౪. భయభేరవసుత్తవణ్ణనా

౩౪. ఏవం మే సుతన్తి భయభేరవసుత్తం. కో నిక్ఖేపో? కేచి తావ ఏవమాహు ‘‘పుచ్ఛావసికో నిక్ఖేపో’’తి. దువిధా హి పుచ్ఛా పాకటాపాకటభేదతో. తత్థ యస్సా దేసనాయ నిమిత్తభూతో ఞాతుం ఇచ్ఛితో అత్థో కిం-సద్దపుబ్బకేన పకాసీయతి, సా పాకటా పుచ్ఛా యథా ‘‘కింసూధ విత్తం పురిసస్స సేట్ఠ’’న్తి ఏవమాది (సం. ని. ౧.౨౪౬; సు. ని. ౧౮౩). యస్సా పన దేసనాయ నిమిత్తభూతో ఞాతుం ఇచ్ఛితో అత్థో కిం-సద్దరహితేన కేవలేనేవ సద్దపయోగేన పకాసీయతి, సా అపాకటా పుచ్ఛా. ఞాతుం ఇచ్ఛితో హి అత్థో ‘‘పఞ్హా, పుచ్ఛా’’తి వుచ్చతి, తస్మాయేవ ఇధ ‘‘యే మే భో గోతమా’’తిఆదికా అపాకటాతి ‘‘పుచ్ఛావసికో నిక్ఖేపో’’తి. తయిదం అకారణం, యస్మా సో బ్రాహ్మణో ‘‘యేమే భో గోతమా’’తిఆదీని వదన్తో న తత్థ కఙ్ఖీ విచికిచ్ఛీ సంసయమాపన్నో అవోచ, అథ ఖో అత్తనా యథానిచ్ఛితమత్థం భగవతి పసాదభావబహుమానం పవేదేన్తో కథేసి. తేనాహ ‘‘భగవతి పసాదం అలత్థా’’తిఆది (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౩౪). విహారేతి విహారకే నివాసే. అవిచ్ఛిన్నేయేవాతి పవత్తమానేయేవ. పదద్వయస్సపి వసన్తే ఏవాతి అత్థో. ఏతం పురోహితట్ఠానం ఉణ్హీసాదికకుధభణ్డేహి సద్ధిం లద్ధం, తథా చ ‘‘అస్స రఞ్ఞా దిన్న’’న్తి వదన్తి. తేనాహ ‘‘తం తస్స రఞ్ఞా దిన్న’’న్తి. బ్రహ్మన్తి వేదం. సో పన మన్తబ్రహ్మకప్పవసేన తివిధో. తత్థ మన్తా పధానం మూలభావతో, యే అట్ఠకాదీహి పవుత్తా, ఇతరే తన్నిస్సయేన జాతా, తేన తేసంయేవ గహణం ‘‘మన్తే సజ్ఝాయతీ’’తి. తే హి గుత్తభాసితబ్బతాయ ‘‘మన్తా’’తి వుచ్చన్తి. ఇదమేవ హీతి అవధారణేన ‘‘బ్రహ్మతో జాతా’’తిఆదికం నిరుత్తిం పటిక్ఖిపతి.

యేన వా కారణేనాతి (సారత్థ. టీ. వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనాయం ౨; సం. ని. టీ. ౧.౧.౧; అ. ని. టీ. ౨.౨.౧౬) హేతుమ్హి ఇదం కరణవచనం. హేతుఅత్థో హి కిరియాకారణం, న కరణం వియ కిరియత్థో, తస్మా నానప్పకారగుణవిసేసాధిగమత్థా ఇధ ఉపసఙ్కమనకిరియాతి ‘‘అన్నేన వసతీ’’తిఆదీసు వియ హేతుఅత్థమేవేతం కరణవచనం యుత్తం, న కరణత్థం తస్స అయుజ్జమానత్తాతి వుత్తం ‘‘యేన వా కారణేనా’’తిఆది. భగవతో సతతప్పవత్తనిరతిసయసాదువిపులామతరససద్ధమ్మఫలతాయ సాదుఫలనిచ్చఫలితమహారుక్ఖేన భగవా ఉపమితో, సాదుఫలూపభోగాధిప్పాయగ్గహణేనేవ హి మహారుక్ఖస్స సాదుఫలతా గహితాతి.

ఉపసఙ్కమీతి ఉపసఙ్కన్తో. సమ్పత్తుకామతాయ హి కిఞ్చి ఠానం గచ్ఛన్తో తంతంపదేసాతిక్కమనేన ఉపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కన్తోతి వా వత్తబ్బతం లభతి. తేనాహ ‘‘గతోతి వుత్తం హోతీ’’తి, ఉపగతోతి అత్థో. ఉపసఙ్కమిత్వాతి పుబ్బకాలకిరియానిద్దేసోతి ఆహ ‘‘ఉపసఙ్కమనపరియోసానదీపన’’న్తి. తతోతి యం ఠానం పత్తో ‘‘ఉపసఙ్కమీ’’తి వుత్తో, తతో ఉపగతట్ఠానతో. యథా ఖమనీయాదీని పుచ్ఛన్తోతి (సం. ని. టీ. ౧.౧.౧౧౨) యథా భగవా ‘‘కచ్చి తే బ్రాహ్మణ ఖమనీయం, కచ్చి యాపనీయ’’న్తిఆదినా ఖమనీయాదీని పుచ్ఛన్తో తేన బ్రాహ్మణేన సద్ధిం సమప్పవత్తమోదో అహోసి పుబ్బభాసితాయ, తదనుకరణేన ఏవం సోపి బ్రాహ్మణో భగవతా సద్ధిం సమప్పవత్తమోదో అహోసీతి యోజనా. తం పన సమప్పవత్తమోదతం ఉపమాయ దస్సేతుం ‘‘సీతోదకం వియా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సమ్మోదితన్తి సంసన్దితం. ఏకీభావన్తి సమ్మోదనకిరియాయ సమానతం ఏకరూపతం. ఖమనీయన్తి ‘‘ఇదం చతుచక్కం నవద్వారం సరీరయన్తం ఖణభఙ్గురతాయ సభావతో దుస్సహం, కచ్చి ఖమితుం సక్కుణేయ్య’’న్తి పుచ్ఛతి. యాపనీయన్తి పచ్చయాయత్తవుత్తికం చిరప్పబన్ధసఙ్ఖాతాయ యాపనాయ కచ్చి యాపేతుం సక్కుణేయ్యం. సీసరోగాదిఆబాధాభావేన కచ్చి అప్పాబాధం. దుక్ఖజీవికాభావేన కచ్చి అప్పాతఙ్కం. తంతంకిచ్చకరణే ఉట్ఠానసుఖతాయ కచ్చి లహుట్ఠానం. తదనరూపబలయోగతో కచ్చి బలం. సుఖవిహారసబ్భావేన కచ్చి ఫాసువిహారో అత్థీతి తత్థ తత్థ కచ్చి-సద్దం యోజేత్వా అత్థో వేదితబ్బో.

బలవప్పత్తా పీతి పీతియేవ. తరుణపీతి పామోజ్జం. సమ్మోదనం జనేతి కరోతీతి సమ్మోదనికం, తదేవ సమ్మోదనీయన్తి ఆహ ‘‘సమ్మోదజననతో’’తి. సమ్మోదితబ్బతో సమ్మోదనీయన్తి ఇమం పన అత్థం దస్సేన్తో ‘‘సమ్మోదితుం యుత్తభావతో’’తి ఆహ. సరితబ్బభావతోతి అనుస్సరితబ్బభావతో. ‘‘సరణీయ’’న్తి వత్తబ్బే దీఘం కత్వా ‘‘సారణీయ’’న్తి వుత్తం. సుయ్యమానసుఖతోతి ఆపాథమధురతం ఆహ, అనుస్సరియమానసుఖతోతి విమద్దరమణీయతం. బ్యఞ్జనపరిసుద్ధతాయాతి సభావనిరుత్తిభావేన తస్సా కథాయ వచనచాతురియమాహ, అత్థపరిసుద్ధతాయాతి అత్థస్స నిరుపక్కిలేసతం. అనేకేహి పరియాయేహీతి అనేకేహి కారణేహి.

అభిదూరఅచ్చాసన్నపటిక్ఖేపేన నాతిదూరనాచ్చాసన్నం నామ గహితం, తం పన అవకంసతో ఉభిన్నం పసారితహత్థసఙ్ఘట్టనేన దట్ఠబ్బం. గీవం పసారేత్వాతి గీవం పరివత్తనవసేన పసారేత్వా.

యేమేతి ఏత్థ సన్ధివసేన ఇకారలోపోతి దస్సేన్తో ‘‘యే ఇమే’’తిఆదిమాహ. ఉచ్చాకులీనతాయ జాతివసేన అభిజాతా జాతికులపుత్తా. తేనాహ ‘‘ఉచ్చాకులప్పసుతా’’తి. ఆచారసమ్పత్తియా అభిజాతా ఆచారకులపుత్తా. తేనాహ ‘‘ఆచారసమ్పన్నా’’తి. యత్థ కత్థచి అపాకటేపి కులే. తేన బ్రాహ్మణేన అధిప్పేతా భిక్ఖూసు దువిధాపి సంవిజ్జన్తీతి ఆహ ‘‘ఇధ పన ద్వీహిపి కారణేహి కులపుత్తాయేవా’’తి.

సద్ధాతి ఇదం కరణత్థే పచ్చత్తవచనన్తి ఆహ ‘‘సద్ధాయా’’తి, సద్ధాతి వా సద్దహిత్వాతి అత్థో. ఇమస్మిం పక్ఖే పాళియం య-కారలోపేన నిద్దేసోతి దట్ఠబ్బం. అగారతోతి అగారవాసతో, ఉత్తరపదలోపేన, నిస్సయూపచారేన వా అయం నిద్దేసోతి. భిక్ఖనసీలతాదిలక్ఖణో భిక్ఖుభావో పబ్బజ్జాసహచరితాయ సద్ధిం భిక్ఖుభావం అన్వాచినన్తోతి ఆహ ‘‘పబ్బజ్జం భిక్ఖుభావఞ్చా’’తి. కమ్మవాచాలక్ఖణే పన భిక్ఖుభావే అధిప్పేతే సముచ్చయత్థో చ-సద్దో దట్ఠబ్బో. అనగారస్స భావోతి ఏతేన పబ్బజ్జానిస్సితో సువిసుద్ధో సీలాచారగుణవిసేసో గహితో, కసిగోరక్ఖాదికమ్మపటిక్ఖేపో ఇధ అనుప్పాదాదీహి వేదితబ్బో. సేసగ్గహణే పన సరణగమనాదివసేన పబ్బజ్జాయ, సరణగమనాదివసేన ఉపసమ్పదాయ చ అనేకభేదత్తా ఆహ ‘‘సబ్బథాపీ’’తి, తేన తేన పకారేనాతి అత్థో. పురతోగామితా పటిపత్తిగమనేన, న కాయగమనేనాతి ఆహ ‘‘నాయకో’’తి, సమ్మాపటిపత్తియా నిబ్బానసమ్పాపకోతి అత్థో. హితకిరియాయాతి దిట్ఠధమ్మికాదిహితచరియాయ. గాహణం అధిసీలాదీసు అచ్చన్తాయ నియోజనం, న కథనమత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘గాహేతా’’తి వత్వా ‘‘సిక్ఖాపేతా’’తి ఆహ. దిట్ఠానుగతిన్తి దిట్ఠియా అనుగమనన్తి దస్సేన్తో ‘‘దస్సనానుగతి’’న్తి వత్వా సిక్ఖాత్తయసఙ్గహం భగవతో సాసనం తేన దిట్ఠత్తా దిట్ఠి, తస్స తస్సేవ ఖమనవసేన ఖన్తి, రుచ్చనవసేన రుచి, తందిట్ఠిఖన్తిరుచికావ భగవతో సావకాతి ఆహ ‘‘యందిట్ఠికో’’తిఆది.

ఏస కిర అలత్థాతి సమ్బన్ధో. దేవపుత్తే వియాతిఆది కస్సచి పారిజుఞ్ఞస్స అభావదీపనతో ‘‘సద్ధాయా’’తిఆదినా వుత్తస్స పబ్బజితభావస్స పాకటీకరణం. సద్ధాయ ఘరా నిక్ఖమ్మ పబ్బజిత్వాతి ఇదం హట్ఠపహట్ఠాదిభావస్స కారణవచనం. ఘాసచ్ఛాదనపరమతాయ సన్తుట్ఠేతి ఇదం అనుస్సఙ్కితాపరిసఙ్కితతాయ కారణవచనన్తి దట్ఠబ్బం.

ఏవమేతన్తిఆదినా ఆమేడితవచనం సమ్పహంసనవసేన, పసాదవసేన వా కతన్తి దట్ఠబ్బం. తథా హి ఏవం-సద్దో సమ్పటిచ్ఛనత్థో అబ్భనుమోదనత్థో చ వుత్తో. మమన్తి ఉపయోగత్థే సామివచనం, నిపాతపదం వా ఏతం ‘‘మ’’న్తి ఇమినా సమానత్థన్తి దట్ఠబ్బం. ఆదీనీతి ఆది-సద్దేన నజీవికాపకతాదిం సఙ్గణ్హాతి ఈదిసానంయేవాతి సద్ధాపబ్బజ్జాయ విభావితఅనభిజ్ఝాలుఆదిసభావానంయేవ, న ఇతరేసం అభిజ్ఝాలుసభావానం. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘సఙ్ఘాటికణ్ణే చేపి మే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు గహేత్వా పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధో అస్స పదే పదం నిక్ఖిపన్తో, సో చ హోతి అభిజ్ఝాలు కామేసు తిబ్బసారాగో బ్యాపన్నచిత్తో పదుట్ఠమనసఙ్కప్పో ముట్ఠస్సతి అసమ్పజానో అసమాహితో విబ్భన్తచిత్తో పాకటిన్ద్రియో, అథ ఖో ఆరకావ మమ అహఞ్చ తస్సా’’తి (ఇతివు. ౯౨).

అజ్ఝోగాహేత్వా అధిప్పేతత్థం సమ్భవితుం సాధేతుం దుక్ఖానీతి దురభిసమ్భవాని. అట్ఠకథాయం పన తత్థ నివాసోయేవ దుక్ఖోతి దస్సేతుం ‘‘సమ్భవితుం దుక్ఖాని దుస్సహానీ’’తి వుత్తం. అరఞ్ఞవనపత్థానీతి అరఞ్ఞలక్ఖణప్పత్తాని వనసణ్డాని. వనపత్థ-సద్దో హి సణ్డభూతే రుక్ఖసమూహేపి వత్తతీతి అరఞ్ఞగ్గహణం. కిఞ్చాపీతి అనుజాననసమ్భావనత్థే నిపాతో. కిం అనుజానాతి? నిప్పరియాయతో అరఞ్ఞాభావం ‘‘గామతో బహి అరఞ్ఞ’’న్తి. తేనాహ ‘‘నిప్పరియాయేనా’’తిఆది. కిం సమ్భావేతి? ఆరఞ్ఞకఙ్గనిప్ఫాదకత్తం. యఞ్హి ఆరఞ్ఞకఙ్గనిప్ఫాదకం, తం విసేసతో ‘‘అరఞ్ఞ’’న్తి వుత్తన్తి. తేనేవాహ ‘‘యం తం పఞ్చధనుసతిక’’న్తిఆది. నిక్ఖమిత్వా బహిఇన్దఖీలాతి ఇన్దఖీలతో బహి నిక్ఖమిత్వా, తతో బహి పట్ఠాయాతి అత్థో. బహి ఇన్దఖీలాతి యత్థ ద్వే తీణి ఇన్దఖీలాని, తత్థ బహిద్ధా ఇన్దఖీలతో పట్ఠాయ, యత్థ తం నత్థి, తత్థ తదరహట్ఠానతో పట్ఠాయాతి వదన్తి. యస్మా బహి ఇన్దఖీలతో పట్ఠాయ మనుస్సూపచారే భయభేరవం నత్థి, తస్మా ఇధ నాధిప్పేతన్తి దట్ఠబ్బం.

