౧౦. సతిపట్ఠానసుత్తవణ్ణనా
౧౦౫. జానపదినోతి (దీ. ని. టీ. ౨.౯౫) జనపదవన్తో, జనపదస్స వా ఇస్సరా రాజకుమారా. గోత్తవసేన కురూ నామ. తేసం నివాసో యది ఏకో జనపదో, కథం బహువచనన్తి ఆహ ‘‘రుళ్హీసద్దేనా’’తి. అక్ఖరచిన్తకా హి ఈదిసేసు ఠానేసు యుత్తే వియ సలిఙ్గవచనాని (పాణిని ౧.౨౫౧) ఇచ్ఛన్తి, అయమేత్థ రుళ్హీ యథా అఞ్ఞత్థాపి ‘‘అఙ్గేసు విహరతి, మల్లేసు విహరతీ’’తి చ. తబ్బిసేసనే పన జనపద-సద్దే జాతి-సద్దే ఏకవచనమేవ. అట్ఠకథాచరియా పనాతి పన-సద్దో విసేసత్థజోతనో. తేన పుథుఅత్థవిసయతాయ ఏవం తం బహువచనన్తి ‘‘బహుకే పనా’’తిఆదినా వక్ఖమానం విసేసం దీపేతి. సుత్వాతి మన్ధాతుమహారాజస్స ఆనుభావదస్సనానుసారేన పరమ్పరాగతం కథం సుత్వా. అనుసంయాయన్తేనాతి అనువిచరన్తేన. ఏతేసం ఠానన్తి చన్దిమసూరియముఖేన చాతుమహారాజికభవనమాహ. తేనాహ ‘‘తత్థ అగమాసీ’’తిఆది. సోతి మన్ధాతుమహారాజా. తన్తి చాతుమహారాజికరజ్జం. గహేత్వాతి సమ్పటిచ్ఛిత్వా. పున పుచ్ఛి పరిణాయకరతనం. దోవారికభూమియం తిట్ఠన్తి సుధమ్మాయ దేవసభాయ దేవపురస్స చ చతూసు ద్వారేసు ఆరక్ఖాయ అధికతత్తా. దిబ్బరుక్ఖసహస్సపటిమణ్డితన్తి ఇదం ‘‘చిత్తలతావన’’న్తిఆదీసుపి యోజేతబ్బం.
పథవియం పతిట్ఠాసీతి భస్సిత్వా పథవియా ఆసన్నే ఠానే అట్ఠాసి, ఠత్వా చ నచిరస్సేవ అన్తరధాయి తేనత్తభావేన రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్సరియస్స అభావతో. ‘‘చిరతరం కాలం ఠత్వా’’తి అపరే. దేవభావో పాతురహోసి దేవలోకే పవత్తివిపాకదాయినో అపరాపరియాయవేదనీయస్స కమ్మస్స కతోకాసత్తా. అవయవే సిద్ధో విసేసో సముదాయస్స విసేసకో హోతీతి ఏకమ్పి రట్ఠం బహువచనేన వోహరీయతి.
ద-కారేన అత్థం వణ్ణయన్తి నిరుత్తినయేన. కమ్మాసోతి కమ్మాసపాదో వుచ్చతి ఉత్తరపదలోపేన యథా ‘‘రూపభవో రూప’’న్తి. కథం పన సో కమ్మాసపాదోతి ఆహ ‘‘తస్స కిరా’’తిఆది. దమితోతి ఏత్థ కీదిసం దమనం అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘పోరిసాదభావతో పటిసేధితో’’తి. ఇమే పన థేరాతి మజ్ఝిమభాణకే వదతి, తే పన చూళకమ్మాసదమ్మం సన్ధాయ తథా వదన్తి. యక్ఖినిపుత్తో హి కమ్మాసపాదో అలీనసత్తుకుమారకాలే బోధిసత్తేన తత్థ దమితో, సుతసోమకాలే పన బారాణసిరాజా పోరిసాదభావపటిసేధనేన యత్థ దమితో, తం మహాకమ్మాసదమ్మం నామ. పుత్తోతి వత్వా అత్రజోతి వచనం ఓరసపుత్తభావదస్సనత్థం.
యేహి ఆవసితపదేసో కురురట్ఠన్తి నామం లభి, తే ఉత్తరకురుతో ఆగతా మనుస్సా తత్థ రక్ఖితనియామేనేవ పఞ్చ సీలాని రక్ఖింసు, తేసం దిట్ఠానుగతియా పచ్ఛిమా జనతాతి, సో దేసధమ్మవసేన అవిచ్ఛేదతో వత్తమానో కురువత్తధమ్మోతి పఞ్ఞాయిత్థ, అయఞ్చ అత్థో కురుధమ్మజాతకేన (జా. ౧.౩.౭౬-౭౮) దీపేతబ్బో. సో అపరభాగే యత్థ పఠమం సంకిలిట్ఠో జాతో, తం దస్సేతుం ‘‘కురురట్ఠవాసీన’’న్తిఆది వుత్తం. యత్థ భగవతో వసనోకాసో కోచి విహారో న హోతి, తత్థ కేవలం గోచరగామకిత్తనం నిదానకథాయ పకతి, యథా తంసక్కేసు విహరతి దేవదహం నామ సక్కానం నిగమోతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘అవసనోకాసతో’’తిఆదిమాహ.
ఉద్దేసవారకథావణ్ణనా
౧౦౬. కస్మా భగవా ఇమం సుత్తమభాసీతి అసాధారణసముట్ఠానం పుచ్ఛతి, సాధారణం పన పాకటన్తి అనామట్ఠం, తేన సుత్తనిక్ఖేపో పుచ్ఛితోతి కత్వా ఇతరో ‘‘కురురట్ఠవాసీన’’న్తిఆదినా అపరజ్ఝాసయోయం సుత్తనిక్ఖేపోతి దస్సేతి. ఏతేన బాహిరసముట్ఠానం విభావితన్తి దట్ఠబ్బం. అజ్ఝత్తికం పన అసాధారణఞ్చ మూలపరియాయసుత్తాదిటీకాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. కురురట్ఠం కిర (దీ. ని. టీ. ౨.౩౭౩) తదా తన్నివాసీనం సత్తానం యేభుయ్యేన యోనిసోమనసికారవన్తతాయ పుబ్బే చ కతపుఞ్ఞతాబలేన ఉతుఆదిసమ్పన్నమేవ అహోసి. తేన వుత్తం ‘‘ఉతుపచ్చయాదిసమ్పన్నత్తా’’తి. ఆది-సద్దేన భోజనాదిసమ్పత్తిం సఙ్గణ్హాతి. కేచి పన ‘‘పుబ్బే కురువత్తధమ్మానుట్ఠానవాసనాయ ఉత్తరకురు వియ యేభుయ్యేన ఉతుఆదిసమ్పన్నమేవ హోన్తం భగవతో కాలే సాతిసయం ఉతుసప్పాయాదియుత్తం తం రట్ఠం అహోసీ’’తి వదన్తి. చిత్తసరీరకల్లతాయాతి చిత్తస్స సరీరస్స చ అరోగతాయ. అనుగ్గహితపఞ్ఞాబలాతి లద్ధుపకారఞాణానుభావా, అను అను వా ఆచిణ్ణపఞ్ఞాతేజా. ఏకవీసతియా ఠానేసూతి కాయానుపస్సనావసేన చుద్దససుఠానేసు, వేదనానుపస్సనావసేన ఏకస్మిం ఠానే, తథా చిత్తానుపస్సనావసేన, ధమ్మానుపస్సనావసేన పఞ్చసు ఠానేసూతి ఏవం ఏకవీసతియా ఠానేసు. కమ్మట్ఠానం అరహత్తే పక్ఖిపిత్వాతి చతుసచ్చకమ్మట్ఠానం యథా అరహత్తం పాపేతి, ఏవం దేసనావసేన అరహత్తే పక్ఖిపిత్వా. సువణ్ణచఙ్కోటకసువణ్ణమఞ్జూసాసు పక్ఖిత్తాని సుమనచమ్పకాదినానాపుప్ఫాని మణిపుత్తాదిసత్తరతనాని చ యథా భాజనసమ్పత్తియా సవిసేసం సోభన్తి, కిచ్చకరాని చ హోన్తి మనుఞ్ఞాభావతో, ఏవం సీలదస్సనాదిసమ్పత్తియా భాజనవిసేసభూతాయ కురురట్ఠవాసిపరిసాయ దేసితా చ భగవతో అయం దేసనా భియ్యోసోమత్తాయ సోభతి, కిచ్చకారీ చ హోతీతి ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘యథా హి పురిసో’’తిఆదినా. ఏత్థాతి కురురట్ఠే.
పకతియాతి సరసతో, ఇమిస్సా సతిపట్ఠానసుత్తదేసనాయ పుబ్బేపీతి అధిప్పాయో. అనుయుత్తా విహరన్తి సత్థు దేసనానుసారతోతి అధిప్పాయో. విస్సట్ఠఅత్తభావనాతి అనిచ్చాదివసేన కిస్మిఞ్చి యోనిసోమనసికారే చిత్తం అనియోజేత్వా రూపాదిఆరమ్మణే అభిరతివసేన విస్సట్ఠచిత్తేన భవితుం న వట్టతి, పమాదవిహారం పహాయ అప్పమత్తేన భవితబ్బన్తి అధిప్పాయో.
ఏకాయనోతి ఏత్థ అయన-సద్దో మగ్గపరియాయో. న కేవలమయనమేవ, అథ ఖో అఞ్ఞేపి బహూ మగ్గపరియాయాతి పదుద్ధారం కరోన్తో ‘‘మగ్గస్స హీ’’తిఆది వత్వా యది మగ్గపరియాయో అయన-సద్దో, కస్మా పున మగ్గోతి వుత్తన్తి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది. తత్థ ఏకమగ్గోతి ఏకో ఏవ మగ్గో. న హి నిబ్బానగామీ మగ్గో అఞ్ఞో అత్థీతి. నను సతిపట్ఠానం ఇధ ‘‘మగ్గో’’తి అధిప్పేతం, తదఞ్ఞే చ బహూ మగ్గధమ్మా అత్థీతి? సచ్చం అత్థి, తే పన సతిపట్ఠానగ్గహణేనేవ గహితా తదవినాభావతో. తథా హి ఞాణవీరియాదయో నిద్దేసే గహితా. ఉద్దేసే పన సతియా ఏవ గహణం వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేనాతి దట్ఠబ్బం. న ద్వేధాపథభూతోతి ఇమినా ఇమస్స మగ్గస్స అనేకమగ్గతాభావం వియ అనిబ్బానగామిభావాభావఞ్చ దస్సేతి. ఏకేనాతి అసహాయేన. అసహాయతా చ దువిధా అత్తదుతియతాభావేన వా, యా ‘‘వూపకట్ఠకాయతా’’తి వుచ్చతి, తణ్హాదుతియతాభావేన వా, యా ‘‘పవివిత్తచిత్తతా’’తి వుచ్చతి. తేనాహ ‘‘వూపకట్ఠేన పవివిత్తచిత్తేనా’’తి. సేట్ఠోపి లోకే ‘‘ఏకో’’తి వుచ్చతి ‘‘యావ పరే ఏకతో కరోసీ’’తిఆదీసూతి ఆహ ‘‘ఏకస్సాతి సేట్ఠస్సా’’తి. యది సంసారతో నిస్సరణట్ఠో అయనట్ఠో అఞ్ఞేసమ్పి ఉపనిస్సయసమ్పన్నానం సాధారణో కథం భగవతోతి ఆహ ‘‘కిఞ్చాపీ’’తిఆది. ఇమస్మిం ఖోతి ఏత్థ ఖో-సద్దో అవధారణే, తస్మా ఇమస్మిం యేవాతి అత్థో. దేసనాభేదోయేవ హేసో, యదిదం మగ్గోతి వా అయనోతి వా. తేనాహ ‘‘అత్థో పనేకో’’తి.
నానాముఖభావనానయప్పవత్తోతి కాయానుపస్సనాదిముఖేన తత్థాపి ఆనాపానాదిముఖేన భావనానయేన పవత్తో. ఏకాయనన్తి ఏకగామినం, నిబ్బానగామినన్తి అత్థో. నిబ్బానఞ్హి అదుతియత్తా సేట్ఠత్తా చ ‘‘ఏక’’న్తి వుచ్చతి. యథాహ ‘‘ఏకఞ్హి సచ్చం న దుతీయమత్థీ’’తి (సు. ని. ౮౯౦) ‘‘యావతా, భిక్ఖవే, ధమ్మా సఙ్ఖతా వా అసఙ్ఖతా వా, విరాగో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తి (అ. ని. ౪.౩౪; ఇతివు. ౯౦) చ. ఖయో ఏవ అన్తోతి ఖయన్తో, జాతియా ఖయన్తం దిట్ఠవాతి జాతిఖయన్తదస్సీ. అవిభాగేన సబ్బేపి సత్తే హితేన అనుకమ్పతీతి హితానుకమ్పీ. అతరింసూతి తరింసు. పుబ్బేతి పురిమకా బుద్ధా, పుబ్బే వా అతీతకాలే.
