౫. అనఙ్గణసుత్తవణ్ణనా

౫౭. ఆయస్మా సారిపుత్తోతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో, ఏవమాదికన్తి అత్థో. తేన ‘‘భిక్ఖూ ఆమన్తేసీ’’తిఆదికం సబ్బం సుత్తం సఙ్గణ్హాతి. తేనాహ ‘‘అనఙ్గణసుత్త’’న్తి. తస్స కో నిక్ఖేపో? అత్తజ్ఝాసయో. పరేహి అనజ్ఝిట్ఠోయేవ హి మహాథేరో ఇమం దేసనం ఆరభి. కేచి పనాహు ‘‘ఏకచ్చే భిక్ఖూ సంకిలిట్ఠచిత్తే దిస్వా తేసం చిత్తసంకిలేసప్పహానాయ చేవ ఏకచ్చానం ఆయతిం అనుప్పాదనాయ చ అయం దేసనా ఆరద్ధా’’తి. ఏవం సబ్బసుత్తేసూతి యథా ఏత్థ అనఙ్గణసుత్తే, ఏవం ఇతో పరేసూతి సబ్బేసుపి సుత్తేసు అనుత్తానఅపుబ్బపదవణ్ణనా ఏవ కరీయతి. తేనాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది. గణనపరిచ్ఛేదోతి గణనేన పరిచ్ఛిన్దనం. ఇదఞ్హి అప్పరజక్ఖమహారజక్ఖతావసేన దువిధే సత్తే పచ్చేకం అత్థఞ్ఞుతానత్థఞ్ఞుతావసేన ద్విధా కత్వా ‘‘చత్తారో’’తి అనవసేసపరియాదానం. వజ్జీపుత్తకాదయో వియ పుగ్గలవాదీతి న గహేతబ్బం లోకసమఞ్ఞానుసారేన అత్థం పటివిజ్ఝితుం సమత్థానం వసేన దేసనాయ ఆరద్ధత్తా, అయఞ్చ దేసనానయో సత్థు నిస్సాయ ఏవాతి దస్సేన్తో ‘‘అయఞ్హీ’’తిఆదిమాహ.

సమ్ముతిపరమత్థదేసనాకథావణ్ణనా

తత్థ (అ. ని. టీ. ౧.౧.౧౭౦) సమ్ముతియా దేసనా సమ్ముతిదేసనా, పరమత్థస్స దేసనా పరమత్థదేసనా. తత్థాతి సమ్ముతిపరమత్థదేసనాసు, న సమ్ముతిపరమత్థేసు. తేనాహ ‘‘ఏవరూపా సమ్ముతిదేసనా, ఏవరూపా పరమత్థదేసనా’’తి. తత్రిదం సమ్ముతిపరమత్థానం లక్ఖణం – యస్మిం భిన్నే, బుద్ధియా అవయవవినిబ్భోగే వా కతే న తంసమఞ్ఞా, సా ఘటపటాదిప్పభేదా సమ్ముతి, తబ్బిపరియాయతో పరమత్థో. న హి కక్ఖళఫుసనాదిసభావే అయం నయో లబ్భతి, తత్థ రూపాదిధమ్మం సమూహసన్తానవసేన పవత్తమానం ఉపాదాయ పుగ్గలవోహారోతి ఆహ ‘‘పుగ్గలోతి సమ్ముతిదేసనా’’తి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఉప్పాదవయవన్తో సభావధమ్మా న నిచ్చాతి ఆహ ‘‘అనిచ్చన్తి పరమత్థదేసనా’’తి. ఏస నయో సేసపదేసుపి. నను ఖన్ధదేసనాపి సమ్ముతిదేసనావ. ఖన్ధట్ఠో హి రాసట్ఠో, కోట్ఠాసట్ఠో వాతి? సచ్చమేతం, అయం పన ఖన్ధసమఞ్ఞా ఫస్సాదీసు తజ్జాపఞ్ఞత్తి వియ పరమత్థసన్నిస్సయా తస్స ఆసన్నతరా, పుగ్గలసమఞ్ఞాదయో వియ న దూరేతి పరమత్థసఙ్గహతా వుత్తా, ఖన్ధసీసేన వా తదుపాదానా సభావధమ్మా ఏవ గహితా. నను చ సభావధమ్మా సబ్బేపి సమ్ముతిముఖేనేవ దేసనం ఆరోహన్తి, న సముఖేనాతి సబ్బాపి దేసనా సమ్ముతిదేసనావ సియాతి? నయిదమేవం దేసేతబ్బధమ్మవిభాగేన దేసనావిభాగస్స అధిప్పేతత్తా, న చ సద్దో కేనచి పవత్తినిమిత్తేన వినా అత్థం పకాసేతీతి.

సమ్ముతివసేన దేసనం సుత్వాతి ‘‘ఇధేకచ్చో పుగ్గలో అత్తన్తపో హోతి అత్తపరితాపానుయోగమనుయుత్తో’’తిఆదినా (మ. ని. ౨.౪౧౩; పు. ప. ౧౦.౨౫ మాతికా) సమ్ముతిముఖేన పవత్తితం దేసనం సుతమయఞాణుప్పాదనవసేన సుత్వా. అత్థం పటివిజ్ఝిత్వాతి తదనుసారేన చతుసచ్చసఙ్ఖాతం అత్థం సహ విపస్సనాయ మగ్గేన పటివిజ్ఝిత్వా. మోహం పహాయాతి తదేకట్ఠేహి కిలేసేహి సద్ధిం అనవసేసం మోహం పజహిత్వా. విసేసన్తి నిబ్బానసఙ్ఖాతం అరహత్తసఙ్ఖాతఞ్చ విసేసం. తేసన్తి తాదిసానం వినేయ్యానం. పరమత్థవసేనాతి ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియానీ’’తిఆదినా (సం. ని. ౫.౪౭౨-౪౭౪) పరమత్థధమ్మవసేన. సేసం అనన్తరనయే వుత్తసదిసమేవ. తత్థాతి తస్సం సమ్ముతివసేన పరమత్థవసేన చ దేసనాయం. దేసభాసాకుసలోతి నానాదేసభాసాసు కుసలో. తిణ్ణం వేదానన్తి నిదస్సనమత్తం, తిణ్ణం వేదానం సిప్పగన్థానమ్పీతి అధిప్పాయో సిప్పుగ్గహణఞ్హి పరతో వక్ఖతి. సిప్పాని వా వేదన్తోగధే కత్వా ‘‘తిణ్ణం వేదాన’’న్తి వుత్తం. కథేతబ్బభావేన ఠితాని, న కత్థచి సన్నిహితభావేనాతి వేదానమ్పి కథేతబ్బభావేనేవ అవట్ఠానం దీపేన్తో ‘‘గుయ్హా తయీ నిహితా గయ్హతీ’’తి మిచ్ఛావాదం పటిక్ఖిపతి. నానావిధా దేసభాసా ఏతేసన్తి నానాదేసభాసా.

