౩. ధమ్మదాయాదసుత్తవణ్ణనా

౨౯. తస్మా తం దస్సేత్వాతి యస్మా సుత్తన్తవణ్ణనా సుత్తనిక్ఖేపం దస్సేత్వా వుచ్చమానా పాకటా హోతి, యస్మా చస్స ధమ్మదాయాదసుత్తస్స అట్ఠుప్పత్తికో నిక్ఖేపో, తస్మా తం నిక్ఖేపం దస్సేత్వా, కథేత్వాతి అత్థో. లాభసక్కారేతి (సం. ని. టీ. ౨.౨.౬౩) లాభసక్కారసఙ్ఖాతాయ అట్ఠుప్పత్తియాతి కేచి, లాభసక్కారే వా అట్ఠుప్పత్తియాతి అపరే. యా హి లాభసక్కారనిమిత్తం తదా భిక్ఖూసు పచ్చయబాహుల్లికతా జాతా, తం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా భగవా ఇమం దేసేసీతి. యమకమహామేఘోతి హేట్ఠాఓలమ్బనఉపరిఉగ్గమనవసేన సతపటలో సహస్సపటలో యుగళమహామేఘో. తిట్ఠన్తి చేవ భగవతి కత్థచి నిబద్ధవాసం వసన్తే, చారికం పన గచ్ఛన్తే అనుబన్ధన్తి చ. భిక్ఖూనమ్పి యేభుయ్యేన కప్పసతసహస్సం తతో భియ్యోపి పూరితదానపారమిసఞ్చయత్తా తదా మహాలాభసక్కారో ఉప్పజ్జీతి వుత్తం ‘‘ఏవం భిక్ఖుసఙ్ఘస్సపీ’’తి.

సక్కతోతి సక్కారప్పతో. గరుకతోతి గరుకారప్పత్తో. మానితోతి బహుమతో మనసా పియాయితో చ. పూజితోతి మాలాదిపూజాయ చేవ చతుపచ్చయాభిపూజాయ చ పూజితో. అపచితోతి అపచాయనప్పత్తో. యస్స హి చత్తారో పచ్చయే సక్కత్వాపి అభిసఙ్ఖతే పణీతపణీతే ఉపనేన్తి, సో సక్కతో. యస్మిం గరుభావం పచ్చుపట్ఠపేత్వా తే దేన్తి, సో గరుకతో. యం మనసా పియాయన్తి బహుమఞ్ఞన్తి చ, సో బహుమతో. యస్స సబ్బమేతం పూజావసేన కరోన్తి, సో పూజితో. యస్స అభివాదనపచ్చుట్ఠానఞ్జలికమ్మాదివసేన పరమనిపచ్చకారం కరోన్తి, సో అపచితో. భగవతి భిక్ఖుసఙ్ఘే చ లోకో ఏవం పటిపన్నో. తేన వుత్తం ‘‘తేన ఖో పన…పే… పరిక్ఖారాన’’న్తి. లాభగ్గయసగ్గపత్తన్తి లాభస్స చ యసస్స చ అగ్గం ఉక్కంసం పత్తం.

పచ్చయా చీవరాదయో గరుకాతబ్బా ఏతేసన్తి పచ్చయగరుకా, ఆమిసచక్ఖుకాతి అత్థో. పచ్చయేసు గిద్ధా గధితా పచ్చయానం బహులభావాయ పటిపన్నాతి పచ్చయబాహులికా. భగవతోపి పాకటా అహోసి పకతిచారిత్తవసేనాతి అధిప్పాయో అఞ్ఞథా అపాకటస్సేవ అభావతో. ధమ్మసభావచిన్తావసేన పవత్తం సహోత్తప్పఞాణం ధమ్మసంవేగో, ఇధ పన సో భిక్ఖూనం లాభగరుతాధమ్మవసేన వేదితబ్బో. సమణధమ్మవుత్తీతి సమణధమ్మకరణం. సాతి ధమ్మదాయాదదేసనా. పటిబిమ్బదస్సనవసేన సబ్బకాయస్స దస్సనయోగ్గో ఆదాసోతి సబ్బకాయికఆదాసో.

పితు-దాయం, తేన దాతబ్బం, తతో లద్ధబ్బం అరహభావేన ఆదియన్తీతి దాయాదా, పుత్తా. తఞ్చ లోకే ఆమిసమేవ, సాసనే పన ధమ్మోపీతి తత్థ యం సావజ్జం అనియ్యానికఞ్చ, తం పటిక్ఖిపిత్వా, యం నియ్యానికం అనవజ్జఞ్చ, తత్థ భిక్ఖూ నియోజేన్తో భగవా అవోచ ‘‘ధమ్మదాయాదా మే, భిక్ఖవే, భవథ, మా ఆమిసదాయాదా’’తి. ధమ్మస్స మే దాయాదాతి మమ ధమ్మస్స ఓగాహినో, ధమ్మభాగభాగినోతి అత్థో. తథా హి వక్ఖతి ‘‘ధమ్మకోట్ఠాసస్సేవ సామినో’’తి (మ. ని. అట్ఠ.౧.౨౯). నిబ్బత్తితధమ్మోతి అసంకిలేసికానుత్తరాదిభావేన ధమ్మసామఞ్ఞతో నిద్ధారితధమ్మో. పరియాయేతి సభావతో పరివత్తేత్వా ఞాపేతి ఏతేనాతి పరియాయో, లేసో, లేసకారణం వా. తదభావతో నిప్పరియాయధమ్మో మగ్గప్పత్తియా అపాయపతనాదితో అచ్చన్తమేవ వారణతో. ఇతరో వుత్తవిపరియాయతో పరియాయధమ్మో అచ్చన్తం అపాయదుక్ఖవట్టదుక్ఖపాతనతో పరమ్పరాయ వారణతో. యథా హి లోకియం కుసలం దానసీలాది వివట్టం ఉద్దిస్స నిబ్బత్తితం, అయం తం అసమ్పాదేన్తమ్పి తం సమ్పాపకస్స ధమ్మస్స నిబ్బత్తకారణభావపరియాయేన పరియాయధమ్మో నామ హోతి, ఏవం తం వట్టం ఉద్దిస్స నిబ్బత్తితం, యం తణ్హాదీహి సవిసేసం ఆమసితబ్బతో ఆమిసన్తి లోకే పాకటం అచ్ఛాదనభోజనాది, తస్స, తంసదిసస్స చ ఫలవిసేసస్స నిమిత్తభావపరియాయేన పరియాయామిసన్తి వుచ్చతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యం పనిదం…పే… ఇదం పరియాయామిసం నామా’’తి.

‘‘సకలమేవ హిదం, ఆనన్ద, బ్రహ్మచరియస్స యదిదం కల్యాణమిత్తతా’’తి (సం. ని. ౫.౨, ౩) ఆదివచనతో సావకేహి అధిగతోపి లోకుత్తరధమ్మో సత్థుయేవాతి వత్తబ్బతం అరహతీతి వుత్తం ‘‘నిప్పరియాయధమ్మోపి భగవతోయేవ సన్తకో’’తి. సావకానఞ్హి ధమ్మదిట్ఠిపచ్చయస్సపి యోనిసోమనసికారస్స విసేసపచ్చయో పరతోఘోసో చ తథాగతాధీనోతి తేహి పటివిద్ధోపి ధమ్మో ధమ్మస్సామినోయేవాతి వత్తుం యుత్తం. తేనాహ ‘‘భగవతా హీ’’తిఆది. తత్థ అనుప్పన్నస్స మగ్గస్సాతి కస్సపస్స భగవతో సాసనన్తరధానతో పభుతి యావ ఇమస్మా బుద్ధుప్పాదా అసమ్బోధవసేన న ఉప్పన్నస్స అరియమగ్గస్స. ఉప్పాదేతాతి నిబ్బత్తేతా. తం పనేతం మగ్గస్స భగవతో నిబ్బత్తనం, న పచ్చేకబుద్ధానం వియ ససన్తానేయేవ, అథ ఖో పరసన్తానేపీతి దస్సేతుం ‘‘అసఞ్జాతస్స మగ్గస్స సఞ్జనేతా,అనక్ఖాతస్స మగ్గస్స అక్ఖాతా’’తి వుత్తం. తయిదం మగ్గస్స ఉప్పాదనం సఞ్జాననఞ్చ అత్థతో జాననఞ్ఞేవ అసమ్మోహపటివేధభావతోతి వుత్తం ‘‘మగ్గఞ్ఞూ మగ్గవిదూ’’తి. అక్ఖానం పనస్స సుకుసలభావేనాతి వుత్తం ‘‘మగ్గకోవిదో’’తి. సత్థారా యథాగతం మగ్గం అనుగచ్ఛన్తీతి మగ్గానుగా భగవతో ఏవ తం మగ్గం సుట్ఠు అధిగమనతో. పచ్ఛా పరతో సమ్మా అను అను ఆగతా పటిపన్నాతి పచ్ఛా సమన్నాగతా.

జానం జానాతీతి జానితబ్బమేవ అభిఞ్ఞేయ్యాదిభేదం జానాతి ఏకన్తహితపటిపత్తితో. పస్సం పస్సతీతి తథా పస్సితబ్బమేవ పస్సతి. అథ వా జానం జానాతీతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన జానితబ్బం జానాతియేవ. న హి పదేసఞాణేన జానితబ్బం సబ్బం ఏకన్తతో జానాతి. పస్సం పస్సతీతి దిబ్బచక్ఖు పఞ్ఞాచక్ఖు ధమ్మచక్ఖు బుద్ధచక్ఖు సమన్తచక్ఖుసఙ్ఖాతేహి పఞ్చహి చక్ఖూహి పస్సితబ్బం పస్సతియేవ. అథ వా జానం జానాతీతి యథా అఞ్ఞే సవిపల్లాసా కామరూపపరిఞ్ఞావాదినో జానన్తాపి విపల్లాసవసేన జానన్తి, న ఏవం భగవా. భగవా పన పహీనవిపల్లాసత్తా జానన్తో జానాతియేవ, దిట్ఠిదస్సనస్స చ అభావా పస్సన్తో పస్సతియేవాతి అత్థో. చక్ఖుభూతోతి పఞ్ఞాచక్ఖుమయత్తా తస్స చ పత్తత్తా సత్తేసు చ తదుప్పాదనతో దస్సనపరిణాయకట్ఠేన లోకస్స చక్ఖు వియ భూతో. ఞాణభూతోతి ఏతస్స చ ఏవమేవ అత్థో దట్ఠబ్బో. ధమ్మా బోధిపక్ఖియా, బ్రహ్మా మగ్గో, తేహి ఉప్పన్నత్తా, తేసంవా పత్తత్తా అధిగతత్తా, లోకస్స చ తదుప్పాదనతో ‘‘ధమ్మభూతో,బ్రహ్మభూతో’’తి చ వేదితబ్బో. వత్తాతి చతుసచ్చధమ్మం వదతీతి వత్తా. చిరం సచ్చప్పటివేధం పవత్తేన్తో వదతీతి పవత్తా. అత్థస్స నిన్నేతాతి ధమ్మతాసఙ్ఖాతం పరమత్థం నిబ్బానఞ్చ నిద్ధారేత్వా దస్సేతా, పాపయితా వా. అమతస్స దాతాతి అమతం సచ్ఛికిరియం సత్తేసు ఉప్పాదేన్తో అమతం దదాతీతి అమతస్స దాతా. బోధిపక్ఖియధమ్మానం తదాయత్తభావతో ధమ్మస్సామీ.

‘‘యా చ నిబ్బానసమ్పత్తి, సబ్బమేతేన లబ్భతి;

సుఖో విపాకో పుఞ్ఞానం, అధిప్పాయో సమిజ్ఝతి. (పేటకో. ౨౩);

నిబ్బానపటిసంయుత్తో, సబ్బసమ్పత్తిదాయకో’’తి –

ఏవమాదిం భగవతో వచనం సుత్వా ఏవ భిక్ఖూ దానాదిపుఞ్ఞానం వివట్టసన్నిస్సయతం జానన్తి, న అఞ్ఞథాతి వుత్తం ‘‘పరియాయధమ్మోపి…పే… పటిలభతీ’’తి. ‘‘ఏదిసం పరిభుఞ్చితబ్బ’’న్తి కప్పియస్స చ చీవరాదిపచ్చయస్స భగవతో వచనేన వినా పటిగ్గహోపి భిక్ఖూనం న సమ్భవతి, కుతో పరిభోగోతి ఆహ ‘‘నిప్పరియాయామిసమ్పీ’’తిఆది.