తన్తి తం తేసం వచనం, తం వా కిరియావుత్తివాచకత్తం న యుజ్జతి. న హి సఙ్ఖేయ్యప్పధానతాయ సత్తవాచినో ఏక-సద్దస్స కిరియావుత్తివాచకతా అత్థి. ‘‘సకిమ్పి ఉద్ధం గచ్ఛేయ్యా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౭.౭౨) వియ ‘‘సకిం అయనో’’తి ఇమినా బ్యఞ్జనేన భవితబ్బం. ఏవం అత్థం యోజేత్వాతి ఏవం పదత్థం యోజేత్వా. ఉభయథాపీతి పురిమనయేన పచ్ఛిమనయేన చ. న యుజ్జతి ఇధాధిప్పేతమగ్గస్స అనేకవారం పవత్తిసబ్భావతో. తేనాహ ‘‘కస్మా’’తిఆది. అనేకవారమ్పి అయతీతి పురిమనయస్స, అనేకఞ్చస్స అయనం హోతీతి పచ్ఛిమనయస్స చ పటిక్ఖేపో.
ఇమస్మిం పదేతి ‘‘ఏకాయనో అయం భిక్ఖవే మగ్గో’’తి ఇమస్మిం వాక్యే, ఇమస్మిం వా ‘‘పుబ్బభాగమగ్గో లోకుత్తరమగ్గో’’తి సంసయట్ఠానే. మిస్సకమగ్గోతి లోకియేన మిస్సకో లోకుత్తరమగ్గో. విసుద్ధిఆదీనం నిప్పరియాయహేతుం సఙ్గణ్హన్తో ఆచరియత్థేరో ‘‘మిస్సకమగ్గో’’తి ఆహ, ఇతరో పరియాయహేతు ఇధాధిప్పేతోతి ‘‘పుబ్బభాగమగ్గో’’తి.
సద్దం సుత్వావాతి ‘‘కాలో, భన్తే, ధమ్మస్సవనాయా’’తి కాలారోచనసద్దం సుత్వా. ఏవం ఉక్ఖిపిత్వాతి. ఏవం ‘‘మధురం ఇమం కుహిం ఛడ్డేమా’’తి అఛడ్డేన్తా ఉచ్ఛుభారం వియ పగ్గహేత్వా న విచరన్తి. ఆలుళేతీతి విలుళితో ఆకులో హోతీతి అత్థో. ఏకాయనమగ్గో వుచ్చతి పుబ్బభాగసతిపట్ఠానమగ్గోతి. ఏత్తావతా ఇధాధిప్పేతత్థే సిద్ధే తస్సేవ అలఙ్కారత్థం సో పన యస్స పుబ్బభాగమగ్గో, తం దస్సేతుం ‘‘మగ్గానట్ఠఙ్గికో’’తిఆదికా గాథాపి పటిసమ్భిదామగ్గతోవ ఆనేత్వా ఠపితా.
నిబ్బానగమనట్ఠేనాతి నిబ్బానం గచ్ఛతి అధిగచ్ఛతి ఏతేనాతి నిబ్బానగమనం, సో ఏవ అవిపరీతసభావతాయ అత్థో, తేన నిబ్బానగమనట్ఠేన, నిబ్బానాధిగముపాయతాయాతి అత్థో. మగ్గనీయట్ఠేనాతి గవేసితబ్బతాయ, ‘‘గమనీయట్ఠేనా’’తి వా పాఠో, ఉపగన్తబ్బత్తాతి అత్థో. రాగాదీహీతి. ఇమినా రాగదోసమోహానంయేవ గహణం ‘‘రాగో మలం, దోసో మలం, మోహో మల’’న్తి (విభ. ౯౨౪) వచనతో. ‘‘అభిజ్ఝావిసమలోభాదీహీ’’తి పన ఇమినా సబ్బేసమ్పి ఉపక్కిలేసానం సఙ్గణ్హనత్థం తే విసుం ఉద్ధటా. సత్తానం విసుద్ధియాతి వుత్తస్స అత్థస్స ఏకన్తికతం దస్సేన్తో ‘‘తథా హీ’’తిఆదిమాహ. కామం ‘‘విసుద్ధియా’’తి సామఞ్ఞజోతనా, చిత్తవిసుద్ధి ఏవ పనేత్థ అధిప్పేతాతి దస్సేతుం ‘‘రూపమలవసేన పనా’’తిఆది వుత్తం. న కేవలం అట్ఠకథావచనమేవ, అథ ఖో ఇదమేత్థ ఆహచ్చభాసితన్తి దస్సేన్తో ‘‘తథా హీ’’తిఆదిమాహ.
సా పనాయం చిత్తవిసుద్ధి సిజ్ఝమానా యస్మా సోకాదీనం అనుప్పాదాయ సంవత్తతి, తస్మా వుత్తం ‘‘సోకపరిదేవానం సమతిక్కమాయా’’తిఆది. తత్థ సోచనం ఞాతిబ్యసనాదినిమిత్తం చేతసో సన్తాపో అన్తోనిజ్ఝానం సోకో. ఞాతిబ్యసనాదినిమిత్తమేవ సోకాధికతాయ ‘‘కహం, ఏకపుత్తక, కహం, ఏకపుత్తకా’’తి పరిదేవవసేన లపనం పరిదేవో, ఆయతిం అనుప్పజ్జనం ఇధ సమతిక్కమోతి ఆహ ‘‘పహానాయా’’తి. తం పనస్స సమతిక్కమావహతం నిదస్సనవసేన దస్సేన్తో ‘‘అయం హీ’’తిఆదిమాహ.
తత్థ యం పుబ్బే తం విసోధేహీతి అతీతేసు ఖన్ధేసు తణ్హాసంకిలేసవిసోధనం వుత్తం. పచ్ఛాతి పరతో. తేతి తుయ్హం. మాహూతి మా అహు. కిఞ్చనన్తి రాగాదికిఞ్చనం. ఏతేన అనాగతేసు ఖన్ధేసు సంకిలేసవిసోధనం వుత్తం. మజ్ఝేతి తదుభయవేమజ్ఝే. నో చే గహేస్ససీతి న ఉపాదియిస్ససి చే. ఏతేన పచ్చుప్పన్నే ఖన్ధపబన్ధే ఉపాదానప్పవత్తి వుత్తా. ఉపసన్తో చరిస్ససీతి ఏవం అద్ధత్తయగతసంకిలేసవిసోధనే సతి నిబ్బుతసబ్బపరిళాహతాయ ఉపసన్తో హుత్వా విహరిస్ససీతి అరహత్తనికూటేన గాథం నిట్ఠపేసి. తేనాహ ‘‘ఇమం గాథ’’న్తిఆది.
పుత్తాతి ఓరసా, అఞ్ఞేపి వా యే కేచి. పితాతి జనకో. బన్ధవాతి ఞాతకా. అయఞ్హేత్థ అత్థో – పుత్తా వా పితా వా బన్ధవా వా అన్తకేన మచ్చునా అధిపన్నస్స అభిభూతస్స మరణతో తాణాయ న హోన్తి, తస్మా నత్థి ఞాతీసు తాణతాతి. న హి ఞాతీనం వసేన మరణతో ఆరక్ఖా అత్థి, తస్మా పటాచారే ‘‘ఉభో పుత్తా కాలకతా’’తిఆదినా (అప. థేరీ ౨.౨.౪౯౮) మా నిరత్థకం పరిదేవి, ధమ్మంయేవ పన యాథావతో పస్సాతి అధిప్పాయో.
సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠితాతి యథానులోమం పవత్తితాయ సాముక్కంసికాయ ధమ్మదేసనాయ పరియోసానే సహస్సనయపటిమణ్డితే సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. కథం పనాయం సతిపట్ఠానమగ్గవసేన సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసీతి ఆహ ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది. న హి చతుసచ్చకమ్మట్ఠానకథాయ వినా సావకానం అరియమగ్గాధిగమో అత్థి. ‘‘ఇమం గాథం సుత్వా’’తి పన ఇదం సోకవినోదనవసేన పవత్తితాయ గాథాయ పఠమం సుతత్తా వుత్తం. ఏస నయో ఇతరగాథాయపి. భావనాతి పఞ్ఞాభావనా. సా హి ఇధాధిప్పేతా. తస్మాతి యస్మా రూపాదీనం అనిచ్చాదితో అనుపస్సనాపి సతిపట్ఠానభావనా, తస్మా. తేపీతి సన్తతిమహామత్తపటాచారా.
పఞ్చసతే చోరేతి సతసతచోరపరివారే పఞ్చ చోరే పటిపాటియా పేసేసి. తే అరఞ్ఞం పవిసిత్వా థేరం పరియేసన్తా అనుక్కమేన థేరస్స సమీపే సమాగచ్ఛింసు. తేనాహ ‘‘తే గన్త్వా థేరం పరివారేత్వా నిసీదింసూ’’తి. వేదనం విక్ఖమ్భేత్వా పీతిపామోజ్జం ఉప్పజ్జీతి సమ్బన్ధో. థేరస్స హి సీలం పచ్చవేక్ఖతో సుపరిసుద్ధం సీలం నిస్సాయ ఉళారం పీతిపామోజ్జం ఉప్పజ్జమానం ఊరుట్ఠిభేదజనితం దుక్ఖవేదనం విక్ఖమ్భేసి. పాదానీతి పాదే. సఞ్ఞపేస్సామీతి సఞ్ఞత్తిం కరిస్సామి. అడ్డియామీతి జిగుచ్ఛామి. హరాయామీతి లజ్జామి. విపస్సిసన్తి సమ్మసిం.
పచలాయన్తానన్తి పచలాయనం నిద్దం ఉపగతానం. వతసమ్పన్నోతి ధుతచరణసమ్పన్నో. పమాదన్తి పచలాయనం సన్ధాయాహ. ఓరుద్ధమానసోతి ఉపరుద్ధఅధిచిత్తో. పఞ్జరస్మిన్తి సరీరే. సరీరఞ్హి న్హారుసమ్బన్ధఅట్ఠిసఙ్ఘాతతాయ ఇధ ‘‘పఞ్జర’’న్తి వుత్తం.
పీతవణ్ణాయ పటాకాయ పరిహరణతో మల్లయుద్ధచిత్తకతాయ చ పీతమల్లో. తీసు రజ్జేసూతి పణ్డుచోళగోళరజ్జేసు. మల్లా సీహళదీపే సక్కారసమ్మానం లభన్తీతి తమ్బపణ్ణిదీపం ఆగమ్మ. తంయేవ అఙ్కుసం కత్వాతి ‘‘రూపాదయో ‘మమా’తి న గహేతబ్బా’’తి న తుమ్హాకవగ్గేన (సం. ని. ౩.౩౩-౩౪) పకాసితమత్థం అత్తనో చిత్తమత్తహత్థినో అఙ్కుసం కత్వా. జణ్ణుకేహి చఙ్కమతి ‘‘నిసిన్నే నిద్దాయ అవసరో హోతీ’’తి. బ్యాకరిత్వాతి అత్తనో వీరియారమ్భస్స సఫలతాపవేదనముఖేన సబ్రహ్మచారీనం ఉస్సాహం జనేన్తో అఞ్ఞం బ్యాకరిత్వా. భాసితన్తి వచనం. కస్స పన తన్తి ఆహ ‘‘బుద్ధసేట్ఠస్స,సబ్బలోకగ్గవాదినో’’తి. న తుమ్హాకన్తిఆది తస్స పవత్తిఆకారదస్సనం. తయిదం మే సఙ్ఖారానం అచ్చన్తవూపసమకారణన్తి దస్సేన్తో ‘‘అనిచ్చా వతా’’తి గాథం ఆహరి. తేన ఇదానాహం సఙ్ఖారానం ఖణే ఖణే భఙ్గసఙ్ఖాతస్స రోగస్స అభావేన అరోగో పరినిబ్బుతోతి దస్సేతి.
అస్సాతి సక్కస్స. ఉపపత్తీతి దేవూపపత్తి. పునపాకతికావ అహోసి సక్కభావేనేవ ఉపపన్నత్తా. సుబ్రహ్మాతి ఏవం నామో. అచ్ఛరానం నిరయూపపత్తిం దిస్వా తతో పభుతి సతతం పవత్తమానం అత్తనో చిత్తుత్రాసం సన్ధాయాహ ‘‘నిచ్చం ఉత్రస్తమిదం చిత్త’’న్తిఆది. తత్థ ఉత్రస్తన్తి సన్తస్తం భీతం. ఉబ్బిగ్గన్తి సంవిగ్గం. ఉత్రస్తన్తి వా సంవిగ్గం. ఉబ్బిగ్గన్తి భయవసేన సహ కాయేన సఞ్చలితం. అనుప్పన్నేసూతి అనాగతేసు. కిచ్ఛేసూతి దుక్ఖేసు. నిమిత్తత్థే భుమ్మవచనం, భావీదుక్ఖపవత్తినిమిత్తన్తి అత్థో. ఉప్పతితేసూతి ఉప్పన్నేసు కిచ్ఛేసూతి యోజనా, తదా అత్తనో పరివారస్స ఉప్పన్నదుక్ఖనిమిత్తన్తి అధిప్పాయో.