పరమో ఉత్తమో అత్థో పరమత్థో, ధమ్మానం యథాభూతసభావో. లోకసఙ్కేతమత్తసిద్ధా సమ్ముతి. యది ఏవం కథం సమ్ముతికథాయ సచ్చతాతిఆహ ‘‘లోకసమ్ముతికారణా’’తి, లోకసమఞ్ఞం నిస్సాయ పవత్తనతో. లోకసమఞ్ఞాయ హి అభినివేసేన వినా ఞాపనా ఏకచ్చస్స సుతస్స సావనా వియ న ముసా అనతిధావితబ్బతో తస్సా. తేనాహ భగవా ‘‘జనపదనిరుత్తిం నాభినివేసేయ్య, సమఞ్ఞం నాతిధావేయ్యా’’తి (మ. ని. ౩.౩౩౨). ధమ్మానన్తి సభావధమ్మానం. భూతకారణాతి యథాభూతసభావం నిస్సాయ పవత్తనతో. సమ్ముతిం వోహరన్తస్సాతి ‘‘పుగ్గలో సత్తో’’తిఆదినా లోకసమఞ్ఞం కథేన్తస్స.

హిరోత్తప్పదీపనత్థన్తి లోకపాలనకిచ్చే హిరోత్తప్పధమ్మే కిచ్చతో పకాసేతుం. తేసఞ్హి కిచ్చం సత్తసన్తానేయేవ పాకటం హోతీతి పుగ్గలాధిట్ఠానాయ కథాయ తం వత్తబ్బం. ఏస నయో సేసేసుపి. యస్మిఞ్హి చిత్తుప్పాదే కమ్మం ఉప్పన్నం, తంసన్తానే ఏవ తస్స ఫలస్స ఉప్పత్తి కమ్మస్సకతా. ఏవఞ్హి కతవిఞ్ఞాణనాసో అకతాగమో వా నత్థీతి సా పుగ్గలాధిట్ఠానాయ ఏవ కథాయ దీపేతబ్బా. తేహి సత్తేహి కాతబ్బా పుఞ్ఞాదికిరియా పచ్చత్తపురిసకారోపి సన్తానవసేన నిప్ఫాదేతబ్బతో పుగ్గలాధిట్ఠానాయ ఏవ కథాయ దీపేతబ్బో.

ఆనన్తరియదీపనత్థన్తి చుతిఅనన్తరం ఫలం అనన్తరం నామ, తస్మిం అనన్తరే నియుత్తాని, తన్నిబ్బత్తనేన అనన్తరకరణసీలాని, అనన్తరపయోజనాని వాతి ఆనన్తరియాని, మాతుఘాతాదీని, తేసం దీపనత్థం. తానిపి హి సన్తానవసేన నిప్ఫాదేతబ్బతో ‘‘మాతరం జీవితా వోరోపేతీ’’తిఆదినా (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౩) పుగ్గలాధిట్ఠానాయ ఏవ కథాయ దీపేతబ్బాని, తథా ‘‘సో మేత్తాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౫౫౬; ౩.౩౦౮; మ. ని. ౧.౭౭; ౨.౩౦౯; ౩.౨౩౦; విభ. ౬౪౨, ౬౪౩) ‘‘సో అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి ఏకమ్పి జాతి’’న్తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౨౪౪, ౨౪౫; మ. ని. ౧.౧౪౮, ౩౮౪, ౪౩౧; పారా. ౧౨) ‘‘అత్థి దక్ఖిణా దాయకతో విసుజ్ఝతి, నో పటిగ్గాహకతో’’తిఆదినా (మ. ని. ౩.౩౮౧) చ పవత్తా బ్రహ్మవిహారపుబ్బేనివాసదక్ఖిణావిసుద్ధికథా పుగ్గలాధిట్ఠానాయ ఏవ కథాయ దీపేతబ్బా సత్తసన్తానవిసయత్తా. ‘‘అట్ఠ పురిసపుగ్గలా (సం. ని. ౧.౨౪౯), న సమయవిముత్తో పుగ్గలో’’తిఆదినా (పు. ప. ౧) చ పరమత్థం కథేన్తోపి లోకసమ్ముతియా అప్పహానత్థం పుగ్గలకథం కథేసి. ఏతేన వుత్తావసేసాయ కథాయ పుగ్గలాధిట్ఠానభావే పయోజనం సామఞ్ఞవసేన సఙ్గహితన్తి దట్ఠబ్బం. కామఞ్చేతం సబ్బం అపరిఞ్ఞాతవత్థుకానం వసేన వుత్తం, పరిఞ్ఞాతవత్థుకానమ్పి పన ఏవం దేసనా సుఖావహా హోతి.

మహాజనోతి లోకియమహాజనో. న జానాతి ఘనవినిబ్భోగాభావేన ధమ్మకిచ్చస్స అసల్లక్ఖణేన. తత్థ ‘‘కిం నామేతం, కథం నామేత’’న్తి సంసయపక్ఖన్దతాయ సమ్మోహం ఆపజ్జతి. విరుద్ధాభినివేసితాయ పటిసత్తు హోతి. జానాతి చిరపరిచితత్థా వోహారకథాయ. తతో ఏవ న సమ్మోహమాపజ్జతి, న పటిసత్తు హోతి.

నప్పజహన్తి వోహారముఖేన పరమత్థస్స దీపనతో. సమఞ్ఞాగహణవసేన లోకేన ఞాయతి సమఞ్ఞాయతి వోహరీయతీతి లోకసమఞ్ఞా, తాయ లోకసమఞ్ఞాయ. తస్స తస్స అత్థస్స విభావనే లోకేన నిచ్ఛితం, నియతం వా వుచ్చతి వోహరీయతీతి లోకనిరుత్తి, తస్సం లోకనిరుత్తియం. తథా లోకేన అభిలపీయతీతి లోకసమఞ్ఞతాయ లోకాభిలాపో, తస్మిం లోకాభిలాపే ఠితాయేవ అప్పహానతో. పుగ్గలవాదినో వియ పరమత్థవసేన అగ్గహేత్వా.