పరియాయామిసస్స భగవతో సన్తకభావో పరియాయధమ్మస్స తబ్భావేనేవ దీపితో. తదేవ సామిభావం దస్సేన్తోతి సమ్బన్ధో. తస్మాతి అత్తాధీనపటిలాభపటిగ్గహతాయ అత్తనో సన్తకత్తా చ. తత్థాతి తస్మిం ధమ్మామిసే.

పచ్చయా చీవరాదయో పరమా పాపుణితబ్బభావేన ఉత్తమమరియాదా ఏతస్స న ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అప్పిచ్ఛతాదయో చాతి పచ్చయపరమో, లాభగరూతి అత్థో. తణ్హుప్పాదేసూతి ‘‘చీవరహేతు వా, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతి, పిణ్డపాతసేనాసనఇతిభవాభవహేతు వా, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౧౧; అ. ని. ౪.౯; ఇతివు. ౧౦౫) ఏవం వుత్తేసు చతూసు తణ్హుప్పత్తికోట్ఠాసేసు. అప్పిచ్ఛతాసన్తుట్ఠిసల్లేఖపవివేకాదయో అప్పిచ్ఛతాదయో.

తత్థాతి తస్మిం ఓవాదే, తేసు వా ధమ్మపటిగ్గాహకేసు భిక్ఖూసు. భవిస్సతి వా యేసం తత్థాతి యోజనా. ఇమస్మిం పక్ఖే తత్థాతి తస్మిం ఓవాదే ఇచ్చేవ అత్థో దట్ఠబ్బో. అధిప్పాయో ఆమిసదాయాదతాయ ఉప్పజ్జనకఅనత్థానుప్పాదస్స ధమ్మదాయాదతాయ ఉప్పజ్జనకఅట్ఠుప్పత్తియా చ ఆకఙ్ఖా. తేనాహ ‘‘పస్సతీ’’తిఆది. తత్థ ఆమిసే ఉపక్ఖలితానన్తి ఆమిసహేతు విప్పటిపన్నానం. అతీతకాలేతి కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే. కపిలస్స భిక్ఖునో వత్థు కపిలసుత్తేన, ‘‘సఙ్ఘాటిపిఆదిత్తా హోతీ’’తిఆదినా లక్ఖణసుత్తేన (సం. ని. ౨.౨౧౮) చ విభావేతబ్బం. ఆమిసగరుకో అప్పగ్ఘభావేన కూటకహాపణో వియ నిత్తేజో సమణతేజేన అనుజ్జలతో నిబ్బుతఙ్గారో వియ నిప్పభో చ హోతీతి యోజనా. తతోతి పచ్చయగరుకభావతో. వివత్తితచిత్తోతి వినివత్తితమానసో, సల్లేఖవుత్తీతి అత్థో.

ధమ్మదాయాదాతి ఏత్తావతా అన్తోగధావధారణం వచనన్తి తేన అవధారణేన నివత్తితమత్థం విభావేతుం ‘‘మా ఆమిసదాయాదా’’తి పటిక్ఖేపో దస్సితో. తథేవ చ విభావేతుం అధిప్పాయానిసంసవిభావనేసుపి దస్సితో, తథా ఆదీనవవిభావనేన ధమ్మదాయాదతాపటిక్ఖేపో. అపదిసితబ్బాతి హేట్ఠా కత్వా వత్తబ్బాతి. ఆదియాతి ఏత్థ యస్మా ఆ-కారో మరియాదత్థో, తస్మా ధమ్మదాయాదతావిధురేన ఆమిసదాయాదభావేన హేతుభూతేన, కరణభూతేన వా ఆదియం వివేచనం విఞ్ఞూహి విసుం కరణం వవత్థానస్స హోతీతి ఆహ ‘‘విసుం కాతబ్బా’’తి. తేనాహ ‘‘విఞ్ఞూహి గారయ్హా భవేయ్యాథాతి వుత్తం హోతీ’’తి.

‘‘అత్థి మే తుమ్హేసు అనుకమ్పా…పే… నో ఆమిసదాయాదా’’తి భిక్ఖూసు అత్తనో కరుణాయనాకిత్తనం తేసం ముదుకరణం, ‘‘అహమ్పి తేనా’’తిఆది పన తతోపి సవిసేసం ముదుకరణన్తి ఆహ ‘‘అతీవ ముదుకరణత్థ’’న్తి.

నాళకపటిపదాదయో నాళకసుత్తాదీసు (సు. ని. ౬౮౪-౭౨౮) ఆగతపటిపత్తియో. తా పన యస్మా నాళకత్థేరాదీహి పటిపన్నా పరమసల్లేఖవుత్తిభూతా అతిఉక్కట్ఠపటిపత్తియో, తస్మా ఇధ ధమ్మదాయాదపటిపదాయ ఉదాహరణభావేన ఉద్ధటా. సక్ఖిభూతాతి తాయ పటిపత్తియా వుచ్చమానాయ ‘‘కిం మే వినా పటిపజ్జనకో అత్థీ’’తి అసద్దహన్తానం పచ్చక్ఖకరణేన సక్ఖిభూతా. ఇమస్మిన్తి ‘‘తుమ్హే చ మే భిక్ఖవే ధమ్మదాయాదా’’తిఆదికే వాక్యే. సేసన్తి ‘‘తుమ్హే చ మే’’తిఆదికం సుక్కపక్ఖే ఆగతం పాళిపదం. వుత్తనయపచ్చనీకేనాతి ‘‘తేన ధమ్మదాయాదభావేన నో ఆమిసదాయాదభావేనా’’తి ఏవం కణ్హపక్ఖే వుత్తనయస్స పటిపక్ఖేన.

౩౦. థోమనం సుత్వాతి పటిపజ్జనకస్స పుగ్గలస్స పసంసనం సుత్వా యథా తం సపరిసస్స ఆయస్మతో ఉపసేనస్స పటిపత్తియా సీలథోమనం సుత్వా. నిపాతపదన్తి ఇమినా ఇధ-సద్దస్స అనత్థకతమాహ. పవారితోతి పటిక్ఖేపితో. యో హి భుఞ్జన్తో భోజనేన తిత్తో పరివేసకేన ఉపనీతభోజనం పటిక్ఖిపతి, సో తేన పవారితేన పటిక్ఖేపితో నామ హోతి. తేనాహ ‘‘పవారితోతి…పే… వుత్తం హోతీ’’తి. పకారేహి దిట్ఠాదీహి వారేతి సఙ్ఘాదికే యాచాపేతి భత్తే కరోతి ఏతాయాతి పవారణా, ఆపత్తివిసోధనాయ అత్తవోస్సగ్గో ఓకాసదానం. సా పన యస్మా యేభుయ్యేన వస్సంవుత్థేహి కాతబ్బా వుత్తా, తస్మా ‘‘వస్సంవుత్థపవారణా’’తి వుత్తం. పవారేతి పచ్చయే ఇచ్ఛాపేతి ఏతాయాతి పవారణా, చీవరాదీహి ఉపనిమన్తనా. పకారయుత్తా వారణాతి పవారణా, విప్పకతభోజనతాదిచతురఙ్గసహితో భోజనపటిక్ఖేపో. సా పన యస్మా అనతిరిత్తభోజననిమిత్తాయ ఆపత్తియా కారణం హోతి, తస్మా ‘‘అనతిరిత్తపవారణా’’తి వుత్తా. యావదత్థభోజనస్స పవారణా యావదత్థపవారణా, పరియోసితభోజనస్స ఉపనీతాహారపటిక్ఖేపోతి అత్థో.

‘‘భుత్తావీ’’తి వచనతో భోజనపారిపూరితా ఇధాధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘పరిపుణ్ణోతి భోజనేన పరిపుణ్ణో’’తి. పరియోసితోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో ‘‘భోజనేన భోజనకిరియాయ పరియోసితో’’తి. అట్ఠకథాయం పన అధిప్పేతత్థం పాకటం కత్వా దస్సేతుం భోజన-సద్దస్స లోపో వుత్తో. ధాతోతి తిత్తో. సాధకానీతి ఞాపకాని. పరియోసితభోజనం సుహితయావదత్థతాగహణేహి భుత్తావితాదయో, భుత్తావితాదిగ్గహణేహి వా ఇతరే బోధితా హోన్తీతి అఞ్ఞమఞ్ఞం నేసం ఞాపకఞాపేతబ్బతం దస్సేతుం ‘‘యో హీ’’తిఆది వుత్తం. ఏవం ఛహిపి పదేహి ఉదరావదేహకం భోజనం దస్సితం, తఞ్చ ఖో పరికప్పనావసేన. న హి భగవా ఏవం భుఞ్జతి. తేనాహ ‘‘సబ్బఞ్చేతం పరికప్పేత్వా వుత్త’’న్తి.

‘‘సియా ఏవ, నాపి సియా’’తి చ ఇదం అత్థద్వయమ్పి ఇధ సమ్భవతీతి వుత్తం ‘‘ఇధ ఉభయమ్పి వట్టతీ’’తి. అథాతి అనన్తరం, మమ భోజనసమనన్తరమేవాతి అత్థో. తం పన యస్మా యథావుత్తకాలపచ్చామసనం హోతి, తస్మా ‘‘తమ్హి కాలే’’తి వుత్తం. అప్పరుళ్హహరితేతి రుహమానతిణాదిహరితరహితే. అభావత్థో చ అయం అప్ప-సద్దో ‘‘అప్పిచ్ఛో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౫౨, ౩౩౬; సం. ని. ౨.౧౪౮) వియ.

కథితేపీతి పి-సద్దో అవుత్తసముచ్చయత్థో. తేన వాపసమీకరణాదిం సఙ్గణ్హాతి. తథా హేస వుత్త-సద్దో ‘‘నో చ ఖో పటివుత్త’’న్తిఆదీసు (పారా. ౨౮౯) వాపసమీకరణే దిస్సతి, ‘‘పన్నలోమో పరదత్తవుత్తో’’తిఆదీసు (చూళవ. ౩౩౨) జీవితవుత్తియం, ‘‘పణ్డుపలాసో బన్ధనా పవుత్తో’’తిఆదీసు (పారా. ౯౨; పాచి. ౬౬౬; మహావ. ౧౨౯; మ. ని. ౩.౫౯) అపగమే, ‘‘గీతం పవుత్తం సమిహిత’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౮౫) పావచనభావేన పవత్తితే, లోకే పన ‘‘వుత్తం పరాయణ’’న్తిఆదీసు (మహాభాస ౭.౨.౨౬) అజ్ఝేనే దిస్సతీతి.

న ఏత్థ పిణ్డపాతభోజనేన ధమ్మదాయాదతా నివారితా, పిణ్డపాతభోజనం పన అనాదరిత్వా ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తీతి ఏత్థ కారణం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పిణ్డపాతం…పే… వీతినామేయ్యా’’తి. తత్థ వీతినామేయ్యాతి కమ్మట్ఠానానుయోగేన ఖేపేయ్య. తేనాహ ‘‘ఆదిత్తసీసూపమం పచ్చవేక్ఖిత్వా’’తి. ఆదిత్తసీసూపమన్తిఆదిత్తసీసూపమసుత్తం.

కిఞ్చాపీతి అయం ‘‘యదిపీ’’తి ఇమినా సమానత్థో నిపాతో. నిపాతో చ నామ యత్థ యత్థ వాక్యే పయుజ్జతి, తేన తేన వత్తబ్బత్థజోతకో హోతీతి ఇధ ‘‘పిణ్డపాత’’న్తిఆదినా అనుఞ్ఞాపసంసావసేన వుచ్చమానస్స అత్థస్స జోతకోతి అధిప్పాయేన ‘‘అనుజాననపసంసనత్థే నిపాతో’’తి వుత్తం, అనుఞ్ఞాపసంసారమ్భే పన ‘‘అసమ్భావనత్థే’’తి వుత్తం సియా పురిమేయేవ సమ్భావనావిభావనతో అధికత్తానులోమతో చ.