గామన్తన్తి గామసమీపం. అనుపచారట్ఠానన్తి నిచ్చకిచ్చవసేన నుపచరితబ్బట్ఠానం. తేనాహ ‘‘యత్థ న కసీయతి న వపీయతీ’’తి. పన్తానీతి ఇమినా ‘‘పరియన్తాన’’న్తి ఇమస్స పరియాయస్స ఇధ పాళియం గహితత్తా వుత్తం ‘‘పరియన్తానన్తి ఇమమేకం పరియాయం ఠపేత్వా’’తి. దూరానన్తి పన అయం పరియాయో ఠపేతబ్బో సియా తస్సాపి ‘‘పన్తానీ’’తి ఇమినావ అత్థతో గహితత్తా, తథా సతి ‘‘న మనుస్సూపచారాన’’న్తి ఏదిసానమ్పి ఠపేతబ్బతా ఆపజ్జతి, తస్మా సద్దతో ఏవ ఠపనం దట్ఠబ్బం. పవివేకన్తి పకారతో, పకారేహి వా వివేచనం, రూపాదిపుథుత్తారమ్మణే పకారతో గమనాదిఇరియాపథప్పకారేహి అత్తనో కాయస్స వివేచనం గచ్ఛతోపి తిట్ఠతోపి నిసజ్జతోపి ఏకస్సేవ పవత్తతి. తేనేవ హి వివేచేతబ్బానం వివేచనాకారస్స చ భేదతో బహువిధత్తా తే ఏకత్తేన గహేత్వా ‘‘పవివేక’’న్తి ఏకవచనేన వుత్తం. దుక్కరం పవివేకన్తి వా పవివేకం కత్తుం న సుఖన్తి అత్థో. ఏకీభావేతి ఏకికభావే. ద్వయంద్వయారామోతి ద్విన్నం ద్విన్నం భావాభిరతో. హరన్తి వియాతి సంహరన్తి వియ విఘాతుప్పాదనేన. తేనాహ ‘‘ఘసన్తి వియా’’తి, భయసన్తాసుప్పాదనేన ఖాదితుం ఆగతా యక్ఖరక్ఖసపిసాచాదయో వియాతి అధిప్పాయో. ఈదిసస్సాతి అలద్ధసమాధినో. తిణపణ్ణమిగాదిసద్దేహీతి వాతేరితానం తిణపణ్ణాదీనం మిగపక్ఖిఆదీనఞ్చ భింసనకేహి భేరవేహి సద్దేహి వివిధేహి చ అఞ్ఞేహి ఖాణుఆదీహి యక్ఖాదిఆకారేహి ఉపట్ఠితేహి భింసనకేహి. ఏవం దుక్కరం దురభిసమ్భవం నామ కరోన్తో అహో అచ్ఛరియా ఏతేతి విమ్హితో.

కాయకమ్మన్తవారకథావణ్ణనా

౩౫. సోళససు ఠానేసూతి ‘‘యే ఖో కేచీ’’తిఆదినా పాళియం వక్ఖమానేసు సోళససు కారణేసు. అపరిసుద్ధకాయకమ్మన్తతాదయో అరఞ్ఞే విహరన్తానం చిత్తుత్రాసనిమిత్తతాయ విసేసతో విక్ఖేపావహా, పరిసుద్ధకాయకమ్మన్తతాదయో పన తదభావతో తేసం అవిక్ఖేపావహా. తేనాహ ‘‘అపరిసుద్ధకాయకమ్మన్తసన్దోసహేతూ’’తిఆది. సోళససూతి చ వోదానపక్ఖంయేవ గహేత్వా వుత్తం. సంకిలేసగ్గహణమ్పి యావదేవ వోదానదస్సనత్థన్తి. ఆరమ్మణపరిగ్గహరహితానన్తి అపరిసుద్ధకాయకమ్మన్తాదికస్స అరఞ్ఞే దిట్ఠస్స తస్స ఆరమ్మణస్స ‘‘యే ఖో కేచీ’’తిఆదినా పాళియం ఆగతనయేన పరిగ్గణ్హనఞాణరహితానం. ఆరమ్మణపరిగ్గహయుత్తానన్తి ఏత్థ వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో. అత్తనాతి భగవన్తం సన్ధాయ వదతి, సయన్తి అత్థో. తాదిసోతి ఆరమ్మణపరిగ్గహయుత్తో.

సమ్బుజ్ఝతి ఏతేనాతి సమ్బోధో, అరియమగ్గోతి ఆహ ‘‘అరియమగ్గప్పత్తితో’’తి. అగ్గమగ్గాధిగమాధీనో బుద్ధానం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణాధిగమోతి ఆహ ‘‘అనభిసమ్బుద్ధస్సాతి అప్పటివిద్ధచతుసచ్చస్సా’’తి. అనవసేసతో ఞేయ్యం, బుజ్ఝితుం అరహతీతి బోధి, మహావీరియతాదినా తత్థ విసేసయోగతో సత్తోతి ఆహ ‘‘బుజ్ఝనకసత్తస్సా’’తి. తేనాహ ‘‘సమ్మాసమ్బోధి’’న్తిఆది. నియతభావప్పత్తితో పట్ఠాయ మహాసత్తా యథా మహాబోధియానపటిపదా హానభాగియా, ఠితిభాగియా వా న హోతి, అథ ఖో విసేసభాగియా నిబ్బేధభాగియా చ హోతి, తథా పటిపజ్జనతో బోధియం నిన్నగోణపబ్భారా ఏవాతి ఆహ ‘‘బోధియా వా సత్తస్సేవ లగ్గస్సేవా’’తి. తేనాహ ‘‘దీపఙ్కరస్స హీ’’తిఆది. అట్ఠధమ్మసమోధానేనాతి –

‘‘మనుస్సత్తం లిఙ్గసమ్పత్తి, హేతు సత్థారదస్సనం;

పబ్బజ్జా గుణసమ్పత్తి, అధికారో చ ఛన్దతా’’తి. (బు. వం. ౨.౫౯) –

ఇమేసం అభినీహారస్స అఙ్గభూతానం అట్ఠన్నం ధమ్మానం సమోధానేన సమవధానేన.

పబ్బజ్జూపగతాతి పబ్బజ్జం ఉపగతా. తేన పబ్బజ్జామత్తేన సమణా, న సమితపాపతాయాతి దస్సేతి. జాతిమత్తేన ఇధ బ్రాహ్మణాతి అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘భోవాదినో వా’’తి. తే హి ‘‘భో భో’’తి వదనసీలా, తేనాహ ‘‘భోవాదీ నామ సో హోతి, సచే హోతి సకిఞ్చనో’’తి (ధ. ప. ౩౯౬; సు. ని. ౬౨౫). పాణాతిపాతాదినాతి ఆది-సద్దేన అదిన్నాదానం అబ్రహ్మచరియఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. అపరిసుద్ధేనాతి చ విసేసనం కాయకమ్మన్తాపేక్ఖాయ, న పాణాతిపాతాదిఅపేక్ఖాయ. న హి పాణాతిపాతాదికో తస్స పుబ్బభాగపయోగో చ కోచి పరిసుద్ధో నామ అత్థి. భాయనట్ఠేన భయం, భీరుతావహట్ఠేన భేరవం. సన్దోసహేతూతి సదోసహేతు. స-సద్దో హి ఇధ సానుసారో వుత్తో. తేనాహ ‘‘అత్తనో దోసస్స హేతూ’’తి. ఏకన్తేన చిత్తుత్రాసలక్ఖణస్స భయస్స వసేన ‘‘సావజ్జ’’న్తి వుత్తం. చిత్తుత్రాసో హి ఏకన్తసావజ్జో భాయనట్ఠేన భయఞ్చాతి. అక్ఖేమన్తి ఇదం ఉభయవసేన. చిత్తుత్రాసోపి హి సరీరచిత్తానం అనత్థావహతో అక్ఖేమ, తథా భయానకారమ్మణమ్పీతి. అట్ఠకథాయం పన అత్థద్వయం యథాసఙ్ఖ్యం యోజితం. సయం పరికప్పితభయానకారమ్మణనిమిత్తం చిత్తుత్రాససముప్పాదనవసేన ఆనేన్తా భయభేరవం అవ్హాయన్తి వియ హోన్తీతి వుత్తం ‘‘అవ్హాయన్తీతి పక్కోసన్తీ’’తి. తేతి మారితమనుస్సానం ఞాతిమిత్తాదయో. గచ్ఛం గహనభూతం మహన్తం కణ్టకసణ్డం, గుమ్బం నాతిమహన్తన్తి వదన్తి. గచ్ఛన్తి పన తిణవనం వేదితబ్బం, ‘‘గచ్ఛే రుళ్హతిణే’’తి వుత్తం, గుమ్బం కణ్టకలతాదిభరితావిరుళ్హం. బద్ధా వధితా వియాతి బద్ధా హుత్వా తాళియమానా వియ.

‘‘న ఖో పనాతి ఏత్థ ఖోతి అవధారణత్థే నిపాతో, పనా’’తి విసేసత్థే. తేనేతం దస్సేతి ‘‘అఞ్ఞే సమణబ్రాహ్మణా వియ అహం అపరిసుద్ధకాయకమ్మన్తో హుత్వా అరఞ్ఞవనపత్థాని పన్తాని సేనాసనాని న ఖో పన పటిసేవామి, పరిసుద్ధకాయకమ్మన్తోయేవ పన హుత్వా తాని పటిసేవామీ’’తి. ఏవం వా ఏత్థ అత్థయోజనా వేదితబ్బా. ‘‘పరిసుద్ధకాయకమ్మన్తోహమస్మీ’’తి హి తేన అవధారణేన విభావితత్థదస్సనం. తేసమహం అఞ్ఞతరోతి తాయ పరిసుద్ధకాయకమ్మతాయ తేసం అరియానం అహం అఞ్ఞతరోతి కాయకమ్మపారిసుద్ధియా మహాసత్తో అత్తానం అరియేసు పక్ఖిపతి. పరమసల్లేఖభావప్పత్తా హి తదా బోధిసత్తస్స కాయకమ్మపారిసుద్ధి, తథా వచీకమ్మాదిపారిసుద్ధి, యతో మారో రన్ధగవేసీ హుత్వా ఛబ్బస్సాని నిరన్తరం అనుబన్ధో అన్తరం న లభతి. తేనాహ –

‘‘సత్త వస్సాని భగవన్తం, అనుబన్ధిం పదాపదం;

ఓతారం నాధిగచ్ఛిస్సం, సమ్బుద్ధస్స సతీమతో’’తి. (సు. ని. ౪౪౮);

భియ్యోతి అధికం సవిసేసం, ఉపరూపరి వా. భీతతసితా భయూపద్దవేన ఛమ్భితసరీరా హట్ఠలోమా హోన్తి, అభీతాతసితా పన భయూపద్దవాభావతో అహట్ఠలోమా ఖేమేన సోత్థినా తిట్ఠన్తీతి తేసం ఖేమప్పత్తి సోత్థిభావో వా పన్నలోమతాయ పాకటో హోతీతి పాళియం ‘‘పల్లోమ’’న్తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘పన్నలోమత’’న్తిఆది. ఏత్థ చ భియ్యో పల్లోమమాపాదిం అరఞ్ఞే విహారాయాతి పటిఞ్ఞానిద్దేసో. పరిసుద్ధకాయకమ్మన్తోహమస్మీతి హేతుదస్సనం. ‘‘యే హి వో అరియా’’తి సదిసూదాహరణదస్సనం. యే ఖో కేచి సమణా వా బ్రాహ్మణా వాతి విసదిసూదాహరణదస్సనం. సేసాని అన్వయబ్యతిరేకవిభావనానీతి దట్ఠబ్బన్తి అయమేత్థ యుత్తివిభావనా. ఇమినా నయేన సేసవారేసుపి యుత్తివిభావనా వేదితబ్బా.

కాయకమ్మన్తవారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

వచీకమ్మన్తవారాదికథావణ్ణనా

౩౬. అపరిసుద్ధేన ముసావాదాదినాతి ఏత్థ యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. ఆది-సద్దేన పన సఙ్గహితం తేసఞ్చ ముసావాదాదీనం పవత్తిభేదం భయభేరవావ్హానముఖేన దస్సేతుం ‘‘కథ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ.

భణ్డేసూతి సవిఞ్ఞాణకావిఞ్ఞాణకేసు భణ్డేసు. ఉప్పాదేత్వాతి అత్తనో పరిణామవసేన అభిజ్ఝాసఙ్ఖాతం విసమలోభం ఉప్పాదేత్వా. కుజ్ఝిత్వాతి వినాసచిన్తావసేన పరస్స కుజ్ఝిత్వా. ఏవఞ్హి నేసం ‘‘యేసం అపరజ్ఝిమ్హా, తే ఇదాని అనుబన్ధిత్వా’’తిఆదినా పచ్ఛా ఆసఙ్కుప్పత్తి సియా. ‘‘ఏతే అమ్హాకం పరిగ్గహవత్థుం గహేతుకామా మఞ్ఞే, వినాసం కాతుకామా మఞ్ఞే’’తి యథా పరే పరతో తేసం అభిజ్ఝాబ్యాపాదప్పవత్తిం పరిగ్గణ్హన్తి, తాదిసం మనోకమ్మన్తం సన్ధాయ ‘‘తే పరేస’’న్తిఆది వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. కామం అకుసలకాయకమ్మవచీకమ్మపవత్తికాలేపి అభిజ్ఝాదయో పవత్తన్తియేవ, తదా పన తే చేతనాపక్ఖికా వా అబ్బోహారికా వాతి మనోకమ్మన్తవారే ఏవ అభిజ్ఝాదివసేన యోజనా కతా. అథ వా ద్వారన్తరే పవత్తానమ్పి పాణాతిపాతాదీనం వచీకమ్మాదిభావాభావో వియ ద్వారన్తరే పవత్తానమ్పి అభిజ్ఝాదీనం కాయకమ్మాదిభావాభావో, మనోకమ్మభావో ఏవ పన సిద్ధోతి కత్వా మనోకమ్మన్తవారే ఏవ అభిజ్ఝాదయో ఉద్ధటా. తథా హి వుత్తం –

‘‘ద్వారే చరన్తి కమ్మాని, న ద్వారా ద్వారచారినో;

తస్మా ద్వారేహి కమ్మాని, అఞ్ఞమఞ్ఞం వవత్థితా’’తి. (ధ. స. అట్ఠ. ౧.కాయకమ్మద్వార);

కిఞ్చాపి అట్ఠకథాయం సాసనే పబ్బజితవసేన ఆజీవవారే భయభేరవావ్హానం యోజితం, ‘‘యే ఖో కేచి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా’’తి పన వచనతో బాహిరకవసేన గహట్ఠవసేన చ యోజనా వేదితబ్బా. గహట్ఠానమ్పి హి జాతిధమ్మకులధమ్మదేసధమ్మవిలోమనవసేన అఞ్ఞథాపి మిచ్ఛాజీవో లబ్భతేవ, తాయ ఏవ చ ఆజీవవిపత్తియా అఞ్ఞథా వా నేసం అరఞ్ఞవాసో సమ్భవేయ్యాతి.

౩౭. ఏవం ఆజీవట్ఠమకసీలవసేన భయభేరవం దస్సేత్వా తతో పరం నీవరణప్పహానాదివసేన తం దస్సేతుం దేసనా వడ్ఢితాతి తదత్థం వివరన్తో ‘‘ఇతో పర’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ నీవరణవసేన పున వుత్తాతి అయమధిప్పాయో – ఏవం సీలవిసుద్ధిమత్తమ్పి అరఞ్ఞే విహరతో భయభేరవాభావం ఆవహతి, కిమఙ్గం పన నీవరణాని పహాయ అప్పనాసమాధిం, ఉపచారసమాధిమేవ వా సమ్పాదయతోతి సమాధిసమ్పదాయ భయభేరవాభావహేతుకం దస్సేతుం ఉపరి దేసనా వడ్ఢితాతి అకుసలమనోకమ్మన్తభావేన గహితాపి అభిజ్ఝాబ్యాపాదా నీవరణవసేన పున వుత్తాతి అధిప్పాయో. అభి-పుబ్బో ఝా-సద్దో అభిజ్ఝాయనత్థోతి ఆహ ‘‘పరభణ్డాదిఅభిజ్ఝాయనసీలా’’తి. వత్థుకామేసూతి రూపాదీసు కిలేసకామస్స వత్థుభూతేసు కామేసు. బహలకిలేసరాగాతి థిరమూలదుమ్మోచనీయతాహి అజ్ఝోసానే పభూతకిలేసకామా. అభిజ్ఝా చేత్థ అప్పత్తవిసయపత్థనా, తిబ్బసారాగో సమ్పత్తివిసయాభినివేసో. తే హి లోభాభిభూతా పుగ్గలా అత్తని తిబ్బసాపేక్ఖతాయ ఏవ లోభాభిభూతతాయ అవవత్థితారమ్మణా అవినిచ్ఛితవిసయా అరఞ్ఞే తం తం విసయం అనుపధారిత్వా విహరన్తి, రజ్జుఆదీని యాథావతో న సల్లక్ఖేన్తి. తేనాహ ‘‘తేస’’న్తిఆది. ఉపట్ఠాతి సన్తచిత్తతాయ. తథా హి వుత్తం ‘‘ఆకులచిత్తా’’తి. ‘‘ఇదానిమ్హ నట్ఠా’’తి తసన్తి వితసన్తి, ఆగన్త్వా బాధియమానా వియ హోన్తి, ఏవం తం భయభేరవం అత్తని సమారోపనట్ఠేన అవ్హాయన్తి పక్కోసన్తీతి యోజనం సన్ధాయాహ ‘‘సేసం తాదిసమేవా’’తి. ‘‘అనభిజ్ఝాలుహమస్మీ’’తి పాళిపదే చిరపరిచితఅలోభజ్ఝాసయతాయ కమలదలే జలబిన్దు వియ అలగ్గమానసత్తా సబ్బత్థ అనపేక్ఖోహమస్మీతి అత్థో.