సన్తోతి ఏత్థ సన్తసద్దో ‘‘దీఘం సన్తస్స యోజన’’న్తిఆదీసు (ధ. ప. ౭౦) కిలన్తభావే ఆగతో, ‘‘అయఞ్చ వితక్కో అయఞ్చ విచారో సన్తా హోన్తి సమితా’’తిఆదీసు (విభ. ౫౭౬) నిరుద్ధభావే ఆగతో, ‘‘అధిగతో ఖో మ్యాయం ధమ్మో గమ్భీరో దుద్దసో దురనుబోధో సన్తో పణీతో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౬౭; మ. ని. ౧.౨౮౧; ౨.౩౩౭; సం. ని. ౨.౧౭౨; మహావ. ౭) సన్తఞాణగోచరతాయ, ‘‘ఉపసన్తస్స సదా సతిమతో’’తిఆదీసు (ఉదా. ౨౭) కిలేసవూపసమే, ‘‘సన్తో హవే సబ్భి పవేదయన్తీ’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౧౫) సాధూసు, ‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, మహాచోరా సన్తో సంవిజ్జమానా’’తిఆదీసు (పారా. ౧౯౫) అత్థిభావే, ఇధాపి అత్థిభావేయేవ. సో చ పుగ్గలసమ్బన్ధేన వుత్తత్తా లోకసమఞ్ఞావసేనాతి దస్సేన్తో ‘‘లోకసఙ్కేతవసేన అత్థీ’’తి ఆహ. అత్థీతి చేతం నిపాతపదం దట్ఠబ్బం ‘‘అత్థి ఇమస్మిం కాయే కేసా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౭౩-౩౭౪; మ. ని. ౧.౧౧౦; ౩.౧౫౪; అ. ని. ౬.౨౯; ౧౦.౬౦) వియ. సంవిజ్జమానాతి పదస్స అత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఉపలబ్భమానా’’తి ఆహ. యఞ్హి సంవిజ్జతి, తం ఉపలబ్భతీతి. అఙ్గన్తి ఏతేహి తంసమఙ్గిపుగ్గలా నిహీనభావం గచ్ఛన్తీతి అఙ్గణాని, రాగాదయో. అఞ్జతి మక్ఖేతీతి అఙ్గణం, మలాది. అఞ్జేతి తత్థ ఠితం అహున్దరతాయ అభిబ్యఞ్జేతీతి అఙ్గణం, వివటో భూమిపదేసో. దోసాదీనం పవత్తిఆకారవిసేసతాయ నానప్పకారా బహులప్పవత్తియా తిబ్బకిలేసా. పాపకానన్తి లామకానం. అకుసలానన్తి అకోసల్లసమ్భూతానం. ఇచ్ఛావచరానన్తి ఇచ్ఛావసేన పవత్తానం. సహ అఙ్గణేనాతి అఙ్గణన్తి లద్ధనామేన యథావుత్తకిలేసేన సహ వత్తతి.

అత్థీతిపి న జానాతి తాదిసస్స యోనిసోమనసికారస్స అభావా. యేసం కిలేసానం అత్థితా, తేసం సప్పటిభయతా విసేసతో జానితబ్బాతి దస్సేతుం ‘‘ఇమే కిలేసా నామా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ కక్ఖళాతి ఫరుసా. వాళాతి కురురా. న గహితబ్బాతి న ఉప్పాదేతబ్బా. యాథావసరసతోతి యథాభూతసభావతో. ఏవఞ్చాతి ‘‘ఇమే కిలేసా నామా’’తిఆదినా వుత్తప్పకారేన. యేన వా తేన వాతి నవకమ్మేసు వా పరియత్తిధుతఙ్గాదీసు వా యేన వా తేన వా. తత్రాతి నిద్ధారణే భుమ్మం. తం పన నిద్ధారణం సఙ్గణానఙ్గణసముదాయతోతి దస్సేన్తో ‘‘చతూసు పుగ్గలేసూ’’తి వత్వా పున తదేకదేసతో దస్సేన్తో ‘‘తేసు వా ద్వీసు సాఙ్గణేసూ’’తి ఆహ. తఞ్హి ద్వయం పఠమం హీనసేట్ఠభావేన నిద్ధారీయతి పఠమం ఉద్దిట్ఠత్తా. నిద్ధారణఞ్హి క్వచి కుతోచి కేనచి హోతీతి.

౫౮. కిఞ్చాపి అఞ్ఞత్థ ‘‘జనకో హేతు, పరిగ్గాహతో పచ్చయో, అసాధారణో హేతు, సాధారణో పచ్చయో, సభాగో హేతు, అసభాగో పచ్చయో, పుబ్బకాలికో హేతు, సహప్పవత్తో పచ్చయో’’తిఆదినా హేతుపచ్చయా విభజ్జ వుచ్చన్తి, ఇధ పన ‘‘చత్తారో ఖో, భిక్ఖవే, మహాభూతా హేతూ, చత్తారో మహాభూతా పచ్చయా రూపక్ఖన్ధస్స పఞ్ఞాపనాయా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౮౫) వియ హేతుపచ్చయసద్దా సమానత్థాతి దస్సేతుం ‘‘ఉభయేనపి కారణమేవ పుచ్ఛతీ’’తి వుత్తం. తత్థ ఉభయేనాతి హేతుపచ్చయవచనద్వయేన. పుచ్ఛతి ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో దేసనం వడ్ఢేతుకామో. కిఞ్చాపీతి అనుజాననసమ్భావనత్థే నిపాతో. కిం అనుజానాతి? సమానేపి ద్విన్నం సాఙ్గణభావే తస్సా పజాననాప్పజాననహేతుకతం తేసం సేట్ఠహీనతం. కిం సమ్భావేతి? థేరస్స విచిత్తపటిభానతాయ నానాహేతూపమాహి అలఙ్కత్వా యథాపుచ్ఛితస్స అత్థస్స పాకటకరణం. తేనాహ ‘‘నప్పజానాతీ’’తిఆది. హేతు చేవ పచ్చయో చ సేట్ఠహీనభావే. తథాఅక్ఖాతబ్బతాపి హి తేసం తన్నిమిత్తా ఏవాతి.

౫౯. తన్తి తేసం ద్విన్నం పుగ్గలానం హీనసేట్ఠతాయ కారణం. ఓపమ్మేహి పాకటతరం కత్వా దస్సేతుం. ఏతన్తి సుత్తే అనన్తరం వుచ్చమానం వీరియారమ్భాభావేన అఙ్గణస్స అప్పహానం. తేనాహ ‘‘న ఛన్దం…పే… సన్ధాయాహా’’తి. కత్తుకమ్యతాఛన్ధన్తి కత్తుకమ్యతాసఙ్ఖాతం అఙ్గణస్స పహాతుకమ్యతావసేన ఉప్పజ్జనకకుసలధమ్మచ్ఛన్దం. న జనేస్సతీతి న ఉప్పాదేస్సతి. కుసలో వాయామో నామ ఛన్దతో బలవాతి ఆహ ‘‘తతో బలవతరం వాయామం న కరిస్సతీ’’తి, ఛన్దమ్పి అనుప్పాదేన్తో కథం తజ్జం వాయామం కరిస్సతీతి అధిప్పాయో. థామగతవీరియం ఉస్సోళ్హీభావప్పత్తం దళ్హం వీరియం. సాఙ్గణగ్గహణేనేవ అఙ్గణానం కిలేసవత్థుతాయ చిత్తస్స సంకిలిట్ఠతాయ సద్ధాయ పున సంకిలిట్ఠగ్గహణం సవిసేసం కిలిట్ఠభావవిభావనన్తి ఆహ ‘‘సుట్ఠుతరం కిలిట్ఠచిత్తో’’తి. మలినచిత్తోతిఆదీసుపి ‘‘తేహియేవా’’తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. ఉక్ఖలిపుచ్ఛనచోళకస్స వియ వసాపీతపిలోతికా వియ చ దుమ్మోచనీయభావేన మలగ్గహణం మలీనతా, పీళనం హింసనం అవిప్ఫారికతాకరణం విబాధనం దరథపరిళాహుప్పాదనేన పరిదహనం ఉపతాపనం, కాలన్తి కాలనం, యథాగహితస్స అత్తభావస్స ఖేపనం ఆయుక్ఖయన్తి అత్థో. కరిస్సతీతి పవత్తేస్సతి, పాపుణిస్సతీతి వుత్తం హోతి. తథాభూతో చ పాణం చజిస్సతి నామాతి ఆహ ‘‘మరిస్సతీ’’తి.