ఏకవారం పవత్తం పిణ్డపాతపటిక్ఖిపనం కథం దీఘరత్తం అప్పిచ్ఛతాదీనం కారణం హోతీతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘తస్స హీ’’తిఆది. తత్థ అత్రిచ్ఛతాతి అత్ర ఇచ్ఛతీతి అత్రిచ్ఛో, తస్స భావో అత్రిచ్ఛతా, అత్థతో పరలాభపత్థనా. తథా హి వుత్తం ‘‘పురిమేయేవ సకలాభేన అసన్తుట్ఠి, పరలాభే చ పత్థనా, ఏతం అత్రిచ్ఛతాలక్ఖణ’’న్తి (విభ. అట్ఠ. ౮౪౯). పాపిచ్ఛతాతి అసన్తగుణసమ్భావనాధిప్పాయతా. పాపా ఇచ్ఛా ఏతస్సాతి పాపిచ్ఛో, తస్స భావో పాపిచ్ఛతా. యథాహ ‘‘అసన్తగుణసమ్భావనతా పటిగ్గహణే చ అమత్తఞ్ఞుతా, ఏతం పాపిచ్ఛలక్ఖణ’’న్తి (విభ. అట్ఠ. ౮౫౧). మహన్తాని వత్థూని ఇచ్ఛతి, మహతీ వా తస్స ఇచ్ఛాతి మహిచ్ఛో, తస్స భావో మహిచ్ఛతా. యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘సన్తగుణసమ్భావనతా పటిగ్గహణే చ అమత్తఞ్ఞుతా, ఏతం మహిచ్ఛలక్ఖణ’’న్తి. పచ్చవేక్ఖమానో నివారేస్సతీతి యోజనా. అస్స భిక్ఖునో సంవత్తిస్సతి పిణ్డపాతపటిక్ఖేపో.

మహిచ్ఛో పుగ్గలో యథా పచ్చయదానవసేన పచ్చయదాయకేహి భరితుం అసక్కుణేయ్యో, ఏవం పచ్చయపరియేసనవసేన అత్తనాపీతి వుత్తం ‘‘అత్తనోపి ఉపట్ఠాకానమ్పి దుబ్భరో హోతీ’’తి. సద్ధాదేయ్యస్స వినిపాతవసేన పవత్తియా అఞ్ఞస్స ఘరే ఛడ్డేన్తో. రిత్తపత్తోవాతి యేసు కులేసు పటిపిణ్డవసేన పవత్తతి, తేసం సబ్బపచ్ఛిమం అత్తనో యథాలద్ధం దత్వా తత్థ కిఞ్చి అలద్ధా రిత్తపత్తో విహారం పవిసిత్వా నిపజ్జతి జిఘచ్ఛాదుబ్బల్యేనాతి అధిప్పాయో. యథాలద్ధపచ్చయపరిభోగేన, పున పరియేసనానాపజ్జనేన అత్తనో సుభరతా, యథాలద్ధపచ్చయేన అవఞ్ఞం అకత్వా సన్తోసాపత్తియా ఉపట్ఠాకానం సుభరతా వేదితబ్బా.

కథావత్థూనీతి అప్పిచ్ఛతాదిపటిసంయుత్తానం కథానం వత్థూనీతి కథావత్థూని, అప్పిచ్ఛతాదయో ఏవ. తీణీతి తీణి కథావత్థూని. అభిసల్లేఖికాతి అతివియ కిలేసే సల్లిఖతీతి అభిసల్లేఖో, అప్పిచ్ఛ తాదిగుణసముదాయో, సో ఏతిస్సా అత్థీతి అభిసల్లేఖికా, మహిచ్ఛతాదీనం తనుభావాయ యుత్తరూపా అప్పిచ్ఛతాదిపటిసంయుత్తతా. చేతోవినీవరణసప్పాయాతి కుసలచిత్తుప్పత్తియా నివారకానం నీవరణానం దూరీభావకరణేన చేతోవినీవరణసఙ్ఖాతానం సమథవిపస్సనానం సప్పాయా. సమథవిపస్సనాచిత్తస్సేవ వా విభూతిభావకరణాయ సప్పాయా ఉపకారికాతి చేతోవినీవరణసప్పాయా. ఏకన్తనిబ్బిదాయాతిఆది యేన నిబ్బిదాదిఆనిసంసేన అయం కథా అభిసల్లేఖికా చేతోవినీవరణసప్పాయా చ నామ హోతి, తం దస్సేతుం వుత్తం. తత్థ ఏకన్తనిబ్బిదాయాతి ఏకంసేన వట్టదుక్ఖతో నిబ్బిన్దనత్థాయ. విరాగాయ నిరోధాయాతి తస్సేవ విరజ్జనత్థఞ్చ నిరుజ్ఝనత్థఞ్చ. ఉపసమాయాతి సబ్బకిలేసవూపసమాయ. అభిఞ్ఞాయాతి సబ్బస్సపి అభిఞ్ఞేయ్యస్స అభిజాననాయ. సమ్బోధాయాతి చతుమగ్గసమ్బోధాయ. నిబ్బానాయాతి అనుపాదిసేసనిబ్బానాయ. ఏతేసు హి ఆదితో తీహి విపస్సనా వుత్తా, పున తీహి మగ్గో, ఇతరేన నిబ్బానం. తేన సమథవిపస్సనా ఆదిం కత్వా నిబ్బానపరియోసానో అయం సబ్బో ఉత్తరిమనుస్సధమ్మో దసకథావత్థులాభినో సమ్భవతీతి దస్సేతి. పరిపూరేస్సన్తీతి తంసభావతో ఉపకారతో చ సంవత్తిస్సన్తి. అప్పిచ్ఛతాదయో హి ఏకవారఉప్పన్నా ఉపరి తదత్థాయ సంవత్తిస్సన్తి. కథావత్థుపరిపూరణం సిక్ఖాపరిపూరణఞ్చ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

అమతం నిబ్బానన్తి అనుపాదిసేసనిబ్బానధాతుం. ఇతరా పన సేక్ఖాసేక్ఖధమ్మపారిపూరియా పరిపుణ్ణా. నిబ్బానపారిపూరి చేత్థ తదావహధమ్మపారిపూరివసేన పరియాయతో వుత్తాతి వేదితబ్బా. ఇదాని యాయం అప్పిచ్ఛతాదీనం అనుక్కమపరివుద్ధియా గుణపారిపూరితా, తం ఉపమాయ సాధేన్తో ‘‘సేయ్యథాపీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ పావుస్సకోతి వస్సానమాసే ఉట్ఠితో. సో హి చిరానుప్పవత్తి హోతి. పబ్బతకన్దరా పబ్బతేసు ఉపచ్చకాధిచ్చకాపభవనిజ్ఝరాదినదియో. సరసాఖాతి యత్థ ఉపరిఉన్నతపదేసతో ఉదకం ఆగన్త్వా తిట్ఠతి చేవ సన్దతి చ, తే. కుసోబ్భా ఖుద్దకతళాకా. కున్నదియోతి పబ్బతపాదతో నిక్ఖన్తా ఖుద్దకనదియో. తా హి మహానదియో ఓతరన్తియో పరిపూరేన్తి. పరమధమ్మదాయాదన్తి పరమం ఉత్తమం ధమ్మదాయాదభావం, పరమం ధమ్మదాయజ్జం వా. తే భిక్ఖూతి తే ధమ్మపటిగ్గాహకే భిక్ఖూ. సన్నియోజేన్తోతి మూలగుణేహి అప్పిచ్ఛతాదీహి యోజేన్తో.

ఉగ్గహేత్వాతి అత్థతో బ్యఞ్జనతో చ ఉపధారణవసేన గహేత్వా అవిపరీతం గహేత్వా. సంసన్దేత్వాతి మమ దేసనానుసారేన మమజ్ఝాసయం అవిరజ్ఝిత్వా. యథా ఇధేవ చిన్తేసీతి యథా ఇమిస్సా ధమ్మదాయాదదేసనాయ చిన్తేసి, ఏవం అఞ్ఞత్థాపి ధమ్మథోమనత్థం గన్ధకుటిం పవిసన్తో చిన్తేసి. ఏకజ్ఝాసయాయాతి సమానాధిప్పాయాయ. మతియాతి పఞ్ఞాయ. అయం దేసనా అగ్గాతిఆది భగవా ధమ్మసేనాపతిం గుణతో ఏవ పగ్గణ్హాతీతి కత్వా వుత్తం.

చిత్తగతియాతి చిత్తవసేన కాయస్స పరిణామనేన ‘‘అయం కాయో ఇదం చిత్తం వియ హోతూ’’తి కాయస్స చిత్తేన సమానగతికతాధిట్ఠానేన. కథం పన కాయో దన్ధప్పవత్తికో లహుపరివత్తనచిత్తేన సమానగతికో హోతీతి? న సబ్బథా సమానగతికో. యథేవ హి కాయవసేన చిత్తపరిణామనే చిత్తం సబ్బథా కాయేన సమానగతికం న హోతి. న హి తదా చిత్తం సభావసిద్ధేన అత్తనో ఖణేన అవత్తిత్వా దన్ధవుత్తికస్స రూపధమ్మస్స ఖణేన వత్తితుం సక్కోతి, ‘‘ఇదం చిత్తం అయం కాయో వియ హోతూ’’తి పన అధిట్ఠానేన దన్ధగతికస్స కాయస్స అనువత్తనతో యావ ఇచ్ఛితట్ఠానప్పత్తి, తావ కాయగతిం అనులోమేన్తమేవ హుత్వా సన్తానవసేన పవత్తమానం చిత్తం కాయగతికం కత్వా పరిణామితం నామ హోతి, ఏవం ‘‘అయం కాయో ఇదం చిత్తం వియ హోతూ’’తి అధిట్ఠానేన పగేవ లహుసఞ్ఞాయ సుఖుమసఞ్ఞాయ చ సమ్పాదితత్తా అభావితిద్ధిపాదానం వియ దన్ధం అవత్తిత్వా యథా లహుం కతిపయచిత్తవారేహేవ ఇచ్ఛితట్ఠానప్పత్తి హోతి, ఏవం పవత్తమానో కాయో చిత్తగతికభావేనేవ పరిణామితో నామ హోతి, న ఏకచిత్తక్ఖణేనేవ పవత్తియా. ఏవఞ్చ కత్వా బాహుసమిఞ్జనప్పసారణూపమాపి ఉపచారేన వినా సుట్ఠుతరం యుత్తా హోతి, అఞ్ఞథా ధమ్మతావిలోమితా సియా. న హి ధమ్మానం లక్ఖణఞ్ఞథత్తం ఇద్ధిబలేన కాతుం సక్కా, భావఞ్ఞథత్తమేవ పన సక్కాతి.

౩౧. భగవతో అధిప్పాయానురూపం భిక్ఖూనఞ్చ అజ్ఝాసయం ఞత్వాతి వచనసేసో. దేసకాలే వియ భాజనమ్పి ఓలోకేత్వా ఏవ మహాథేరో ధమ్మం కథేతి. పక్కన్తస్సాతి ఇదం అనాదరే సామివచనన్తి దస్సేన్తో ‘‘పక్కన్తస్స సతో’’తిఆదిమాహ. కిత్తకేనాతి కేన పరిమాణేన. తం పన పరిమాణం యస్మా పరిమేయ్యస్స అత్థస్స పరిచ్ఛిన్దనం హోతి, తస్మా ‘‘కిత్తావతాతి పరిచ్ఛేదవచన’’న్తి ఆహ. నుకారో పుచ్ఛాయన్తి అయం ను-సద్దో ఇధేవ పుచ్ఛాయం ఆగతోతి కత్వా వుత్తం. ను-సద్దేన హేత్థ జోతియమానో అత్థో కిం-సద్దేన పరిమాణో అత్థో పరిమేయ్యత్థో చ. ఏత్థ సంకిలేసపక్ఖో వివేకస్స అననుసిక్ఖనం ఆమిసదాయాదతా, వోదానపక్ఖో తస్స అనుసిక్ఖనం ధమ్మదాయాదతాతి. తీహి వివేకేహీతి వివేకత్తయగ్గహణం తదన్తోగధత్తా వివేకపఞ్చకస్స. వివేకపఞ్చకగ్గహణే పనస్స సరూపేన కాయవివేకో గహితో న సియా, తదాయత్తత్తా వా సత్థారా తదా పయుజ్జమానవివేకదస్సనవసేన ‘‘తీహి వివేకేహీ’’తిఆది వుత్తం. అఞ్ఞతరమ్పీతి కస్మా వుత్తం. న హి కాయవివేకమత్తేన ధమ్మదాయాదభావో సిజ్ఝతీతి? న, వివేకద్వయసన్నిస్సయస్సేవ కాయవివేకస్స ఇధాధిప్పేతత్తా. ఏవఞ్చ కత్వా చిత్తవివేకగ్గహణమ్పి సమత్థితం హోతి. న హి లోకియజ్ఝానాధిగమమత్తేన నిప్పరియాయతో సత్థుధమ్మదాయాదభావో ఇచ్ఛితో, నిబ్బానాధిగమేన పన సో ఇచ్ఛితో, తస్మా సబ్బాపి సాసనే వివేకానుసిక్ఖనా నిబ్బానపోణా నిబ్బానపబ్భారా నిబ్బానోగధా చాతి వుత్తం ‘‘తిణ్ణం వివేకానం అఞ్ఞతరమ్పీ’’తి. అసతి ఆలోకే అన్ధకారో వియ అసతి ధమ్మదాయాదతాయ ఏకంసియా ఆమిసదాయాదతాతి ఆహ ‘‘ఆమిసదాయాదావ హోన్తీ’’తి. ఏస నయో సుక్కపక్ఖేపీతి కణ్హపక్ఖతో సాధారణవసేన లబ్భమానం అత్థసామఞ్ఞం అతిదిసతి, న అత్థవిసేసం తస్స విసదిసత్తా, అత్థవిసేసమేవ వా అతిదిసతి విసదిసూదాహరణూపాయఞాయేన. ‘‘తిణ్ణం వివేకానం అఞ్ఞతర’’న్తి ఇదం ఇధ న లబ్భతి. తయోపి హి వివేకా, తేసు ఏకో వా ఇతరద్వయసన్నిస్సయో ఇధ లబ్భతి.