బోజ్ఝాతి బోధితో, అరియమగ్గతోతి అత్థో. అఞ్ఞత్రాతి చ పదం అపేక్ఖిత్వా నిస్సక్కవచనం, తస్మా బోధిం ఠపేత్వాతి అత్థో. ఏస నయో సేసేసుపి. తపసాతి తపోకమ్మతో. తేన మగ్గాధిగమస్స ఉపాయభూతం ధుతఙ్గసేవనాదిసల్లేఖపటిపదం దస్సేతి. ఇన్ద్రియసంవరాతి మనచ్ఛట్ఠానం ఇన్ద్రియానం సంవరణతో. ఏతేన సతిసంవరసీసేన సబ్బమ్పి సంవరసీలం, లక్ఖణహారనయేన వా సబ్బమ్పి చతుపారిసుద్ధిసీలం దస్సేతి. సబ్బనిస్సగ్గాతి సబ్బుపధినిస్సజ్జనతో సబ్బకిలేసప్పహానతో. కిలేసేసు హి నిస్సట్ఠేసు కమ్మవట్టం విపాకవట్టఞ్చ నిస్సట్ఠమేవ హోతీతి. సోత్థిన్తి ఖేమం అనుపద్దవతం.
ఞాయతి నిచ్ఛయేన కమతి నిబ్బానం, తం వా ఞాయతి పటివిజ్ఝీయతి ఏతేనాతి ఞాయో, అరియమగ్గోతి ఆహ ‘‘ఞాయో వుచ్చతి అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో’’తి. తణ్హావానవిరహితత్తాతి తణ్హాసఙ్ఖాతవానవివిత్తత్తా. తణ్హా హి ఖన్ధేహి ఖన్ధం, కమ్మునా వా ఫలం, సత్తేహి వా దుక్ఖం వినతి సంసిబ్బతీతి వానన్తి వుచ్చతి. తయిదం నత్థి ఏత్థ వానం, న వా ఏతస్మిం అధిగతే పుగ్గలస్స వానన్తి నిబ్బానం, అసఙ్ఖతా ధాతు. పరపచ్చయేన వినా పచ్చక్ఖకరణం సచ్ఛికిరియాతి ఆహ ‘‘అత్తపచ్చక్ఖతాయా’’తి.
నను ‘‘విసుద్ధియా’’తి చిత్తవిసుద్ధియా అధిప్పేతత్తా విసుద్ధిగ్గహణేనేవేత్థ సోకసమతిక్కమాదయోపి గహితా ఏవ హోన్తి, తే పున కస్మా గహితాతి అనుయోగం సన్ధాయ ‘‘తత్థ కిఞ్చాపీ’’తిఆది వుత్తం. సాసనయుత్తికోవిదేతి సచ్చపటిచ్చసముప్పాదాదిలక్ఖణాయం ధమ్మనీతియం ఛేకే. తం తం అత్థం ఞాపేతీతి యే యే బోధనేయ్యపుగ్గలా సఙ్ఖేపవిత్థారాదివసేన యథా యథా బోధేతబ్బా, అత్తనో దేసనావిలాసేన భగవా తే తే తథా తథా బోధేన్తో తం తమత్థం ఞాపేతి. తం తం పాకటం కత్వా దస్సేన్తోతి అత్థాపత్తిం అగణేన్తో తం తం అత్థం పాకటం కత్వా దస్సేన్తో. న హి సమ్మాసమ్బుద్ధా అత్థాపత్తిఞాపకాదిసాధనీయవచనాతి. సంవత్తతీతి జాయతి, హోతీతి అత్థో. యస్మా అనతిక్కన్తసోకపరిదేవస్స న కదాచి చిత్తవిసుద్ధి అత్థి సోకపరిదేవసమతిక్కమముఖేనేవ చిత్తవిసుద్ధియా ఇజ్ఝనతో, తస్మా ఆహ ‘‘సోకపరిదేవానం సమతిక్కమేన హోతీ’’తి. యస్మా పన దోమనస్సపచ్చయేహి దుక్ఖధమ్మేహి పుట్ఠం పుథుజ్జనం సోకాదయో అభిభవన్తి, పరిఞ్ఞాతేసు చ తేసు తే న హోన్తి, తస్మా వుత్తం ‘‘సోకపరిదేవానం సమతిక్కమో దుక్ఖదోమనస్సానం అత్థఙ్గమేనా’’తి. ఞాయస్సాతి అగ్గమగ్గస్స తతియమగ్గస్స చ. తదధిగమేన హి యథాక్కమం దుక్ఖదోమనస్సానం అత్థఙ్గమో. సచ్ఛికిరియాభిసమయసహభావీపి ఇతరాభిసమయో తదవినాభావతో సచ్ఛికిరియాభిసమయహేతుకో వియ వుత్తో ‘‘ఞాయస్సాధిగమో నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయా’’తి. ఫలఞాణేన వా పచ్చక్ఖకరణం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయా’’తి. సమ్పదానవచనఞ్చేతం దట్ఠబ్బం.
వణ్ణభణనన్తి పసంసావచనం. తయిదం న ఇధేవ, అథ ఖో అఞ్ఞత్థాపి సత్థా అకాసియేవాతి దస్సేన్తో ‘‘యథేవ హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థఆదిమ్హి కల్యాణం, ఆది వా కల్యాణం ఏతస్సాతి ఆదికల్యాణం. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. అత్థసమ్పత్తియా సాత్థం. బ్యఞ్జనసమ్పత్తియా సబ్యఞ్జనం. సీలాదిపఞ్చధమ్మక్ఖన్ధపారిపూరితో ఉపనేతబ్బస్స అభావా చ కేవలపరిపుణ్ణం. నిరుపక్కిలేసతో అపనేతబ్బస్స అభావా చ పరిసుద్ధం. సేట్ఠచరియభావతో సాసన బ్రహ్మచరియం మగ్గబ్రహ్మచరియఞ్చ వో పకాసేస్సామీతి అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౪౭) వుత్తనయేన వేదితబ్బో. అరియవంసాతి అరియానం బుద్ధాదీనం వంసా పవేణియో. అగ్గఞ్ఞాతి ‘‘అగ్గా’’తి జానితబ్బా సబ్బవంసేహి సేట్ఠభావతో. రత్తఞ్ఞాతి ‘‘చిరరత్తా’’తి జానితబ్బా. వంసఞ్ఞాతి ‘‘బుద్ధాదీనం వంసా’’తి జానితబ్బా. పోరాణాతి పురాతనా అనధునాతనత్తా. అసంకిణ్ణాతి అవికిణ్ణా అనపనీతా. అసంకిణ్ణపుబ్బాతి ‘‘కిం ఇమేహీ’’తి అరియేహి న అపనీతపుబ్బా. న సంకీయన్తీతి ఇదానిపి తేహి న అపనీయన్తి. న సంకీయిస్సన్తీతి అనాగతేపి తేహి న అపనీయిస్సన్తి. అప్పటికుట్ఠా…పే… విఞ్ఞూహీతి యే లోకే విఞ్ఞూ సమణబ్రాహ్మణా, తేహి అపచ్చక్ఖతా అనిన్దితా, అగరహితాతి అత్థో. విసుద్ధియాతిఆదీహీతి విసుద్ధిఆదిదీపనేహి. పదేహీతి వాక్యేహి, విసుద్ధిఅత్థతాదిభేదభిన్నేహి వా ధమ్మకోట్ఠాసేహి.
ఉపద్దవేతి అనత్థే. విసుద్ధిన్తి విసుజ్ఝనం సంకిలేసప్పహానం. వాచుగ్గతకరణం ఉగ్గహో. పరియాపుణనం పరిచయో. అత్థస్స హదయే ఠపనం ధారణం. పరివత్తనం వాచనం. గన్ధారకోతి గన్ధారదేసే ఉప్పన్నో. పహోన్తీతి సక్కోన్తి అనియ్యానమగ్గాతి మిచ్ఛామగ్గా, మిచ్ఛత్తనియతానియతమగ్గాపి వా. సువణ్ణన్తి కూటసువణ్ణమ్పి వుచ్చతి. పణీతి కాచమణిపి. ముత్తాతి వేళుజాపి. పవాళన్తి పల్లవోపి వుచ్చతీతి రత్తజమ్బునదాదిపదేహి తే విసేసితా.
న తతో హేట్ఠాతి (సం. ని. టీ. ౨.౫.౩౬౭; దీ. ని. టీ. ౨.౩౭౩) ఇధాధిప్పేతకాయాదీనం వేదనాదిసభావత్తాభావా, కాయవేదనాచిత్తవిముత్తస్స తేభూమకధమ్మస్స విసుం విపల్లాసవత్థన్తరభావేన గహితత్తా చ హేట్ఠాగహణేసు విపల్లాసవత్థూనం అనిట్ఠానం సన్ధాయ వుత్తం, పఞ్చమస్స పన విపల్లాసవత్థునో అభావా ‘‘న ఉద్ధ’’న్తి ఆహ. ఆరమ్మణవిభాగేన హేత్థ సతిపట్ఠానవిభాగోతి. తయో సతిపట్ఠానాతి సతిపట్ఠానసద్దస్స అత్థుద్ధారదస్సనం, న ఇధ పాళియం వుత్తస్స సతిపట్ఠానసద్దస్స అత్థదస్సనన్తి. ఆదీసు హి సతిగోచరోతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన ‘‘ఫస్ససముదయా వేదనానం సముదయో, నామరూపసముదయా చిత్తస్స సముదయో, మనసికారసముదయా ధమ్మానం సముదయో’’తి సతిపట్ఠానాతి వుత్తానం సతిగోచరానం పకాసకే సుత్తపదేసే సఙ్గణ్హాతి. ఏవం పటిసమ్భిదాపాళియమ్పి (పటి. మ. ౩.౩౪) అవసేసపాళిప్పదేసదస్సనత్థో ఆది-సద్దో దట్ఠబ్బో. సతియా పట్ఠానన్తి సతియా పతిట్ఠాతబ్బట్ఠానం. దానాదీని సతియా కరోన్తస్స రూపాదీని కసిణాదీని చ సతియా ఠానం హోన్తీతి తంనివారణత్థమాహ ‘‘పధానం ఠాన’’న్తి. ప-సద్దో హి ఇధ ‘‘పణీతా ధమ్మా’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౪ తికమాతికా) వియ పధానత్థదీపకోతి అధిప్పాయో.
అరియోతి అరియం సబ్బసత్తసేట్ఠం సమ్మాసమ్బుద్ధమాహ. ఏత్థాతి ఏతస్మిం సళాయతనవిభఙ్గసుత్తే (మ. ని. ౩.౩౧౧). సుత్తేకదేసేన హి సుత్తం దస్సేతి. తత్థ హి –
‘‘తయో సతిపట్ఠానా యదరియో…పే… మరహతీతి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం. ఇధ, భిక్ఖవే, సత్థా సావకానం ధమ్మం దేసేతి అనుకమ్పకో హితేసీ అనుకమ్పం ఉపాదాయ ‘‘ఇదం వో హితాయ ఇదం వో సుఖాయా’తి. తస్స సావకా న సుస్సూసన్తి, న సోతం ఓదహన్తి, న అఞ్ఞా చిత్తం ఉపట్ఠపేన్తి, వోక్కమ్మ చ సత్థుసాసనా వత్తన్తి. తత్ర, భిక్ఖవే, తథాగతో న చేవ అనత్తమనో హోతి, న చ అనత్తమనతం పటిసంవేదేతి, అనవస్సుతో చ విహరతి సతో సమ్పజానో. ఇదం, భిక్ఖవే, పఠమం సతిపట్ఠానం, యదరియో…పే… అరహతి.
పున చపరం, భిక్ఖవే, సత్థా…పే… ఇదం వో సుఖాయాతి. తస్స ఏకచ్చే సావకా న సుస్సూసన్తి…పే… వత్తన్తి. ఏకచ్చే సావకా సుస్సూసన్తి…పే… న చ వోక్కమ్మ సత్థుసాసనా వత్తన్తి. తత్ర, భిక్ఖవే, తథాగతో న చేవ అనత్తమనో హోతి, న చ అనత్తమనతం పటిసంవేదేతి, న చేవ అత్తమనో హోతి, న చ అత్తమనతం పటిసంవేదేతి. అనత్తమనతఞ్చ అత్తమనతఞ్చ తదుభయం అభినివజ్జేత్వా ఉపేక్ఖతో విహరతి సతో సమ్పజానో. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, దుతియం సతిపట్ఠానం…పే… అరహతి.