సేయ్యథాపీతి ఉపమానిదస్సనే నిపాతో. తదత్థం దస్సేన్తో ‘‘యథా నామా’’తి ఆహ. పంసుఆదినాతి ఆది-సద్దేన జల్లాదీనం సఙ్గహో, ఘంసనాదీహీతి ఆది-సద్దేన ఛారికాపరిమజ్జనాదీనం సఙ్గహోతి. ‘‘అభిరూపాయ కఞ్ఞా దాతబ్బా’’తిఆదీసు వియ అన్తరేనపి అతిసయత్థబోధకసద్దేన అతిసయత్థో ఞాయతీతి ఆహ ‘‘మలగ్గహితతరాతి వుత్తం హోతీ’’తి. పటిపుచ్ఛావచనన్తి అనుమతిపుచ్ఛావిసేసో. ఏవం కరియమానాతి అపరిభోగ-అపరియోదపనరజోపథనిక్ఖిపనేహి కిలిట్ఠభావం ఆపాదియమానా. ఓపమ్మం సమ్పటిపాదేన్తోతి యథూపనీతం ఉపమం ఉపమేయ్యత్థేన సమం కత్వా పటిపాదేన్తో, సంసన్దేన్తోతి అత్థో. సాఙ్గణో పుగ్గలోతి సాఙ్గణో తస్మిం అత్తభావే అసుజ్ఝనకపుగ్గలో. ఆపణాదితో కులఘరం ఆనీతస్స మలగ్గహితకంసభాజనస్స తత్థ లద్ధబ్బాయ విసుద్ధియా అలాభతో యథా అనుక్కమేన సంకిలిట్ఠతరభావో, ఏవం ఘరతో నిక్ఖన్తస్స పుగ్గలస్స పబ్బజ్జాయ లద్ధబ్బాయ విసుద్ధియా అలాభతో అనుక్కమేన సంకిలిట్ఠతరభావోతి దస్సేన్తో ‘‘సంకిలిట్ఠకంసపాతియా’’తిఆదిమాహ. సంకిలిట్ఠతరభావో చ నామ పబ్బజితస్స ఆజీవవిపత్తివసేన వా సియా ఆచారదిట్ఠిసీలవిపత్తీసు అఞ్ఞతరవసేన వాతి తం సబ్బం సఙ్గహేత్వా దస్సేతుం ‘‘తస్స పుగ్గలస్సా’’తిఆది వుత్తం. పాచిత్తియవీతిక్కమనగ్గహణేన హి ఏకచ్చదిట్ఠివిపత్తియాపి సఙ్గహో హోతీతి. ఏత్థ ఠితస్సాతి ఏతిస్సం ఆజీవవిపత్తియం ఠితస్స. ఇమినా నయేన సేసేసుపి యథారహం వత్తబ్బం. సబ్బపరిససాధారణా మహాథేరస్స దేసనా, తస్మా గహపతివసేనపి యోజేతబ్బం. తత్థ ఉక్కంసగతసంకిలిట్ఠతరభావం దస్సేన్తో ‘‘మాతుఘాతాదిఆనన్తరియకరణ’’న్తి ఆహ. అవిసోధేత్వాతి యథా అత్తనో సీలే వా దిట్ఠియా వా విసుద్ధి హోతి, ఏవం కిలేసమలినచిత్తసన్తానం అవిసోధేత్వా.

భబ్బపుగ్గలోతి ఉపనిస్సయాదిసమ్పత్తియా తస్మిం అత్తభావే విసుద్ధపుగ్గలో. ఆదిం కత్వాతి ఇమినా ధోవనఘంసనాదీహి పరియోదపనం ఆదిమన్తం కత్వా వదతి. సుద్ధట్ఠానం యత్థ వా న రజేన ఓకిరీయతి. దణ్డకమ్మం కత్వాతి ‘‘ఏత్తకా ఉదకా, వాలుకా వా ఆనేతబ్బా’’తి దణ్డకమ్మం కత్వా. ఏత్థ ఠితస్సాతి పరిసుద్ధే సీలే ఠితస్స. సమ్మావత్తపటిపత్తిసీలేహి సీలవిసుద్ధి దస్సితా. వత్తపటిపత్తియాపి హి అఙ్గణానం విక్ఖమ్భనం సియా. తథా హిస్సా సంకిలిట్ఠకంసపాతియా పరిసుద్ధపరియోదాతభావో ఉపమాభావేన వుత్తో. పన్తసేనాసనవాసో కిలేసవిక్ఖమ్భనం కిలేసానం తదఙ్గనివారణం. సోతాపత్తిఫలాధిగమో…పే… అరహత్తసచ్ఛికిరియాతి సత్తసుపి ఠానేసు ‘‘పరిసుద్ధపరియోదాతభావో వియా’’తి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. పబ్బజితస్స హి విసుద్ధి నామ హేట్ఠిమన్తేన సీలవిసుద్ధియా వా సియా కమ్మట్ఠానానుయోగవసేన వివేకవాసేన ఝానస్సాధిగమేన వా విపస్సనాభావనాయ వా సామఞ్ఞఫలాధిగమేన వాతి.

రాగట్ఠానియన్తి రాగుప్పత్తిహేతుభూతం. విసభాగారమ్మణం సన్ధాయ వదతి ‘‘ఇట్ఠారమ్మణ’’న్తి. తస్మిన్తి ఇట్ఠారమ్మణే. విపన్నస్సతీతి ముట్ఠస్సతి. తం నిమిత్తన్తి సుభనిమిత్తం. ఆవజ్జిస్సతీతి అయోనిసో ఆవజ్జిస్సతి. సయమేవ అఞ్ఞేన అవోమిస్సో. కుసలవారపచ్ఛిన్దనమేవ చేత్థ అనుద్ధంసనం దట్ఠబ్బం. సేసన్తి ‘‘సాఙ్గణో సంకిలిట్ఠచిత్తో’’తిఆది. వుత్తనయానుసారేనాతి పఠమవారే వుత్తనయానుసారేన. సబ్బన్తి మాతుఘాతాదిఆనన్తరియకరణపరియోసానం సబ్బం ఉపమాసంసన్దనవచనం.