దూరతోపీతి దూరట్ఠానతోపి. తేనాహ ‘‘తిరోరట్ఠతోపీ’’తిఆది. కామం ‘‘పటిభాతూ’’తి ఏత్థ పటి-సద్దాపేక్ఖాయ ‘‘సారిపుత్త’’న్తి ఉపయోగవచనం, అత్థో పన సామివచనవసేనేవ వేదితబ్బోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఆయస్మతోయేవ సారిపుత్తస్సా’’తి. భాగో హోతూతి ఇమినాభాగత్థో పటి-సద్దోతి దస్సేతి లక్ఖణాదిఅత్థానం ఇధ అయుజ్జనతో. తేనాహ ‘‘ఏవం సద్దలక్ఖణేన సమేతీ’’తి. దిస్సతూతి ఞాణేన దిస్సతు, పస్సతూతి వా అత్థో. ఉపట్ఠాతూతి ఞాణస్స పచ్చుపతిట్ఠతు. ఉగ్గహేస్సన్తీతి వాచుగ్గతం కరిస్సన్తి. వాచుగ్గతకరణఞ్హి ఉగ్గహో. పరియాపుణిస్సన్తీతి తస్సేవ వేవచనం. పురిపుచ్ఛనాదినా వా అత్థస్స చిత్తే ఆపాదనం పట్ఠపనం పరియాపుణనం. కారణవచనన్తి యథావుత్తస్స కారణభావేన వచనం ‘‘హేతుమ్హి కరణవచన’’న్తి కత్వా. వుత్తత్థపచ్చామసనం తం-సద్దేన కరీయతీతి. తేనాహ ‘‘యస్మా’’తిఆది.

ఏకేనేవాకారేనాతి ఆమిసదాయాదతాసిద్ధేన ఆదియతాసఙ్ఖాతేన ఏకేనేవ పకారేన. తమేవ హి ఆకారం సన్ధాయాహ ‘‘భగవతా వుత్తమత్థ’’న్తి. అఞ్ఞథా ‘‘సత్థు పవివిత్తస్స విహరతో సావకా వివేకం నానుసిక్ఖన్తీ’తి ఏకేనేవ ఆకారేన సో అత్థో థేరేనపి వుత్తో. తీహి ఆకారేహీతి ఆమిసదాయాదపటిపదాభూతేహి తిణ్ణం వివేకానం అననుసిక్ఖనాకారేహి. ఏత్తావతాతి ‘‘ఇధావుసో…పే… నానుసిక్ఖన్తీ’’తి ఏత్తకేన కణ్హపక్ఖే ఉద్దేసపాఠేన.

విత్థారతో సువిభత్తో హోతి అనవసేసతో సమ్మదేవ నిద్దిట్ఠత్తా. నను చ ఉద్దేసే సత్థునోపి ఆదియతా భగవతా గహితా, సా న నిద్దిట్ఠాతి అనుయోగం సన్ధాయాహ ‘‘సో చ ఖో’’తిఆది. సావకే అనుగ్గణ్హన్తస్సాతి ‘‘ఆమిసదాయాదా సత్థు సావకా’’తి సత్థు పరప్పవాదపరిహరణత్థమ్పి ‘‘తుమ్హేహి ధమ్మదాయాదేహి భవితబ్బ’’న్తి ఏవం సావకే అనుకమ్పమానస్స. సావకానం తం న యుత్తం సామీచిఅభావతోతి యోజనా. ఏస నయోతి యదిదం ‘‘ఏత్తావతాయం భగవా’’తిఆదినా కణ్హపక్ఖే ఉద్దేసస్స అత్థవిభాగదస్సనముఖేన సమ్బన్ధదస్సనం, ఏస నయో సుక్కపక్ఖేపి సమ్బన్ధదస్సనేతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘అయం తావేత్థ అనుసన్ధిక్కమయోజనా’’తి, సత్థారా దేసితాయ ఉద్దేసదేసనాయ మహాథేరేన దేసితాయ చ అనుసన్ధిక్కమేన సమ్బన్ధోతి అత్థో. యథానుసన్ధి ఏవ చేత్థ అనుసన్ధి వేదితబ్బో.

అచ్చన్తపవివిత్తస్సాతి ఏకన్తఉపధివివేకో వియ ఇతరేపి వివేకో సత్థు ఏకన్తికావాతి. అనుసిక్ఖనం నామ అను అను పూరణన్తి తప్పటిక్ఖేపేన ఆహ ‘‘న పరిపూరేన్తీ’’తి, న పరిబ్రూహేన్తీతి అత్థో, న పరిపూరేన్తీతి వా న పరిపాలేన్తీతి అత్థో. యదగ్గేన హి వివేకం నానుసిక్ఖన్తి, తదగ్గేన న పరిబ్రూహేన్తి, న పరిపాలేన్తీతి వా వత్తబ్బతం లభన్తీతి. కస్మా పనేత్థ ‘‘వివేకం నానుసిక్ఖన్తీ’’తి ఉద్దేసే వియ అవిసేసవచనే కాయవివేకస్సేవ గహణం కతన్తి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘యది పనా’’తిఆది. పుచ్ఛాయాతి పుచ్ఛాతో అవిసేసో సియా విభాగస్స అలబ్భమానత్తా విస్సజ్జనస్స. నను చ ‘‘వివేకం నానుసిక్ఖన్తీ’’తి అవిసేసవచనతో పాళియం విభాగో న లబ్భతేవాతి? న, పదన్తరేన విభావితత్తా. తేనాహ ‘‘యేసఞ్చ ధమ్మాన’’న్తిఆది. బ్యాకరణపక్ఖోతి విస్సజ్జనపక్ఖో. విస్సజ్జనఞ్చ న పుచ్ఛా వియ అవిసేసజోతనా, అథ ఖో యథాధిప్పేతత్థవిభజనన్తి అధిప్పాయో. ఇమినా పదేనాతి ‘‘వివేకం నానుసిక్ఖన్తీ’’తి ఇమినా పదేన కాయవివేకం అపరిపూరియమానం దస్సేతీతి అధిప్పాయో. చిత్తవివేకం ఉపధివివేకన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.

ఏత్థ చ నప్పజహన్తీతి పహాతబ్బధమ్మానం పహానాభావవచనం పహానలక్ఖణవివేకాభావదీపనం, తం వత్వా పున ‘‘వివేకే నిక్ఖిత్తధురా’’తి వచనం తతో సాతిసయవివేకాభావదీపనన్తి తదుభయవివేకాభావదస్సనేన ‘‘యేసఞ్చ ధమ్మాన’’న్తిఆదినావ పారిసేసఞాయేన ‘‘వివేకం నానుసిక్ఖన్తీ’’తి ఇమినా వివేకద్వయమూలభూతకాయవివేకాభావదస్సనం కతన్తి దట్ఠబ్బం. అవిగతతణ్హతాయ తం తం పరిక్ఖారజాతం బహుం లన్తి ఆదియన్తీతి బహులా, బహులా ఏవ బాహులికా యథా ‘‘వేనయికో’’తి (మ. ని. ౧.౨౪౬; అ. ని. ౮.౧౧; పారా. ౮). తే పన యస్మా పచ్చయబహులభావాయ యుత్తప్పయుత్తా నామ హోన్తి, తస్మా ఆహ ‘‘చీవరాదిబాహుల్లాయ పటిపన్నా’’తి. సిక్ఖాయ ఆదరభావాభావతో సిథిలం అదళ్హం గణ్హన్తీతి ‘‘సాథలికా’’తి వుత్తం. సిథిలన్తి భావనపుంసకనిద్దేసో, సిథిల-సద్దేన వా సమానత్థస్స సాథల-సద్దస్స వసేన ‘‘సాథలికా’’తి పదసిద్ధి వేదితబ్బా. అవగమనట్ఠేనాతి అధోగమనట్ఠేన, ఓరమ్భాగియభావేనాతి అత్థో. ఉపధివివేకేతి సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గతాయ ఉపధీహి వివిత్తే. ఓరోపితధురాతి ఉజ్ఝితుస్సాహా.

అనియమేనేవాతి కిఞ్చి విసేసం అనామసిత్వా ‘‘సావకా’’తి అవిసేసేనేవ. నియమేన్తో‘‘థేరా’’తిఆదినా. దసవస్సే ఉపాదాయాతి దసవస్సతో పట్ఠాయ. ఇస్సరియేతి ‘‘సేట్ఠిట్ఠానం సేనాపతిట్ఠాన’’న్తిఆదీసు వియ. అచిరక్ఖణోభాసేన లక్ఖవేధకో అక్ఖణవేధి. ఠితియన్తి అవట్ఠానే. ఠానసోతి తఙ్ఖణేయేవ. తిట్ఠతీతి ఆధారాధేయ్యభావేనాతి ఆహ ‘‘తదాయత్తవుత్తిభావేనా’’తి. ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా సత్తసఙ్ఖారేసు ఉదాసీనతాపి అసఙ్ఖతాధిగమస్స ఉపాయోతి తబ్బిపరియాయతో చీవరాదిమణ్డనా న ఉపధివివేకపారిపూరియా సంవత్తతీతి ఆహ ‘‘చీవరపత్త…పే… అపూరయమానా’’తి. తత్థాతి థేరవారే. ఇధాతి మజ్ఝిమనవకవారేసు. తథా హి ‘‘మజ్ఝిమథేరకాలే’’తిఆది వుత్తం.