పున చపరం…పే… సుఖాయాతి. తస్స సావకా సుస్సూసన్తి…పే… వత్తన్తి. తత్ర, భిక్ఖవే, తథాగతో అత్తమనో చేవ హోతి, అత్తమనతఞ్చ పటిసంవేదేతి, అనవస్సుతో చ విహరతి సతో సమ్పజానో. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, తతియం సతిపట్ఠానం…పే… అరహతీ’’తి (మ. ని. ౩.౩౧౧) –
ఏవం పటిఘానునయేహి అనవస్సుతతా, నిచ్చం ఉపట్ఠితస్సతితాయ తదుభయవీతివత్తతా ‘‘సతిపట్ఠాన’’న్తి వుత్తా. బుద్ధానంయేవ హి నిచ్చం ఉపట్ఠితస్సతితా హోతి ఆవేణికధమ్మభావతో, న పచ్చేకబుద్ధాదీనం. ప-సద్దో ఆరమ్భం జోతేతి, ఆరమ్భో చ పవత్తీతి కత్వా ఆహ ‘‘పవత్తయితబ్బతోతి అత్థో’’తి. సతియా కరణభూతాయ పట్ఠానం పట్ఠపేతబ్బం సతిపట్ఠానం. అన-సద్దో హి బహులవచనేన కమ్మత్థోపి హోతీతి.
తథాస్స కత్తుఅత్థోపి లబ్భతీతి ‘‘పతిట్ఠాతీతి పట్ఠాన’’న్తి వుత్తం. తత్థ ప-సద్దో భూసత్థవిసిట్ఠం పక్ఖన్ధనం దీపేతీతి ‘‘ఓక్కన్తిత్వా పక్ఖన్దిత్వా పవత్తతీతి అత్థో’’తి ఆహ. పున భావత్థం సతి-సద్దం పట్ఠాన-సద్దఞ్చ వణ్ణేన్తో ‘‘అథ వా’’తిఆదిమాహ. తేన పురిమవికప్పే సతి-సద్దో పట్ఠాన-సద్దో చ కత్థుఅత్థోతి విఞ్ఞాయతి. సరణట్ఠేనాతి చిరకతస్స చిరభాసితస్స చ అనుస్సరణట్ఠేన. ఇదన్తి యం ‘‘సతియేవ సతిపట్ఠాన’’న్తి వుత్తం, ఇదం ఇధ ఇమస్మిం సుత్తపదేసే అధిప్పేతం.
యది ఏవన్తి యది సతి ఏవ సతిపట్ఠానం, సతి నామ ఏకో ధమ్మో, ఏవం సన్తే కస్మా ‘‘సతిపట్ఠానా’’తి బహువచనన్తి ఆహ ‘‘సతిబహుత్తా’’తిఆది. యది బహుకా ఏతా సతియో, అథ కస్మా ‘‘మగ్గో’’తి ఏకవచనన్తి యోజనా. మగ్గట్ఠేనాతి నియ్యానట్ఠేన. నియ్యానికో హి మగ్గధమ్మో, తేనేవ నియ్యానికభావేన ఏకత్తుపగతో ఏకన్తతో నిబ్బానం గచ్ఛతి, అత్థికేహి చ తదత్థం మగ్గీయతీతి అత్తనావ పుబ్బే వుత్తం పచ్చాహరతి ‘‘వుత్తఞ్చేత’’న్తి. తత్థ చతస్సోపి చేతాతి కాయానుపస్సనాదివసేన చతుబ్బిధాపి చ ఏతా సతియో. అపరభాగేతి అరియమగ్గక్ఖణే. కిచ్చం సాధయమానాతి పుబ్బభాగే కాయాదీసు ఆరమ్మణేసు సుభసఞ్ఞాదివిధమనేన విసుం విసుం పవత్తిత్వా మగ్గక్ఖణే సకింయేవ తత్థ చతుబ్బిధస్సపి విపల్లాసస్స సముచ్ఛేదవసేన పహానకిచ్చం సాధయమానా ఆరమ్మణకరణవసేన నిబ్బానం గచ్ఛన్తి. చతుబ్బిధకిచ్చసాధనేనేవ హేత్థ బహువచననిద్దేసో. ఏవఞ్చ సతీతి మగ్గట్ఠేన ఏకత్తం ఉపాదాయ ‘‘మగ్గో’’తి ఏకవచనేన ఆరమ్మణభేదేన చతుబ్బిధతం ఉపాదాయ ‘‘చత్తారో’’తి చ వత్తబ్బతాయ సతివిజ్జమానత్తా. వచనానుసన్ధినా ‘‘ఏకాయనో అయ’’న్తిఆదికా దేసనా సానుసన్ధికావ, న అననుసన్ధికాతి అధిప్పాయో. వుత్తమేవత్థం నిదస్సనేన పటిపాదేతుం ‘‘మారసేనప్పమద్దన’’న్తి సుత్తపదం (సం. ని. ౫.౨౨౪) ఆనేత్వా ‘‘యథా’’తిఆదినా నిదస్సనం సంసన్దేతి. తస్మాతిఆది నిగమనం.
విసేసతో కాయో చ వేదనా చ అస్సాదస్సకారణన్తి తప్పహానత్థం తేసు తణ్హావత్థూసు ఓళారికసుఖుమేసు అసుభదుక్ఖభావదస్సనాని మన్దతిక్ఖపఞ్ఞేహి తణ్హాచరితేహి సుకరానీతి తాని తేసం ‘‘విసుద్ధిమగ్గో’’తి వుత్తాని తథా ‘‘నిచ్చం అత్తా’’తి అభినివేసవత్థుతాయ దిట్ఠియా విసేసకారణేసు చిత్తధమ్మేసు అనిచ్చానత్తతాదస్సనాని సరాగాదివసేన సఞ్ఞాఫస్సాదివసేన నీవరణాదివసేన చ నాతిప్పభేదఅతిప్పభేదగతేసు తేసు తప్పహానత్థం మన్దతిక్ఖపఞ్ఞానం దిట్ఠిచరితానం సుకరానీతి తేసం తాని ‘‘విసుద్ధిమగ్గో’’తి వుత్తాని. ఏత్థ చ యథా చిత్తధమ్మానమ్పి తణ్హాయ వత్థుభావో సమ్భవతి, తథా కాయవేదనానమ్పి దిట్ఠియాతి సతిపి నేసం చతున్నమ్పి తణ్హాదిట్ఠియా వత్థుభావే యో యస్స సాతిసయపచ్చయో, తందస్సనత్థం విసేసగ్గహణం కతన్తి దట్ఠబ్బం. తిక్ఖపఞ్ఞసమథయానికో ఓళారికారమ్మణం పరిగ్గణ్హన్తో తత్థ అట్ఠత్వా ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ వేదనం పరిగ్గణ్హాతీతి వుత్తం. ‘‘ఓళారికారమ్మణే అసణ్ఠహనతో’’తి. విపస్సనాయానికస్స పన సుఖుమే చిత్తే ధమ్మేసు చ చిత్తం పక్ఖన్దతీతి చిత్తధమ్మానుపస్సనానం మన్దతిక్ఖపఞ్ఞావిపస్సనాయానికానం విసుద్ధిమగ్గతా వుత్తా.
తేసం తత్థాతి ఏత్థ తత్థ-సద్దస్స ‘‘పహానత్థ’’న్తి ఏతేన యోజనా. పరతో తేసం తత్థాతి ఏత్థాపి ఏసేవనయో. పఞ్చ కామగుణా సవిసేసా కాయే లబ్భన్తీతి విసేసేన కాయో కామోఘస్స వత్థు, భవేసు సుఖగ్గహణవసేన భవస్సాదో హోతి భవోఘస్స వేదనా వత్థు, సన్తతిఘనగహణవసేన విసేసతో చిత్తే అత్తాభినివేసో హోతీతి దిట్ఠోఘస్స చిత్తం వత్థు, ధమ్మేసు వినిబ్భోగస్స దుక్కరత్తా ధమ్మానం ధమ్మమత్తతాయ దుప్పటివిజ్ఝత్తా సమ్మోహో హోతీతి అవిజ్జోఘస్స ధమ్మా వత్థు, తస్మా తేసం పహానత్థం చత్తారోవ వుత్తా.
యదగ్గేన చ కాయో కామోఘస్స వత్థు, తదగ్గేన అభిజ్ఝాకాయగన్థస్స వత్థు, దుక్ఖాయ వేదనాయ పటిఘానుసయో అనుసేతీతి దుక్ఖదుక్ఖవిపరిణామదుక్ఖసఙ్ఖారదుక్ఖభూతా వేదనా విసేసేన బ్యాపాదకాయగన్థస్స వత్థు, చిత్తే నిచ్చగ్గహణవసేన సస్సతస్స అత్తనో సీలేన సుద్ధీతిఆది పరామసనం హోతీతి సీలబ్బతపరామాసస్స చిత్తం వత్థు, నామరూపపరిచ్ఛేదేన భూతం భూతతో అపస్సన్తస్స భవవిభవదిట్ఠిసఙ్ఖాతో ఇదంసచ్చాభినివేసో హోతీతి తస్స ధమ్మా వత్థు, సుఖవేదనాస్సాదవసేన పరలోకనిరపేక్ఖో ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదికం పరామాసం ఉప్పాదేతీతి దిట్ఠుపాదానస్స వేదనా వత్థు సన్తతిఘనగహణవసేన సరాగాదిచిత్తే సమ్మోహో హోతీతి మోహాగతియా చిత్తం వత్థు, ధమ్మసభావానవబోధేన భయం హోతీతి భయాగతియా ధమ్మా వత్థు. యే పనేత్థ అవుత్తా, తేసం వుత్తనయేన వత్థుభావో యోజేతబ్బో. తథా హి ఓఘేసు వుత్తనయా ఏవ యోగాసవేసుపి యోజనా అత్థతో అభిన్నత్తా. తథా పఠమోఘతతియచతుత్థగన్థయోజనాయ వుత్తనయా ఏవ కాయచిత్తధమ్మానం ఇతరూపాదానవత్థుతా యోజనా, తథా కామోఘబ్యాపాదకాయగన్థయోజనాయ వుత్తనయా ఏవ కాయవేదనానం ఛన్దదోసాగతి వత్థుతా యోజనా వా.
‘‘ఆహారసముదయా కాయసముదయో, ఫస్ససముదయా వేదనాసముదయో, (సం. ని. ౫.౪౦౮) సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూప’’న్తి (మ. ని. ౩.౧౨౬; ఉదా. ౧; విభ. ౨౨౫) వచనతో కాయాదీనం సముదయభూతా కబళీకారాహారఫస్సమనోసఞ్చేతనావిఞ్ఞాణాహారా కాయాదిపరిజాననేన పరిఞ్ఞాతా హోన్తీతి ఆహ ‘‘చతుబ్బిధాహారపరిఞ్ఞత్థ’’న్తి పకరణనయోతి నేత్తిపకరణవసేన సుత్తన్తసంవణ్ణనానయో.
సరణవసేనాతి కాయాదీనం కుసలాదిధమ్మానఞ్చ ఉపధారణవసేన. సరన్తి గచ్ఛన్తి నిబ్బానం ఏతాయాతి సతీతి ఇమస్మిం అత్థే ఏకత్తే ఏకసభావే నిబ్బానే సమోసరణం సమాగమో ఏకత్తసమోసరణం. ఏతదేవ హి దస్సేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. ఏకనిబ్బానపవేసహేతుభూతా వా సమానతా ఏకో సతిపట్ఠానస్స భావో ఏకత్తం, తత్థ సమోసరణం తంసభాగతా ఏకత్తసమోసరణం. ఏకనిబ్బానపవేసహేతుభావం పన దస్సేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆదిమాహ. ఏతస్మిం అత్థే సరణేకత్తసమోసరణాని సహేవ సతిపట్ఠానేకభావస్స కారణత్థేన వుత్తానీతి దట్ఠబ్బాని, పురిమస్మిం విసుం. సరణవసేనాతి వా ‘‘గమనవసేనా’’తి అత్థే సతి తదేవ గమనం సమోసరణన్తి, సమోసరణే వా సతిసద్దత్థవసేన అవుచ్చమానే ధారణతావ సతీతి సతిసద్దత్థన్తరాభావా పురిమం సతిభావస్స కారణం, పచ్ఛిమం ఏకభావస్సాతి నిబ్బానసమోసరణేపి సహితానేవ తాని సతిపట్ఠానేకభావస్స కారణాని వుత్తాని హోన్తి. చుద్దసవిధేన,నవవిధేన, సోళసవిధేన, పఞ్చవిధేనాతి ఇదం ఉపరి పాళియం (మ. ని. ౧.౧౦౭) ఆగతానం ఆనాపానపబ్బాదీనం వసేన వుత్తం, తేసం పన అన్తరభేదవసేన తదనుగతభేదవసేన చ భావనాయ అనేకవిధతా లబ్భతియేవ. చతూసు దిసాసు ఉట్ఠానకభణ్డసదిసతా కాయానుపస్సనాదితంతంసతిపట్ఠానభావనానుభావస్స దట్ఠబ్బా.