అతివిరహాభావతోతి సతిసమ్మోసాభావతో, ఉపట్ఠితస్సతి భావతోతి అత్థో. సేసన్తి ‘‘సో అరాగో’’తిఆది. ‘‘ధోవనఘంసనసణ్హఛారికాపరిమజ్జనాదీహీ’’తిఆదినా దుతియవారానుసారేన. ‘‘కో ను ఖో’’తిఆది పుచ్ఛావసేన ఆగతం, ఇదం నిగమనవసేనాతి అయమేవ విసేసో.

౬౦. అఙ్గణన్తి తత్థ తత్థ నామతో ఏవ విభావితం, న పన సభావతో, పభేదతో వాతి సభావాదితో విభావనం సన్ధాయాహ ‘‘నానప్పకారతో పాకటం కారాపేతుకామేనా’’తి. ఇచ్ఛాయ అవచరానన్తి ఇచ్ఛావసేన అవచరణానం. ఓతిణ్ణానన్తి చిత్తసన్తానం అనుపవిట్ఠానం. తే పన తత్థ పచ్చయవసేన నిబ్బత్తత్తా పవత్తా నామ హోన్తీతి ఆహ ‘‘పవత్తాన’’న్తి. నానప్పకారానన్తి విసయభేదేన పవత్తిఆకారభేదేన చ నానావిధానం. యేనకారణేన. న కేవలం లాభత్థికతా ఏవ, అథ ఖో పుఞ్ఞవన్తతా సక్కతగరుకతా చ ఏత్థ కారణభావేన గహేతబ్బాతి దస్సేన్తో ‘‘పకతియాపి చా’’తిఆదిమాహ. తేన లాభత్థికోపి న యో కోచి ఏవం చిత్తం ఉప్పాదేతి పుఞ్ఞవా సమ్భావనీయోతి దస్సేతి. థేరా అవజ్జపటిచ్ఛాదనభయేన మజ్ఝిమానం ఆరోచేన్తి, తథా మజ్ఝిమా నవకానం, నవకా పన అత్తనో నవకభావేన విఘాసాదాదీనం ఆరోచేన్తి ‘‘పస్సథ తుమ్హాకం థేరస్స కమ్మ’’న్తి. విఘాసాదాదయో నామ ‘‘ఈదిసస్స సన్తికే ఓవాదత్థం తుమ్హే ఆగతా’’తి భిక్ఖునీనం ఆరోచేన్తి. న చ మం భిక్ఖూ జానేయ్యున్తి న చ వత మం భిక్ఖూ జానేయ్యుం, అహో వత మం భిక్ఖూ న జానేయ్యున్తి యోజనా. ఠానం ఖో పనేతన్తి ఏత్థ ఖో-సద్దో అవధారణత్థో, పన-సద్దో వచనాలఙ్కారోతి ఆహ ‘‘అత్థియేవా’’తి. పుబ్బే ఇచ్ఛుప్పాదవారవణ్ణనాయ వుత్తనయేన. ఇతి-సద్దో ఇధ ఆసన్నకారణత్థోతి తం దస్సేన్తో ‘‘ఇమినా కారణేనా’’తి ఆహ. ఇదఞ్చ కోపఅప్పచ్చయానమేవ గహణం. తాదిసానన్తి కోపఅప్పచ్చయాధిభూతానన్తి అధిప్పాయో.

అనురహోతి అనురూపే రహసి. ఏవమేవ హి అత్థం దస్సేతుం ‘‘విహారపచ్చన్తే’’తిఆది వుత్తం. పురిమసదిసమేవాతి ‘‘లాభత్థికో హీ’’తిఆదినా వుత్తేన పురిమేన యోజనానయేన సదిసమేవ.

చోదనాయ పటిపుగ్గలభావో, చోదనా చ ఆపత్తియాతి చుదితకేన చోదకస్స సమానభావో ఆపత్తిఆపన్నతాయాతి ఆహ ‘‘సమానోతి సాపత్తికో’’తి. సప్పటిపుగ్గలేనేవస్స చోదనిచ్ఛాయ కారణం విభావేతుం ‘‘అయ’’న్తిఆది వుత్తం. న చాయం సాపత్తికతాయ ఏవ సమానతం ఇచ్ఛతి, అథ ఖో అఞ్ఞథాపీతి దస్సేన్తో ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. అఞ్ఞేన వా పటిపుగ్గలేన సప్పటిపుగ్గలో. అయఞ్హి ‘‘సప్పటిపుగ్గలోవ మం చోదేయ్యా’’తి ఇచ్ఛతి ‘‘ఏవాహం తస్స పటిపుగ్గలేహి సద్ధిం ఏకజ్ఝాసయో హుత్వా తస్స ఉపరి కిఞ్చి వత్తుం కాతుం వా లభిస్సామీ’’తి మఞ్ఞమానో. ఇమస్మిం పన పక్ఖే నో అప్పటిపుగ్గలోతి నత్థి ఏతస్స పటిపుగ్గలోతి అప్పటిపుగ్గలోతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో.

‘‘అహో వతా’’తి ఇదం పదం దిస్సతీతి సమ్బన్ధో, ఇమస్స పుగ్గలస్స ఇచ్ఛాచారే ఠితత్తా భిక్ఖూనం ధమ్మం దేసేయ్యాతి వచనతో ‘‘తఞ్చ ఖో అనుమతిపుచ్ఛాయా’’తి వుత్తం. న హేస ‘‘సచ్చం కిర త్వం భిక్ఖూ’’తిఆదినా కిఞ్చి వీతిక్కమం ఉద్దిస్స భగవతా పుచ్ఛితబ్బతం ఇచ్ఛతి. నో మగ్గం వా ఫలం వా విపస్సనం వా అన్తరం కత్వాతి మగ్గభావనం వా ఫలసచ్ఛికిరియం వా సిఖాప్పత్తవిపస్సనానుయోగం వా నిరోధసమాపజ్జనం వా ఝానసమాపజ్జనమేవ వా అన్తరం కారణం కత్వా భగవతా అత్తానం పటిపుచ్ఛితబ్బం నో ఇచ్ఛతి. నిచ్చం అనిచ్చన్తిఆదినా అనుమతిగ్గహణవసేన పుచ్ఛితబ్బం ఇచ్ఛతి, ఉత్తానమేవ కత్వా పుచ్ఛితబ్బం ఇచ్ఛతీతి అత్థో. ఉపహరన్తే పస్సతీతి సమ్బన్ధో. అభబ్బట్ఠానభిక్ఖుతాయ నిహరిస్సన్తి సాసనతో.