౩౨. ఇమస్మిఞ్చ కణ్హపక్ఖేతి ఇమస్మిఞ్చ నిద్దేసవారే కణ్హపక్ఖే, న ఉద్దేసవారే కణ్హపక్ఖే. ఉద్దేసవారే పన కణ్హపక్ఖే వుత్తవిపరియాయేన గహేతబ్బత్థో ‘‘ఏస నయో సుక్కపక్ఖేపీ’’తి అతిదేసేన దస్సితో. వుత్తపచ్చనీకనయేనాతి ‘‘కాయవివేకం నానుసిక్ఖన్తి న పరిపూరేన్తీ’’తిఆదినా వుత్తస్స అత్థస్స పచ్చనీకనయేన, ‘‘కాయవివేకం అనుసిక్ఖన్తి పరిపూరేన్తీ’’తిఆదినా నయేన. ఏత్థాతి ఏతస్మిం సుక్కపక్ఖే. సఙ్ఖేపోతి అత్థసఙ్ఖేపో. యోజనపరమ్పరాయాతి గామన్తతో దూరభావేన ఏకం ద్వే తీణీతి ఏవం యోజనానం పటిపాటియా. అరఞ్ఞవనపత్థానీతి అరఞ్ఞేసు వనసణ్డభూతాని. పన్తానీతి పరియన్తాని. ఉపగన్తుం యుత్తకాలో జరాజిణ్ణకాలో గోచరగామే దూరే గమనాగమనసమత్థతాభావతో. ‘‘ఏవం గుణవన్తేసు దిన్నం అహో సుదిన్న’’న్తి పచ్చయదాయకానం పసాదం జనేన్తి. పాసంసాతి పసంసితబ్బా. అయమ్పి మహాథేరోతిఆది ఏకం అప్పమాదవిహారినం వుద్ధతరం నిద్దిసిత్వా వదన్తానం వసేన వుత్తం. పవిట్ఠో వివేకట్ఠానం. సాయం నిక్ఖమతి యోనిసోమనసికారం ఉపబ్రూహేత్వాతి అధిప్పాయో. కసిణపరికమ్మం కరోతి, న యం కిఞ్చి కిచ్చన్తరం. సమాపత్తియో నిబ్బత్తేతి, న మోఘమనసికారం. సబ్బథాతిఆదితో తావ తదఙ్గవసేన కిలేసేహి చిత్తం వివేచేన్తో తతో విక్ఖమ్భనవసేన సముచ్ఛేదవసేన పటిపస్సద్ధివసేనాతి సబ్బప్పకారేన చిత్తవివేకం పూరేతి. పంసుకూలాని ధారేతీతి ఇమినా బాహులికతాభావం దస్సేతి, అసిథిలం సాసనం గహేత్వాతి ఇమినా సాథలికతాభావం, విగతనీవరణోతి ఇమినా ఓక్కమనే నిక్ఖిత్తధురతం, ఫలసమాపత్తిన్తిఆదినా పవివేకపుబ్బఙ్గమతం దస్సేతి.

౩౩. తత్రావుసోతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో. తేన ‘‘లోభో చ పాపకో’’తిఆదినయప్పవత్తం ఉపరిదేసనం అనవసేసతో పరియాదియతి. కో అనుసన్ధీతి యా సా భగవతా సంకిలేసపక్ఖేన సహ ధమ్మదాయాదపటిపత్తిభావినీ ‘‘ధమ్మదాయాదా మే, భిక్ఖవే, భవథ, మా ఆమిసదాయాదా’’తిఆదినా దేసనా ఉద్దిట్ఠా, తం ‘‘సత్థు పవివిత్తస్స విహరతో’’తిఆదినా ఆరభిత్వా అట్ఠారసవారపటిమణ్డితాయ నిద్దేసదేసనాయ విభజిత్వా తతో పరం ‘‘తత్రావుసో లోభో చ పాపకో’’తిఆదినయాయ ఉపరిదేసనాయ సమ్బన్ధం పుచ్ఛతి. ఏవన్తి సంకిలేసపక్ఖే ‘‘నప్పజహన్తీ’’తి పహానాభావదస్సనవసేన, వోదానపక్ఖే ‘‘పజహన్తీ’’తి పహానసబ్భావదస్సనవసేనాతి ఏవం. అనిద్ధారితసరూపా యం-తం-సద్దేహి ధమ్మ-సద్దేన సామఞ్ఞతో యే పహాతబ్బధమ్మా వుత్తా, తే సరూపతో దస్సేతున్తి యోజనా. ఇమే తేతి ఏత్థ కస్మా లోభాదయో ఏవ పహాతబ్బధమ్మా వుత్తా, నను ఇతో అఞ్ఞేపి మోహదిట్ఠివిచికిచ్ఛాదయో పహాతబ్బధమ్మా సన్తీతి? సచ్చం సన్తి, తే పన లోభాదీహి తదేకట్ఠతా గహితా ఏవ హోన్తీతి వుత్తా. అథ వా ఇమేసంయేవేత్థ గహణే కారణం పరతో ఆవి భవిస్సతి.

ఇదాని ఉపచయేన అనుసన్ధిం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సావకానం యస్స ధమ్మస్స దాయాదభావో సత్థు అభిరుచితో, సో ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానే భావేతీ’’తిఆదినా అకత్థేత్వా ‘‘వివేకం అనుసిక్ఖన్తి, తే చ ధమ్మే పజహన్తి, న చ బాహులికా’’తిఆదినా కథితత్తా హేట్ఠా పరియాయేనేవ ధమ్మో కథితోతి వుత్తం. ‘‘తే చ ధమ్మే నప్పజహన్తి, ఓక్కమనే పుబ్బఙ్గమా’’తిఆదినా ఆమిసం పరియాయేనపి కథితం. ‘‘సియా చ మే పిణ్డపాతో’’తిఆదినా, ‘‘బాహులికా చ హోన్తీ’’తిఆదినా చ ఆమిసం నిప్పరియాయేనపి కథితం. అథ వా యాయం భగవతా ఆమిసదాయాదపటిక్ఖేపనా ధమ్మదాయాదతా వుత్తా, యఞ్చ తదత్థం విభజన్తేన మహాథేరేన అత్తనా వివేకానుసిక్ఖనాది వుత్తం, తదుభయం హేతువసేన విభావేతుం ‘‘తత్రావుసో, లోభో చా’’తిఆది వుత్తం. హేతునిరోధేన హి సంకిలేసపక్ఖస్స, నిరోధహేతుసమ్పాదనేన చ వోదానపక్ఖస్స తప్పాపకతా.

అతీతదేసనానిదస్సనన్తి అతీతాయ థేరేన యథాదేసితాయ దేసనాయ చ పచ్చామసనం. తేనేవాహ ‘‘సత్థు పవివిత్తస్స…పే… దేసనాయన్తి వుత్తం హోతీ’’తి. తత్థాతి యం వుత్తం విసేసతో ‘‘యేసం ధమ్మానం సత్థా పహానమాహా’’తి, ఏతస్మిం పదే. తత్థ హి పహాతబ్బధమ్మా లోభాదయో సామఞ్ఞతో వుత్తా. లామకాతి నిహీనా. లోభదోసా హి హేతుతో పచ్చయతో సభావతో ఫలతో నిస్సన్దతో సంకిలిట్ఠపకతికా, ఆయతిం దుక్ఖస్స పాపనట్ఠేన వా పాపకా. లుబ్భనలక్ఖణోతి ఆరమ్మణస్స అభిగిజ్ఝనలక్ఖణో. తథా హి సో లుబ్భన్తి తేన, సయం వా లుబ్భతి, లుబ్భనమత్తమేవ వా తన్తి ‘‘లోభో’’తి వుచ్చతి. రసాదీసు అభిసఙ్గరసో, అపరిచ్చాగపచ్చుపట్ఠానో, సంయోజనియేసు ధమ్మేసు అస్సాదదస్సనపదట్ఠానో. దుస్సనలక్ఖణోతి ఆరమ్మణే బ్యాపజ్జనలక్ఖణో. తథా హి సో దుస్సన్తి తేన, సయం వా దుస్సతి, దుస్సనమత్తమేవ వా తన్తి ‘‘దోసో’’తి వుచ్చతి. రసాదీసు విసప్పనరసో, సనిస్సయదహనరసో వా, దుస్సనపచ్చుపట్ఠానో, ఆఘాతవత్థుపదట్ఠానో.

తేసూతిఆదినా దస్సనేన లోభదోసానం ఏకన్తతో పహాతబ్బతాదస్సనం. ఆమిసదాయాదస్స పచ్చయానం లాభే హోతీతి ఇదం లోభస్స ఆరమ్మణగ్గహణసభావతం సన్ధాయ వుత్తం, తణ్హాయ వసేన పన అనుగిజ్ఝనం సన్ధాయ ‘‘అలద్ధం పత్థేతీ’’తి ఆహ. అలాభే పచ్చయానం ఆమిసదాయాదస్స హోతీతి ఆనేత్వా యోజనా. అలభన్తోతి ఏత్థ ‘‘పచ్చయే’’తి విభత్తిం పరిణామేత్వా యోజేతబ్బం. విఘాతవాతి ‘‘యమ్పిచ్ఛం న లభతి, తమ్పి దుక్ఖ’’న్తి (మ. ని. ౧.౧౨౦; విభ. ౧౯౦) వచనతో ఇచ్ఛావిఘాతవా. లోభో చ దేయ్యధమ్మే హోతి ఆమిసదాయాదస్సాతి సమ్బన్ధో. ఏస నయో అనన్తరపదేపి. దేయ్యధమ్మేతి చ ఇదం నిదస్సనమత్తం సత్తకేలాయనాదివసేనపి తస్స లోభుప్పత్తిసబ్భావతో. ‘‘తణ్హం పటిచ్చ పరియేసనా, పరియేసనం పటిచ్చ లాభో’’తి ఏవమాదయో నవ తణ్హామూలకా. పరిపూరేతి ఆమిసదాయాదోతి విభత్తివిపరిణామో వేదితబ్బో. ఆవాసమచ్ఛరియాదీని పఞ్చ మచ్ఛరియాని.

మగ్గన్తి అరియమగ్గం. సో హి కిలేసే మారేన్తో గచ్ఛతి, నిబ్బానత్థికేహి చ మగ్గీయతి, సయం వా సచ్ఛికిరియాభిసమయవసేన నిబ్బానం మగ్గతీతి నిప్పరియాయేన ‘‘మగ్గో’’తి వుచ్చతి. ఏకో అన్తోతి ఇతరేన అసమ్మిస్సో ఏకో కోట్ఠాసో, హీనతాయ వా లామకట్ఠేన ఏకో అన్తో. కామం అఞ్ఞేపి కుసలధమ్మా ఏతే అన్తే అసమ్పయోగతో న ఉపేన్తి, తేహి విముత్తా ఏవ, అయం పన అచ్చన్తవిముత్తియా న ఉపేతీతి ఆహ ‘‘విముత్తో ఏతేహి అన్తేహీ’’తి. తస్మాతి అన్తద్వయవిముత్తత్తా. ఏతేసం మజ్ఝే భవత్తాతి ఇదం మగ్గస్స ఉభయన్తవిముత్తతాయ ఏవ వుత్తం, న తప్పరియాపన్నతాయ, వట్టదుక్ఖనిస్సరణత్థికేహి పటిపజ్జితబ్బతో చ. తథాతి యథా ఇతరేన అసమ్మిస్సట్ఠేన లామకట్ఠేన చ లోభో ఏకో అన్తో, తథా కామసుఖల్లికానుయోగోతి అత్థో. ఏస నయో సేసేసుపి. మగ్గస్స అనుపగమనఞ్చ నేసం అన్తానం సబ్బసో అప్పవత్తికరణేనేవ దట్ఠబ్బం. పురిమనయేనాతి ‘‘ఏతే ద్వే అన్తే న ఉపేతీ’’తిఆదినా పుబ్బే వుత్తనయేన.

సచ్చానన్తి చతున్నం అరియసచ్చానం. దస్సనపరిణాయకట్ఠేనాతి దస్సనస్స పరిఞ్ఞాభిసమయాదిభేదస్స పరితో సబ్బథా నయనట్ఠేన పవత్తనట్ఠేన. చక్ఖుకరణీతి ధమ్మచక్ఖుస్స కరణీ నిప్ఫాదికా. తయిదం సతిపి పటిపదాయ ధమ్మచక్ఖుతో అనఞ్ఞత్తే అవయవవసేన సిజ్ఝమానో అత్థో సముదాయేన కతో నామ హోతీతి ఉపచారవసేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. తథా హి వక్ఖతి ‘‘మగ్గోయేవ హి మగ్గత్థాయ సంవత్తతి మగ్గేన కాతబ్బకిచ్చకరణతో’’తి. ఞాణాయాతి యాథావతో జాననాయ. తేనాహ ‘‘విదితకరణట్ఠేనా’’తి. విసేసఞాతభావాపాదనఞ్హి విదితకరణం. వూపసమనతోతి సముచ్ఛిన్దనవసేన వూపసమనతో. దుక్ఖాదీనం పరిఞ్ఞేయ్యాదిభావో వియ అభిఞ్ఞేయ్యభావోపి మగ్గవసేనేవ పాకటో హోతీతి ఆహ ‘‘చతున్నమ్పి సచ్చానం అభిఞ్ఞేయ్యభావదస్సనతో’’తి, విభావనతోతి అత్థో. సమ్బోధోతి మగ్గో ‘‘సమ్బుజ్ఝతి ఏతేనా’’తి కత్వా. తస్సత్థాయాతి మగ్గకిచ్చత్థాయ. న హి మగ్గతో అఞ్ఞో మగ్గకిచ్చకరో అత్థి. తేనాహ ‘‘మగ్గోయేవ హీ’’తిఆది. అథ వా సమ్మాదిట్ఠి ఉప్పజ్జమానా సహజాతాదిపచ్చయభావేన ఇతరే ఉప్పాదేతి, ఏవం సేసమగ్గధమ్మాపీతి ఏవమ్పి మగ్గత్థాయ సంవత్తనం వేదితబ్బం. సచ్ఛికిరియాయ పచ్చక్ఖకమ్మాయాతి సచ్ఛికరణసఙ్ఖాతపచ్చక్ఖకమ్మాయ. నిబ్బానాయాతి వా అనుపాదిసేసనిబ్బానాయ. ఉపసమాయాతి ఇమినా సఉపాదిసేసనిబ్బానం గహితన్తి. అయన్తి ‘‘సా హి సచ్చాన’’న్తిఆదినా యథావుత్తో అత్థనయో. ఏత్థాతి ‘‘చక్ఖుకరణీ’’తిఆదీసు పదేసు. సారో సున్దరో అనపనీతో. ఇతో అఞ్ఞథాతి ‘‘దుక్ఖస్స పరిఞ్ఞాయ దిట్ఠివిసుద్ధిం కరోతీతి చక్ఖుకరణీ’’తిఆదినా అత్థవణ్ణనాపపఞ్చో కేవలం విత్థారత్థాయ.