‘‘గోచరే, భిక్ఖవే, చరథ సకే పేత్తికే విసయే’’తిఆదివచనతో (దీ. ని. ౩.౮౦; సం. ని. ౫.౩౭౨) భిక్ఖుగోచరా ఏతే ధమ్మా, యదిదం కాయానుపస్సనాదయో. తత్థ యస్మా కాయానుపస్సనాదిపటిపత్తియా భిక్ఖు హోతి, తస్మా ‘‘కాయానుపస్సీ విహరతీ’’తిఆదినా భిక్ఖుం దస్సేతి, భిక్ఖుమ్హి తం నియమతోతి ఆహ ‘‘పటిపత్తియా భిక్ఖుభావదస్సనతో’’తి. సత్థు చరియానువిధాయకత్తా సకలసాసనసమ్పటిగ్గాహకత్తా చ సబ్బప్పకారాయ అనుసాసనియా భాజనభావో.
సమం చరేయ్యాతి కాయాదివిసమచరియం పహాయ కాయాదీహి సమం చరేయ్య. రాగాదివూపసమేన సన్తో. ఇన్ద్రియదమేన దన్తో. చతుమగ్గనియామేన నియతో. సేట్ఠచరితాయ బ్రహ్మచారీ. కాయదణ్డాదిఓరోపనేన నిధాయ దణ్డం. అరియభావే ఠితో సో ఏవరూపో బాహితపాపసమితపాపభిన్నకిలేసతాహి బ్రాహ్మణో సమణో భిక్ఖూతి వేదితబ్బో.
‘‘అయఞ్చేవ కాయో బహిద్ధో చ నామరూప’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. టీ. ౨.౩౭౩) ఖన్ధపఞ్చకం, ‘‘సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౭౧, ౨౮౭; పారా. ౧౧) నామకాయో కాయోతి వుచ్చతీతి తతో విసేసనత్థం ‘‘కాయేతి రూపకాయే’’తి ఆహ.
అసమ్మిస్సతోతి ‘‘వేదనాదయోపి ఏత్థ సితా ఏత్థ పటిబద్ధా’’తి కాయే వేదనాదిఅనుపస్సనాపసఙ్గేపి ఆపన్నే తతో అసమ్మిస్సతోతి అత్థో. సమూహవిసయతాయ చస్స కాయ-సద్దస్స సముదాయుపాదానతాయ చ అసుభాకారస్స ‘‘కాయే’’తి ఏకవచనం, తథా ఆరమ్మణాదివిభాగేన అనేకభేదభిన్నమ్పి చిత్తం చిత్తభావసామఞ్ఞేన ఏకజ్ఝం గహేత్వా ‘‘చిత్తే’’తి ఏకవచనం, వేదనా పన సుఖాదిభేదభిన్నా విసుం విసుం అనుపస్సితబ్బాతి దస్సేన్తేన ‘‘వేదనాసూ’’తి బహువచనేన వుత్తా, తథేవ చ నిద్దేసో పవత్తితో, ధమ్మా చ పరోపణ్ణాసభేదా అనుపస్సితబ్బాకారేన చ అనేకభేదా ఏవాతి తేపి బహువచనవసేనేవ వుత్తా. అవయవీగాహ-సమఞ్ఞాతిధావన-సారాదానాభినివేసనిసేధనత్థం కాయం అఙ్గపచ్చఙ్గేహి, తాని చ కేసాదీహి, కేసాదికే చ భూతుపాదాయరూపేహి వినిబ్భుజ్జన్తో ‘‘తథా న కాయే’’తిఆదిమాహ. పాసాదాదినగరావయవసమూహే అవయవీవాదినోపి అవయవీగాహం న కరోన్తి, నగరం నామ కోచి అత్థో అత్థీతి పన కేసఞ్చి సమఞ్ఞాతిధావనం సియాతి ఇత్థిపురిసాదిసమఞ్ఞాతిధావనే నగరనిదస్సనం వుత్తం. అఙ్గపచ్చఙ్గసమూహో, కేసలోమాదిసమూహో భూతుపాదాయసమూహో చ యథావుత్తసమూహే తబ్బినిముత్తో కాయోపి నామ కోచి నత్థి, పగేవ ఇత్థిఆదయోతి ఆహ ‘‘కాయో వా…పే… దిస్సతీ’’తి. కోచి ధమ్మోతి ఇమినా సత్తజీవాదిం పటిక్ఖిపతి, అవయవీ పన కాయపటిక్ఖేపేనేవ పటిక్ఖిత్తోతి. యది ఏవం కథం కాయాదిసఞ్ఞాభిధానానీతిఆహ ‘‘యథావుత్త…పే… కరోన్తీ’’తి.
యం పస్సతి ఇత్థిం పురిసం వా. నను చక్ఖునా ఇత్థిపురిసదస్సనం నత్థీతి? సచ్చమేతం, ‘‘ఇత్థిం పస్సామి, పురిసం పస్సామీ’’తి పన పవత్తసఞ్ఞాయ వసేన ‘‘యం పస్సతీ’’తి వుత్తం. మిచ్ఛాదస్సనేన వా దిట్ఠియా యం పస్సతి, న తం దిట్ఠం, తం రూపాయతనం న హోతీతి అత్థో విపరీతగ్గాహవసేన మిచ్ఛాపరికప్పితరూపత్తా. అథ వా తం కేసాదిభూతుపాదాయసమూహసఙ్ఖాతం దిట్ఠం న హోతి అచక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞేయ్యత్తా, దిట్ఠం వా తం న హోతి. యం దిట్ఠం తం న పస్సతీతి యం రూపాయతనం కేసాదిభూతుపాదాయసమూహసఙ్ఖాతం దిట్ఠం, తం పఞ్ఞాచక్ఖునా భూతతో న పస్సతీతి అత్థో. అపస్సం బజ్ఝతేతి ఇమం అత్తభావం యథాభూతం పఞ్ఞాచక్ఖునా అపస్సన్తో ‘‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తో’’తి కిలేసబన్ధనేన బజ్ఝతి.
న అఞ్ఞధమ్మానుపస్సీతి న అఞ్ఞసభావానుపస్సీ, అసుభాదితో అఞ్ఞాకారానుపస్సీ న హోతీతి అత్థో. కిం వుత్తం హోతీతిఆదినా తమేవత్థం పాకటం కరోతి. పథవీకాయన్తి కేసాదికోట్ఠాసపథవిం ధమ్మసమూహత్తా ‘‘కాయో’’తి వదతి, లక్ఖణపథవిమేవ వా అనేకప్పభేదం సకలసరీరగతం పుబ్బాపరియభావేన చ పవత్తమానం సమూహవసేన గహేత్వా ‘‘కాయో’’తి వదతి. ఆపోకాయన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.
ఏవం గహేతబ్బస్సాతి ‘‘అహం మమ’’న్తి ఏవం అత్తత్తనియభావేన అన్ధబాలేహి గహేతబ్బస్స. ఇదాని సత్తన్నం అనుపస్సనాకారానమ్పి వసేన కాయానుపస్సనం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ అనిచ్చతో అనుపస్సతీతి చతుసముట్ఠానికకాయం ‘‘అనిచ్చ’’న్తి అనుపస్సతి, ఏవం పస్సన్తో ఏవం చస్స అనిచ్చాకారమ్పి అనుపస్సతీతి వుచ్చతి. తథాభూతస్స చస్స నిచ్చగ్గాహస్స లేసోపి న హోతీతి వుత్తం ‘‘నో నిచ్చతో’’తి తథాహేస ‘‘నిచ్చసఞ్ఞం పజహతీ’’తి (పటి. మ. ౩.౩౫) వుత్తో. ఏత్థ చ ‘‘అనిచ్చతో ఏవ అనుపస్సతీ’’తి ఏవ-కారో లుత్తనిద్దిట్ఠోతి తేన నివత్తితమత్థం దస్సేతుం ‘‘నో నిచ్చతో’’తి వుత్తం. న చేత్థ దుక్ఖతో అనుపస్సనాదినివత్తనమాసఙ్కితబ్బం పటియోగీనివత్తనపరత్తా ఏవ-కారస్స, ఉపరిదేసనారుళ్హత్తా చ తాసం.
దుక్ఖతో అనుపస్సతీతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. అయం పన విసేసో – అనిచ్చస్స దుక్ఖత్తా తమేవ కాయం దుక్ఖతో అనుపస్సతి, దుక్ఖస్స అనత్తత్తా అనత్తతో అనుపస్సతి. యస్మా పన యం అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తా, తం అనభినన్దితబ్బం, న తత్థ రజ్జితబ్బం, తస్మా వుత్తం ‘‘నిబ్బిన్దతి నో నన్దతి,విరజ్జతి నో రజ్జతీ’’తి. సో ఏవం అరజ్జన్తో రాగం నిరోధేతి నో సముదేతి, సముదయం న కరోతీతి అత్థో. ఏవం పటిపన్నో చ పటినిస్సజ్జతి నో ఆదియతి. అయఞ్హి అనిచ్చాదిఅనుపస్సనా తదఙ్గవసేన సద్ధిం కాయతన్నిస్సయఖన్ధాభిసఙ్ఖారేహి కిలేసానం పరిచ్చజనతో, సఙ్ఖతదోసదస్సనేన తబ్బిపరీతే నిబ్బానే తన్నిన్నతాయ పక్ఖన్దనతో ‘‘పరిచ్చాగపటినిస్సగ్గో చేవ పక్ఖన్దనపటినిస్సగ్గో చా’’తి వుచ్చతి, తస్మా తాయ సమన్నాగతో భిక్ఖు వుత్తనయేన కిలేసే చ పరిచ్చజతి, నిబ్బానే చ పక్ఖన్దతి, తథాభూతో చ నిబ్బత్తనవసేన కిలేసే న ఆదియతి, నాపి అదోసదస్సితావసేన సఙ్ఖతారమ్మణం. తేన వుత్తం ‘‘పటినిస్సజ్జతి నో ఆదియతీ’’తి. ఇదానిస్స తాహి అనుపస్సనాహి యేసం ధమ్మానం పహానం హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘సో తం అనిచ్చతో అనుపస్సన్తో నిచ్చసఞ్ఞం పజహతీ’’తి. తత్థ నిచ్చసఞ్ఞన్తి ‘‘సఙ్ఖారా నిచ్చా’’తి ఏవం పవత్తవిపరీతసఞ్ఞం. దిట్ఠిచిత్తవిపల్లాసపహానముఖేనేవ సఞ్ఞావిపల్లాసప్పహానన్తి సఞ్ఞాగహణం, సఞ్ఞాసీసేన వా తేసమ్పి గహణం దట్ఠబ్బం. నన్దిన్తి సప్పీతికతణ్హం. సేసం వుత్తనయేమేవ.
విహరతీతి ఇమినా కాయానుపస్సనాసమఙ్గినో ఇరియాపథవిహారో వుత్తోతి ఆహ ‘‘ఇరియతీ’’తి ఇరియాపథం పవత్తేతీతి అత్థో. ఆరమ్మణకరణవసేన అభిబ్యాపనతో ‘‘తీసు భవేసూ’’తి వుత్తం, ఉప్పజ్జనవసేన పన కిలేసా పరిత్తభూమకా ఏవాతి. యదిపి కిలేసానం పహానం ఆతాపనన్తి తం సమ్మాదిట్ఠిఆదీనమ్పి అత్థేవ, ఆతాప-సద్దో పన వీరియేయేవ నిరుళ్హోతి వుత్తం ‘‘వీరియస్సేతం నామ’’న్తి. అథ వా పటిపక్ఖపహానే సమ్పయుత్తధమ్మానం అబ్భుస్సహనవసేన పవత్తమానస్స వీరియస్స సాతిసయం తదాతాపనన్తి వీరియమేవ తథా వుచ్చతి, న అఞ్ఞే ధమ్మా. ఆతాపీతి చాయమీకారో పసంసాయ, అతిసయస్స వా దీపకోతి ఆతాపీగహణేన సమ్మప్పధానసమఙ్గితం దస్సేతి. సమ్మా, సమన్తతో, సామఞ్చ పజానన్తో సమ్పజానో, అసమ్మిస్సతో వవత్థానే అఞ్ఞధమ్మానుపస్సితాభావేన సమ్మా అవిపరీతం, సబ్బాకారపజాననేన సమన్తతో, ఉపరూపరి విసేసావహభావేన పవత్తియా సయం పజానన్తోతి అత్థో. యది పఞ్ఞాయ అనుపస్సతి, కథం సతిపట్ఠానతాతి ఆహ ‘‘న హీ’’తిఆది. సబ్బత్థికన్తి సబ్బత్థ భవం సబ్బత్థ లీనే ఉద్ధతే చ చిత్తే ఇచ్ఛితబ్బత్తా, సబ్బే వా లీనే ఉద్ధతే చ భావేతబ్బా బోజ్ఝఙ్గా అత్థికా ఏతాయాతి సబ్బత్థికా. సతియా లద్ధూపకారాయ ఏవ పఞ్ఞాయ ఏత్థ యథావుత్తే కాయే కమ్మట్ఠానికో భిక్ఖు కాయానుపస్సీ విహరతి. అన్తోసఙ్ఖేపో అన్తో ఓలీయనో, కోసజ్జన్తి అత్థో. ఉపాయపరిగ్గహేతి ఏత్థ సీలవిసోధనాది గణనాది ఉగ్గహకోసల్లాది చ ఉపాయో, తబ్బిపరియాయతో అనుపాయో వేదితబ్బో. యస్మా చ ఉపట్ఠితస్సతి యథావుత్తఉపాయం న పరిచ్చజతి, అనుపాయఞ్చ న ఉపాదియతి, తస్మా వుత్తం ‘‘ముట్ఠస్సతి…పే… అసమత్థో హోతీ’’తి. తేనాతి ఉపాయానుపాయానం పరిగ్గహపరివజ్జనేసు అపరిచ్చాగాపరిగ్గహేసు చ అసమత్థభావేన అస్స యోగినో.