తం సమ్పత్తిన్తి పరివారసమ్పత్తిఞ్చేవ భిక్ఖూహి కరియమానం సక్కారగరుకారసమ్పత్తిఞ్చ. గహేత్వా పరిభుఞ్జన్తి మయా సంవిభాగే కరియమానే. సయమేవ పఞ్ఞాయతీతి సయమేవ గన్త్వా భిక్ఖూనం పురతో అత్తానం దస్సేతి, పురతో వసన్తం పన భిక్ఖు పురక్ఖత్వా గచ్ఛన్తియేవాతి అధిప్పాయో.

దక్ఖిణోదకన్తి అగ్గతో ఉపనీయమానం దక్ఖిణోదకం. యతో ఏవ-కారో, తతో అఞ్ఞత్థ నియమో ఇచ్ఛితో. అవధారణత్థం వా ఏవ-కారగ్గహణన్తి కత్వా అహమేవ లభేయ్యన్తి అహం లభేయ్యమేవాతి ఏవమేతం అవధారణం దట్ఠబ్బన్తి అధిప్పాయేనాహ ‘‘అహమేవ లభేయ్యన్తి ఇచ్ఛా నాతిమహాసావజ్జా’’తి, అఞ్ఞథా యథారుతవసేన అవధారణే గయ్హమానే ‘‘న అఞ్ఞే లభేయ్యు’’న్తి అయమేవేత్థ అత్థో సియాతి. పాసాదికో హోతీతి ఇదం తస్స అగ్గాసనాదిపచ్చాసీసనాయ కారణదస్సనం.

అనుమోదనన్తి మఙ్గలామఙ్గలేసు అనుమోదనావసేన పవత్తేతబ్బధమ్మకథం. ఖణ్డానుమోదనన్తి అనుమోదనేకదేసం. ‘‘పుబ్బే అనుమోదితపుబ్బో అనుమోదతూ’’తి అవత్వా థేరేన వుత్తమత్తేయేవ.

తాదిసేసు ఠానేసూతి తాదిసేసు పేసలానం బహుస్సుతానం వసనట్ఠానేసు. సబ్బమ్పి రతిం పవత్తనతో సబ్బరత్తికాని. వినిచ్ఛయకుసలానన్తి అనేకవిహితేసు కఙ్ఖట్ఠానియేసు కఙ్ఖావినయనాయ తం తం పఞ్హానం వినిచ్ఛయే కుసలానం ఛేకానం. తేసు తేసు ధమ్మకథికేసు అజ్ఝిట్ఠేసు వారేన ధమ్మం కథేన్తేసు ‘‘అయం బ్యత్తో’’తి ధమ్మజ్ఝేసకేన అజ్ఝిట్ఠత్తా ఓకాసం అలభమానో.

సక్కచ్చఞ్చ కరేయ్యున్తి భిక్ఖూ యం మమ అభివాదనపచ్చుట్ఠానఞ్జలికమ్మసామీచికమ్మాదిం కరోన్తి. తం ఆదరేనేవ కరేయ్యుం, యఞ్చ మే పరిక్ఖారజాతం పటియాదేన్తి, తమ్పి సున్దరం సమ్మదేవ అభిసఙ్ఖతం కరేయ్యున్తి అత్థో. భారియన్తి పాసాణచ్ఛత్తం వియ గరుకాతబ్బం. ఏతం విధిన్తి ఏతం ‘‘సక్కరేయ్యు’’న్తిఆదినా వుత్తసక్కారాదివిధిం. తేనాతి తేన కారణేన, బాహుసచ్చాదిగుణవిసేసవతో ఏవ సక్కారాదీనం అరహత్తాతి అత్థో. ఏవరూపన్తి ఈదిసం ‘‘పియో గరూ’’తిఆదినా (అ. ని. ౭.౩౭) వుత్తప్పకారం. ఏవం కరేయ్యున్తి ఏవం ‘‘సక్కరేయ్యు’’న్తిఆదినా వుత్తప్పకారం సక్కారాదిం కరేయ్యుం. ఏస నయోతి యోయం భిక్ఖువారే వుత్తవిధి, ఏసేవ నయో. ఇతో పరేసు భిక్ఖునీవారాదీసు వారేసు.

అహమేవ లాభీ అస్సన్తి ఏత్థాపి హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ అవధారణం గహేతబ్బం. పిణ్డపాతస్స పణీతతా ఉపసేచనాదివసేనాతి ఆహ ‘‘సప్పితేలమధుసక్ఖరాదిపూరితాన’’న్తి. మఞ్చపీఠాదీనన్తి నిదస్సనమత్తం ఉతుసప్పాయానం నివాతానం ఫస్సితతలానం పిహితద్వారకవాళవాతపానాదీనమ్పి పణీతసేనాసనభావతో. ఆది-సద్దేన వా తేసమ్పి గహణం దట్ఠబ్బం. సబ్బత్థాపీతి సబ్బేసు తేసు చతూసుపి పచ్చయవారేసు.

౬౧. కాయకమ్మం దిస్వాతి ఇదం న కాయకమ్మం చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం, కాయకమ్మునా పన సహ పవత్తం ఓట్ఠపరిప్ఫన్దనం భాకుటికరణం కాయఙ్గాదిదస్సనం కాయకమ్మదస్సనం వియ హోతీతి కత్వా వుత్తం. వచీకమ్మం సుత్వాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో, తస్మా కాయవికారజనకా ధమ్మా ‘‘దిస్సన్తీ’’తి వుత్తా, వచీవికారజనకా ‘‘సూయన్తీ’’తి. తతో ఏవ చ తే పచ్చక్ఖకాలే సమ్ముఖకాలే దిస్సన్తి నామ. తిరోక్ఖకాలే అసమ్ముఖకాలే సూయన్తి నామ. అనురూపతో గహణం అనుగ్గహో. ఆరఞ్ఞికత్తన్తి తస్స భిక్ఖునో ధుతగుణత్తానురూపతో గణ్హాతి. తేనాహ ‘‘ఆరఞ్ఞికత్తం అనుగ్గణ్హాతీ’’తి. అరఞ్ఞే నివాసో అస్సాతి ఆరఞ్ఞికో. పన్తం పరియన్తం దూరతరం సేనాసనం అస్సాతి పన్తసేనాసనో. తం పన అత్థమత్తేన దస్సేన్తేన ‘‘పన్తసేనాసనే వసతీ’’తి వుత్తం. భిక్ఖాసఙ్ఖాతానం పిణ్డానం పాతో పిణ్డాపాతో, తం పిణ్డపాతం ఉఞ్ఛతి గవేసతీతి పిణ్డపాతికో. పిణ్డాయ పతితుం చరితుం వతమేతస్సాతి వా పిణ్డపాతి, సో ఏవ పిణ్డపాతికో. దానతో అవఖణ్డనతో అపేతం అపదానం, సహ అపదానేన సపదానం, అనవఖణ్డనం. అనుఘరం చరణసీలో సపదానచారీ. ఉన్నతభావేన పంసుకూలం వియ పంసుకూలం, పంసు వియ వా కుచ్ఛితభావం ఉలతి గచ్ఛతీతి పంసుకూలం, తస్స ధారణం ఇధ పంసుకూలం, తం సీలమస్సాతి పంసుకూలికో.