అయమేవాతి ఏత్థ అయన్తి ఇమినా అత్తనో అఞ్ఞేసఞ్చ తస్సం పరిసాయం అరియానం మగ్గస్స పచ్చక్ఖభావం దస్సేతి. ఆసన్నపచ్చక్ఖవాచీ హి అయం-సద్దో. అఞ్ఞమగ్గపటిసేధనత్థన్తి అఞ్ఞస్స నిబ్బానగామిమగ్గస్స అత్థిభావపటిసేధనత్థం. సత్తాపటిక్ఖేపో హి ఇధ పటిసేధనం అలబ్భమానత్తా అఞ్ఞస్స మగ్గస్స. బుద్ధాదీనం సాధారణభావో అనఞ్ఞతా. తేనాహ బ్రహ్మా సహమ్పతి –

‘‘ఏకాయనం జాతిఖయన్తదస్సీ,

మగ్గం పజానాతి హితానుకమ్పీ;

ఏతేన మగ్గేన తరింసు పుబ్బే,

తరిస్సన్తి యే చ తరన్తి ఓఘ’’న్తి. (సం. ని. ౫.౩౮౪, ౪౦౯; మహాని. ౧౯౧; చూళని. ౧౦౭, ౧౨౧; నేత్తి. ౧౭౦);

ఆరకత్తాతి ఇమినా నిరుత్తినయేన అరియ-సద్దసిద్ధిమాహ. అరిపహానాయాతి అత్థవచనమత్తం. అరయో పాపధమ్మా యన్తి అపగమన్తి ఏతేనాతి అరియో. అరియేన దేసితోతి ఏత్థ అరియస్స భగవతో అయన్తి అరియో. అరియభావప్పటిలాభాయాతి ఏత్థ అరియకరో అరియోతి ఉత్తరపదలోపేన అరియ-సద్దసిద్ధి వేదితబ్బా. యస్మా మగ్గఙ్గసముదాయే మగ్గవోహారో హోతి, సముదాయో చ సముదాయీహి సమన్నాగతో నామ హోతీతి ఆహ ‘‘అట్ఠహి అఙ్గేహి ఉపేతత్తా’’తి, తస్మా అత్తనో అవయవభూతాని అట్ఠ అఙ్గాని ఏతస్స సన్తీతి అట్ఠఙ్గికో. యస్మా పన పరమత్థతో అఙ్గానియేవ మగ్గో, తస్మా వుత్తం ‘‘న చ అఙ్గవినిముత్తో’’తి యథా ‘‘ఛళఙ్గో వేదో’’తి. సదిసూదాహరణం పన దస్సేన్తో ‘‘పఞ్చఙ్గికతూరియాదీని వియా’’తి ఆహ. ఆది-సద్దేన చతురఙ్గినీ సేనాతి ఏవమాదీనం సఙ్గహో. మారేన్తో గచ్ఛతీతి నిరుత్తినయేన సద్దసిద్ధిమాహ. మగ్గతీతి గవేసతి. అరియమగ్గో హి నిబ్బానం ఆరమ్మణం కరోన్తో తం గవేసన్తో వియ హోతీతి. మగ్గీయతి నిబ్బానత్థికేహి వివట్టూపనిస్సయపుఞ్ఞకరణతో పట్ఠాయ తదత్థం పటిపత్తితో. గమ్మతీతి ఏతేన ఆదిఅన్తవిపరియాయేన సద్దసిద్ధిమాహ యథా ‘‘కకూ’’తి. ‘‘సేయ్యథిదన్తి నిపాతో’’తి వత్వా తస్స సబ్బలిఙ్గవిభత్తివచనసాధారణతాయ ‘‘కతమాని తాని అట్ఠఙ్గానీ’’తి వుత్తం. నను చ అఙ్గాని సముదితాని మగ్గో అన్తమసో సత్తఙ్గవికలస్స అరియమగ్గస్స అభావతోతి? సచ్చమేతం సచ్చపటివేధేన, మగ్గపచ్చయతాయ పన యథాసకం కిచ్చకరణేన పచ్చేకమ్పి తాని మగ్గోయేవాతి ఆహ ‘‘ఏకమేకఞ్హి అఙ్గం మగ్గోయేవా’’తి, అఞ్ఞథా సముదితానమ్పి నేసం మగ్గకిచ్చం న సమ్భవేయ్యాతి. ఇదాని తమేవత్థం పాళియా సమత్థేతుం ‘‘సమ్మాదిట్ఠిమగ్గో చేవ హేతు చా’’తి వుత్తం.

సమ్మా అవిపరీతం పరిఞ్ఞాభిసమయాదివసేన చతున్నం సచ్చానం దస్సనం పటివిజ్ఝనం లక్ఖణం ఏతిస్సాతి సమ్మాదస్సనలక్ఖణా. సమ్మా అవిపరీతం సమ్పయుత్తధమ్మే నిబ్బానారమ్మణే అభినిరోపనం అప్పనాలక్ఖణం ఏతస్సాతి సమ్మాఅభినిరోపనలక్ఖణో ముసావాదాదీనం విసంవాదనాదికిచ్చతాయ లూఖానం అపరిగ్గాహకానం పటిపక్ఖభావతో సినిద్ధసభావత్తా సమ్పయుత్తధమ్మే, సమ్మావాచప్పచ్చయసుభాసితసోతారఞ్చ జనం సమ్మదేవ పరిగ్గణ్హాతీతి సమ్మావాచా సమ్మాపరిగ్గహో లక్ఖణం ఏతిస్సాతి సమ్మాపరిగ్గహలక్ఖణా. యథా కాయికా కిరియా కిఞ్చి కత్తబ్బం సముట్ఠాపేతి, సయఞ్చ సముట్ఠహనం ఘటనం హోతి, తథా సమ్మాకమ్మన్తసఙ్ఖాతా విరతిపీతి సమ్మాసముట్ఠానలక్ఖణో సమ్మాకమ్మన్తో. సమ్పయుత్తధమ్మానం వా ఉక్ఖిపనం సముట్ఠానం కాయికకిరియాయ భారుక్ఖిపనం వియ. జీవమానస్స సత్తస్స, సమ్పయుత్తధమ్మానం వా సుద్ధి వోదానం, ఆజీవస్సేవ వా జీవితప్పవత్తియా సుద్ధి వోదానం ఏతేనాతి సమ్మావోదానలక్ఖణో సమ్మాఆజీవో. కోసజ్జపక్ఖే పతితుం అదత్వా సమ్పయుత్తధమ్మానం పగ్గణ్హనం అనుబలప్పదానం పగ్గహో. ఆరమ్మణం ఉపగన్త్వా ఠానం, తస్స వా అనిస్సజ్జనం ఉపట్ఠానం. ఆరమ్మణే సమ్పయుత్తధమ్మానం సమ్మా, సమం వా ఆధానం సమాధానం. సమ్మా సఙ్కప్పేతి సమ్పయుత్తధమ్మే ఆరమ్మణే అభినిరోపేతీతి సమ్మాసఙ్కప్పో. సమ్మా వదతి ఏతాయాతి సమ్మావాచా. సమ్మా కరోతి ఏతేనాతి సమ్మాకమ్మం, తదేవ సమ్మాకమ్మన్తో. సమ్మా ఆజీవతి ఏతేనాతి సమ్మాఆజీవో. సమ్మా వాయమతి ఉస్సహతి ఏతేనాతి సమ్మావాయామో. సమ్మా సరతి అనుస్సరతీతి సమ్మాసతి. సమ్మా సమాధియతి చిత్తం ఏతేనాతి సమ్మాసమాధీతి ఏవం సమ్మాసఙ్కప్పాదీనం నిబ్బచనం వేదితబ్బం.

మిచ్ఛాదిట్ఠిన్తి సబ్బమ్పి మిచ్ఛాదస్సనం. తప్పచ్చనీయకిలేసేతి ఏత్థ తం-సద్దేన సమ్మాదిట్ఠి. న హి మిచ్ఛాదిట్ఠియా కిలేసా పచ్చనీయా, అథ ఖో సమ్మాదిట్ఠియా. అవిజ్జఞ్చాతి అవిజ్జాగ్గహణం తస్సా సంకిలేసధమ్మానం పముఖభావతో. తేనాహ ‘‘అవిజ్జా, భిక్ఖవే, పుబ్బఙ్గమా అకుసలానం ధమ్మానం సమాపత్తియా’’తి (సం. ని. ౫.౧). దస్సననివారకస్స సమ్మోహస్స సముగ్ఘాతేన అసమ్మోహతో. ఏత్థ చ మిచ్ఛాదిట్ఠిం…పే… పజహతీతి ఏతేన పహానాభిసమయం, నిబ్బానం ఆరమ్మణం కరోతీతి ఏతేన సచ్ఛికిరియాభిసమయం, సమ్పయుత్తధమ్మేతిఆదినా భావనాభిసమయం సమ్మాదిట్ఠికిచ్చం దస్సేతి. పరిఞ్ఞాభిసమయో పన నానన్తరియతాయ అత్థతో వుత్తో ఏవ హోతీతి దట్ఠబ్బో.

కథం పన ఏకమేవ ఞాణం ఏకస్మిం ఖణే చత్తారి కిచ్చాని సాధేన్తం పవత్తతి. న హి తాదిసం లోకే దిట్ఠం, న ఆగమో వా తాదిసో అత్థీతి న వత్తబ్బం. యథా హి పదీపో ఏకస్మింయేవ ఖణే వట్టిం దహతి, స్నేహం పరియాదియతి, అన్ధకారం విధమతి, ఆలోకఞ్చ విదంసేతి, ఏవమేతం ఞాణన్తి దట్ఠబ్బం. మగ్గసమఙ్గిస్స ఞాణం దుక్ఖేపేతం ఞాణం, దుక్ఖసముదయేపేతం ఞాణం, దుక్ఖనిరోధేపేతం ఞాణం, దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయపేతం ఞాణన్తి సుత్తపదం (విభ. ౭౫౪) ఏత్థ ఉదాహరితబ్బం. యథా చ సమ్మాదిట్ఠి పుబ్బభాగే దుక్ఖాదీసు విసుం విసుం పవత్తిత్వా మగ్గక్ఖణే ఏకావ చతున్నం ఞాణానం కిచ్చం సాధేన్తీ పవత్తతి, ఏవం సమ్మాసఙ్కప్పాదయో పుబ్బభాగే నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పాదినామకా హుత్వా కామసఙ్కప్పాదీనం పజహనవసేన విసుం విసుం పవత్తిత్వా మగ్గక్ఖణే తిణ్ణం చతున్నఞ్చ కిచ్చం సాధేన్తా పవత్తన్తి. సమ్మాసమాధి పన పుబ్బభాగేపి మగ్గక్ఖణేపి నానాయేవ హుత్వా పవత్తతీతి కామఞ్చేత్థ సమ్మాదిట్ఠియా సబ్బేపి పాపధమ్మా పటిపక్ఖా, ఉజువిపచ్చనీకతాదస్సనవసేన పన సమ్మాదిట్ఠియా కిచ్చనిద్దేసే మిచ్ఛాదిట్ఠిగ్గహణం కతం. తేనేవ చ ‘‘తప్పచ్చనీయకిలేసే చా’’తి వుత్తం.