౩౮. పకతిభావవిజహనేనాతి పరిసుద్ధభావసఙ్ఖాతస్స చ పకతిభావస్స విజహనేన. సావజ్జధమ్మసముప్పత్తియా హి చిత్తస్స అనవజ్జభావో జహితో హోతీతి. విపన్నచిత్తాతి కిలేసాసుచిదూసితతాయ కుథితచిత్తా. తేనాహ ‘‘కిలేసానుగతం…పే… పూతికం హోతీ’’తి. పదుట్ఠమనసఙ్కప్పాతి విససంసట్ఠముత్తం వియ దోసేన పదూసితచిత్తసఙ్కప్పా. వుత్తనయేనేవాతి ‘‘తే అవవత్థితారమ్మణా హోన్తీ’’తిఆదినా అభిజ్ఝాలువారే వుత్తనయేనేవ. యథా హి లోభవసేన, ఏవం దోసాదివసేనపి అవవత్థితారమ్మణా హోన్తీతి. సబ్బత్థాతి హేట్ఠా ఉపరి చాతి సబ్బత్థ ఠానేసు వణ్ణేతబ్బా.

౩౯. ‘‘యా చిత్తస్స అకల్లతా అకమ్మఞ్ఞతా’’తి వచనతో థినం చిత్తస్స గేలఞ్ఞభావేన గహణం గచ్ఛతీతి ఆహ ‘‘చిత్తగేలఞ్ఞభూతేన థినేనా’’తి. తథా ‘‘యా కాయస్స అకల్లతా అకమ్మఞ్ఞతా’’తి (ధ. స. ౧౧౬౩) వచనతో మిద్ధం విసేసతో నామకాయస్స గేలఞ్ఞభావేన గహణం గచ్ఛతీతి ఆహ ‘‘సేసనామకాయగేలఞ్ఞభూతేన మిద్ధేనా’’తి. సేసగ్గహణఞ్చేత్థ చిత్తనివత్తనత్థం. ఇదఞ్చ మిద్ధం రూపకాయస్సపి గేలఞ్ఞావహన్తి దట్ఠబ్బం నిద్దాయ హేతుభావతో. తథా హి తం ‘‘నిద్దా చపలాయికా’’తి నిద్దిట్ఠం. తేనాహ ‘‘తే నిద్దాబహులా హోన్తీ’’తి.

౪౦. ఉద్ధచ్చపకతికాతి ఉద్ధచ్చసీలా అనవట్ఠితసభావా. అనవట్ఠానరసఞ్హి ఉద్ధచ్చం. తేనాహ ‘‘విప్ఫన్దమానచిత్తా’’తిఆది. ఇధాతి ‘‘అవూపసన్తచిత్తా’’తి ఇమస్మిం పదే. కుక్కుచ్చం గహేతుం వట్టతి సంవణ్ణనావసేన పచ్ఛానుతాపస్సపి చిత్తస్స అవూపసమకరత్తా. ఉద్ధచ్చం పన సరూపేనేవ గహితన్తి అధిప్పాయో.

౪౧. ఏకమేవిదం పఞ్చమం నీవరణం యదిదం కఙ్ఖా విచికిచ్ఛాతి చ. యది ఏవం కస్మా ద్విధా కత్వా వుత్తన్తి ఆహ ‘‘కిం ను ఖో’’తిఆది. కఙ్ఖనతోతి సంసయనతో. విచికిచ్ఛాతి వుచ్చతి ‘‘ధమ్మసభావం విచినన్తో ఏతాయ కిచ్ఛతి, విగతా తికిచ్ఛా వా’’తి కత్వా.

౪౨. ఏవం నీవరణాభావకిత్తనముఖేన సమాధిసమ్పదాయ భయభేరవాభావం దస్సేత్వా ఇదాని అత్తుక్కంసనాదిఅభావకిత్తనముఖేన పఞ్ఞాసమ్పదాయ భయభేరవాభావం దస్సేతుం ‘‘యే ఖో కేచీ’’తిఆదినా ఉపరి దేసనా వడ్ఢితా, తదత్థం వివరితుం ‘‘అత్తుక్కంసనకా’’తిఆది వుత్తం. ఉక్కంసేన్తి మానవసేన పగ్గణ్హనేన. తేనాహ ‘‘ఉచ్చే ఠానే ఠపేన్తీ’’తి. థినమిద్ధఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చవిచికిచ్ఛావారేసు గయ్హమానం అభిజ్ఝాలువారసదిసన్తి తత్థ తం అనామసిత్వా అత్తుక్కంసకవారే కిఞ్చి విసదిసం అత్థీతి తం దస్సేతుం ‘‘తే కథ’’న్తిఆది వుత్తం.

౪౩. ఛమ్భనం ఛమ్భో, కాయస్స ఛమ్భితత్తహేతుభూతో బలవచిత్తుత్రాసో. సో ఏతేసం అత్థీతి ఛమ్భీ. తేనాహ ‘‘కాయథమ్భనా’’తిఆది. భీరుకజాతికాతి భాయనకసీలా. ఏకమేవ చేతం సావజ్జభయం కాయే ఛమ్భితత్తస్స, చిత్తే చ కాయే చ థద్ధభావస్స ఉప్పాదనవసేన ‘‘ఛమ్భో భీరుతా’’తి చ వుచ్చతీతి తంసమఙ్గినో సమణబ్రాహ్మణా ‘‘ఛమ్భీ భీరుకజాతికా’’తి వుత్తా, ఇధ భయభేరవం సరూపేనేవ గహితం.

౪౪. లబ్భతి పాపుణీయతీతి లాభసద్దస్స కమ్మసాధనత్తమాహ. సక్కచ్చం కాతబ్బో దాతబ్బోతి సక్కారో. తదత్థదీపకన్తి లాభాదిం పహాయ అరఞ్ఞే వసతో భయభేరవావ్హాయనం నత్థీతి దీపకం. సో కిర లాభగరుతాయేవ పియో గామో ఏతస్సాతి ‘‘పియగామికో’’తి నామం లభతి. కమ్మముత్తోతి జరాజిణ్ణత్తా కమ్మం కాతుం న సక్కోతీతి సామికేహి విస్సట్ఠో.

౪౫. అలసభావేన సమ్మావాయామస్స అకరణతో కుచ్ఛితం సీదన్తీతి కుసీతా. వీరస్స భావో, కమ్మం వా వీరియం, విధినా వా ఈరేతబ్బం పవత్తేతబ్బన్తి వీరియం, సమ్మావాయామో. తేన హీనా హీనవీరియా. కాయవిఞ్ఞత్తియా సముట్ఠానవసేన పవత్తవీరియం కాయికవీరియం, వత్తకరణచఙ్కమనాదీసు దట్ఠబ్బం. నిసజ్జ సయిత్వా చ కమ్మట్ఠానమనసికారవసేన పవత్తవీరియం చేతసికవీరియం. తత్థ పురిమం విసేసతో కోసజ్జపటిపక్ఖతావసేన, దుతియం వీరియారమ్భతావసేన పాకటం హోతీతి దస్సేన్తో ‘‘కుసీతా’’తిఆదిమాహ. తే హి హీనవీరియా అలసతాయేవ ఆరమ్మణవవత్థానమత్తమ్పి కాతుం న సక్కోన్తి.

౪౬. నట్ఠస్సతీతి అలబ్భమానస్సతి, పచ్చయవేకల్లేన విజ్జమానాయపి సతియా సతికిచ్చం కాతుం అసమత్థతాయ ఏవం వుత్తం. న సమ్పజానాతి అసమ్పజానా. తంయోగనివత్తియఞ్చాయం అ-కారో ‘‘అహేతుకా ధమ్మా (ధ. స. ౨.దుకమాతికా), అభిక్ఖుకో ఆవాసో’’తిఆదీసు (చూళవ. ౭౬) వియాతి ఆహ ‘‘పఞ్ఞారహితా’’తి. నను సోళసమో పఞ్ఞావారో, అయం సతివారో, తత్థ కస్మా సంకిలేసపక్ఖే పఞ్ఞా గహితాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘ఇమస్స చా’’తిఆది. సతిభాజనీయమేవేతం, యదిదం చుద్దసమో వారో, పఞ్ఞా పనేత్థ చుద్దసమే వారే కేవలా సతి దుబ్బలాతి సతిదుబ్బల్యదీపనత్థం ‘‘అసమ్పజానా’’తి పటిక్ఖేపముఖేన వుత్తా. ఇదాని వుత్తమేవత్థం పాకటతరం కాతుం ‘‘దువిధా హీ’’తిఆది వుత్తం.

౪౭. అప్పనాసమాధినా, ఉపచారసమాధినా వా చిత్తం ఆరమ్మణే సమం, సమ్మా వా ఆహితం నామ హోతి, నాఞ్ఞథాతి దస్సేన్తో ‘‘అసమాహితాతి ఉపచారప్పనాసమాధివిరహితా’’తి ఆహ. విబ్భన్తచిత్తాతి అనవట్ఠితచిత్తా. పుబ్బే నీవరణభావసామఞ్ఞేన ఉద్ధచ్చం గహితం ‘‘ఉద్ధతా అవూపసన్తచిత్తా’’తి, ఇధ సమాధానాభావేన ఉద్ధచ్చహేతుకో చిత్తవిబ్భమో వుత్తో ‘‘అసమాహితా విబ్భన్తచిత్తా’’తి, అయమేతేసం విసేసో. పుబ్బే వుత్తనయేనాతి పుబ్బే ‘‘ఉద్ధచ్చేన హి ఏకారమ్మణే చిత్తం విప్ఫన్దతి ధజయట్ఠియం వాతేన పటాకా వియా’’తి (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౪౦) వుత్తనయేన. సబ్బం పుబ్బసదిసమేవాతి భయభేరవావ్హాయనస్స అభిజ్ఝాలువారే వుత్తసదిసతం సన్ధాయ వదతి.

౪౮. దుప్పఞ్ఞాతి ఏత్థ దు-సద్దో ‘‘దుస్సీలో’’తిఆదీసు వియ అభావత్థో, న ‘‘దుగ్గతి, దుప్పటిపన్నో’’తిఆదీసు వియ గరహత్థోతి దస్సేతుం ‘‘నిప్పఞ్ఞానమేతం అధివచన’’న్తి వత్వా ‘‘పఞ్ఞా పన దుట్ఠా నామ నత్థీ’’తి వుత్తం. తేతి దుప్పఞ్ఞా. సబ్బత్థాతి చతూసుపి పాఠవికప్పేసు. ఏలన్తి వా దోసో వుచ్చతి. తేనాహ ‘‘యా సా వాచా నేలా కణ్ణసుఖా’’తి. తథా హి సీలం ‘‘నేలఙ్గ’’న్తి వుత్తం. దుప్పఞ్ఞా చ కథేన్తా సదోసమేవ కథం కథేన్తి అపణ్డితభావతో. తేనేవాహ ‘‘దుబ్భాసితభాసీ’’తి. తస్మా ఏలసబ్భావతో ఏలం ముఖం ఏతేసన్తి ఏలమూగాతి వుత్తాతి ఏవమ్పి వా ఏత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. యాయ పఞ్ఞాయ వసేన ‘‘పఞ్ఞాసమ్పన్నో’’తి వుత్తం, తం బ్యతిరేకముఖేన దస్సేతుం ‘‘నో చ ఖో’’తిఆది వుత్తం. నను చ బోధిసత్తా బహులవిపస్సనాపఞ్ఞాయ సమన్నాగతా హోన్తీతి? హోన్తి, తదా పన బోధిసత్తేన న విపస్సనారమ్భో కతో, నో చ విపస్సనాపఞ్ఞా అధిప్పేతాతి వుత్తం ‘‘నో చ ఖో విపస్సనాపఞ్ఞాయా’’తి.

కేచి పనేత్థ ‘‘సద్ధావిరహితా అపరిసుద్ధకాయకమ్మన్తాదయో వియ భయభేరవావ్హాయనస్స విసేసకారణం, నాపి సద్ధాలుతా పల్లోమతాయాతి సద్ధావారో అనుద్ధటో’’తి వదన్తి, తం అకారణం. కమ్మఫలే హి సద్దహన్తో కమ్మపటిసరణతంయేవ నిస్సాయ భయభేరవం తిణాయపి అమఞ్ఞమానో పల్లోమతమాపజ్జేయ్య. యస్మా పన వీరియాదయో సద్ధాయ వినా నప్పవత్తన్తీతి తేసం ఉపనిస్సయభూతా సహజాతా చ సా తగ్గహణేనేవ గహితా హోతీతి విసుం న ఉద్ధటా. తథా హి సా ఝానస్స పుబ్బభాగపటిపదాయమ్పి న ఉద్ధటా, కిం వా ఏతాయ సద్ధాయ, అద్ధా సా ఇమస్మిం ఆరమ్మణపరిగ్గహట్ఠానే న గహేతబ్బావ, తతో ధమ్మస్సామినా ఇధ న ఉద్ధటా, ఏవం అఞ్ఞేసుపి ఏదిసేసు ఠానేసు నిచ్ఛయో కాతబ్బో. యథానులోమదేసనా హి సుత్తన్తకథాతి.

వచీకమ్మన్తవారాదికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

సోళసట్ఠానారమ్మణపరిగ్గహో నిట్ఠితో.

భయభేరవసేనాసనాదివణ్ణనా

౪౯. సోళసారమ్మణానీతి సోళసట్ఠానాని ఆరమ్మణాని. ఏవరూపాసు రత్తీసూతి చాతుద్దసీఆదికా ఉపరి వక్ఖమానా రత్తియో సన్ధాయ వదతి. ఏవరూపే సేనాసనేతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. యాతి అనియమతో ఉద్దిట్ఠానం పున ‘‘తా’’తి వచనం నిద్దేసో వియ హోతీతి వుత్తం ‘‘యా తాతి ఉభయమేతం రత్తీనంయేవ ఉద్దేసనిద్దేసవచన’’న్తి. అభీతి లక్ఖణత్థే ‘‘అఞ్ఞే చ అభిఞ్ఞాతా బ్రాహ్మణమహాసాలా’’తిఆదీసు వియ. కథం పనేత్థ లక్ఖణత్థతా వేదితబ్బా? లక్ఖీయతి ఏతేనాతి లక్ఖణన్తి ఆహ ‘‘చన్దపారిపూరియా’’తిఆది. పుణ్ణమాసియం చన్దపారిపూరియా అమావాసియం చన్దపరిక్ఖయేన. ఆది-సద్దేన చన్దస్స ఉపడ్ఢమణ్డలతారాహుగ్గహతాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. ఉపసగ్గమత్తమేవ అభి-సద్దో లక్ఖితసద్దేనేవ లక్ఖణత్థస్స విఞ్ఞాయమానత్తాతి అధిప్పాయో.

పఠమదివసతో పభుతీతి పఠమపాటిపదదివసతో పట్ఠాయ. యస్మా చోదకో భగవతో కాలే అనభిలక్ఖితాపి అపరభాగే అభిలక్ఖితా జాతా, తస్మా తం అభిలక్ఖణీయతం ఉపాదాయ ‘‘సబ్బదస్సినా భగవతా పఞ్చమీ కస్మా న గహితా’’తి చోదేతి, ఇతరో సబ్బకాలికాసు చాతుద్దసీఆదీసు గయ్హమానాసు అసబ్బకాలికాయ కథం గహణన్తి అధిప్పాయేన ‘‘అసబ్బకాలికత్తా’’తి పరిహరతి.

తథావిధాసూతి ‘‘అభిఞ్ఞాతా’’తిఆదినా యథా వుత్తా, తథావిధాసు. దేవతాధిట్ఠితభావేన ఆరామాదీనం లోకస్స చేతియభావోతి ఆహ ‘‘పూజనీయట్ఠేనా’’తి. మనుస్సా యేభుయ్యేన గామాదీనం ద్వారేసు తథారూపే రుక్ఖే చేతియట్ఠానియే కత్వా వోహరన్తీతి ఆహ ‘‘గామనిగమాదిద్వారేసూ’’తిఆది. దస్సనమత్తేనపి సవనమత్తేనపి భయుప్పాదనేన పాకతికసత్తే భింసేన్తీతి భింసనకాని. తేనాహ ‘‘భయజనకానీ’’తిఆది. భాయతి ఏతస్మాతి భయం, అతివియ సప్పటిభయం భేరవం.