యస్మా సతియేవేత్థ సతిపట్ఠానం వుత్తా, తస్మాస్స సమ్పయుత్తా ధమ్మా వీరియాదయో అఙ్గన్తి ఆహ ‘‘సమ్పయోగఙ్గఞ్చస్స దస్సేత్వా’’తి. అఙ్గ-సద్దో చేత్థ కారణపరియాయో దట్ఠబ్బో, సతిగ్గహణేనేవ చేత్థ సమాధిస్సతి గహణం దట్ఠబ్బం తస్సా సమాధిక్ఖన్ధే సఙ్గహితత్తా. యస్మా వా సతిసీసేనాయం దేసనా. న హి కేవలాయ సతియా కిలేసప్పహానం హోతి, నిబ్బానాధిగమో వా, న చ కేవలా సతి పవత్తతి, తస్మాస్స ఝానదేసనాయం సవితక్కాదివచనస్స వియ సమ్పయోగఙ్గదస్సనతాతి అఙ్గ-సద్దస్స అవయవపరియాయతా దట్ఠబ్బా. పహానఙ్గన్తి ‘‘వివిచ్చేవ కామేహీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౨౬; మ. ని. ౧.౨౭౧, ౨౮౭; సం. ని. ౨.౧౫౨; అ. ని. ౪.౧౨౩; పారా. ౧౧) వియ పహాతబ్బఙ్గం దస్సేతుం. యస్మా ఏత్థ లోకియమగ్గో అధిప్పేతో, న లోకుత్తరమగ్గో, తస్మా పుబ్బభాగియమేవ వినయం దస్సేన్తో ‘‘తదఙ్గవినయేన వా విక్ఖమ్భనవినయేన వా’’తి ఆహ. తేసం ధమ్మానన్తి వేదనాదిధమ్మానం. తేసఞ్హి తత్థ అనధిప్పేతత్తా ‘‘అత్థుద్ధారనయేనేతం వుత్త’’న్తి వుత్తం.
అవిసేసేన ద్వీహిపి నీవరణప్పహానం వుత్తన్తి కత్వా పున ఏకేకేన వుత్తం పహానవిసేసం దస్సేతుం ‘‘విసేసేనా’’తి ఆహ. అథ వా ‘‘వినేయ్య నీవరణానీ’’తి అవత్వా అభిజ్ఝాదోమనస్సవచనస్స పయోజనం దస్సేన్తో ‘‘విసేసేనా’’తిఆదిమాహ. కాయానుపస్సనాభావనాయ హి ఉజువిపచ్చనీకానం అనురోధాదీనం పహానం దస్సనం ఏతస్స పయోజనన్తి. కాయసమ్పత్తిమూలకస్సాతి రూప-బల-యోబ్బనారోగ్యాది-సరీరసమ్పదా-నిమిత్తస్స. వుత్తవిపరియాయతో కాయవిపత్తిమూలకో విరోధో వేదితబ్బో. కాయభావనాయాతి కాయానుపస్సనాభావనాయ. సా హి ఇధ ‘‘కాయభావనా’’తి అధిప్పేతా. తేనాతి అనురోధాదిప్పహానవచనేన. యోగానుభావో హీతిఆది వుత్తస్సేవత్థస్స పాకటకరణం.
సతిసమ్పజఞ్ఞేనాతి అతిసమ్పజఞ్ఞగ్గహణేన. సబ్బత్థికకమ్మట్ఠానన్తి బుద్ధానుస్సతి మేత్తా మరణస్సతి అసుభభావనా చ. ఇదఞ్హి చతుక్కం యోగినా పరిహరియమానం ‘‘సబ్బత్థికకమ్మట్ఠాన’’న్తి వుచ్చతి అతిసమ్పజఞ్ఞబలేన అవిచ్ఛిన్నస్స తస్స పరిహరితబ్బత్తా, సతియా వా సమథో వుత్తో తస్సా సమాద్ధిక్ఖన్ధేన సఙ్గహితత్తా.
తేనాతి సద్దత్థం అనాదియిత్వా భావత్థస్సేవ విభజనవసేన పవత్తేన విభఙ్గపాఠేన సహ. అట్ఠకథానయోతి సద్దత్థస్సపి వివరణవసేన యథారహం వుత్తో అత్థసంవణ్ణనానయో. యథా సంసన్దతీతి యథా అత్థతో అధిప్పాయతో చ అవిలోమేన్తో అఞ్ఞదత్థు సంసన్దతి సమేతి, ఏవం వేదితబ్బో.
వేదనాదీనం పున వచనేతి ఏత్థ నిస్సయపచ్చయభావవసేన చిత్తధమ్మానం వేదనాసన్నిస్సితత్తా పఞ్చవోకారభవే అరూపధమ్మానం రూపపటిబద్ధవుత్తితో చ వేదనాయ కాయాదిఅనుపస్సనాపసఙ్గేపి ఆపన్నే తదసమ్మిస్సతో వవత్థానదస్సనత్థం ఘనవినిబ్భోగాదిదస్సనత్థఞ్చ దుతియవేదనాగహణం. తేన న వేదనాయం కాయానుపస్సీ, చిత్తధమ్మానుపస్సీ వా, అథ ఖో వేదనానుపస్సీయేవాతి వేదనాసఙ్ఖాతే వత్థుస్మిం వేదనానుపస్సనాకారస్సేవ దస్సనేన అసమ్మిస్సతో వవత్థానం దస్సితం హోతి. తథా ‘‘యస్మిం సమయే సుఖా వేదనా, న తస్మిం సమయే దుక్ఖా అదుక్ఖమసుఖా వా వేదనా. యస్మిం వా పన సమయే దుక్ఖా అదుక్ఖమసుఖా వా వేదనా, న తస్మిం సమయే ఇతరా వేదనా’’తి వేదనాభావసామఞ్ఞే అట్ఠత్వా తం తం వేదనం వినిబ్భుజిత్వా దస్సనేన ఘనవినిబ్భోగో ధువభావవివేకో దస్సితో హోతి. తేన తాసం ఖణమత్తావట్ఠానదస్సనేన అనిచ్చతాయ తతో ఏవ దుక్ఖతాయ అనత్తతాయ చ దస్సనం విభావితం హోతి. ఘనవినిబ్భోగాదీతి ఆది-సద్దేన అయమ్పి అత్థో వేదితబ్బో. అయఞ్హి వేదనాయం వేదనానుపస్సీయేవ, న అఞ్ఞధమ్మానుపస్సీ. కిం వుత్తం హోతి – యథా నామ బాలో అమణిసభావేపి ఉదకబుబ్బుళకే మణిఆకారానుపస్సీ హోతి, న ఏవమయం ఠితిరమణీయేపి వేదయితే, పగేవ ఇతరస్మిం మనుఞ్ఞాకారానుపస్సీ, అథ ఖో ఖణభఙ్గురతాయ అవసవత్తితాయ కిలేసాసుచిపగ్ఘరణతాయ చ అనిచ్చఅనత్తఅసుభాకారానుపస్సీ, విపరిణామదుక్ఖతాయ సఙ్ఖారదుక్ఖతాయ చ విసేసతో దుక్ఖానుపస్సీయేవాతి వుత్తం హోతి. ఏవం చిత్తధమ్మేసుపి యథారహం పున వచనే పయోజనం వత్తబ్బం. ‘‘కేవలం పనిధా’’తిఆదినా ఇధ ‘ఏత్తకం వేదితబ్బ’’న్తి వేదితబ్బపరిచ్ఛేదం దస్సేతి. ఏస నయోతి ఇమినా యథా చిత్తం ధమ్మా చ అనుపస్సితబ్బా, తథా తాని అనుపస్సన్తో ‘‘చిత్తే చిత్తానుపస్సీ, ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ’’తి వేదితబ్బోతి ఇమమత్థం అతిదిసతి.
యో సుఖం దుక్ఖతో అద్దాతి యో భిక్ఖు సుఖవేదనం విపరిణామదుక్ఖతాయ ‘‘దుక్ఖ’’న్తి పఞ్ఞాచక్ఖునా అద్దక్ఖి. దుక్ఖమద్దక్ఖి సల్లతోతి దుక్ఖవేదనం పీళాజననతో అన్తోతుదనతో దున్నీహరణతో చ సల్లన్తి అద్దక్ఖి పస్సి. అదుక్ఖమసుఖన్తి ఉపేక్ఖావేదనం. సన్తన్తి సుఖదుక్ఖాని వియ అనోళారికతాయ పచ్చయవసేన వూపసన్తసభావతాయ చ సన్తం. అనిచ్చతోతి హుత్వా అభావతో ఉదయబ్బయవన్తతో తావకాలికతోనిచ్చపటిక్ఖేపతో చ ‘‘అనిచ్చ’’న్తి యో అద్దక్ఖి. స వే సమ్మద్దసో భిక్ఖు ఏకంసేన పరిబ్యత్తం వా వేదనాయ సమ్మా పస్సనకోతి అత్థో.
దుక్ఖాతిపీతి సఙ్ఖారదుక్ఖతాయ దుక్ఖా ఇతిపి. సబ్బం తం దుక్ఖస్మిన్తి సబ్బం తం వేదయితం దుక్ఖస్మిం అన్తోగధం పరియాపన్నం వదామి సఙ్ఖారదుక్ఖతానతివత్తనతో. సుఖదుక్ఖతోపి చాతి సుఖాదీనం ఠితివిపరిణామఞ్ఞాణసుఖతాయ విపరిణామఠితిఅఞ్ఞాణదుక్ఖతాయ చ వుత్తత్తా తిస్సోపి సుఖతో, తిస్సోపి చ దుక్ఖతో అనుపస్సితబ్బాతి అత్థో. రూపాది-ఆరమ్మణఛన్దాది-అధిపతి-ఞాణాది-సహజాత- కామావచరాది-భూమినానత్తభేదానం కుసలాకుసల-తంవిపాకకిరియా-నానత్తాదిభేదానఞ్చ, ఆది-సద్దేన సఙ్ఖారికాసఙ్ఖారికస-వత్థుకావత్థుకాది-నానత్తభేదానఞ్చ వసేనాతి యోజేతబ్బం. సుఞ్ఞతధమ్మస్సాతి ‘‘ధమ్మా హోన్తీ’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౨౧) సుఞ్ఞతవారే ఆగతసుఞ్ఞతసభావస్స వసేన. ‘‘కామఞ్చేత్థా’’తిఆదినా పుబ్బే పహీనత్తా పున పహానం న వత్తబ్బన్తి చోదనం దస్సేతి, మగ్గచిత్తక్ఖణే వా ఏకత్థ పహీనం సబ్బత్థ పహీనమేవ హోతీతి విసుం విసుం న వత్తబ్బన్తి. తత్థ పురిమాయ చోదనాయ నానాపుగ్గలపరిహారో, పచ్ఛిమాయ నానాచిత్తక్ఖణికపరిహారో. లోకియభావనాయ హి కాయే పహీనం న వేదనాదీసు పహీనం హోతి యదిపి న పవత్తేయ్య, న పటిపక్ఖభావనాయ తత్థ సా అభిజ్ఝాదోమనస్సస్స అప్పవత్తి హోతీతి పున తప్పహానం వత్తబ్బమేవాతి. ఏకత్థ పహీనం సేసేసుపి పహీనం హోతీతి మగ్గసతిపట్ఠానభావనం, లోకియభావనాయ వా సబ్బత్థ అప్పవత్తిమత్తం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘పఞ్చపి ఖన్ధా లోకో’’తి హి విభఙ్గే (విభ. ౩౬౨, ౩౬౪, ౩౬౬, ౩౭౩) చతూసుపి ఠానేసు వుత్తన్తి.