యేసం కిలేసానం అనుపచ్ఛిన్దనే సమ్మాదిట్ఠి న ఉప్పజ్జేయ్య, తే మిచ్ఛాదిట్ఠియా సహజేకట్ఠతాయ తదేకట్ఠావ తప్పచ్చనీయకిలేసా దట్ఠబ్బా. సమ్మాసఙ్కప్పాదీనం కిచ్చనిద్దేసేపి ఏసేవ నయో. సోతాపత్తిమగ్గాదివసేన చత్తారో లోకుత్తరమగ్గభావసామఞ్ఞేన ఏకతో కత్వా. లోభదోసా సముదయసచ్చం, యస్స పన సో సముదయో తం దుక్ఖసచ్చం, పహానభావో మగ్గసచ్చం, యత్థ తం పహానం, తం నిరోధసచ్చన్తి ఇమాని చత్తారి సచ్చాని. కస్మా పనేత్థ లోభదోసానం విసుం ఆదితో చ గహణం? విసుం గహణం తావ తథాబుజ్ఝనకానం పుగ్గలానం అజ్ఝాసయవసేన, ఇమేహి లోభదోసేహి ఆమిసదాయాదతా, తప్పహానేన చ ధమ్మదాయాదతాతి దస్సనత్థం, తదనుసారేన చతుసచ్చయోజనాయ ఏవం ఏకేకస్స నియ్యానముఖం హోతీతి దస్సనత్థఞ్చ. సేసవారేసుపి ఏసేవ నయో. ఆదితో గహణం పన అతివియ ఓళారికతాయ సుపాకటభావతో వక్ఖమానానం అఞ్ఞేసఞ్చ పాపధమ్మానం మూలభావతో తదేకట్ఠతాయ చ వేదితబ్బం.

కుజ్ఝనలక్ఖణోతి కుప్పనసభావో, చిత్తస్స బ్యాపజ్జనాతి అత్థో. చణ్డిక్కం లుద్దతా, కురురభావోతి అత్థో. ఆఘాతకరణరసోతి ‘‘అనత్థం మే అచరీ’’తిఆదినా చిత్తే ఆఘాతస్స కరణరసో. దుస్సనపచ్చుపట్ఠానోతి సపరసన్తానస్స వినాసనపచ్చుపట్ఠానో లద్ధోకాసో వియ సపత్తో. ఉపనన్ధనం నానప్పకారస్స ఉపరూపరి నన్ధనం వియ హోతీతి కత్వా. తథా హేస ‘‘వేరఅప్పటినిస్సజ్జనరసో, కోధానుపబన్ధభావపచ్చుపట్ఠానో’’తి చ వుత్తో. అపరకాలే ఉపనాహోతిఆదీతి ఆది-సద్దేన ‘‘ఉపనయ్హనా ఉపనయ్హితత్తం ఆఠపనా ఠపనా సణ్ఠపనా అనుసంసన్దనా అనుప్పబన్ధనా దళ్హీకమ్మ’’న్తిఆదీనం (విభ. ౮౯౧) నిద్దేసపదానం అత్థవణ్ణనం సఙ్గయ్హతి. ఉపనాహసమఙ్గీ హి పుగ్గలో వేరస్స అనిస్సజ్జనతో ఆదిత్తపూతిఅలాతం వియ జలతి ఏవ, చిత్తఞ్చస్స ధోవియమానం అచ్ఛచమ్మం వియ, మసిమక్ఖితపిలోతికా వియ చ న సుజ్ఝతేవ.

పరగుణమక్ఖనలక్ఖణోతి ఉదకపుఞ్ఛనియా ఉదకం వియ పరేసం గుణానం మక్ఖనసభావో. తథాభూతో చాయం అత్తనో కారకం గూథేన పహరన్తం గూథో వియ పఠమతరం మక్ఖేతి ఏవాతి దట్ఠబ్బో. తథా హేస్స సపరసన్తానేసు గుణం మక్ఖేతీతి మక్ఖోతి వుచ్చతి. యుగగ్గాహో సమధురగ్గహణం అసమానస్సపి అభూతస్స సమారోపనం. సమభావకరణం సమీకరణం. పరేసం గుణప్పమాణేన అత్తనో గుణానం ఉపట్ఠానం పచ్చుపట్ఠపేతీతి ఆహ ‘‘పరేసం గుణప్పమాణేన ఉపట్ఠానపచ్చుపట్ఠానో’’తి. తథా హేస పరేసం గుణే డంసిత్వా వియ అత్తనో గుణేహి సమే కరోతీతి పళాసోతి వుచ్చతి.

పరసమ్పత్తిఖీయనం పరసమ్పత్తియా ఉసూయనం. ఇస్సతి పరసమ్పత్తిం న సహతీతి ఇస్సా. తథా హేసా ‘‘పరసమ్పత్తియా అక్ఖమనలక్ఖణా’’తి వుచ్చతి. తత్థాతి పరసమ్పత్తియం. అనభిరతిరసా అభిరతిపటిపక్ఖకిచ్చా. విముఖభావపచ్చుపట్ఠానా పరసమ్పత్తిం పస్సితుమ్పి అప్పదానతో. నిగూహనలక్ఖణం అత్తనో సమ్పత్తియా పరేహి సాధారణభావాసహనతో. అసుఖాయనం న సుఖనం దుక్ఖనం, అరోచనన్తి అధిప్పాయో.

కతస్స కాయదుచ్చరితాదిపాపస్స పటిచ్ఛాదనం కతపాపపటిచ్ఛాదనం. తస్స పాపస్స ఆవరణభావేన పచ్చుపతిట్ఠతీతి తదావరణపచ్చుపట్ఠానా, మాయా, యాయ సమన్నాగతో పుగ్గలో భస్మఛన్నో వియ అఙ్గారో, ఉదకఛన్నో వియ ఖాణు, పిలోతికపటిచ్ఛాదితం వియ చ సత్థం హోతి. అవిజ్జమానగుణప్పకాసనం అత్తని అవిజ్జమానసీలాదిగుణవిభావనం, యేన సాఠేయ్యేన సమన్నాగతస్స పుగ్గలస్స అసన్తగుణసమ్భావనేన చిత్తానురూపకిరియావిహరతో ‘‘ఏవంచిత్తో, ఏవంకిరియో’’తి దుబ్బిఞ్ఞేయ్యత్తా కుచ్ఛిం వా పిట్ఠిం వా జానితుం న సక్కా. యతో –

‘‘వామేన సూకరో హోతి, దక్ఖిణేన అజామిగో;

సరేన నేలకో హోతి, విసాణేన జరగ్గవో’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౨౯౬; విభ. అట్ఠ. ౮౯౪; మహాని. అట్ఠ. ౧౬౬) –

ఏవం వుత్తయక్కసూకరసదిసో హోతి.

చిత్తస్స ఉద్ధుమాతభావో థద్ధలూఖభావో. అప్పతిస్సయవుత్తీతి అనివాతవుత్తి. అమద్దవాకారేన పచ్చుపతిట్ఠతి, అమద్దవతం వా పచ్చుపట్ఠపేతీతి అమద్దవతాపచ్చుపట్ఠానో, థమ్భో, యేన సమన్నాగతో పుగ్గలో గిలితనఙ్గలసీసో వియ అజగరో, వాతభరితభస్తా వియ చ థద్ధో హుత్వా గరుట్ఠానియే చ దిస్వా ఓనమితుమ్పి న ఇచ్ఛతి, పరియన్తేనేవ చరతి. కరణస్స ఉత్తరకిరియా కరణుత్తరియం. విసేసతో పచ్చనీకభావో విపచ్చనీకతా. పరేన హి కిస్మిఞ్చి కతే తద్దిగుణం కరణవసేన సారమ్భో పవత్తతి.

సేయ్యాదిఆకారేహి ఉన్నమనం ఉన్నతి. ఓమానోపి హి ఏవం కరణముఖేన సమ్పగ్గహవసేనేవ పవత్తతి. ‘‘అహమస్మి సేయ్యో’’తిఆదినా అహంకరణం సమ్పగ్గహో అహఙ్కారో. పరే అభిభవిత్వా అధికం ఉన్నమనం అబ్భున్నతి. యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘పుబ్బకాలే అత్తానం హీనతో దహతి అపరకాలే సేయ్యతో’’తి (విభ. ౮౭౭).

మత్తభావో జాతిఆదిం పటిచ్చ చిత్తస్స మజ్జనాకారో, యస్స వా ధమ్మస్స వసేన పుగ్గలో మత్తో నామ హోతి, సో ధమ్మో మత్తభావో. మదగ్గాహణరసో మదస్స గాహణకిచ్చో. మదో హి అత్తనో మజ్జనాకారం సమ్పయుత్తధమ్మే గాహేన్తో వియ పవత్తమానో తంసమఙ్గిం పుగ్గలమ్పి తథా కరోన్తో వియ హోతి. అహఙ్కారవసేన పుగ్గలం అనిట్ఠం కరోన్తో చిత్తస్స ఉమ్మాదభావో వియ హోతీతి ఉమ్మాదపచ్చుపట్ఠానో. సతియా అనిగ్గణ్హిత్వా చిత్తస్స వోస్సజ్జనం చిత్తవోస్సగ్గో, సతివిరహితోతి అత్థో. యథావుత్తస్స వోస్సగ్గస్స అనుప్పదానం పునప్పునం విస్సజ్జనం వోస్సగ్గానుప్పదానం. ఇమేసం కోధాదీనం లోభాదీనమ్పి వా. లక్ఖణాదీనీతి లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానాని. పదట్ఠానం పన ధమ్మన్తరతాయ న గహితం. నిబ్బచనం ‘‘కుజ్ఝతీతి కోధో, ఉపనయ్హతీతి ఉపనాహో’’తిఆదినా సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి న వుత్తం, అత్థతో పన కోధో దోసో ఏవ, తథా ఉపనాహో. పవత్తిఆకారమత్తతో హి కతో నేసం భేదో, మక్ఖపళాససారమ్భా తదాకారప్పవత్తా పటిఘసహగతచిత్తుప్పాదధమ్మా, మాయాసాఠేయ్యథమ్భమదప్పమాదా తదాకారప్పవత్తా లోభసహగతచిత్తుప్పాదధమ్మా. థమ్భో వా మానవిసేసో చిత్తస్స థద్ధభావేన గహేతబ్బతో, తథా మదో. తథా హి సో ‘‘మానో మఞ్ఞనా’’తిఆదినా విభఙ్గే (విభ. ౮౭౮) నిద్దిట్ఠో. ఇధ పన మానాతిమానానం విసుం గహితత్తా మజ్జనాకారేన పవత్తధమ్మా ఏవ ‘‘మదో’’తి గహేతబ్బా. సేసానం ధమ్మన్తరభావో పాకటో ఏవ.

కస్మా పనేత్థ ఏతే ఏవ అట్ఠ దుకా గహితా, కిమితో అఞ్ఞేపి కిలేసధమ్మా నత్థీతి? నో నత్థి, ఇమే పన ఆమిసదాయాదస్స సవిసేసం కిలేసాయ సంవత్తన్తీతి తం విసేసం విభావేన్తేన ఆమిసదాయాదస్స లోభాదీనం పవత్తనాకారం దస్సేతుం ‘‘విసేసతో’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ ఏత్థాతి ఏతేసు లోభాదీసు. అలభన్తో ఆమిసన్తి అధిప్పాయో. తతుత్తరి ఉప్పన్నో కోధోతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. సన్తేపీతి విజ్జమానేపి. ఇస్సతీతి ఇస్సం జనేతి. పదుస్సతీతి తస్సేవ వేవచనం. తథా హి సా ‘‘ఇస్సతి దుస్సతి పదుస్సతీ’’తిఆదినా నిద్దిట్ఠా. యస్మా వా ఇస్సం జనేన్తో ఏకంసతో పదుట్ఠచిత్తో ఏవ హోతి, తస్మా ‘‘పదుస్సతీ’’తి వుత్తం. అస్సాతి ఆమిసదాయాదస్స. ఏవం పటిపన్నోతి ఏవం అసన్తగుణప్పకాసనం పటిపదం పటిపన్నో. ఓవదితుం అసక్కుణేయ్యోతి ఏతేన థమ్భో నామ దోవచస్సకరణో ధమ్మోతి దస్సేతి. కిఞ్చి వదతి ఓవాదదానవసేన. థమ్భేన…పే… మఞ్ఞన్తోతి ఇమినా చ థమ్భస్స మానవిసేసభావం దస్సేతి, థమ్భేన వా హేతునాతి అత్థో. మత్తో సమానోతి మత్తో హోన్తో. కామ…పే… పమజ్జతీతి ఏతేన మదవసేన ఏకంసతో పమాదమాపజ్జతీతి దస్సేతి.