తీహి కారణేహి లూఖం వేదితబ్బం అగ్ఘఫస్సవణ్ణపరిహానితో అపంసుకూలమ్పి, కో పన వాదో పంసుకూలన్తి అధిప్పాయో. థూలదీఘసుత్తకేనాతి థూలేన ఓలమ్బమానేన దీఘసుత్తకేన. వణ్ణేనాతి ఏత్థ ఫస్సేనపి పరిహాయతీతి వత్తబ్బం. తఞ్హి తత్థ ఖరఫస్సమ్పి హోతియేవాతి. కస్మా పన పాళియం ఆరఞ్ఞికాదిగ్గహణేన చత్తారోవ ధుతగుణా వుత్తాతి? పధానత్తా, తగ్గహణేనేవ చ ఇతో పరేసమ్పి సుఖపరిభోగతాయ గహణసమ్భవతో. యో హి ఆరఞ్ఞికో పన్తసేనాసనో, తస్స అబ్భోకాసిక-రుక్ఖమూలిక-నేసజ్జిక-యథాసన్థతిక-సోసానికఙ్గాని సుపరిపూరాని. యో చ పిణ్డపాతికో సపదానచారీ చ, తస్స పత్తపిణ్డికఖలుపచ్ఛాభత్తికఏకాసనికఙ్గాని. యో పన పంసుకూలికో, తస్స తేచీవరికఙ్గం సుపరిహరమేవాతి. పధానత్తా హి భగవతాపి ‘‘కదాహం నన్దం పస్సేయ్యం, ఆరఞ్ఞం పంసుకూలిక’’న్తిఆదినా (సం. ని. ౨.౨౪౨; నేత్తి. ౧౦౦) తత్థ తత్థ ఆరఞ్ఞికాదయో ఏవ గయ్హన్తి. ఏత్తకాతి పాళియం ఆగతానం పరిచ్ఛిజ్జ గహణమేతం, న ఏత్తకా సబ్బేపి ఏకస్స ఏకంసతో సమ్భవన్తి, నాపి ఏత్తకాయేవ పాపధమ్మా పహాతబ్బా. న హి మక్ఖపళాసాదీనం అప్పహీనభావేపి సబ్రహ్మచారీ నేవ సక్కరోన్తి…పే… న పూజేన్తీతి.

తమత్థన్తి ‘‘యస్స కస్సచీ’’తిఆదినా వుత్తమత్థం. ఉపమాయ పాకటం కరోన్తోతి అన్వయతో బ్యతిరేకతో చ ఉదాహరణేన విభావేన్తో. అహికుణపాదీనం అతిపటికూలజిగుచ్ఛనీయతా అతివియ దుగ్గన్ధతాయ. సా చ అహీనం తిఖిణకోపతాయ, కుక్కురమనుస్సానం ఓదనకుమ్మాసూపచయతాయ సరీరస్స హోతీతి వదన్తి. ఇమేసన్తి అహిఆదీనం. వడ్ఢేత్వాతి ఉపరూపరి ఖిపనేన రచితం కత్వా. తం పన వడ్ఢితం తేన చ భాజనం పూరితం హోతీతి ఆహ ‘‘వడ్ఢేత్వా పరిపూరేత్వా’’తి. జనస్స దస్సనయోగ్యం దస్సనీయం జఞ్ఞం, తం పరమపరిసుద్ధం మనోహరఞ్చ హోతీతి ఆహ ‘‘చోక్ఖచోక్ఖ’’న్తి. అభినవనివిట్ఠా మహామాతా వధుకా. సా పన పుత్తలాభయోగ్యతం ఉపాదాయ మఙ్గలవచనేన ‘‘జనీ’’తి వుచ్చతి, తస్సా నియ్యమానం పణ్ణాకారం జనియా హరతీతి జఞ్ఞం. ఉభయత్థాతి అత్థద్వయే. పునరుత్తన్తి ఆమేడితవచనమాహ. న మనాపం ఏతస్సాతి అమనాపో, తస్స భావో అమనాపతా, తథాపవత్తో చిత్తుప్పాదోతి ఆహ ‘‘అమనాపం ఇదన్తి…పే… అధివచన’’న్తి. బుద్ధవేసత్తా లిఙ్గస్స పరిసుద్ధకంసపాతిసదిసకా. కుణపరచనం వియ ఇచ్ఛావచరేహి సన్తానస్స భరితభావో. సో పన తేసం అప్పహీనతాయాతి ఆహ ‘‘ఇచ్ఛావచరానం అప్పహాన’’న్తి.

౬౨. ‘‘తేన గామన్తవిహారం అనుగ్గణ్హాతీ’’తి వత్తబ్బే ‘‘ఆరఞ్ఞికత్త’’న్తి పన పోత్థకే లిఖితం. న హి సుక్కపక్ఖే పాళియం ఆరఞ్ఞికగ్గహణం అత్థి, సతి చ ఇచ్ఛావచరప్పహానే గామన్తవిహారో ఏకన్తేన న పటిక్ఖిపితబ్బో, ఇచ్ఛితబ్బోవ తాదిసానం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మపటిచ్ఛాదనతో. తథా హి వక్ఖతి ‘‘అప్పిచ్ఛతాసముట్ఠానేహీ’’తిఆది. సాలివరభత్తరచనం వియ ఇచ్ఛావచరప్పహానం మనుఞ్ఞభావతో తిత్తిహేతుతో చ.

౬౩. మం తన్తి చ ఉపయోగవచనం పటి-సద్దయోగేన, అత్థో పన సమ్పదానమేవాతి ఆహ ‘‘మయ్హం తుయ్హ’’న్తి చ. ‘‘సమయే’’తి భుమ్మత్థే ‘‘సమయ’’న్తి ఉపయోగవచనం. గిజ్ఝకూటపణ్డవఇసిగిలివేభారవేపుల్లపబ్బతానం వసేన సమన్తతో గిరిపరిక్ఖేపేన. రాజగహేతి సమీపత్థే భుమ్మవచనన్తి ఆహ ‘‘తం నిస్సాయ విహరామీ’’తి.