ఆయాచనఉపహారకరణారహన్తి తంతంబలికమ్మపణిధికమ్మకరణయోగ్గం. పుప్ఫధూప…పే… ధరణితలన్తి ఇదం యథాపటిసూతేన సుప్పాదినా ఉపహారకరణదస్సనం. కోట్టేన్తోతి పహరన్తో, సిఙ్గప్పహారఖురప్పహారేహి సద్దం కరోన్తోతి అధిప్పాయో. సబ్బచతుప్పదానం ఇధ మగోతి నామం, న ‘‘అచ్ఛచమ్మం మిగచమ్మం ఏళకచమ్మ’’న్తిఆదీసు (మహావ. ౨౫౯) వియ, రోహితోతిఆది మిగవిసేసానన్తి అధిప్పాయో. చాలేత్వాతి అగ్గమద్దనేన చాలేత్వా. మోరగ్గహణఞ్చేత్థ ఉపలక్ఖణన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఇధ సబ్బపక్ఖిగహణం అధిప్పేత’’న్తి. ఏస నయోతి ఇదం యథా ‘‘మోరో వా’’తి ఏత్థ వా-సద్దో అవుత్తవికప్పనత్థో, ఏవం ‘‘మిగో వా’’తి ఏత్థాపీతి మిగసద్దస్స విసేసత్థవుత్తితం సన్ధాయాహ. ఇతో పభూతీతి ‘‘యంనూనాహం యా తా రత్తియో’’తిఆదినా భయభేరవస్స గవేసనచిన్తనతో పభుతి, న గవేసనారమ్భతో పభుతి. ‘‘అప్పేవ నామాహం భయభేరవం పస్సేయ్య’’న్తి ఏత్థాపి హి ఆరమ్మణమేవ భయభేరవం. సుఖారమ్మణం రూపం సుఖమివ ‘‘రూపం సుఖం సుఖానుపతితం సుఖావక్కన్త’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౩.౬౦). కథం భయగ్గహణేన చ రూపారమ్మణగ్గహణన్తి ఆహ ‘‘పరిత్తస్స చా’’తిఆది. ‘‘ఆగచ్ఛతీ’’తి వచనతో గవేసనారమ్భతో పభుతి ‘‘ఏతం భయ’’న్తి ఆరమ్మణం అధిప్పేతన్తి కేచి ‘‘తం న పస్సేయ్య’’న్తి చక్ఖునా దస్సనస్స అధిప్పేతత్తా, తస్మా వుత్తనయేనేవ అత్థో గహేతబ్బో. భయం ఆకఙ్ఖమానోతి ఉపపరిక్ఖనవసేన అహం భయవత్థుం ఆకఙ్ఖన్తో విహరామి, తం కిమత్థియం, ఏత్తకోపి భయసమన్నాహారో మయ్హం అయుత్తోతి అధిప్పాయో.

యం పకారం భూతో యథాభూతో, సో పనేత్థ పకారో ఇరియాపథవసేన యుత్తో పాళియం తథా ఆగతత్తాతి ఆహ ‘‘యేన యేన ఇరియాపథేన భూతస్సా’’తి. భవితస్సాతి ఇదం ‘‘భూతస్సా’’తి ఇమినా సమానత్థం పదన్తి దట్ఠబ్బం. ‘‘సమఙ్గీభూతస్సా’’తి పదం పురిమపదలోపేన భూతస్సాతి వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘సమఙ్గీభూతస్స వా’’తి ఆహ. భయభేరవారమ్మణేతి భయభేరవాభిమతే ఆరమ్మణే. నేవ మహాసత్తో తిట్ఠతీతిఆది ‘‘తథాభూతో చ తం పటివినేయ్య’’న్తి యథా చిన్తితం, తథా పటిపన్నభావదస్సనం. ఇరియాపథపటిపాటి నామ ఠానగమననిసజ్జానిపజ్జాతి వదన్తి, ఉప్పటిపాటి పన పఠమం నిపజ్జా, పున నిసజ్జా, పున ఠానం, పచ్ఛా గమనన్తి ఏవం వేదితబ్బా. ఆసన్నపటిపాటియాతి గమనస్స తావ ఠానం ఆసన్నం, ఠానస్స నిసజ్జా గమనఞ్చ, నిసజ్జాయ నిపజ్జా ఠానఞ్చ, నిపజ్జాయ నిసజ్జా ఆసన్నా. ఇధ పన గమనస్స ఠానం, ఠానస్స చ గమనం, నిసజ్జాయ చ నిపజ్జా, నిపజ్జాయ చ నిసజ్జా ఆసన్నభావేన గహితా, ఇతరే పరమ్పరావసేనాతి వేదితబ్బా. భిక్ఖుస్స పన ఇరియాపథా సమ్పత్తపటిపాటియా వియ అపరాపరుప్పత్తివసేన వుచ్చన్తి.

భయభేరవసేనాసనాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

అసమ్మోహవిహారవణ్ణనా

౫౦. అయఞ్చ మే సబ్బసో భయభేరవాభావో విసేసతో అసమ్మోహధమ్మత్తాతి దస్సేతుం ‘‘సన్తి ఖో పనా’’తిఆదినా ఉపరి దేసనా వడ్ఢితాతి అయం వా ఏత్థ అనుసన్ధి. ఝాయీనం సమ్మోహట్ఠానేసూతి ఇమినా అజ్ఝాయీనం సమ్మోహట్ఠానేసు వత్తబ్బమేవ నత్థీతి దస్సేతి. అత్థీతి ఇదం నిపాతపదం పుథువచనమ్పి హోతి ‘‘అత్థి ఇమస్మిం కాయే కేసా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౭౩-౩౭౪; మ. ని. ౧.౧౧౦; ౩.౧౫౪; సం. ని. ౪.౧౨౭; ఖు. పా. ౩.ద్వతింసాకార) వియాతి ‘‘సన్తీ’’తి పదస్స అత్థదస్సనవసేన వుత్తం. కిం ఖణత్తయసమఙ్గితాయ తే అత్థి, నోతి ఆహ ‘‘సంవిజ్జన్తి ఉపలబ్భన్తీ’’తి, మహతి లోకసన్నివాసే ఏదిసాపి సంవిజ్జన్తి ఞాణేన గహేతబ్బతాయ ఉపలబ్భన్తీతి. ఓదాతకసిణలాభీతి అప్పమాణఓదాతకసిణలాభీ. ఏవం హిస్స సమన్తతో ఆలోకో వియ ఉపట్ఠాతి. పరికమ్మన్తి సమాపత్తిపుబ్బభాగమాహ. ఏత్తకం సూరియే గతే వుట్ఠహామీతి,నో చ ఖో అద్ధానపరిచ్ఛేదే కుసలో హోతి, కేవలం ‘‘దివా ఏవ వుట్ఠహామీ’’తి మనసికారం ఉప్పాదేసి. విసదం హోతి సబ్బం ఆరమ్మణజాతం, దిబ్బచక్ఖునా పస్సన్తస్స వియ విభూతం. అవిసదన్తి ఏత్థ వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో. ఏవంసఞ్ఞినోతి రత్తిం ‘‘దివా’’తి, దివా చ ‘‘రత్తీ’’తి ఏవంసఞ్ఞినో.

అన్తోసేనాసనే రత్తిం నిసిన్నో హోతీతి రత్తి-సద్దో అజ్ఝాహరితబ్బో. పరిత్తాసనాదీహి, అఞ్ఞేహి వా కారణేహి. గమ్భీరాయ భూమిగబ్భసదిసాయ ఘనవనపటిచ్ఛన్నాయ బహలతరజాలవనపటలపటిచ్ఛన్నాయ. అన్తరహితసూరియాలోకే కాలేతి ఏతేనేవ దివాతి అవుత్తసిద్ధో. సమ్మోహవిహారో నామ బహువిధోతి ఆహ ‘‘సమ్మోహవిహారానం అఞ్ఞతర’’న్తి.

పాకటో బోధిసత్తస్స రత్తిన్దివపరిచ్ఛేదో అన్తమసో లవతుటిఖణస్సపి ఉపాదాయ సువవత్థితత్తా, తథా రత్తిదివసకోట్ఠాసపరిచ్ఛేదో అత్తనా కాతబ్బకిచ్చవసేన కాలఞాణవసేన చ.

కాలథమ్భే లద్ధబ్బఛాయావసేన ద్వఙ్గులకాలే. యామఘణ్టికం పహరతి సఙ్ఘస్స తంతంవత్తకరణత్థం. ముగ్గరన్తి ఘణ్టికప్పహరణముగ్గరం. యామయన్తం పతతి అఞ్ఞేహి భిక్ఖూహి యోజితన్తి అధిప్పాయో. యావ అఞ్ఞే భిక్ఖూ భోజనసాలం ఉపగచ్ఛన్తి, తావ దివావిహారట్ఠానం గన్త్వా సమణధమ్మం కరోతి.

యం ఖో తన్తి ఏత్థ యన్తి అనియముద్దేసో, ఖోతి అవధారణే, యమేవ పుగ్గలన్తి అత్థో. తన్తి వుచ్చమానాకారవచనం. మమేవాతి మం ఏవ. అసమ్మోహసభావోతి సభావభూతఅసమ్మోహో. ‘‘ఉప్పన్నో’’తి వుత్తత్తా ‘‘మనుస్సలోకే’’తి వుత్తం. పఞ్ఞాసమ్పత్తియాతి యాథావతో హితస్స జాననసమత్థేన అత్తనో పఞ్ఞాగుణేన, న కేవలం అజ్ఝాసయేనేవ హితేసితా, అథ ఖో పయోగేనాతి దస్సేన్తో ‘‘హితూపదేసకో’’తి ఆహ. అజ్ఝాసయేన పన హితేసితా ‘‘లోకానుకమ్పాయా’’తి ఇమినా దస్సితా. ఉపకరణేహి వినా న కదాచి భోగసుఖం ఉపకరణదానఞ్చ చాగసమ్పత్తిహేతుకన్తి ఆహ ‘‘చాగసమ్పత్తియా…పే… దాయకో’’తి. మేత్తాసమ్పత్తియా హితూపసంహారేన రక్ఖితా. కరుణాసమ్పత్తియా దుక్ఖాపనయనేన గోపాయితా. నను చ పుబ్బేపి వుత్తం ‘‘హితాయ సుఖాయా’’తి, అథ కస్మా పున తం గహితన్తి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘ఇధ దేవమనుస్సగ్గహణేనా’’తిఆది. తేన పుబ్బే అవిసేసతో హితాదీని దస్సితాని, ఇదాని విసేసతో సహ పయోజనేన తాని దస్సితానీతి దీపేతి. నిబ్బానతో పరో పరమో అత్థో నామ నత్థీతి ఆహ ‘‘పరమత్థత్తాయా’’తి. హినోతి నిబ్బానం గచ్ఛతీతి హితం, మగ్గో. ఉక్కంసతో సుఖత్థం అరియఫలన్తి ఆహ ‘‘తతో ఉత్తరి సుఖాభావతో’’తి.

అసమ్మోహవిహారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పుబ్బభాగపటిపదాదివణ్ణనా

౫౧. అసమ్మోహవిహారన్తి అసమ్మోహవుత్తిం, అసమ్మోహసమ్బోధిన్తి వా అత్థో. తన్తి సమథవిపస్సనాభావనాసఙ్ఖాతం పటిపదం. పుబ్బభాగతో పభుతీతి భావనాయ పుబ్బభాగవీరియారమ్భాదితో పట్ఠాయ. కేచీతి ఉత్తరవిహారవాసినో.

బోధిమణ్డేతి (సారత్థ. టీ. ౧.౧౧.వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనా; అ. ని. టీ. ౩.౮.౧౧) బోధిసఙ్ఖాతస్స ఞాణస్స మణ్డభావప్పత్తే ఠానే. చతురఙ్గన్తి ‘‘కామం తచో చ న్హారు చ, అట్ఠి చ అవసిస్సతూ’’తిఆదినా (మ. ని. ౨.౧౮౪; సం. ని. ౨.౨౩౭; అ. ని. ౨.౫; ౮.౧౩; మహాని. ౧౭, ౧౯౬) వుత్తచతురఙ్గసమన్నాగతం. పగ్గహితన్తి ఆరమ్భం సిథిలం అకత్వా దళ్హపరక్కమసఙ్ఖాతుస్సహనభావేన గహితం. తేనాహ ‘‘అసిథిలప్పవత్తితన్తి వుత్తం హోతీ’’తి. అసల్లీనన్తి అసఙ్కుచితం కోసజ్జవసేన సఙ్కోచం అనాపన్నం.

ఉపట్ఠితాతి ఓగాహనసఙ్ఖాతేన అపిలాపనభావేన ఆరమ్మణం ఉపగన్త్వా ఠితా. తేనాహ ‘‘ఆరమ్మణాభిముఖీభావేనా’’తి. సమ్మోసస్స విద్ధంసనవసేన పవత్తియా న సమ్ముట్ఠాతి అసమ్ముట్ఠా. కిఞ్చాపి చిత్తమివ చిత్తపస్సద్ధివసేన కాయపస్సద్ధివసేనేవ కాయో పస్సద్ధో హోతి, తథాపి యస్మా కాయపస్సద్ధి ఉప్పజ్జమానా చిత్తపస్సద్ధియా సహేవ ఉప్పజ్జతి, న వినా, తస్మా వుత్తం ‘‘కాయచిత్తపస్సద్ధిసమ్భవేనా’’తి. రూపకాయోపి పస్సద్ధోయేవ హోతి కాయపస్సద్ధియా ఉభయేసమ్పి కాయానం పస్సమ్భనావహత్తా. సో చ ఖో కాయో. విగతదరథోతి విగతకిలేసదరథో. నామకాయే హి విగతదరథే రూపకాయోపి వూపసన్తదరథపరిళాహో హోతి. సమ్మా ఆహితన్తి నానారమ్మణేసు విధావనసఙ్ఖాతవిక్ఖేపం విచ్ఛిన్దిత్వా ఏకస్మింయేవ ఆరమ్మణే అవిక్ఖిత్తభావాపాదానేన సమ్మదేవ ఆహితం. తేనాహ ‘‘సుట్ఠు ఠపిత’’న్తిఆది. చిత్తస్స అనేకగ్గభావో విక్ఖేపవసేన చఞ్చలతా, సా సతి ఏకగ్గతాయ న హోతీతి ఆహ ‘‘ఏకగ్గం అచలం నిప్ఫన్దన’’న్తి. ఏత్తావతాతి ‘‘ఆరద్ధం ఖో పనా’’తిఆదినా వీరియసతిపస్సద్ధిసమాధీనం కిచ్చసిద్ధిదస్సనేన. నను చ సద్ధాపఞ్ఞానమ్పి కిచ్చసిద్ధి ఝానస్స పుబ్బపటిపదాయ ఇచ్ఛితబ్బాతి? సచ్చం ఇచ్ఛితబ్బా, సా పన నానన్తరియభావేన అవుత్తసిద్ధాతి న గహితా. అసతి హి సద్ధాయ వీరియారమ్భాదీనం అసమ్భవోయేవ, పఞ్ఞాపరిగ్గహే చ నేసం అసతి పఞ్ఞాయారమ్భాదిభావో న సియా. తథా అసల్లీనాసమ్మోసతాదయో వీరియాదీనన్తి అసల్లీనతాదిగ్గహణేనేవేత్థ పఞ్ఞాకిచ్చసిద్ధి గహితాతి దట్ఠబ్బం. ఝానభావనాయం వా సమాధికిచ్చం అధికం ఇచ్ఛితబ్బన్తి దస్సేతుం సమాధిపరియోసానావ ఝానస్స పుబ్బపటిపదా కథితాతి దట్ఠబ్బం.

వుత్తం, తస్మా ఇధ న వత్తబ్బం. విసుద్ధిమగ్గో హి ఇమిస్సా సంవణ్ణనాయ ఏకదేసభూతోతి వుత్తోవాయమత్థోతి. విహరతీతి ఆగతం పరుద్దేసికత్తా విహారస్స. ఇధ విహాసిన్తి ఆగతం అత్థుద్దేసికత్తా. ఇదం కిర సబ్బబుద్ధానం అవిజహితన్తి ఆహ ‘‘ఆనాపానస్సతికమ్మట్ఠాన’’న్తి. రూపవిరాగభావనావసేన (సారత్థ. టీ. ౧.౧౨.నేరఞ్జకణ్డవణ్ణనా) పవత్తో చతుబ్బిధోపి అరూపజ్ఝానవిసేసో చతుత్థజ్ఝానసఙ్గహో ఏవాతి ఆహ ‘‘చత్తారి ఝానానీ’’తి. యుత్తం తావ చిత్తేకగ్గతా భవోక్కమనత్థతా వియ విపస్సనాపాదకతాపి చతున్నం ఝానానం సాధారణాతి తేసం వసేన ‘‘చత్తారి ఝానానీ’’తి వచనం, అభిఞ్ఞాపాదకతా పన నిరోధపాదకతా చ చతుత్థస్సేవ ఝానస్స ఆవేణికా, సా కథం చతున్నం ఝానానం సాధారణా వుత్తాతి? పరమ్పరాధిట్ఠానభావతో. పదట్ఠానపదట్ఠానమ్పి హి పదట్ఠానన్తేవ వుచ్చతి, కారణకారణమ్పి కారణన్తి యథా ‘‘తిణేహి సత్తం సిద్ధ’’న్తి, ఏవఞ్చ కత్వా పయోజననిద్దేసే అట్ఠసమాపత్తిగ్గహణం సమత్థితం హోతి. చిత్తేకగ్గతత్థానీతి చిత్తసమాధానత్థాని, దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారత్థానీతి అత్థో. చిత్తేకగ్గతాసీసేన హి దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారో వుత్తో, సుక్ఖవిపస్సకఖీణాసవవసేన చేతం వుత్తం. తేనాహ ‘‘ఏకగ్గచిత్తా సుఖం దివసం విహరిస్సామా’’తి. భవోక్కమనత్థానీతి భవేసు నిబ్బత్తిఅత్థాని.