ఏవన్తి ఇమినా ఆమిసదాయాదస్స లోభాదీనం ఉప్పత్తిక్కమదస్సనేనేవ ఇధ పాళియం నేసం దేసనాక్కమోపి దస్సితోతి దట్ఠబ్బో. న కేవలం ఇమేహేవ, అథ ఖో అఞ్ఞేహి చ ఏవరూపేహి పాపకేహి ధమ్మేహి అపరిముత్తో హోతీతి సమ్బన్ధో. కే పన తేతి? అత్రిచ్ఛతామహిచ్ఛతాదయోతి. ఏవం మహాదీనవా ఆమిసదాయాదతాతి తతో బలవతరో సంవేగో జనేతబ్బోతి అయమేత్థ ఓవాదో వేదితబ్బో. ఏత్థాతి ఏతస్మిం సుత్తే. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు వారేసు. నిబ్బిసేసోయేవాతి ఏతేనేవ పఠమతరం ఇధ దస్సితసచ్చయోజనానయేన సబ్బవారేసు యోజేతబ్బోతి వేదితబ్బో.

ఞాణపరిచయపాటవత్థన్తి మగ్గస్స అట్ఠఙ్గసత్తఙ్గతాదివిసేసవిభావనాయ ఞాణస్స ఆసేవనట్ఠేన పరిచయో ఞాణపరిచయో, తస్స పటుభావత్థం కోసల్లత్థం. ఏత్థాతి అరియమగ్గే. భేదోతి విసేసో. కమోతి అఙ్గానం దేసనానుపుబ్బీ. భావనానయోతి భావనావిధి. ‘‘కదాచి అట్ఠఙ్గికో, కదాచి సత్తఙ్గికో’’తి సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరన్తో పున ‘‘అయం హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ లోకుత్తరపఠమజ్ఝానవసేనాతి లోకుత్తరస్స పఠమజ్ఝానస్స వసేన. ఏత్థ చ కేచి ఝానధమ్మా మగ్గసభావాతి ఏకన్తతో ఝానం మగ్గతో విసుం కత్వా వత్తుం న సక్కాతి ‘‘లోకుత్తరపఠమజ్ఝానసహితో’’తి అవత్వా ‘‘లోకుత్తరపఠమజ్ఝానవసేన’’ఇచ్చేవ వుత్తం. అథ వా లోకుత్తరపఠమజ్ఝానవసేనాతి లోకుత్తరా హుత్వా పఠమజ్ఝానస్స వసేనాతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. అరియమగ్గో హి విపస్సనాయ పాదకభూతస్స, సమ్మసితస్స వా పఠమజ్ఝానస్స వసేన అట్ఠఙ్గికో హోతి. అథ వా అఝానలాభినో సుక్ఖవిపస్సకస్స, ఝానలాభినో వా పాదకమకత్వా పఠమజ్ఝానస్స, పకిణ్ణకసఙ్ఖారానం వా సమ్మసనే ఉప్పన్నో అరియమగ్గో అట్ఠఙ్గికో హోతి, స్వాస్స అట్ఠఙ్గికభావో పఠమజ్ఝానికభావేనాతి దస్సేన్తో ‘‘పఠమజ్ఝానవసేనా’’తి ఆహ. ఏవం ‘‘అవసేసజ్ఝానవసేనా’’తి ఏత్థాతి యథారహం అత్థో వేదితబ్బో.

యది అరియమగ్గో సత్తఙ్గికోపి హోతి, అథ కస్మా పాళియం ‘‘అట్ఠఙ్గికో’’ఇచ్చేవ వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఉక్కట్ఠనిద్దేసతో’’తిఆది. యథా చేత్థ పటిపదాయ మగ్గవసేన అట్ఠఙ్గికసత్తఙ్గికభేదో, ఏవం బోజ్ఝఙ్గవసేన సత్తఙ్గికఛళఙ్గికభేదో వేదితబ్బో అప్పీతికజ్ఝానవసేన ఛళఙ్గికత్తా, మగ్గవసేన పన దేసనా ఆగతాతి స్వాయం భేదో అట్ఠకథాయం న ఉద్ధటో. ఇతో పరన్తి ఇతో అట్ఠఙ్గతో పరం ఉక్కంసతో, అవకంసతో పన సత్తఙ్గతో పరం మగ్గఙ్గం నామ నత్థీతి. నను మగ్గవిభఙ్గే (విభ. ౪౯౩-౫౦౨) పఞ్చఙ్గికవారే పఞ్చేవ మగ్గఙ్గాని ఉద్ధటాని, మహాసళాయతనే (మ. ని. ౩.౪౩౧) చ ‘‘యా తథాభూతస్స దిట్ఠి, యో తథాభూతస్స సఙ్కప్పో, యో తథాభూతస్స వాయామో, యా తథాభూతస్స సతి, యో తథాభూతస్స సమాధి, స్వాస్స హోతి సమ్మాసమాధీ’’తి వత్వా పుబ్బభాగవసేన పన ‘‘పుబ్బేవ ఖో పనస్స కాయకమ్మం వచీకమ్మం ఆజీవో సుపరిసుద్ధో హోతీ’’తి సమ్మావాచాదయో ఆగతాతి? సచ్చమేతం, తం పన సమ్మాదిట్ఠిఆదీనం పఞ్చన్నం కారాపకఙ్గానం అతిరేకకిచ్చదస్సనవసేన వుత్తం, తస్మా న అరియమగ్గో సమ్మావాచాదివిరహితో అత్థీతి ‘‘ఇతో పరఞ్హి మగ్గఙ్గం నత్థీ’’తి సువుత్తమేతన్తి దట్ఠబ్బం.

సబ్బకుసలానన్తి సబ్బేసం కుసలధమ్మానం. నిద్ధారణే చేతం సామివచనం. కామావచరాదివసేన తంతంకుసలధమ్మేసు సా సమ్మాదిట్ఠి సేట్ఠా. తస్సా సేట్ఠభావేన హి ‘‘పఞ్ఞాజీవిం జీవితమాహు సేట్ఠ’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౪౬; సు. ని. ౧౮౪) వుత్తం, మగ్గసమ్మాదిట్ఠియా పన సబ్బసేట్ఠభావే వత్తబ్బమేవ నత్థి. కుసలవారేతి కుసలుప్పత్తిసమయే. పుబ్బఙ్గమా కుసలాదిధమ్మానం యాథావసభావబోధేన సమ్పయుత్తధమ్మానం పరిణాయకభావతో. తేనేవాహ ‘‘సమ్మాదిట్ఠిం సమ్మాదిట్ఠీతి పజానాతీ’’తిఆది. సా సమ్మాదిట్ఠి పభవో ఏతస్సాతి తప్పభవో, సమ్మాసఙ్కప్పో. సమ్మాదస్సనవసేన హి సమ్మాసఙ్కప్పో హోతి. తతో అభినిబ్బత్తానీతి తప్పభవాభినిబ్బత్తాని. తప్పభవాభినిబ్బత్తానిపి ‘‘తదభినిబ్బత్తానీ’’తి వుచ్చన్తి కారణకారణేపి కారణూపచారతోతి ఆహ ‘‘తప్పభవాభినిబ్బత్తాని సేసఙ్గానీ’’తి. తేనాహ ‘‘సమ్మాదిట్ఠిస్సా’’తిఆది. యథా హి సమ్మాదస్సనం సమ్మావితక్కనస్స విసేసపచ్చయో, ఏవం సమ్మావితక్కనం సమ్మాపరిగ్గహస్స సమ్మాపరిగ్గహో సమ్మాసముట్ఠానస్స, సమ్మాసముట్ఠానం సమ్మావోదానస్స, సమ్మావోదానం సమ్మావాయామస్స, సమ్మావాయామో సమ్మాఉపట్ఠానస్స, సమ్మాఉపట్ఠానం సమ్మాధానస్స విసేసపచ్చయో, తస్మా ‘‘పురిమం పురిమం పచ్ఛిమస్స పచ్ఛిమస్స విసేసపచ్చయో హోతీ’’తి ఇమినా విసేసపచ్చయభావదస్సనత్థేన కమేన ఏతాని సమ్మాదిట్ఠిఆదీని అఙ్గాని వుత్తానీతి దస్సితాని.

భావనానయోతి సమథవిపస్సనానం యుగనద్ధభావేన పవత్తో భావనావిధి. అయఞ్హి అరియమగ్గక్ఖణే భావనావిధి. తస్స పన పుబ్బభాగే భావనానయో కస్సచి సమథపుబ్బఙ్గమో హోతి, కస్సచి విపస్సనాపుబ్బఙ్గమోతి. తం విధిం దస్సేతుం ‘‘కోచీ’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ పఠమో సమథయానికస్స వసేన వుత్తో, దుతియో విపస్సనాయానికస్స. తేనాహ ‘‘ఇధేకచ్చో’’తిఆది. తన్తి సమథం సమాధిం, ఝానధమ్మేతి వా అత్థో. తంసమ్పయుత్తేతి సమాధిసమ్పయుత్తే, ఝానసమ్పయుత్తే వా ధమ్మే. అయఞ్చ నయో యేభుయ్యేన సమథయానికా అరూపముఖేన, తత్థాపి ఝానముఖేన విపస్సనాభినివేసం కరోన్తీతి కత్వా వుత్తో. విపస్సనం భావయతోతి పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధిం ఆరభిత్వా యథాధిగతం తరుణవిపస్సనం వడ్ఢేన్తస్స. మగ్గో సఞ్జాయతీతి పుబ్బభాగియో లోకియమగ్గో ఉప్పజ్జతి. ఆసేవతి నిబ్బిదానుపస్సనావసేన. భావేతి ముఞ్చితుకమ్యతావసేన. బహులీకరోతి పటిసఙ్ఖానుపస్సనావసేన. ఆసేవతి వా భయతూపట్ఠానఞాణవసేన. బహులీకరోతి వుట్ఠానగామినివిపస్సనావసేన. సంయోజనాని పహీయన్తి,అనుసయా బ్యన్తీ హోన్తి మగ్గపటిపాటియా.

సమథం అనుప్పాదేత్వావాతి అవధారణేన ఉపచారసమాధిం నివత్తేతి, న ఖణికసమాధిం. న హి ఖణికసమాధిం వినా విపస్సనా సమ్భవతి. విపస్సనాపారిపూరియాతి విపస్సనాయ పరిపుణ్ణతాయ వుట్ఠానగామినిభావప్పత్తియా. తత్థజాతానన్తి తస్మిం అరియమగ్గక్ఖణే ఉప్పన్నానం సమ్మాదిట్ఠిఆదీనం ధమ్మానం. నిద్ధారణే చేతం సామివచనం. వవస్సగ్గారమ్మణతోతి వవస్సగ్గస్స ఆరమ్మణతాయ. వవస్సగ్గో వోస్సగ్గో పటినిస్సగ్గోతి చ అపవగ్గోతి చ అత్థతో ఏకం, నిబ్బానన్తి వుత్తం హోతి, తస్మా నిబ్బానస్స ఆరమ్మణకరణేనాతి అత్థో. చిత్తస్స ఏకగ్గతాతి మగ్గసమ్మాసమాధిమాహ. అరియమగ్గో హి ఏకన్త సమాహితో అసమాధానహేతూనం కిలేసానం సముచ్ఛేదనతో. సేసం వుత్తనయమేవ.

యుగనద్ధావ హోన్తి తదా సమాధిపఞ్ఞానం సమరసతాయ ఇచ్ఛితబ్బతో. మగ్గక్ఖణే హి న సమథభావనాయం వియ సమాధి, విపస్సనాభావనాయం వియ చ పఞ్ఞా కిచ్చతో అధికా ఇచ్ఛితబ్బా, సమరసతాయ పన అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అనతివత్తనట్ఠేన ద్వేపి యుగనద్ధా వియ పవత్తన్తి. తేన వుత్తం ‘‘సమథవిపస్సనా యుగనద్ధావ హోన్తీ’’తి.

ధమ్మదాయాదసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.