ఉద్దేసవారవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
కాయానుపస్సనావణ్ణనా
ఆనాపానపబ్బవణ్ణనా
౧౦౭. బాహిరకేసుపి ఇతో ఏకదేసస్స సమ్భవతో సబ్బప్పకారగ్గహణం కతం ‘‘సబ్బప్పకారకాయానుపస్సనానిబ్బత్తకస్సా’’తి. తేన యే ఇమే ఆనాపానపబ్బాదివసేన ఆగతా చుద్దసప్పకారా, తదన్తోగధా చ అజ్ఝత్తాదిఅనుపస్సనా పకారా, తథా కాయగతాసతిసుత్తే (మ. ని. ౩.౧౫౪) వుత్తా కేసాదివణ్ణసణ్ఠానకసిణారమ్మణచతుక్కజ్ఝానప్పకారా, లోకియాదిప్పకారా చ, తే సబ్బేపి అనవసేసతో సఙ్గణ్హాతి. ఇమే చ పకారా ఇమస్మింయేవ సాసనే, న ఇతో బహిద్ధాతి వుత్తం ‘‘సబ్బప్పకార…పే… పటిసేధనో చా’’తి. తత్థ తథాభావపటిసేధనోతి సబ్బప్పకారకాయానుపస్సనానిబ్బత్తకస్స పుగ్గలస్స అఞ్ఞసాసనస్స నిస్సయభావపటిసేధనో. ఏతేన ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే’’తి ఏత్థ ఇధ-సద్దో అన్తోగధఏవసద్దత్థోతి దస్సేతి. సన్తి హి ఏకపదానిపి సావధారణాని యథా ‘‘వాయుభక్ఖో’’తి (దీ. ని. టీ. ౨.౩౭౪). తేనాహ ‘‘ఇధేవ సమణో’’తిఆది. పరిపుణ్ణసమణకరణధమ్మో హి సో, యో సబ్బప్పకారకాయానుపస్సనానిబ్బత్తకో. పరప్పవాదాతి పరేసం అఞ్ఞతిత్థియానం నానప్పకారా వాదా తిత్థాయతనాని.
అరఞ్ఞాదికస్సేవ భావనానురూపసేనాసనతం దస్సేతుం ‘‘ఇమస్స హీ’’తిఆది వుత్తం. దుద్దమో దమథం అనుపగతో గోణో కూటగోణో. దోహనకాలే యథా థనేహి అనవసేసతో ఖీరం న పగ్ఘరతి, ఏవం దోహపటిబన్ధినీ కూటధేను. రూపసద్దాదికే పటిచ్చ ఉప్పజ్జనకఅస్సాదో రూపారమ్మణాదిరసో. పుబ్బే ఆచిణ్ణారమ్మణన్తి పబ్బజ్జాతో పుబ్బే, అనాదిమతి వా సంసారే పరిచితారమ్మణం.
నిబన్ధేయ్యాతి బన్ధేయ్య. సతియాతి సమ్మదేవ కమ్మట్ఠానస్స సల్లక్ఖణవసేన పవత్తాయ సతియా. ఆరమ్మణేతి కమ్మట్ఠానారమ్మణే. దళ్హన్తి థిరం, యథా సతోకారిస్స ఉపచారప్పనాభేదో సమాధి ఇజ్ఝతి, తథా థామగతం కత్వాతి అత్థో.
విసేసాధిగమదిట్ఠధమ్మసుఖవిహారపదట్ఠానన్తి సబ్బేసం బుద్ధానం, ఏకచ్చానం పచ్చేకబుద్ధానం, బుద్ధసావకానఞ్చ విసేసాధిగమస్స, అఞ్ఞేన కమ్మట్ఠానేన అధిగతవిసేసానం దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారస్స చ పదట్ఠానభూతం. వత్థువిజ్జాచరియో వియ భగవా యోగీనం అనురూపనివాసట్ఠానుపదిసనతో. భిక్ఖు దీపిసదిసో అరఞ్ఞే ఏకాకీ విహరిత్వా పటిపక్ఖనిమ్మథనేన ఇచ్ఛితత్థసాధనతో. ఫలముత్తమన్తి సామఞ్ఞఫలం సన్ధాయాహ. పరక్కమజవయోగ్గభూమిన్తి భావనుస్సాహజవస్స యోగ్గకరణభూమిభూతం.
అస్సాసపస్సాసానం వసేన సిక్ఖతోతి అస్సాసపస్సాసానం దీఘరస్సతాపజానన-సబ్బకాయపటిసంవేదన-ఓళారికోళారికపటిప్పస్సమ్భనవసేన భావనానుయోగం సిక్ఖతో, తథాభూతో వా హుత్వా తిస్సో సిక్ఖా పవత్తయతో. అస్సాసపస్సాసనిమిత్తేతి అస్సాసపస్సాససన్నిస్సయేన ఉపట్ఠితపటిభాగనిమిత్తే. అస్సాసపస్సాసే పరిగ్గణ్హాతి రూపముఖేన విపస్సనం అభినివిసన్తో, యో ‘‘అస్సాసపస్సాసకమ్మికో’’తి వుత్తో. ఝానఙ్గాని పరిగ్గణ్హాతి అరూపముఖేన విపస్సనం అభినివిసన్తో. వత్థు నామ కరజకాయో చిత్తచేతసికానం పవత్తిట్ఠానభావతో. అఞ్ఞో సత్తో వా పుగ్గలో వా నత్థీతి విసుద్ధదిట్ఠి ‘‘తయిదం ధమ్మమత్తం న అహేతుకం, నాపి ఇస్సరాదివిసమహేతుకం, అథ ఖో అవిజ్జాదీహి ఏవ సహేతుక’’న్తి అద్ధత్తయేపి కఙ్ఖావితరణేన వితిణ్ణకఙ్ఖో ‘‘యం కిఞ్చి రూప’’న్తిఆదినా (మ. ని. ౧.౩౬౧; మ. ని. ౨.౧౧౩; మ. ని. ౩.౮౬; అ. ని. ౪.౧౮౧; పటి. మ. ౧.౪౮) కలాపసమ్మసనవసేన తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా ఉదయబ్బయానుపస్సనాదివసేన విపస్సనం వడ్ఢేన్తో అనుక్కమేన మగ్గపటిపాటియా.
పరస్స వా అస్సాసపస్సాసకాయేతి ఇదం సమ్మసనచారవసేనాయం పాళి పవత్తాతి కత్వా వుత్తం, సమథవసేన పన పరస్స అస్సాసపస్సాసకాయే అప్పనానిమిత్తుప్పత్తి ఏవ నత్థీతి. ఇదం ఉభయం న లబ్భతీతి ‘‘అజ్ఝత్తం, బహిద్ధా’’తి చ వుత్తం ఇదం ధమ్మద్వయఘటితం ఏకతో ఆరమ్మణభావేన న లబ్భతి.
సముదేతి ఏతస్మాతి సముదయో, సో ఏవ కారణట్ఠేన ధమ్మోతి సముదయధమ్మో, అస్సాసపస్సాసానం పవత్తిహేతుకరజకాయాది. తస్స అనుపస్సనసీలో సముదయధమ్మానుపస్సీ. తం పన సముదయధమ్మం ఉపమాముఖేన దస్సేన్తో ‘‘యథా నామా’’తిఆదిమాహ. తత్థ భస్తన్తి రుత్తిం. గగ్గరనాళిన్తి ఉక్కాపనాళిం. తేతి కరజకాయాదికే. యథా అస్సాసపస్సాసకాయో కరజకాయాదిసమ్బన్ధీ ఫలభావేన, ఏవం తేపి అస్సాసపస్సాసకాయసమ్బన్ధినో హేతుభావేనాతి ‘‘సముదయధమ్మా కాయస్మి’’న్తి వత్తబ్బతం లభన్తీతి వుత్తం ‘‘సముదయ…పే… వుచ్చతీ’’తి. పకతివాచీ వా ధమ్మ-సద్దో ‘‘జాతిధమ్మాన’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౩౧; మ. ని. ౩.౩౭౩; పటి. మ. ౧.౩౩) వియాతి కాయస్స పచ్చయసమవాయే ఉప్పజ్జనపకతికానుపస్సీ ‘‘సముదయధమ్మానుపస్సీ’’తి వుత్తో. తేనాహ – ‘‘కరజకాయఞ్చా’’తిఆది. ఏవఞ్చ కత్వా కాయస్మిన్తి భుమ్మవచనఞ్చ సమత్థితం హోతి. వయధమ్మానుపస్సీతి ఏత్థ అహేతుకత్తేపి వినాసస్స యేసం హేతుధమ్మానం అభావే యం న హోతి, తదభావో తస్స అభావస్స హోతు వియ వోహరీయతీతి ఉపచారతో కరజకాయాదిఅభావో అస్సాసపస్సాసకాయస్స వయకారణం వుత్తో. తేనాహ ‘‘యథా భస్తాయా’’తిఆది. అయం తావేత్థ పఠమవికప్పవసేన అత్థవిభావనా. దుతియవికప్పవసేన పన ఉపచారేన వినాయేవ అత్థో వేదితబ్బో. అజ్ఝత్తబహిద్ధానుపస్సనా వియ భిన్నవత్థువిసయతాయ సముదయవయధమ్మానుపస్సనాపి ఏకకాలే న లబ్భతీతి ఆహ ‘‘కాలేన సముదయం కాలేన వయం అనుపస్సన్తో’’తి.
అత్థి కాయోతి ఏవ-సద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠోతి ‘‘కాయోవ అత్థీ’’తి వత్వా అవధారణేన నివత్థితం దస్సేన్తో ‘‘న సత్తో’’తిఆదిమాహ. తస్సత్థో – యో రూపాదీసు సత్తవిసత్తతాయ పరేసఞ్చ సజ్జాపనట్ఠేన, సత్వగుణయోగతో వా ‘‘సత్తో’’తి పరేహి పరికప్పితో. తస్స సత్తనికాయస్స పూరణతో చ చవనుపపజ్జనధమ్మతాయ గలనతో చ ‘‘పుగ్గలో’’తి. థీయతి సంహఞ్ఞతి ఏత్థ గబ్భోతి ‘‘ఇత్థీ’’తి. పురి పురే భాగే సేతి పవత్తతీతి ‘‘పురిసో’’తి. ఆహితో అహంమానో ఏత్థాతి ‘‘అత్తా’’తి, అత్తనో సన్తకభావేన ‘‘అత్తనియ’’న్తి. పరో న హోతీతి కత్వా ‘‘అహ’’న్తి, మమ సన్తకన్తి కత్వా ‘‘మమ’’న్తి. వుత్తప్పకారవినిముత్తో అఞ్ఞోతి కత్వా ‘‘కోచీ’’తి, తస్స సన్తకభావేన ‘‘కస్సచీ’’తి పరికప్పేతబ్బో కోచి నత్థి, కేవలం కాయో ఏవ అత్థీతి అత్తత్తనియసుఞ్ఞతమేవ కాయస్స విభావేతి. ఏవన్తి ‘‘కాయోవ అత్థీ’’తిఆదినా వుత్తప్పకారేన. ఞాణపమాణత్థాయాతి కాయానుపస్సనాఞాణపరం పమాణం పాపనత్థాయ. సతిపమాణత్థాయాతి కాయపరిగ్గాహికసతిపవత్తం సతిపరం పమాణం పాపనత్థాయ. ఇమస్స హి వుత్తనయేన ‘‘అత్థి కాయో’’తి అపరాపరుప్పత్తివసేన పచ్చుపట్ఠితా సతి భియ్యోసో మత్తాయ తత్థ ఞాణస్స సతియా చ పరిబ్రూహనాయ హోతి. తేనాహ ‘‘సతిసమ్పజఞ్ఞానం వడ్ఢత్థాయా’’తి.
ఇమిస్సా భావనాయ తణ్హాదిట్ఠిగాహానం ఉజుపటిపక్ఖత్తా వుత్తం ‘‘తణ్హా…పే… విహరతీ’’తి. తథాభూతో చ లోకే కిఞ్చి ‘‘అహ’’న్తి వా ‘‘మమ’’న్తి వా గహేతబ్బం న పస్సతి, కుతో గణ్హేయ్య. తేనాహ ‘‘న చ కిఞ్చీ’’తిఆది. ఏవమ్పీతి ఏత్థ పి-సద్దో హేట్ఠా నిద్దిట్ఠస్స తాదిసస్స అత్థస్స అభావతో అవుత్తసముచ్చయత్థోతి దస్సేన్తో ‘‘ఉపరి అత్థం ఉపాదాయా’’తి ఆహ. ‘‘ఏవ’’న్తి పన నిద్దిట్ఠాకారస్స పచ్చామసనం నిగమనవసేన కతన్తి ఆహ ‘‘ఇమినా పన…పే… దస్సేతీ’’తి. పుబ్బభాగసతిపట్ఠానస్స ఇధాధిప్పేతత్తా వుత్తం ‘‘సతి దుక్ఖసచ్చ’’న్తి. సా పన సతి యస్మిం అత్తభావే, తస్స సముట్ఠాపికా తణ్హా తస్సాపి సముట్ఠాపికా ఏవ నామ హోతి తదభావే అభావతోతి ఆహ ‘‘తస్సా సముట్ఠాపికా పురిమతణ్హా’’తి. అప్పవత్తీతి అప్పవత్తినిమిత్తం, న పవత్తతి ఏత్థాతి వా అప్పవత్తి. చతుసచ్చవసేనాతి చతుసచ్చకమ్మట్ఠానవసేన. ఉస్సక్కిత్వాతి విసుద్ధిపరమ్పరాయ ఆరుహిత్వా, భావనం ఉపరి నేత్వాతి అత్థో. నియ్యానముఖన్తి వట్టదుక్ఖతో నిస్సరణూపాయో.