యస్మా (సారత్థ. టీ. ౧.౧౨.నేరఞ్జకణ్డవణ్ణనా) బోధిసత్తేన బోధిమణ్డూపసఙ్కమనతో పుబ్బేపి చరిమభవే చతుత్థజ్ఝానం నిబ్బత్తితపుబ్బం, తదా పన తం నిబ్బత్తితమత్తమేవ అహోసి, న విపస్సనాదిపాదకం, తస్మా ‘‘బోధిరుక్ఖమూలే నిబ్బత్తిత’’న్తి తతో విసేసేత్వా వుత్తం. విపస్సనాపాదకన్తి విపస్సనారమ్భే విపస్సనాయ పాదకం. అభిఞ్ఞాపాదకన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. బుద్ధానఞ్హి పఠమారమ్భే ఏవ పాదకజ్ఝానేన పయోజనం అహోసి, న తతో పరం ఉపరిమగ్గాధిగమఫలసమాపత్తిఅభిఞ్ఞావళఞ్జనాదిఅత్థం. అభిసమ్బోధిసమధిగమతో పట్ఠాయ హి సబ్బం ఞాణసమాధికిచ్చం ఆకఙ్ఖమత్తపటిబద్ధమేవాతి. సబ్బకిచ్చసాధకన్తి అనుపుబ్బవిహారాదిసబ్బకిచ్చసాధకం. సబ్బలోకియలోకుత్తరగుణదాయకన్తి ఏత్థ విపస్సనాభిఞ్ఞాపాదకత్తా ఏవ చతుత్థస్స ఝానస్స భగవతో సబ్బలోకియలోకుత్తరగుణదాయకతా వేదితబ్బా. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపదట్ఠానఞ్హి మగ్గఞాణం, మగ్గఞాణపదట్ఠానఞ్చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం అభిసమ్బోధి, తదధిగమసమకాలమేవ భగవతో సబ్బే బుద్ధగుణా హత్థగతా అహేసుం, చతుత్థజ్ఝానసన్నిస్సయో చ మగ్గాధిగమోతి.

పుబ్బభాగపటిపదాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

పుబ్బేనివాసకథావణ్ణనా

౫౨. ద్విన్నం విజ్జానన్తి పుబ్బేనివాసఞాణదిబ్బచక్ఖుఞాణసఙ్ఖాతానం ద్విన్నం విజ్జానం. అనుపదవణ్ణనాతి తాసం విజ్జానం నిద్దేసపాళియా అనుపదవణ్ణనా. భావనానయోతి ఉప్పాదనవిధి. ‘‘సో’’తి పచ్చత్తవచనస్స అహం-సద్దేన సమ్బన్ధనే కారణం దస్సేతుం ‘‘అభినిన్నామేసి’’న్తిఆది వుత్తం. పాళియం వా ‘‘అభినిన్నామేసి’’న్తి ఉత్తమపురిసస్స యోగోతి అహం-సద్దేన ఆనేత్వా వుచ్చమానే తదత్థో పాకటో హోతీతి ‘‘సో అహ’’న్తి వుత్తం. అభినీహరిన్తి చిత్తం ఝానారమ్మణతో అపనేత్వా పుబ్బేనివాసాభిముఖం పేసేసిం, పుబ్బేనివాసనిన్నం పుబ్బేనివాసపోణం పుబ్బేనివాసపబ్భారం అకాసిన్తి అత్థో.

పుబ్బేఅతీతజాతీసు నివుత్థక్ఖన్ధా పుబ్బేనివాసో. నివుత్థాతి చ అజ్ఝావుత్థా అనుభూతా అత్తనో సన్తానే ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధా, గోచరనివాసేన నివుత్థధమ్మా వా అత్తనో విఞ్ఞాణేనవిఞ్ఞాతా, పరవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతాపి వా ఛిన్నవటుమకానుస్సరణాదీసు, తం పుబ్బేనివాసం యాయ సతియా అనుస్సరతి, తాయ సమ్పయుత్తం ఞాణం పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞ్ఞాణం. పటినివత్తన్తస్సాతి పుబ్బేనివాసం అనుస్సరణవసేన యావదిచ్ఛకం గన్త్వా పచ్చాగచ్ఛన్తస్స. తస్మాతి వుత్తస్సేవత్థస్స కారణభావేన పచ్చామసనం, పటినివత్తన్తస్స పచ్చవేక్ఖణభావతోతి వుత్తం హోతి. ఇధూపపత్తియాతి ఇధ చరిమభవే ఉపపత్తియా. అనన్తరన్తి అతీతానన్తరమాహ. అముత్రాతి అముకస్మిం భవేతి అత్థో. ఉదపాదిన్తి ఉప్పజ్జిం. తాహి దేవతాహీతి తుసితాదేవతాహి. ఏకగోత్తోతి తుసితగోత్తేన ఏకగోత్తో. మహాబోధిసత్తానం సన్తానస్స పరియోసానావత్థాయ దేవలోకూపపత్తిజనకం నామ అకుసలేన కమ్మునా అనుపద్దుతమేవ హోతీతి అధిప్పాయేన ‘‘దుక్ఖం పన సఙ్ఖారదుక్ఖమేవా’’తి వుత్తం. మహాపుఞ్ఞానమ్పి పన దేవపుత్తానం పుబ్బనిమిత్తుప్పత్తికాలాదీసు అనిట్ఠారమ్మణసమాయోగో హోతియేవాతి ‘‘కదాచి దుక్ఖదుక్ఖస్సపి సమ్భవో నత్థీ’’తి న సక్కా వత్తుం. సత్తపఞ్ఞాస…పే… పరియన్తోతి ఇదం మనుస్సానం వస్సగణనావసేన వుత్తం. తత్థ దేవానం వస్సగణనాయ పన చతుసహస్సమేవ.

అతీతభవే (సారత్థ. టీ. ౧.౧౨.పుబ్బేనివాసకథాయం) ఖన్ధా తప్పటిబద్ధనామగోత్తాని చ సబ్బం పుబ్బేనివాసన్తేవ సఙ్గహితన్తి ఆహ ‘‘కిం విదితం కరోతి? పుబ్బేనివాస’’న్తి. మోహో పటిచ్ఛాదకట్ఠేన‘‘తమో’’తి వుచ్చతి ‘‘తమో వియా’’తి కత్వా. ఓభాసకరణట్ఠేనాతి కాతబ్బతో కరణం, ఓభాసోవ కరణం, అత్తనో పచ్చయేన ఓభాసభావేన నిబ్బత్తేతబ్బట్ఠేనాతి అత్థో. సేసం పసంసావచనన్తి పటిపక్ఖవిధమనపవత్తివిసేసానం బోధనతో వుత్తం. అవిజ్జా విహతాతి ఏతేన విజ్జనట్ఠేన విజ్జాతి అయమ్పి అత్థో దీపితోతి దట్ఠబ్బం. యస్మా విజ్జా ఉప్పన్నాతి ఏతేన విజ్జాపటిపక్ఖా అవిజ్జా, పటిపక్ఖతా చస్సా పహాతబ్బభావేన విజ్జాయ చ పహాయకభావేనాతి దస్సేతి. ఏస నయో ఇతరస్మిమ్పి పదద్వయేతి ఇమినా తమో విహతో వినట్ఠో. కస్మా? యస్మా ఆలోకో ఉప్పన్నోతి ఇమమత్థం అతిదిసతి. పేసితత్తస్సాతి యథాధిప్పేతత్థసిద్ధిం పతి విస్సట్ఠచిత్తస్స. యథా అప్పమత్తస్సాతి అఞ్ఞస్సపి కస్సచి మాదిసస్సాతి అధిప్పాయో.

పుబ్బేనివాసకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

దిబ్బచక్ఖుఞాణకథావణ్ణనా

౫౩. ఇధాతి భయభేరవసుత్తే వుత్తం. ఇధ అయం విసేసోతి యోజనా. వుత్తసదిసమేవ ‘‘మేతి మయా’’తిఆదినా. పరికమ్మకిచ్చన్తి ‘‘అభిఞ్ఞాపాదకచతుత్థజ్ఝానతో వుట్ఠాయ సబ్బపచ్ఛిమా నిసజ్జా ఆవజ్జితబ్బా’’తిఆదినా, కసిణారమ్మణం అభిఞ్ఞాపాదకజ్ఝానం సబ్బాకారేన అభినీహారక్ఖమం కత్వా’’తిఆదినా చ వుత్తేన పరికమ్మేన కిచ్చం పయోజనం నత్థి. న తేన ఇధ అత్థోతి తేన భావనానయేన ఇధ పాళియా అత్థవణ్ణనాయం అత్థో నత్థి తథాభావనాయ ఇధ అనధిప్పేతత్తాతి అధిప్పాయో.

దిబ్బచక్ఖుఞాణకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఆసవక్ఖయఞాణకథావణ్ణనా

౫౪. విపస్సనాపాదకన్తి (సారత్థ. టీ. ౧.౧౪.ఆసవక్ఖయఞాణకథాయం; దీ. ని. టీ. ౧.౨౪౮; అ. ని. టీ. ౨.౩.౫౯) విపస్సనాయ పదట్ఠానభూతం. విపస్సనా చ తివిధా విపస్సనకపుగ్గలభేదేన. మహాబోధిసత్తానఞ్హి పచ్చేకబోధిసత్తానఞ్చ విపస్సనా చిన్తామయఞాణసంవద్ధితత్తా సయమ్భుఞాణభూతా, ఇతరేసం సుతమయఞాణసంవద్ధితత్తా పరోపదేససమ్భూతా, సా ‘‘ఠపేత్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం అవసేసరూపారూపజ్ఝానానం అఞ్ఞతరతో వుట్ఠాయా’’తిఆదినా అనేకధా అరూపముఖవసేన చతుధాతువవత్థానే వుత్తానం తేసం తేసం ధాతుపరిగ్గహముఖానం అఞ్ఞతరముఖవసేన అనేకధావ విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౩౦౬) నానానయతో విభావితా. మహాబోధిసత్తానం పన చతువీసతికోటిసతసహస్సముఖేన పభేదగమనతో నానానయం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణసన్నిస్సయస్స అరియమగ్గఞాణస్స అధిట్ఠానభూతం పుబ్బభాగఞాణగబ్భం గణ్హాపేన్తం పరిపాకం గచ్ఛన్తం పరమగమ్భీరసణ్హసుఖుమతరం అనఞ్ఞసాధారణం విపస్సనాఞాణం హోతి, యం అట్ఠకథాసు మహావజిరఞాణన్తి వుచ్చతి. యస్స చ పవత్తివిభాగేన చతువీసతికోటిసతసహస్సప్పభేదస్స పాదకభావేన సమాపజ్జియమానా చతువీసతికోటిసతసహస్ససఙ్ఖా దేవసికం సత్థు వళఞ్జనకసమాపత్తియో వుచ్చన్తి, స్వాయం బుద్ధానం విపస్సనాచారో పరమత్థమఞ్జూసాయ విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాయ (విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౧౪౪) ఉద్దేసతో దస్సితో, అత్థికేహి తతో గహేతబ్బోతి.

ఆసవానం ఖేపనతో సముచ్ఛిన్దనతో ఆసవక్ఖయో, అరియమగ్గో, ఉక్కట్ఠనిద్దేసవసేన అరహత్తమగ్గగ్గహణం. ఆసవానం ఖయే ఞాణం ఆసవక్ఖయఞాణన్తి దస్సేన్తో ‘‘తత్ర చేతం ఞాణ’’న్తి వత్వా ఖయేతి చ ఆధారే భుమ్మం, న విసయేతి దస్సేన్తో ‘‘తప్పరియా పన్నత్తా’’తి ఆహ. ఇదం దుక్ఖన్తి దుక్ఖస్స అరియసచ్చస్స తదా పచ్చక్ఖతో గహితభావదస్సనం. ఏత్తకం దుక్ఖన్తి దుక్ఖస్స అరియసచ్చస్స తదా పచ్చక్ఖతో గహితభావదస్సనం. ఏత్తకం దుక్ఖన్తి తస్స పరిచ్ఛిజ్జ గహితభావదస్సనం. న ఇతో భియ్యోతి అనవసేసేత్వా గహితభావదస్సనం. తేనాహ ‘‘సబ్బమ్పి దుక్ఖసచ్చ’’న్తిఆది. సరసలక్ఖణపటివేధేనాతి సభావసఙ్ఖాతస్స లక్ఖణస్స అసమ్మోహతో పటివిజ్ఝనేన. అసమ్మోహపటివేధోతి చ యథా తస్మిం ఞాణే పవత్తే పచ్ఛా దుక్ఖస్స సరూపాదిపరిచ్ఛేదే సమ్మోహో న హోతి, తథా పవత్తి. తేనాహ ‘‘యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసి’’న్తి. యం ఠానం పత్వాతి యం నిబ్బానం మగ్గస్స ఆరమ్మణపచ్చయట్ఠేన కారణభూతం ఆగమ్మ. తదుభయవతో హి పుగ్గలస్స పత్తి తదుభయస్స పత్తీతి వుత్తం. పత్వాతి వా పాపుణనహేతు. అప్పవత్తిన్తి అప్పవత్తినిమిత్తం. తే వా నప్పవత్తన్తి ఏత్థాతి అప్పవత్తి, నిబ్బానం. తస్సాతి దుక్ఖనిరోధస్స. సమ్పాపకన్తి సచ్ఛికిరియావసేన సమ్మదేవ పాపకం.

కిలేసవసేనాతి ఆసవసఙ్ఖాతకిలేసవసేన. యస్మా ఆసవానం దుక్ఖసచ్చపరియాయో తప్పరియాపన్నత్తా, సేససచ్చానఞ్చ తంసముదయాదిపరియాయో అత్థి, తస్మా వుత్తం. ‘‘పరియాయతో’’తి. దస్సేన్తో సచ్చానీతి యోజనా. ఆసవానంయేవ చేత్థ గహణం ‘‘ఆసవానం ఖయఞాణాయా’’తి ఆరద్ధత్తా. తథా హి ఆసవవిముత్తి సీసేనేవ సబ్బసంకిలేసవిముత్తి వుత్తా. ‘‘ఇదం దుక్ఖన్తి యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసి’’న్తిఆదినా మిస్సకమగ్గో ఇధ కథితోతి ‘‘సహ విపస్సనాయ కోటిప్పత్తం మగ్గం కథేతీ’’తి వుత్తం. ఏత్థ చ సచ్చపటివేధస్స తదా అతీతకాలికత్తా ‘‘యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసి’’న్తి వత్వాపి అభిసమయకాలే తస్స పచ్చుప్పన్నతం ఉపాదాయ ‘‘ఏవం జానతో ఏవం పస్సతో’’తి వత్తమానకాలేన నిద్దేసో కతో. సో చ కామం మగ్గక్ఖణతో పరం యావజ్జతనా అతీతకాలికో ఏవ, సబ్బపఠమం పనస్స అతీతకాలికత్తం ఫలక్ఖణేన వేదితబ్బన్తి ఆహ ‘‘విముచ్చిత్థాతి ఇమినా ఫలక్ఖణం దస్సేతీ’’తి. జానతో పస్సతోతి వా హేతునిద్దేసోయం. జాననహేతు దస్సనహేతు కామాసవా చిత్తం విముచ్చిత్థాతి యోజనా. భవాసవగ్గహణేనేవ చేత్థ భవరాగస్స వియ భవదిట్ఠియాపి సమవరోధోతి దిట్ఠాసవస్సపి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.