పురాణయానకారపుత్తోతి పురాణే పబ్బజితతో పుబ్బే యానకారపుత్తో తథాపఞ్ఞాతో. జిమ్హన్తి గోముత్తకుటిలం. తేనాహ ‘‘సప్పగతమగ్గసదిస’’న్తి. సోతి పణ్డుపుత్తో. ఇతరోతి సమితి. చిన్తితట్ఠానమేవాతి చిన్తితచిన్తితట్ఠానమేవ తచ్ఛతి, తఞ్చ ఖో న తస్స చిత్తానుసారేన, అథ ఖో అత్తనో సుత్తానుసారేన తచ్ఛన్తో యానకారపుత్తో. చిత్తన్తి అత్తనో చిత్తేన మమ చిత్తం జానిత్వా వియ.

‘‘న సద్ధాయ పబ్బజితో’’తి ఇమినావ కమ్మఫలసద్ధాయ అభావో నేసం పకాసితోతి ఆహ ‘‘అస్సద్ధాతి బుద్ధధమ్మసఙ్ఘేసు సద్ధావిరహితా’’తి. పబ్బజితానం జీవికా అత్థో ఏతేసన్తి జీవికత్థా. తేనాహ ‘‘ఇణభయాదీహీ’’తిఆది. కేరాటికం వుచ్చతి సాఠేయ్యం. సఠానం గుణవాణిజకానం కమ్మం సాఠేయ్యన్తి ఆహ ‘‘సాఠేయ్యఞ్హీ’’తిఆది. తుచ్ఛసభావేన మానో నళో వియాతి నళో, మానసఙ్ఖాతో ఉగ్గతో నళో ఏతేసన్తి ఉన్నళా. తేనాహ ‘‘ఉట్ఠితతుచ్ఛమానా’’తి. లహుకతాయ వా చపలా. ఫరుసవచనతాయ ఖరవచనా. తిరచ్ఛానకథాబహులతాయ నిరత్థకవచనపలాపినో. అసంవుతకమ్మద్వారాతి ఇదం కమ్మద్వారాదీనం అసంవుతభావో ఉప్పత్తిద్వారానం అసంవుతతాయ ఏవ హోతీతి కత్వా వుత్తం. అథ వా ఛసు ఇన్ద్రియేసూతి నిమిత్తే భుమ్మం, ఛసు ఇన్ద్రియేసు నిమిత్తభూతేసు అసంవుతకమ్మద్వారాతి అత్థో. యా మత్తాతి భోజనే అయుత్తపరియేసన-అయుత్తపటిగ్గహణ-అయుత్తపరిభోగే వజ్జేత్వా యుత్తపరియేసన-యుత్తపటిగ్గహణ-యుత్తపరిభోగసఙ్ఖాతా యా మత్తా అప్పమత్తేహి జానితబ్బా. తేనాహ ‘‘యుత్తతా’’తి. జాగరేతి రత్తిన్దివం ఆవరణియేహి ధమ్మేహి చిత్తపరిసోధనసఙ్ఖాతే జాగరే. తేసం జాగరితాయ అధిసీలసిక్ఖాయ గారవరహితానం ఇతరసిక్ఖాసు పతిట్ఠా ఏవ నత్థీతి దస్సేన్తో ‘‘సిక్ఖాపదేసు బహులగారవా న హోన్తీ’’తి వత్వా తమేవ గారవాభావం సరూపేన విభావేన్తో ‘‘ఆపత్తివీతిక్కమబహులా’’తి ఆహ.

పకతియాపి సిద్ధాయ రతనత్తయసద్ధాయ కమ్మఫలసద్ధాయ చ సద్ధా. పివన్తి మఞ్ఞే యథా తం ద్రవభూతం అమతం లద్ధా. ఘసన్తి మఞ్ఞే యథా తం బహలపిణ్డికసుధాభోజనం లద్ధా. అత్తమనవాచం నిచ్ఛారేన్తా ‘‘సాధు సాధూ’’తి. తమేవ పన సాధుకారం హదయే ఠపేత్వా అబ్భనుమోదన్తా. ఏత్థ చ అత్తమనవాచానిచ్ఛారణం పివనసదిసం కత్వా వుత్తం బహిద్ధాభావతో, మనసా అబ్భనుమోదనం పన అబ్భన్తరభావతో ఘసనసదిసం వుత్తం. సఙ్ఖాదనజ్ఝోహరణఞ్హి ఘసనన్తి. రస్సఞ్చ ఏకవచనం హోతీతి ఆహ ‘‘రస్సే సతి సారిపుత్తస్స ఉపరి హోతీ’’తి. దీఘఞ్చ బహువచనం హోతీతి ఆహ ‘‘దీఘే సతి సబ్రహ్మచారీన’’న్తి. ‘‘ఉపరి హోతీ’’తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. ఆలసియబ్యసనాదీహీతి ఆలసియేన వా ఞాతిబ్యసనాదీహి వా. ‘‘మహానాగాతి వుచ్చన్తీ’’తి వత్వా తత్థ కారణం విభావేన్తో ‘‘తత్రా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘న గచ్ఛన్తీతి నాగా, న ఆగచ్ఛన్తీతి నాగా, న ఆగుం కరోన్తీతి నాగా’’తి యో వివిధో వచనత్థో ఇచ్ఛితో, తం విచారేత్వా దస్సేతుం ‘‘ఛన్దాదీహీ’’తిఆది వుత్తం, తం పన ఞేయ్యావబోధాయ వచనతో అప్పమత్తకారణం.

సయమేవ ఆగుం న కరోతి సబ్బథా మగ్గేన పహీనఆగుత్తా. సో కామయోగాదికే సబ్బసంయోగే దసవిధసంయోజనప్పభేదాని చ సబ్బబన్ధనాని విసజ్జ జహిత్వా సబ్బత్థ యక్ఖాదీసు, సబ్బేసు వా భవేసు కేనచి సఙ్గేన న సజ్జతి తీహి చ విముత్తీహి విముత్తో, తతో ఏవ ఇట్ఠాదీసు తాదిభావప్పత్తియా తాది, సో వుత్తలక్ఖణేన తథత్తా తంసభావత్తా నాగో పవుచ్చతేతి అత్థో వేదితబ్బో. తేనాహ ‘‘ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో’’తి. అఞ్ఞేహి ఖీణాసవనాగేహి అగ్గసావకత్తా గుణవిసేసయోగతో పుజ్జతరా చ పాసంసతరా చ. సమం అనుమోదిసున్తి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స సుభాసితతో సమ్పటిచ్ఛనేన సమప్పవత్తమోదతాయ సమం సదిసం అబ్భనుమోదింసు. తం పన సమనుమోదనం ‘‘తత్థా’’తిఆదినా పాళివసేనేవ దస్సేతి.

సమ్ముతిపరమత్థదేసనాకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

అనఙ్గణసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.