్తితో. పస్సం పస్సతీతి తథా పస్సితబ్బమేవ పస్సతి. అథ వా జానం జానాతీతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన జానితబ్బం జానాతియేవ. న హి పదేసఞాణేన జానితబ్బం సబ్బం ఏకన్తతో జానాతి. పస్సం పస్సతీతి దిబ్బచక్ఖు పఞ్ఞాచక్ఖు ధమ్మచక్ఖు బుద్ధచక్ఖు సమన్తచక్ఖుసఙ్ఖాతేహి పఞ్చహి చక్ఖూహి పస్సితబ్బం పస్సతియేవ. అథ వా జానం జానాతీతి యథా అఞ్ఞే సవిపల్లాసా కామరూపపరిఞ్ఞావాదినో జానన్తాపి విపల్లాసవసేన జానన్తి, న ఏవం భగవా. భగవా పన పహీనవిపల్లాసత్తా జానన్తో జానాతియేవ, దిట్ఠిదస్సనస్స చ అభావా పస్సన్తో పస్సతియేవాతి అత్థో. చక్ఖుభూతోతి పఞ్ఞాచక్ఖుమయత్తా తస్స చ పత్తత్తా సత్తేసు చ తదుప్పాదనతో దస్సనపరిణాయకట్ఠేన లోకస్స చక్ఖు వియ భూతో. ఞాణభూతోతి ఏతస్స చ ఏవమేవ అత్థో దట్ఠబ్బో. ధమ్మా బోధిపక్ఖియా, బ్రహ్మా మగ్గో, తేహి ఉప్పన్నత్తా, తేసంవా పత్తత్తా అధిగతత్తా, లోకస్స చ తదుప్పాదనతో ‘‘ధమ్మభూతో,బ్రహ్మభూతో’’తి చ వేదితబ్బో. వత్తాతి చతుసచ్చధమ్మం వదతీతి వత్తా. చిరం సచ్చప్పటివేధం పవత్తేన్తో వదతీతి పవత్తా. అత్థస్స నిన్నేతాతి ధమ్మతాసఙ్ఖాతం పరమత్థం నిబ్బానఞ్చ నిద్ధారేత్వా దస్సేతా, పాపయితా వా. అమతస్స దాతాతి అమతం సచ్ఛికిరియం సత్తేసు ఉప్పాదేన్తో అమతం దదాతీతి అమతస్స దాతా. బోధిపక్ఖియధమ్మానం తదాయత్తభావతో ధమ్మస్సామీ.
‘‘యా చ నిబ్బానసమ్పత్తి, సబ్బమేతేన లబ్భతి;
సుఖో విపాకో పుఞ్ఞానం, అధిప్పాయో సమిజ్ఝతి. (పేటకో. ౨౩);
నిబ్బానపటిసంయుత్తో, సబ్బసమ్పత్తిదాయకో’’తి –
ఏవమాదిం భగవతో వచనం సుత్వా ఏవ భిక్ఖూ దానాదిపుఞ్ఞానం వివట్టసన్నిస్సయతం జానన్తి, న అఞ్ఞథాతి వుత్తం ‘‘పరియాయధమ్మోపి…పే… పటిలభతీ’’తి. ‘‘ఏదిసం పరిభుఞ్చితబ్బ’’న్తి కప్పియస్స చ చీవరాదిపచ్చయస్స భగవతో వచనేన వినా పటిగ్గహోపి భిక్ఖూనం న సమ్భవతి, కుతో పరిభోగోతి ఆహ ‘‘నిప్పరియాయామిసమ్పీ’’తిఆది.
పరియాయామిసస్స భగవతో సన్తకభావో పరియాయధమ్మస్స తబ్భావేనేవ దీపితో. తదేవ సామిభావం దస్సేన్తోతి సమ్బన్ధో. తస్మాతి అత్తాధీనపటిలాభపటిగ్గహతాయ అత్తనో సన్తకత్తా చ. తత్థాతి తస్మిం ధమ్మామిసే.
పచ్చయా చీవరాదయో పరమా పాపుణితబ్బభావేన ఉత్తమమరియాదా ఏతస్స న ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అప్పిచ్ఛతాదయో చాతి పచ్చయపరమో, లాభగరూతి అత్థో. తణ్హుప్పాదేసూతి ‘‘చీవరహేతు వా, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతి, పిణ్డపాతసేనాసనఇతిభవాభవహేతు వా, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౧౧; అ. ని. ౪.౯; ఇతివు. ౧౦౫) ఏవం వుత్తేసు చతూసు తణ్హుప్పత్తికోట్ఠాసేసు. అప్పిచ్ఛతాసన్తుట్ఠిసల్లేఖపవివేకాదయో అప్పిచ్ఛతాదయో.
తత్థాతి తస్మిం ఓవాదే, తేసు వా ధమ్మపటిగ్గాహకేసు భిక్ఖూసు. భవిస్సతి వా యేసం తత్థాతి యోజనా. ఇమస్మిం పక్ఖే తత్థాతి తస్మిం ఓవాదే ఇచ్చేవ అత్థో దట్ఠబ్బో. అధిప్పాయో ఆమిసదాయాదతాయ ఉప్పజ్జనకఅనత్థానుప్పాదస్స ధమ్మదాయాదతాయ ఉప్పజ్జనకఅట్ఠుప్పత్తియా చ ఆకఙ్ఖా. తేనాహ ‘‘పస్సతీ’’తిఆది. తత్థ ఆమిసే ఉపక్ఖలితానన్తి ఆమిసహేతు విప్పటిపన్నానం. అతీతకాలేతి కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే. కపిలస్స భిక్ఖునో వత్థు కపిలసుత్తేన, ‘‘సఙ్ఘాటిపిఆదిత్తా హోతీ’’తిఆదినా లక్ఖణసుత్తేన (సం. ని. ౨.౨౧౮) చ విభావేతబ్బం. ఆమిసగరుకో అప్పగ్ఘభావేన కూటకహాపణో వియ నిత్తేజో సమణతేజేన అనుజ్జలతో నిబ్బుతఙ్గారో వియ నిప్పభో చ హోతీతి యోజనా. తతోతి పచ్చయగరుకభావతో. వివత్తితచిత్తోతి వినివత్తితమానసో, సల్లేఖవుత్తీతి అత్థో.
ధమ్మదాయాదాతి ఏత్తావతా అన్తోగధావధారణం వచనన్తి తేన అవధారణేన నివత్తితమత్థం విభావేతుం ‘‘మా ఆమిసదాయాదా’’తి పటిక్ఖేపో దస్సితో. తథేవ చ విభావేతుం అధిప్పాయానిసంసవిభావనేసుపి దస్సితో, తథా ఆదీనవవిభావనేన ధమ్మదాయాదతాపటిక్ఖేపో. అపదిసితబ్బాతి హేట్ఠా కత్వా వత్తబ్బాతి. ఆదియాతి ఏత్థ యస్మా ఆ-కారో మరియాదత్థో, తస్మా ధమ్మదాయాదతావిధురేన ఆమిసదాయాదభావేన హేతుభూతేన, కరణభూతేన వా ఆదియం వివేచనం విఞ్ఞూహి విసుం కరణం వవత్థానస్స హోతీతి ఆహ ‘‘విసుం కాతబ్బా’’తి. తేనాహ ‘‘విఞ్ఞూహి గారయ్హా భవేయ్యాథాతి వుత్తం హోతీ’’తి.