ఖీణాజాతీతిఆదీహి పదేహి. తస్సాతి పచ్చవేక్ఖణఞాణస్స. భూమీన్తి పవత్తిట్ఠానం. న తావస్స అతీతా జాతి ఖీణా మగ్గభావనాయాతి అధిప్పాయో. తత్థ కారణమాహ ‘‘పుబ్బేవ ఖీణత్తా’’తి. న అనాగతా అస్సజాతి ఖీణాతి యోజనా. న అనాగతాతి చ అనాగతత్తసామఞ్ఞం గహేత్వా లేసేన చోదేతి. తేనాహ ‘‘అనాగతే వాయామాభావతో’’తి, అనాగతవిసేసో పనేత్థ అధిప్పేతో, తస్స చ ఖేపనే వాయామోపి లబ్భతేవ. తేనాహ ‘‘యా పన మగ్గస్సా’’తిఆది. ఏకచతుపఞ్చవోకారభవేసూతి భవత్తయగ్గహణం వుత్తనయేన అనవసేసతో జాతియా ఖీణభావదస్సనత్థం. తన్తి యథావుత్తం జాతిం. సోతి భగవా.

బ్రహ్మచరియవాసో నామ ఇధ మగ్గబ్రహ్మచరియస్స నిబ్బత్తనమేవాతి ఆహ ‘‘నిట్ఠిత’’న్తి. సమ్మాదిట్ఠియా చతూసు సచ్చేసు పరిఞ్ఞాదికిచ్చసాధనవసేన పవత్తమానాయ సమ్మా సఙ్కప్పాదీనమ్పి దుక్ఖసచ్చే పరిఞ్ఞాభిసమయానుగుణా పవత్తి, ఇతరసచ్చేసు చ నేసం పహానాభిసమయాదివసేన పవత్తి పాకటా ఏవ. తేన వుత్తం ‘‘చతూహి మగ్గేహి పరిఞ్ఞాపహానసచ్ఛికిరియాభావనావసేనా’’తి. ఇత్థత్తాయాతి ఇమే పకారా ఇత్థం, తబ్భావో ఇత్థత్తం, తదత్థన్తి వుత్తం హోతి. తే పన పకారా అరియమగ్గబ్యాపారభూతా పరిఞ్ఞాదయో ఇధాధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘ఏవంసోళసకిచ్చభావాయా’’తి. తే హి మగ్గం పచ్చవేక్ఖతో మగ్గానుభావేన పాకటా హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి, పరిఞ్ఞాదీసు చ పహానమేవ పధానం తదత్థత్తా ఇతరేసన్తి ఆహ ‘‘కిలేసక్ఖయాయవా’’తి. పహీనకిలేసపచ్చవేక్ఖణవసేన వా ఏతం వుత్తం. ఇత్థత్తాయాతి నిస్సక్కే సమ్పదానవచనన్తి ఆహ ‘‘ఇత్థభావతో’’తి. అపరం అనాగతం. ఇమే పన చరిమత్తభావసఙ్ఖాతా పఞ్చక్ఖన్ధా. పరిఞ్ఞాతా తిట్ఠన్తీతి ఏతేన తేసం అప్పతిట్ఠతం దస్సేతి. అపరిఞ్ఞామూలకా హి పతిట్ఠా. యథాహ ‘‘కబళీకారే చే, భిక్ఖవే, ఆహారే అత్థి రాగో అత్థి నన్దీ అత్థి తణ్హా, పతిట్ఠితం తత్థ విఞ్ఞాణం విరూళ్హ’’న్తిఆది (సం. ని. ౨.౬౪; మహాని. ౭; కథా. ౨౯౬). తేనేవాహ ‘‘ఛిన్నమూలకా రుక్ఖా వియా’’తిఆది.

పచ్చవేక్ఖణఞాణపరిగ్గహితం, న పఠమదుతియఞాణద్వయాధిగమం వియ కేవలన్తి అధిప్పాయో. దస్సేన్తో నిగమనవసేనాతి అధిప్పాయో. సరూపతో హి తం పుబ్బే దస్సితమేవాతి. పుబ్బేనివాసఞాణేన అతీతారమ్మణసభాగతాయ తబ్భావీభావతో చ అతీతంసఞాణం సఙ్గహేత్వాతి యోజనా. తత్థ అతీతంసఞాణన్తి అతీతఖన్ధాయతనధాతుసఙ్ఖాతే అతీతకోట్ఠాసే అప్పటిహతం ఞాణం. దిబ్బచక్ఖునాతి సపరిభణ్డేన దిబ్బచక్ఖుఞాణేన. పచ్చుప్పన్నంసో చ అనాగతంసో చ పచ్చుప్పన్నానాగతంసం, తత్థ ఞాణం పచ్చుప్పన్నానాగతంసఞాణం. సకలలోకియలోకుత్తరగుణన్తి ఏతేన సబ్బం లోకం ఉత్తరిత్వా అభిభుయ్య ఠితత్తా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స వియ సేసాసాధారణఞాణస్స బలఞాణఆవేణికబుద్ధధమ్మాదీనమ్పి అనఞ్ఞసాధారణానం బుద్ధగుణానం సఙ్గహో వేదితబ్బో. తేనాహ ‘‘సబ్బేపి సబ్బఞ్ఞుగుణే సఙ్గహేత్వా’’తి.

ఆసవక్ఖయఞాణకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

అరఞ్ఞవాసకారణవణ్ణనా

౫౫. సియా ఖో పన తే బ్రాహ్మణాతి ఏత్థ సియాతి ‘‘అప్పేవా’’తి ఇమినా సమానత్థో నిపాతో, తస్మా ‘బ్రాహ్మణ, అప్పేవ ఖో పన తే ఏవమస్సా’తి అత్థో. యం పన అట్ఠకథాయం ‘‘కదాచీ’’తి వుత్తం, తమ్పి ఇమమేవత్థం సన్ధాయ వుత్తం అకారణం బ్రాహ్మణేన పరికప్పితమత్థం పటిపక్ఖిపిత్వా అత్తనో అధిప్పేతం కారణం దస్సేన్తో. అత్థోవ ఫలం తదధీనవుత్తితాయ వసో ఏతస్సాతి అత్థవసో, హేతూతి ఏవం వా ఏత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. అత్తనో చ దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారన్తి ఏతేన సత్థా అత్తనో వివేకాభిరతిం పకాసేతీతి దస్సేన్తో ‘‘దిట్ఠధమ్మో నామా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఇరియాపథవిహారానన్తి ఇరియాపథపవత్తీనం. తప్పవత్తియో హి ఏకస్మిం ఇరియాపథే ఉప్పన్నదుక్ఖం అఞ్ఞేన ఇరియాపథేన విచ్ఛిన్దిత్వా హరణతో విహారాతి వుచ్చన్తి. పచ్ఛిమఞ్చ జనతం అనుకమ్పమానోతి ఏతేన యో ఆదితో బ్రాహ్మణేన ‘‘భవం తేసం గోతమో పుబ్బఙ్గమో…పే… దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జతీ’’తి వుత్తో, యో చ తథా ‘‘ఏవమేతం బ్రాహ్మణా’’తిఆదినా అత్తనా సమ్పటిచ్ఛితో, తమేవ అత్థం నిగమనవసేన దస్సేన్తో యథానుసన్ధినావ సత్థా దేసనం నిట్ఠాపేసి.

అరఞ్ఞవాసకారణవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దేసనానుమోదనావణ్ణనా

౫౬. ఏవం నిట్ఠాపితాయ దేసనాయ బ్రాహ్మణో తత్థ భగవతి పసాదం పవేదేన్తో ‘‘అభిక్కన్త’’న్తిఆదిమాహ. అభిక్కన్తాతి (సారత్థ. టీ. ౧.౧౫.దేసనానుమోదనకథా; దీ. ని. టీ. ౧.౨౫౦; సం. ని. టీ. ౧.౧.౧; అ. ని. టీ. ౨.౨.౧౬) అతిక్కన్తా, విగతాతి అత్థోతి ఆహ ‘‘ఖయే దిస్సతీ’’తి. తేనేవ హి ‘‘నిక్ఖన్తో పఠమో యామో’’తి వుత్తం. అభిక్కన్తతరోతి అతివియ కన్తతరో మనోరమో. తాదిసో చ సున్దరో భద్దకో నామ హోతీతి ఆహ ‘‘సున్దరే దిస్సతీ’’తి.

కోతి దేవనాగయక్ఖగన్ధబ్బాదీసు కో కతమో. మేతి మమ. పాదానీతి పాదే. ఇద్ధియాతి ఇమాయ ఏవరూపాయ దేవిద్ధియా. యససాతి ఇమినా ఏదిసేన పరివారేన పరిజనేన. జలన్తి విజ్జోతమానో. అభిక్కన్తేనాతి అతివియ కన్తేన కమనీయేన అభిరూపేన. వణ్ణేనాతి ఛవివణ్ణేన సరీరవణ్ణనిభాయ. సబ్బా ఓభాసయం దిసాతి దసపి దిసా ఓభాసేన్తో పభాసేన్తో, చన్దో వియ సూరియో వియ చ ఏకోభాసం ఏకాలోకం కరోన్తోతి గాథాయ అత్థో. అభిరూపేతి ఉళారరూపే సమ్పన్నరూపే.

‘‘చోరో చోరో, సప్పో సప్పో’’తిఆదీసు భయే ఆమేడితం. ‘‘విజ్ఝ విజ్ఝ, పహర పహరా’’తిఆదీసు కోధే, ‘‘సాధు సాధూతిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౨౭; సం. ని. ౨.౧౨౭; ౩.౩౫; ౫.౧౦౮౫) పసంసాయం, ‘‘గచ్ఛ గచ్ఛ, లునాహి లునాహీ’’తిఆదీసు తురితే, ‘‘ఆగచ్ఛ ఆగచ్ఛా’’తిఆదీసు కోతూహలే, ‘‘బుద్ధో బుద్ధోతి చిన్తేన్తో’’తిఆదీసు (బు. వం. ౨.౪౪) అచ్ఛరే, ‘‘అభిక్కమథాయస్మన్తో, అభిక్కమథాయస్మన్తో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౨౦; అ. ని. ౯.౧౧) హాసే, ‘‘కహం ఏకపుత్తక, కహం ఏకపుత్తకా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౩౫౩; సం. ని. ౨.౬౩) సోకే, ‘‘అహో సుఖం అహో సుఖ’’న్తిఆదీసు (ఉదా. ౨౦; దీ. ని. ౩.౩౦౫; చూళవ. ౩౩౨) పసాదే. చ-సద్దో అవుత్తసముచ్చయత్థో. తేన గరహాఅసమ్మానాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తత్థ ‘‘పాపో పాపో’’తిఆదీసు గరహాయం. ‘‘అభిరూపక అభిరూపకా’’తిఆదీసు అసమ్మానే దట్ఠబ్బం.

నయిదం ఆమేడితవసేన ద్విక్ఖత్తుం వుత్తం, అథ ఖో అత్థద్వయవసేనాతి దస్సేన్తో ‘‘అథ వా’’తిఆదిమాహ. అభిక్కన్తన్తి వచనం అపేక్ఖిత్వా నపుంసకలిఙ్గవసేన వుత్తం, తం పన భగవతో వచనం ధమ్మస్స దేసనాతి కత్వా తథా వుత్తం. అత్థమత్తదస్సనం వా ఏతం, తస్మా అత్థవసేన లిఙ్గవిభత్తివిపరిణామో వేదితబ్బో. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో. దోసనాసనతోతి రాగాదికిలేసదోసవిధమనతో, గుణాధిగమనతోతి సీలాదిగుణానం సమ్పాపనతో. యే గుణే దేసనా అధిగమేతి, తేసు పధానభూతా దస్సేతబ్బాతి తే పధానభూతే తావ దస్సేతుం ‘‘సద్ధాజననతో పఞ్ఞాజననతో’’తి వుత్తం. సద్ధాపముఖా హి లోకియా గుణా, పఞ్ఞాపముఖా లోకుత్తరా. సీలాదిఅత్థసమ్పత్తియా సాత్థతో, సభావనిరుత్తిసమ్పత్తియా సబ్యఞ్జనతో. సువిఞ్ఞేయ్యసద్దపయోగతాయ ఉత్తానపదతో, సణ్హసుఖుమభావేన దుబ్బిఞ్ఞేయ్యత్థతాయ గమ్భీరత్థతో. సినిద్ధముదుమధురసద్దపయోగతాయ కణ్ణసుఖతో, విపులవిసుద్ధపేమనీయత్థతాయ హదయఙ్గమతో. మానాతిమానవిధమనేన అనత్తుక్కంసనతో, థమ్భసారమ్భమద్దనేన అపరవమ్భనతో. హితాధిప్పాయపవత్తియా పరేసం రాగపరిళాహాదివూపసమనేన చ కరుణాసీతలతో, కిలేసన్ధకారవిధమనేన పఞ్ఞావదాతతో. కరవీకరుతమఞ్జుతాయ ఆపాథరమణీయతో, పుబ్బాపరావిరుద్ధసువిసుద్ధత్థతాయ విమద్దక్ఖమతో. ఆపాథరమణీయతాయ ఏవ సుయ్యమానసుఖతో, విమద్దక్ఖమతాయ హితజ్ఝాసయప్పవత్తితతాయ చ వీమంసియమానహితతో. ఏవమాదీహీతి ఆదిసద్దేన సంసారచక్కనివత్తనతో, సద్ధమ్మచక్కప్పవత్తనతో, మిచ్ఛావాదవిధమనతో, సమ్మావాదపతిట్ఠాపనతో, అకుసలమూలసముద్ధరణతో, కుసలమూలసంరోపనతో, అపాయద్వారపిధానతో, సగ్గమగ్గద్వారవివరణతో, పరియుట్ఠానవూపసమనతో, అనుసయసముగ్ఘాతనతోతి ఏవమాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.

అధోముఖట్ఠపితన్తి కేనచి అధోముఖం ఠపితం. హేట్ఠాముఖజాతన్తి సభావేనేవ హేట్ఠాముఖజాతం. ఉగ్ఘాటేయ్యాతి వివటం కరేయ్య. హత్థే గహేత్వాతి ‘‘పురత్థాభిముఖో, ఉత్తరాభిముఖో వా గచ్ఛా’’తిఆదీని అవత్వా హత్థే గహేత్వా ‘‘నిస్సన్దేహం ఏస మగ్గో, ఏవం గచ్ఛా’’తి వదేయ్య. కాళపక్ఖచాతుద్దసీతి కాళపక్ఖే చాతుద్దసీ.

నికుజ్జితం ఆధేయ్యస్స అనాధారభూతం భాజనం ఆధారభావాపాదనవసేన ఉక్కుజ్జేయ్య. హేట్ఠాముఖజాతతాయ సద్ధమ్మవిముఖం, అధోముఖట్ఠపితతాయ అసద్ధమ్మే పతితన్తి ఏవం పదద్వయం యథారహం యోజేతబ్బం, న యథాసఙ్ఖ్యం. కామం కామచ్ఛన్దాదయోపి పటిచ్ఛాదకా, మిచ్ఛాదిట్ఠి పన సవిసేసం పటిచ్ఛాదికాతి ఆహ ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠిగహనపటిచ్ఛన్న’’న్తి. తేనాహ భగవా ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠిపరమాహం, భిక్ఖవే, వజ్జం వదామీ’’తి (అ. ని. ౧.౩౧౦). సబ్బో అపాయగామిమగ్గో కుమ్మగ్గో ‘‘కుచ్ఛితో మగ్గో’’తి కత్వా. సమ్మాదిట్ఠిఆదీనం ఉజుపటిపక్ఖతాయ మిచ్ఛాదిట్ఠిఆదయో అట్ఠ మిచ్ఛత్తధమ్మా మిచ్ఛామగ్గో. తేనేవ హి తదుభయపటిపక్ఖతం సన్ధాయ ‘‘సగ్గమోక్ఖమగ్గం ఆచిక్ఖన్తేనా’’తి వుత్తం. సప్పిఆదిసన్నిస్సయో పదీపో న తథా ఉజ్జలో, యథా తేలసన్నిస్సయోతి తేలపజ్జోతగ్గహణం. ఏతేహి పరియాయేహీతి ఏతేహి నికుజ్జితుక్కుజ్జనపటిచ్ఛన్నవివరణాదిఉపమోపమితబ్బపకారేహి, ఏతేహి వా యథావుత్తేహి సోళసారమ్మణపరిగ్గహఅసమ్మోహవిహారదిబ్బవిహారవిభావనపరియాయేహి విజ్జాత్తయవిభావనాపదేసేన అత్తనో సబ్బఞ్ఞుగుణవిభావనపరియాయేహి చ. తేనాహ ‘‘అనేకపరియాయేన ధమ్మో పకాసితో’’తి.

దేసనానుమోదనావణ్ణనా నిట్ఠితా.

పసన్నకారవణ్ణనా

పసన్నకారన్తి పసన్నేహి కాతబ్బం సక్కారం. సరణన్తి పటిసరణం. తేనాహ ‘‘పరాయణ’’న్తి. పరాయణభావో చ అనత్థనిసేధనేన అత్థసమ్పటిపాదనేన చ హోతీతి ఆహ ‘‘అఘస్స తాతా హితస్స చ విధాతా’’తి. అఘస్సాతి దుక్ఖతోతి వదన్తి, పాపతోతి పన యుత్తం. నిస్సక్కే చేతం సామివచనం. ఏత్థ చ నాయం గమి-సద్దో నీ-సద్దాదయో వియ ద్వికమ్మకో, తస్మా యథా ‘‘అజం గామం నేతీ’’తి వుచ్చతి, ఏవం ‘‘గోతమం సరణం గచ్ఛామీ’’తి వత్తుం న సక్కా, ‘‘సరణన్తి గచ్ఛామీ’’తి పన వత్తబ్బం. ఇతి-సద్దో చేత్థ లుత్తనిద్దిట్ఠో, తస్స చాయమత్థో – గమనఞ్చ తదధిప్పాయేన భజనం, తథా జాననం వాతి దస్సేన్తో ‘‘ఇతి ఇమినా అధిప్పాయేనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ భజామీతిఆదీసు పురిమస్స పురిమస్స పచ్ఛిమం పచ్ఛిమం అత్థవచనం. భజనం వా సరణాధిప్పాయేన ఉపసఙ్కమనం, సేవనం సన్తికావచరతా, పయిరుపాసనం వత్తపటివత్తకరణేన ఉపట్ఠానన్తి ఏవం సబ్బథాపి అనఞ్ఞసరణతంయేవ దీపేతి. ‘‘గచ్ఛామీ’’తి పదస్స కథం ‘‘బుజ్ఝామీ’’తి అయమత్థో లబ్భతీతి ఆహ ‘‘యేసఞ్హీ’’తిఆది.

అధిగతమగ్గే,సచ్ఛికతనిరోధేతి పదద్వయేనపి ఫలట్ఠా ఏవ దస్సితా, న మగ్గట్ఠాతి తే దస్సేన్తో ‘‘యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానే చా’’తి ఆహ. నను చ కల్యాణపుథుజ్జనోపి యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జతీతి వుచ్చతీతి? కిఞ్చాపి వుచ్చతి, నిప్పరియాయేన పన మగ్గట్ఠా ఏవ తథా వత్తబ్బా, న ఇతరే నియామోక్కమనాభావతో. తథా హి తే ఏవ ‘‘అపాయేసు అపతమానే ధారేతీ’’తి వుత్తా. సమ్మత్తనియామోక్కమనేన హి అపాయవినిముత్తిసమ్భవో. అక్ఖాయతీతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో, పకారత్థో వా. తేన ‘‘యావతా, భిక్ఖవే, ధమ్మా సఙ్ఖతా వా అసఙ్ఖతా వా, విరాగో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తి సుత్తపదం (అ. ని. ౪.౩౪; ఇతివు. ౯౦) సఙ్గణ్హాతి, విత్థారోతి వా ఇమినా. ఏత్థ చ అరియమగ్గో నియ్యానికతాయ, నిబ్బానం తస్స తదత్థసిద్ధిహేతుతాయాతి ఉభయమేవేత్థ నిప్పరియాయేన ధమ్మోతి వుత్తో. నిబ్బానఞ్హి ఆరమ్మణపచ్చయభూతం లభిత్వా అరియమగ్గస్స తదత్థసిద్ధి, అరియఫలానం ‘‘యస్మా తాయ సద్ధాయ అవూపసన్తాయా’’తిఆదివచనతో మగ్గేన సముచ్ఛిన్నానం కిలేసానం పటిప్పస్సద్ధిపహానకిచ్చతాయ నియ్యానానుగుణతాయ నియ్యానపరియోసానతాయ చ. పరియత్తిధమ్మస్స పన నియ్యానధమ్మసమధిగమహేతుతాయాతి ఇమినా పరియాయేన ధమ్మభావో లబ్భతి ఏవ, స్వాయమత్థో పాఠారుళ్హో ఏవాతి దస్సేన్తో ‘‘న కేవల’’న్తిఆదిమాహ.

కామరాగో భవరాగోతి ఏవమాదిభేదో సబ్బోపి రాగో విరజ్జతి పహీయతి ఏతేనాతి రాగవిరాగోతి మగ్గో కథితో. ఏజాసఙ్ఖాతాయ తణ్హాయ అన్తోనిజ్ఝానలక్ఖణస్స సోకస్స చ తదుప్పత్తియం సబ్బసో పరిక్ఖీణత్తా అనేజమసోకన్తి ఫలం కథితం. అప్పటికూలన్తి అవిరోధదీపనతో కేనచి అవిరుద్ధం, ఇట్ఠం పణీతన్తి వా అత్థో. పగుణరూపేన పవత్తితత్తా, పకట్ఠగుణవిభావనతో వా పగుణం. యథాహ ‘‘విహింససఞ్ఞీ పగుణం న భాసిం, ధమ్మం పణీతం మనుజేసు బ్రహ్మే’’తి. సబ్బధమ్మక్ఖన్ధా కథితాతి యోజనా.

దిట్ఠిసీలసఙ్ఘాతేనాతి ‘‘యాయం దిట్ఠి అరియా నియ్యానికా నియ్యాతి తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయ, తథారూపాయ దిట్ఠియా దిట్ఠిసామఞ్ఞగతో విహరతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౨౪, ౩౫౬; మ. ని. ౧.౪౯౨; ౩.౫౪) ఏవం వుత్తాయ దిట్ఠియా, ‘‘యాని తాని సీలాని అఖణ్డాని అచ్ఛిద్దాని అసబలాని అకమ్మాసాని భుజిస్సాని విఞ్ఞుప్పసత్థాని అపరామట్ఠాని సమాధిసంవత్తనికాని, తథారూపేహి సీలేహి సీలసామఞ్ఞగతో విహరతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౨౪; మ. ని. ౧.౪౯౨; ౩.౫౪; అ. ని. ౬.౧౨; పరి. ౨౭౪) ఏవం వుత్తానం సీలానఞ్చ సంహతభావేన, దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేనాతి అత్థో. సంహతోతి ఘటితో. అరియపుగ్గలా హి యత్థ కత్థచి దూరే ఠితాపి అత్తనో గుణసామగ్గియా సంహతా ఏవ. అట్ఠ చ పుగ్గల ధమ్మదసా తేతి తే పురిసయుగవసేన చత్తారోపి పుగ్గలవసేన అట్ఠేవ అరియధమ్మస్స పచ్చక్ఖదస్సావితాయ ధమ్మదసా. తీణి వత్థూని సరణన్తి గమనేన తిక్ఖత్తుం గమనేన చ తీణి సరణగమనాని. పటివేదేసీతి అత్తనో హదయగతం వాచాయ పవేదేసి.

పసన్నకారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సరణగమనకథావణ్ణనా

సరణగమనస్స విసయపభేదఫలసంకిలేసభేదానం వియ కత్తు చ విభావనా తత్థ కోసల్లాయ హోతీతి ‘‘సరణగమనేసు కోసల్లత్థం సరణం…పే… వేదితబ్బో’’తి వుత్తం తేన వినా సరణగమనస్సేవ అసమ్భవతో. కస్మా పనేత్థ వోదానం న గహితం, నను వోదానవిభావనాపి తత్థ కోసల్లావహాతి? సచ్చమేతం, తం పన సంకిలేసగ్గహణేనేవ అత్థతో దీపితం హోతీతి న గహితం. యాని హి తేసం సంకిలేసకారణాని అఞ్ఞాణాదీని, తేసం సబ్బేన సబ్బం అనుప్పన్నానం అనుప్పాదనేన, ఉప్పన్నానఞ్చ పహానేన వోదానం హోతీతి. హింసత్థస్స సర-సద్దస్స వసేనేతం పదం దట్ఠబ్బన్తి ‘‘హింసతీతి సరణ’’న్తి వత్వా తం పన హింసనం కేసం, కథం, కస్స వాతి చోదనం సోధేన్తో ‘‘సరణగతాన’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ భయన్తి వట్టభయం. సన్తాసన్తి చిత్తుత్రాసం. తేనేవ చేతసికదుక్ఖస్స గహితత్తా దుక్ఖన్తి ఇధ కాయికం దుక్ఖం. దుగ్గతిపరికిలేసన్తి దుగ్గతిపరియాపన్నం సబ్బం దుక్ఖం. తయిదం సబ్బం పరతో ఫలకథాయం ఆవి భవిస్సతి. ఏతన్తి ‘‘సరణ’’న్తి పదం.

ఏవం అవిసేసతో సరణసద్దస్స అత్థం దస్సేత్వా ఇదాని విసేసతో దస్సేతుం ‘‘అథ వా’’తిఆది వుత్తం. హితే పవత్తమానేనాతి ‘‘సమ్పన్నసీలా, భిక్ఖవే, విహరథా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౬౪, ౬౯) అత్థే నియోజనేన. అహితా చ నివత్తనేనాతి ‘‘పాణాతిపాతస్స ఖో పాపకో విపాకో పాపకం అభిసమ్పరాయ’’న్తిఆదినా ఆదీనవదస్సనాదిముఖేన అనత్థతో వినివత్తనేన. భయం హింసతీతి హితాహితేసు అప్పవత్తిపవత్తిహేతుకం బ్యసనం అప్పవత్తికరణేన వినాసేతి. భవకన్తారా ఉత్తారణేన మగ్గసఙ్ఖాతో ధమ్మో, ఇతరో అస్సాసదానేన సత్తానం భయం హింసతీతి యోజనా. కారానన్తి దానవసేన పూజావసేన చ ఉపనీతానం సక్కారానం. విపులఫలపటిలాభకరణేన సత్తానం భయం హింసతి అనుత్తరదక్ఖిణేయ్యభావతోతి అధిప్పాయో. ఇమినాపి పరియాయేనాతి ఇమినాపి విభజిత్వా వుత్తేన కారణేన.

‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో భగవా, స్వాక్ఖాతో ధమ్మో, సుప్పటిపన్నో సఙ్ఘో’’తి ఏవం పవత్తో తత్థ రతనత్తయే పసాదో తప్పసాదో, తదేవ రతనత్తయం గరు ఏతస్సాతి తగ్గరు, తస్స భావో తగ్గరుతా, తప్పసాదో చ తగ్గరుతా చ తప్పసాదతగ్గరుతా, తాహి. విధుతదిట్ఠివిచికిచ్ఛాసమ్మోహఅస్సద్ధియాదితాయ విహతకిలేసో. ‘‘తదేవ రతనత్తయం పరాయణం గతి తాణం లేణ’’న్తి ఏవం ఆకారేన పవత్తియా తప్పరాయణతాకారపవత్తో చిత్తుప్పాదో సరణగమనం ‘‘సరణన్తి గచ్ఛతి ఏతేనా’’తి. తంసమఙ్గీతి తేన యథావుత్తచిత్తుప్పాదేన సమన్నాగతో. ఏవం ఉపేతీతి ఏవం భజతి సేవతి పయిరుపాసతి, ఏవం వా జానాతి బుజ్ఝతీతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో. ఏత్థ చ పసాదగ్గహణేన లోకియసరణగమనమాహ. తఞ్హి పసాదప్పధానం, న ఞాణప్పధానం. గరుతాగహణేన లోకుత్తరం. అరియా హి రతనత్తయం గుణాభిఞ్ఞాతాయ పాసాణచ్ఛత్తం వియ గరుం కత్వా పస్సన్తి, తస్మా తప్పసాదేన విక్ఖమ్భనవసేన విహతకిలేసో తగ్గరుతాయ సముచ్ఛేదవసేనాతి యోజేతబ్బం. తప్పరాయణతా పనేత్థ తగ్గతికతాతి తాయ చతుబ్బిధమ్పి వక్ఖమానం సరణగమనం గహితన్తి దట్ఠబ్బం. అవిసేసేన వా పసాదగరుతా జోతితాతి పసాదగ్గహణేన అవేచ్చప్పసాదస్స ఇతరస్స చ గహణం, తథా గరుతాగహణేనాతి ఉభయేనపి ఉభయం సరణగమనం యోజేతబ్బం.

మగ్గక్ఖణే ఇజ్ఝతీతి యోజనా. నిబ్బానారమ్మణం హుత్వాతి ఏతేన అత్థతో చతుసచ్చాధిగమోయేవ లోకుత్తరం సరణగమనన్తి దస్సేతి. తత్థ హి నిబ్బానధమ్మో సచ్ఛికిరియాభిసమయవసేన, మగ్గధమ్మో భావనాభిసమయవసేన పటివిజ్ఝియమానోయేవ సరణగమనత్తం సాధేతి, బుద్ధగుణా పన సావకగోచరభూతా పరిఞ్ఞాభిసమయవసేన, తథా అరియసఙ్ఘగుణా. తేనాహ ‘‘కిచ్చతో సకలేపి రతనత్తయే ఇజ్ఝతీ’’తి, ఇజ్ఝన్తఞ్చ సహేవ ఇజ్ఝతి, న లోకియం వియ పటిపాటియా అసమ్మోహపటివేధేన పటివిద్ధత్తాతి అధిప్పాయో. యే పన వదన్తి ‘‘న సరణగమనం నిబ్బానారమ్మణం హుత్వా పవత్తతి, మగ్గస్స అధిగతత్తా పన అధిగతమేవ హోతి ఏకచ్చానం తేవిజ్జాదీనం లోకియవిజ్జాదయో వియా’’తి, తేసం లోకియమేవ సరణగమనం సియా, న లోకుత్తరం, తఞ్చ అయుత్తం దువిధస్సపి ఇచ్ఛితబ్బత్తా. తన్తి లోకియసరణగమనం. సద్ధాపటిలాభో ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో భగవా’’తిఆదినా. సద్ధామూలికాతి యథావుత్తసద్ధాపుబ్బఙ్గమా సమ్మాదిట్ఠి బుద్ధసుబుద్ధతం ధమ్మసుధమ్మతం సఙ్ఘసుప్పటిపతిఞ్చ లోకియావబోధవసేనేవ సమ్మా ఞాయేన దస్సనతో. ‘‘సద్ధామూలికా సమ్మాదిట్ఠీ’’తి ఏతేన సద్ధూపనిస్సయా యథావుత్తలక్ఖణా పఞ్ఞా లోకియసరణగమనన్తి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘దిట్ఠిజుకమ్మన్తి వుచ్చతీ’’తి ‘‘దిట్ఠి ఏవ అత్తనో పచ్చయేహి ఉజుం కరీయతీ’’తి కత్వా. దిట్ఠి వా ఉజుం కరీయతి ఏతేనాతి దిట్ఠిజుకమ్మం, తథా పవత్తో చిత్తుప్పాదో. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘తప్పరాయణతాకారపవత్తో చిత్తుప్పాదో’’తి ఇదఞ్చ వచనం సమత్థితం హోతి. సద్ధాపుబ్బఙ్గమసమ్మాదిట్ఠిగ్గహణం పన చిత్తుప్పాదస్స తప్పధానతాయాతి దట్ఠబ్బం. ‘‘సద్ధాపటిలాభో’’తి ఇమినా మాతాదీహి ఉస్సాహితదారకాదీనం వియ ఞాణవిప్పయుత్తసరణగమనం దస్సేతి, ‘‘సమ్మాదిట్ఠీ’’తి ఇమినా ఞాణసమ్పయుత్తసరణగమనం.

తయిదం లోకియం సరణగమనం. అత్తా సన్నియ్యాతీయతి అప్పీయతి పరిచ్చజీయతి ఏతేనాతి అత్తసన్నియ్యాతనం, యథావుత్తం దిట్ఠిజుకమ్మం. తం రతనత్తయం పరాయణం పటిసరణం ఏతస్సాతి తప్పరాయణో, పుగ్గలో, చిత్తుప్పాదో వా, తస్స భావో తప్పరాయణతా, యథావుత్తదిట్ఠిజుకమ్మమేవ. సరణన్తి అధిప్పాయేన సిస్సభావం అన్తేవాసికభావం ఉపగచ్ఛతి ఏతేనాతి సిస్సభావూపగమనం. సరణగమనాధిప్పాయేనేవ పణిపతతి ఏతేనాతి పణిపాతో. సబ్బత్థ యథావుత్తదిట్ఠిజుకమ్మవసేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. అత్తపరిచ్చజనన్తి సంసారదుక్ఖనిత్థరణత్థం అత్తనో అత్తభావస్స పరిచ్చజనం. ఏస నయో సేసేసుపి. బుద్ధాదీనంయేవాతి అవధారణం ఇతరేసుపి సరణగమనవిసేసేసు యథారహం వత్తబ్బం. ఏవఞ్హి తదఞ్ఞనివత్తనం కతం హోతి.

ఏవం అత్తసన్నియాతనాదీని ఏకేన పకారేన దస్సేత్వా ఇదాని అపరేహిపి పకారేహి దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది ఆరద్ధం. తేన పరియాయన్తరేహిపి అత్తసన్నియ్యాతనాది కతమేవ హోతి అత్థస్స అభిన్నత్తాతి దస్సేతి. ఆళవకాదీనన్తి ఆది-సద్దేన సాతాగిరిహేమవతాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. నను చేతే ఆళవకాదయో మగ్గేనేవ ఆగతసరణగమనా, కథం తేసం తప్పరాయణతాసరణగమనం వుత్తన్తి? మగ్గేనాగతసరణగమనేహిపి ‘‘సో అహం విచరిస్సామి గామా గామ’’న్తిఆదినా (సం. ని. ౧.౨౪౬) తేహి తప్పరాయణతాకారస్స పవేదితత్తా తథా వుత్తం.

ఞాతి…పే… వసేనాతి ఏత్థ ఞాతివసేన భయవసేన ఆచరియవసేన దక్ఖిణేయ్యవసేనాతి పచ్చేకం ‘‘వసేనా’’తి పదం యోజేతబ్బం. తత్థ ఞాతివసేనాతి ఞాతిభావవసేన. ఏవం సేసేసుపి. దక్ఖిణేయ్యపణిపాతేనాతి దక్ఖిణేయ్యతాహేతుకేన పణిపాతేన. ఇతరేహీతి ఞాతిభావాదివసప్పవత్తేహి తీహి పణిపాతేహి. ఇతరేహీతిఆదినా సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘తస్మా’’తిఆది వుత్తం. వన్దతీతి పణిపాతస్స లక్ఖణవచనం. ఏవరూపన్తి దిట్ఠధమ్మికం సన్ధాయ వదతి. సమ్పరాయికఞ్హి నియ్యానికం వా అనుసాసనం పచ్చాసీసన్తో దక్ఖిణేయ్యపణిపాతమేవ కరోతీతి అధిప్పాయో. సరణగమనప్పభేదోతి సరణగమనవిభాగో.

అరియమగ్గోయేవ లోకుత్తరసరణగమనన్తి ఆహ ‘‘చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని విపాకఫల’’న్తి. సబ్బదుక్ఖక్ఖయోతి సకలస్స వట్టదుక్ఖస్స అనుప్పాదనిరోధో. ఏతన్తి ‘‘చత్తారి అరియసచ్చాని, సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతీ’’తి (ధ. ప. ౧౯౦) ఏవం వుత్తం అరియసచ్చదస్సనం.

నిచ్చతో అనుపగమనాదివసేనాతి నిచ్చన్తి అగ్గహణాదివసేన. అట్ఠానన్తి హేతుపటిక్ఖేపో. అనవకాసోతి పచ్చయపటిక్ఖేపో. ఉభయేనపి కారణమేవ పటిక్ఖిపతి. యన్తి యేన కారణేన. దిట్ఠిసమ్పన్నోతి మగ్గదిట్ఠియా సమ్పన్నో సోతాపన్నో. కఞ్చి సఙ్ఖారన్తి చతుభూమకేసు సఙ్ఖతసఙ్ఖారేసు ఏకసఙ్ఖారమ్పి. నిచ్చతో ఉపగచ్ఛేయ్యాతి ‘‘నిచ్చో’’తి గణ్హేయ్య. సుఖతో ఉపగచ్ఛేయ్యాతి ‘‘ఏకన్తసుఖీ అత్తా హోతి అరోగో పరం మరణా’’తి (దీ. ని. ౧.౭౬) ఏవం అత్తదిట్ఠివసేన సుఖతో గాహం సన్ధాయేతం వుత్తం. దిట్ఠివిప్పయుత్తచిత్తేన పన అరియసావకో పరిళాహవూపసమనత్థం మత్తహత్థిపరిత్తాసితో వియ చోక్ఖబ్రాహ్మణో ఉక్కారభూమిం కఞ్చి సఙ్ఖారం సుఖతో ఉపగచ్ఛతి. అత్తవారే కసిణాదిపఞ్ఞత్తిసఙ్గహణత్థం ‘‘సఙ్ఖార’’న్తి అవత్వా ‘‘కఞ్చి ధమ్మ’’న్తి వుత్తం. ఇమేసుపి వారేసు చతుభూమకవసేనేవ పరిచ్ఛేదో వేదితబ్బో తేభూమకవసేనేవ వా. యం యఞ్హి పుథుజ్జనో గాహవసేన గణ్హాతి, తతో తతో అరియసావకో గాహం వినివేఠేతి. మాతరన్తిఆదీసు జనికా మాతా, జనకో పితా, మనుస్సభూతో ఖీణాసవో అరహాతి అధిప్పేతో. కిం పన అరియసావకో అఞ్ఞం జీవితా వోరోపేయ్యాతి? ఏతమ్పి అట్ఠానం, పుథుజ్జనభావస్స పన మహాసావజ్జభావదస్సనత్థం అరియసావకస్స ఫలదీపనత్థఞ్చేవం వుత్తం. దుట్ఠచిత్తో వధకచిత్తేన పదుట్ఠచిత్తో. లోహితం ఉప్పాదేయ్యాతి జీవమానకసరీరే ఖుద్దకమక్ఖికాయ పివనమత్తమ్పి లోహితం ఉప్పాదేయ్య. సఙ్ఘం భిన్దేయ్యాతి సమానసంవాసకం సమానసీమాయం ఠితం సఙ్ఘం ‘కమ్మేన ఉద్దేసేన వోహరన్తో అనుస్సావనేన సలాకగ్గాహేనా’’తి (పరి. ౪౫౮) ఏవం వుత్తేహి పఞ్చహి కారణేహి భిన్దేయ్య. అఞ్ఞం సత్థారన్తి అఞ్ఞం తిత్థకరం ‘‘అయం మే సత్థా’’తి ఏవం గణ్హేయ్యాతి నేతం ఠానం విజ్జతీతి అత్థో.

న తే గమిస్సన్తి అపాయభూమిన్తి తే బుద్ధం సరణం గతా తన్నిమిత్తం అపాయభూమిం న గమిస్సన్తి, దేవకాయం పన పరిపూరేస్సన్తీతి అత్థో.

దసహి ఠానేహీతి దసహి కారణేహి. అధిగ్గణ్హన్తీతి అధిభవన్తి. వేలామసుత్తాదివసేనాపీతి ఏత్థ ‘‘చతురాసీతిసహస్ససఙ్ఖానం సువణ్ణపాతిరూపియపాతికంసపాతీనం యథాక్కమం రూపియసువణ్ణహిరఞ్ఞపూరానం కరీసస్స చతుత్థభావప్పమాణానం సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితానం చతురాసీతియా హత్థిసహస్సానం చతురాసీతియా అస్ససహస్సానం చతురాసీతియా రథసహస్సానం చతురాసీతియా ధేనుసహస్సానం చతురాసీతియా కఞ్ఞాసహస్సానం చతురాసీతియా పల్లఙ్కసహస్సానం చతురాసీతియా వత్థకోటిసహస్సానం అపరిమాణస్స చ ఖజ్జభోజ్జాదిభేదస్స ఆహారస్స పరిచ్చజనవసేన సత్తమాసాధికాని సత్త సంవచ్ఛరాని నిరన్తరం పవత్తవేలామమహాదానతో ఏకస్స సోతాపన్నస్స దిన్నదానం మహప్ఫలతరం, తతో సతం సోతాపన్నానం దిన్నదానతో ఏకస్స సకదాగామిస్స, తతో ఏకస్స అనాగామిస్స, తతో ఏకస్స అరహతో, తతో ఏకస్స పచ్చేకబుద్ధస్స, తతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స, తతో బుద్ధప్పముఖస్స సఙ్ఘస్స దిన్నదానం మహప్ఫలతరం, తతో చాతుద్దిసం సఙ్ఘం ఉద్దిస్స విహారకరణం, తతో సరణగమనం మహప్ఫలతర’’న్తి ఇమమత్థం దీపేన్తస్స వేలామసుత్తస్స (అ. ని. ౯.౨౦) వసేన. వుత్తఞ్హేతం ‘‘యం గహపతి, వేలామో బ్రాహ్మణో దానం అదాసి మహాదానం, యో ఏకం దిట్ఠిసమ్పన్నం భోజేయ్య, ఇదం తతో మహప్ఫలతర’’న్తిఆది (అ. ని. ౯.౨౦). వేలామసుత్తాదీతి ఆది-సద్దేన అగ్గప్పసాదసుత్తాదీనం (అ. ని. ౪.౩౪; ఇతివు. ౯౦) సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.

అఞ్ఞాణం వత్థుత్తయస్స గుణానం అజాననం తత్థ సమ్మోహో, ‘‘బుద్ధో ను ఖో, న ను ఖో బుద్ధో’’తిఆదినా విచికిచ్ఛా సంసయో,మిచ్ఛాఞాణం తస్స గుణానం అగుణభావపరికప్పనేన విపరీతగ్గాహో. ఆది-సద్దేన అనాదరాగారవాదీనం సఙ్గహో. న మహాజుతికన్తి న ఉజ్జలం, అపరిసుద్ధం అపరియోదాతన్తి అత్థో. న మహావిప్ఫారన్తి అనుళారం. సావజ్జోతి దిట్ఠితణ్హాదివసేన సదోసో. లోకియం సరణగమనం సిక్ఖాసమాదానం వియ అగ్గహితకాలపరిచ్ఛేదం జీవితపరియన్తమేవ హోతి, తస్మా తస్స ఖన్ధభేదేన భేదోతి ఆహ ‘‘అనవజ్జో కాలకిరియాయా’’తి. సోతి అనవజ్జో సరణగమనభేదో. సతిపి అనవజ్జత్తే ఇట్ఠఫలోపి న హోతీతి ఆహ ‘‘అఫలో’’తి.

సరణగమనకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఉపాసకవిధికథావణ్ణనా

కో ఉపాసకోతి సరూపపుచ్ఛా, తస్మా కింలక్ఖణో ఉపాసకోతి వుత్తం హోతి. కస్మాతి హేతుపుచ్ఛా. తేన కేన పవత్తినిమిత్తేన ఉపాసకసద్దో తస్మిం పుగ్గలే నిరుళ్హోతి దస్సేతి. కిమస్స సీలన్తి కీదిసం అస్స ఉపాసకస్స సీలం, కిత్తకేన సీలేనాయం సీలసమ్పన్నో నామ హోతీతి అత్థో. కో ఆజీవోతి కో అస్స సమ్మాఆజీవో, సో పన మిచ్ఛాజీవస్స పరివజ్జనేన హోతీతి సోపి విభజీయతీతి. కా విపత్తీతి కా అస్స సీలస్స, ఆజీవస్స వా విపత్తి. అనన్తరస్స హి విధి వా పటిసేధో వా. కా సమ్పత్తీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.

యో కోచీతి ఖత్తియాదీసు యో కోచి. తేన సరణగమనమేవేత్థ కారణం, న జాతిఆదివిసేసోతి దస్సేతి. ఉపాసనతోతి తేనేవ సరణగమనేన తత్థ చ సక్కచ్చకారితాయ ఆదరగారవబహుమానాదియోగేన పయిరుపాసనతో. వేరమణియోతి వేరం వుచ్చతి పాణాతిపాతాదిదుస్సీల్యం, తస్స మణనతో హననతో వినాసనతో వేరమణియో, పఞ్చ విరతియో విరతిప్పధానత్తా తస్స సీలస్స. తేనేవాహ తత్థ తత్థ ‘‘పటివిరతో హోతీ’’తి.

మిచ్ఛావణిజ్జాతి న సమ్మావణిజ్జా అయుత్తవణిజ్జా అసారుప్పవణిజ్జా. పహాయాతి అకరణేనేవ పజహిత్వా. ధమ్మేనాతి ధమ్మతో అనపేతేన. తేన అఞ్ఞమ్పి అధమ్మికం జీవికం పటిక్ఖిపతి. సమేనాతి అవిసమేన. తేన కాయవిసమాదిదుచ్చరితం వజ్జేత్వా కాయసమాదినా సుచరితేన జీవనం దస్సేతి. సత్థవణిజ్జాతి ఆవుధభణ్డం కత్వా వా కారేత్వా వా యథాకతం వా పటిలభిత్వా తస్స విక్కయో. సత్థవణిజ్జాతి మనుస్సవిక్కయో. మంసవణిజ్జాతి సూనకారాదయో వియ మిగసూకరాదికే పోసేత్వా మంసం సమ్పాదేత్వా విక్కయో. మజ్జవణిజ్జాతి యం కిఞ్చి మజ్జం యోజేత్వా తస్స విక్కయో. విసవణిజ్జాతి విసం యోజేత్వా, విసం గహేత్వా వా తస్స విక్కయో. తత్థ సత్థవణిజ్జా పరోపరోధనిమిత్తతాయ అకరణీయా వుత్తా, సత్తవణిజ్జా అభుజిస్సభావకరణతో, మంసవిసవణిజ్జా వధహేతుతో, మజ్జవణిజ్జా పమాదట్ఠానతో.

తస్సేవాతి పఞ్చవేరమణిలక్ఖణస్స సీలస్స చేవ పఞ్చమిచ్ఛావణిజ్జాలక్ఖణస్స ఆజీవస్స చ. విపత్తీతి భేదో పకోపో చ. యాయాతి యాయ పటిపత్తియా. చణ్డాలోతి ఉపాసకచణ్డాలో. మలన్తి ఉపాసకమలం. పతికిట్ఠోతి ఉపాసకనిహీనో. బుద్ధాదీసు కమ్మకమ్మఫలేసు చ సద్ధావిపరియాయో అస్సద్ధియం మిచ్ఛాధిమోక్ఖో. యథావుత్తేన అస్సద్ధియేన సమన్నాగతో అస్సద్ధో. యథావుత్త సీలవిపత్తి ఆజీవవిపత్తివసేన దుస్సీలో. ‘‘ఇమినా దిట్ఠాదినా ఇదం నామ మఙ్గలం భవిస్సతీ’’తి ఏవం బాలజనపరికప్పితకోతూహలసఙ్ఖాతేన దిట్ఠసుతముతమఙ్గలేన సమన్నాగతో కోతూహలమఙ్గలికో. మఙ్గలం పచ్చేతీతి దిట్ఠమఙ్గలాదిభేదం మఙ్గలమేవ పత్తియాయతి. నో కమ్మన్తి కమ్మస్సకతం నో పత్తియాయతి. ఇతో బహిద్ధాతి ఇతో సబ్బఞ్ఞుబుద్ధసాసనతో బహిద్ధా బాహిరకసమయే. దక్ఖిణేయ్యం పరియేసతీతి దుప్పటిపన్నం దక్ఖిణారహసఞ్ఞీ గవేసతి. పుబ్బకారం కరోతీతి దానమాననాదికం కుసలకిరియం పఠమం కరోతి. ఏత్థ చ దక్ఖిణేయ్యపరియేసనపుబ్బకారే ఏకం కత్వా పఞ్చ ధమ్మా వేదితబ్బా.

విపత్తియం వుత్తవిపరియాయేన సమ్పత్తి ఞాతబ్బా. అయం పన విసేసో – చతున్నమ్పి పరిసానం రతిజననట్ఠేన ఉపాసకోవ రతనం ఉపాసకరతనం. గుణసోభాకిత్తిసద్దసుగన్ధతాహి ఉపాసకోవ పదుమం ఉపాసకపదుమం. తథా ఉపాసకపుణ్డరీకో.

ఆదిమ్హీతి ఆదిఅత్థే. కోటియన్తి పరియన్తకోటియం. విహారగ్గేనాతి ఓవరకకోట్ఠాసేన, ‘‘ఇమస్మిం గబ్భే వసన్తానం ఇదం నామ పనసఫలం పాపుణాతీ’’తిఆదినా తంతంవసనట్ఠానకోట్ఠాసేనాతి అత్థో. అజ్జతన్తి అజ్జఇచ్చేవ అత్థో.

పాణేహి ఉపేతన్తి ఇమినా తస్స సరణగమనస్స ఆపాణకోటికతం దస్సేన్తో ‘‘యావ మే జీవితం పవత్తతీ’’తిఆదినా వత్వా పున జీవితేన తం వత్థుత్తయం పటిపూజేన్తో ‘‘సరణగమనం రక్ఖామీ’’తి ఉప్పన్నం తస్స బ్రాహ్మణస్స అధిప్పాయం విభావేన్తో ‘‘అహఞ్హీ’’తిఆదిమాహ. పాణేహి ఉపేతన్తి హి యావ మే పాణా ధరన్తి, తావ సరణం ఉపేతం, ఉపేన్తో చ న వాచామత్తేన, న ఏకవారం చిత్తుప్పాదనమత్తేన, అథ ఖో పాణే పరిచ్చజిత్వాపి యావజీవం ఉపేతన్తి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బోతి.

ఉపాసకవిధికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

భయభేరవసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.