ఆనాపానపబ్బవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఇరియాపథపబ్బవణ్ణనా
౧౦౮. ఇరియాపథవసేనాతి ఇరియనం ఇరియా, కిరియా, ఇధ పన కాయికపయోగో వేదితబ్బో. ఇరియానం పథో పవత్తిమగ్గోతి ఇరియాపథో, గమనాదిసరీరావత్థా. గచ్ఛన్తో వా హి సత్తో కాయేన కత్తబ్బకిరియం కరేయ్య ఠితో వా నిసిన్నో వా నిపన్నో వాతి. తేసం వసేన, ఇరియాపథవిభాగేనాతి అత్థో. పున చపరన్తి పున చ అపరం, యథావుత్తఆనాపానకమ్మట్ఠానతో భియ్యోపి అఞ్ఞం కాయానుపస్సనాకమ్మట్ఠానం కథేమి, సుణాథాతి వా అధిప్పాయో. గచ్ఛన్తో వాతిఆది గమనాదిమత్తజాననస్స గమనాదిగతవిసేసజాననస్స చ సాధారణవచనం. తత్థ గమనాదిమత్తజాననం ఇధ నాధిప్పేతం, గమనాదిగతవిసేసజాననం పన అధిప్పేతన్తి తం విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘తత్థ కామ’’న్తిఆది వుత్తం. సత్తూపలద్ధిన్తి సత్తో అత్థీతి ఉపలద్ధిం సత్తగ్గాహం న జహతి న పరిచ్చజతి ‘‘అహం గచ్ఛామి, మమ గమన’’న్తి గాహసబ్భావతో. తతో ఏవ అత్తసఞ్ఞం ‘‘అత్థి అత్తా కారకో వేదకో’’తి ఏవం పవత్తం విపరీతసఞ్ఞం న ఉగ్ఘాటేతి నాపనేతి అపటిపక్ఖభావతో, అననబ్రూహనతో వా. ఏవం భూతస్స చస్స కుతో కమ్మట్ఠానాదిభావోతి ఆహ ‘‘కమ్మట్ఠానం వా సతిపట్ఠానభావనా వా న హోతీ’’తి. ఇమస్స పనాతిఆదిసుక్కపక్ఖస్స వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో. తమేవ హి అత్థం వివరితుం ‘‘ఇదం హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ కో గచ్ఛతీతి గమనకిరియాయ కత్తుపుచ్ఛా, సా కత్తుభావవిసిట్ఠఅత్తపటిక్ఖేపత్థా ధమ్మమత్తస్సేవ గమనసిద్ధిదస్సనతో. కస్స గమనన్తి అకత్తుతావిసిట్ఠఅత్తగ్గాహపటిక్ఖేపత్థా. కింకారణాతి పన పటిక్ఖిత్తకత్తుకాయ గమనకిరియాయ అవిపరీతకారణపుచ్ఛా ‘‘గమనన్తి అత్తా మనసా సంయుజ్జతి, మనో ఇన్ద్రియేహి, ఇన్ద్రియాని అత్తేహీ’’తి ఏవమాదిగమనకారణపటిక్ఖేపనతో. తేనాహ ‘‘తత్థా’’తిఆది.
న కోచి సత్తో వా పుగ్గలో వా గచ్ఛతి ధమ్మమత్తస్సేవ గమనసిద్ధితో తబ్బినిముత్తస్స చ కస్సచి అభావతో. ఇదాని ధమ్మమత్తస్సేవ గమనసిద్ధిం దస్సేతుం ‘‘చిత్తకిరియవాయోధాతువిప్ఫారేనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ చిత్తకిరియా చ సా వాయోధాతుయా విప్ఫారో విప్ఫన్దనఞ్చాతి చిత్తకిరియవాయోధాతువిప్ఫారో, తేన. ఏత్థ చ చిత్తకిరియగ్గహణేన అనిన్ద్రియబద్ధవాయోధాతువిప్ఫారం నివత్తేతి, వాయోధాతువిప్ఫారగ్గహణేన చేతనావచీవిఞ్ఞత్తిభేదం చిత్తకిరియం నివత్తేతి, ఉభయేన పన కాయవిఞ్ఞత్తిం విభావేతి. ‘‘గచ్ఛతీ’’తి వత్వా యథా పవత్తమానే కాయే ‘‘గచ్ఛతీ’’తి వోహారో హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘తస్మా’’తిఆది వుత్తం. తన్తి గన్తుకామతావసేన పవత్తచిత్తం. వాయం జనేతీతి వాయోధాతుఅధికం రూపకలాపం జనేతి, అధికతా చేత్థ సామత్థియతో, న పమాణతో. గమనచిత్తసముట్ఠితం సహజాతరూపకాయస్స థమ్భనసన్ధారణచలనానం పచ్చయభూతేన ఆకారవిసేసేన పవత్తమానం వాయోధాతుం సన్ధాయాహ ‘‘వాయో విఞ్ఞత్తిం జనేతీ’’తి. అధిప్పాయసహభావీ హి వికారో విఞ్ఞత్తి, యథావుత్తఅధికభావేనేవ చ వాయోగహణం, న వాయోధాతుయా ఏవ జనకభావతో, అఞ్ఞథా విఞ్ఞత్తియా ఉపాదాయరూపభావో దురుపపాదో సియా. పురతో అభినీహారో పురతోభాగేన కాయస్స పవత్తనం, యో ‘‘అభిక్కమో’’తి వుచ్చతి.
‘‘ఏసేవ నయో’’తి అతిదేసవసేన సఙ్ఖేపతో వత్వా తమేవత్థం వివరితుం ‘‘తత్రాపి హీ’’తిఆది వుత్తం. కోటితో పట్ఠాయాతి హేట్ఠిమకోటితో పట్ఠాయ. ఉస్సితభావోతి ఉబ్బిద్ధభావో.
ఏవం పజానతోతి ఏవం చిత్తకిరియవాయోధాతువిప్ఫారేనేవ గమనాదిభావో హోతీతి పజానతో తస్స ఏవం పజాననాయ నిచ్ఛయగమనత్థం ‘‘ఏవం హోతీ’’తి విచారణా వుచ్చతి లోకే యథాభూతం అజానన్తేహి మిచ్ఛాభినివేసవసేన, లోకవోహారవసేన వా. అత్థి పనాతి అత్తనో ఏవ వీమంసనవసేన పుచ్ఛావచనం. నత్థీతి నిచ్ఛయవసేన సత్తస్స పటిక్ఖేపవచనం. యథా పనాతిఆది తస్సేవత్థస్స ఉపమాయ విభావనం.
నావా మాలుతవేగేనాతి యథా అచేతనా నావా వాతవేగేన దేసన్తరం యాతి, యథా చ అచేతనో తేజనం కణ్డో జియావేగేన దేసన్తరం యాతి, తథా అచేతనో కాయో వాతాహతో యథావుత్తవాయునా నీతో దేసన్తరం యాతీతి ఏవం ఉపమాసంసన్దనం వేదితబ్బం. సచే పన కోచి వదేయ్య ‘‘యథా నావాయ తేజనస్స చ పేల్లకస్స పురిసస్స వసేన దేసన్తరగమనం, ఏవం కాయస్సాపీ’’తి, హోతు, ఏవం ఇచ్ఛితోవాయమత్థో. యథా హి నావా తేజనానం సంహతలక్ఖణస్సేవ పురిసస్స వసేన గమనం, న అసంహతలక్ఖణస్స, ఏవం కాయస్సాపీతి కా నో హాని, భియ్యోపి ధమ్మమత్తతావ పతిట్ఠం లభతి, న పురిసవాదో. తేనాహ ‘‘యన్తం సుత్తవసేనా’’తిఆది.
తత్థ పయుత్తన్తి హేట్ఠా వుత్తనయేన గమనాదికిరియావసేన పయోజితం. ఠాతీతి తిట్ఠతి. ఏత్థాతి ఇమస్మిం లోకే. వినా హేతుపచ్చయేతి గన్తుకామతాచిత్త-తంసముట్ఠాన-వాయోధాతు-ఆదిహేతుపచ్చయేహి వినా. తిట్ఠేతి తిట్ఠేయ్య. వజేతి వజేయ్య గచ్ఛేయ్య కో నామాతి సమ్బన్ధో. పటిక్ఖేపత్థో చేత్థ కిం-సద్దోతి హేతుపచ్చయవిరహేన ఠానగమనపటిక్ఖేపముఖేన సబ్బాయపి ధమ్మప్పవత్తియా పచ్చయాధీనవుత్తితావిభావనేన అత్తసుఞ్ఞతా వియ అనిచ్చదుక్ఖతాపి విభావితాతి దట్ఠబ్బా.
పణిహితోతి యథా యథా పచ్చయేహి పకారతో నిహితో ఠపితో. సబ్బసఙ్గాహికవచనన్తి సబ్బేసం చతున్నమ్పి ఇరియాపథానం సఙ్గణ్హనవచనం, పుబ్బే విసుం విసుం ఇరియాపథానం వుత్తత్తా ఇదం తేసం ఏకజ్ఝం గహేత్వా వచనన్తి అత్థో. పురిమనయో వా ఇరియాపథప్పధానో వుత్తోతి తత్థ కాయో అప్పధానో అనునిప్ఫాదీతి ఇధ కాయం పధానం అప్పధానఞ్చ ఇరియాపథం అనునిప్ఫాదం కత్వా దస్సేతుం దుతియనయో వుత్తోతి ఏవమ్పేత్థ ద్విన్నం నయానం విసేసో వేదితబ్బో. ఠితోతి పవత్తో.
ఇరియాపథపరిగ్గణ్హనమ్పి ఇరియాపథవతో కాయస్సేవ పరిగ్గణ్హనం తస్స అవత్థావిసేసభావతోతి వుత్తం ‘‘ఇరియాపథపరిగ్గహణేన కాయే కాయానుపస్సీ విహరతీ’’తి. తేనేవేత్థ రూపక్ఖన్ధవసేనేవ సముదయాదయో ఉద్ధటా. ఏస నయో సేసవారేసుపి. ఆదినాతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన యథా ‘‘తణ్హాసముదయా కమ్మసముదయా ఆహారసముదయా’’తి నిబ్బత్తిలక్ఖణం పస్సన్తోపి రుపక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతీతి ఇమే చత్తారో ఆహారా సఙ్గయ్హన్తి, ఏవం ‘‘అవిజ్జానిరోధా రూపనిరోధా’’తిఆదయోపి పఞ్చ ఆకారా సఙ్గహితాతి దట్ఠబ్బో. సేసం వుత్తనయమేవ.
ఇరియాపథపబ్బవణ్ణనా నిట్ఠితా.
చతుసమ్పజఞ్ఞపబ్బవణ్ణనా
౧౦౯. చతుసమ్పజఞ్ఞవసేనాతి (దీ. ని. టీ. ౧.౨౮౪; సం. ని. ౫.౩౬౮; దీ. ని. అభి. టీ. ౨.౨౧౪) సమన్తతో పకారేహి, పకట్ఠం వా సవిసేసం జానాతీతి సమ్పజానో, సమ్పజానస్స భావో సమ్పజఞ్ఞం, తథాపవత్తం ఞాణం. చత్తారి సమ్పజఞ్ఞాని సమాహటాని చతుసమ్పజఞ్ఞం, తస్స వసేన. అభిక్కమనం అభిక్కన్తన్తి ఆహ ‘‘అభిక్కన్తం వుచ్చతి గమన’’న్తి. తథా పటిక్కమనం పటిక్కన్తన్తి ఆహ ‘‘పటిక్కన్తం వుచ్చతి నివత్తన’’న్తి. నివత్తనన్తి చ నివత్తిమత్తం, నివత్తిత్వా పన గమనం గమనమేవ. అభిహరన్తోతి గమనవసేన కాయం ఉపనేన్తో.
సమ్మా పజాననం సమ్పజానం, తేన అత్తనా కాతబ్బస్స కరణసీలో సమ్పజానకారీతి ఆహ ‘‘సమ్పజఞ్ఞేన సబ్బకిచ్చకారీ’’తి. సమ్పజానసద్దస్స సమ్పజఞ్ఞపరియాయతా పుబ్బే వుత్తాయేవ. సమ్పజఞ్ఞం కరోతేవాతి అభిక్కన్తాదీసు అసమ్మోహం ఉప్పాదేతి ఏవ. సమ్పజానస్స వా కారో ఏతస్స అత్థీతి సమ్పజానకారీ. ధమ్మతో వడ్ఢిసఙ్ఖాతేన సహ అత్థేన పవత్తతీతి సాత్థకం, అభిక్కన్తాది. సాత్థకస్స సమ్పజాననం సాత్థకసమ్పజఞ్ఞం. సప్పాయస్స అత్తనో ఉపకారావహస్స హితస్స సమ్పజాననం సప్పాయసమ్పజఞ్ఞం అభిక్కమాదీసు భిక్ఖాచారగోచరే, అఞ్ఞత్థాపి చ పవత్తేసు అవిజహితే కమ్మట్ఠానసఙ్ఖాతే గోచరే సమ్పజఞ్ఞం గోచరసమ్పజఞ్ఞం. అభిక్కమాదీసు అసమ్ముయ్హనమేవ సమ్పజఞ్ఞం అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం. పరిగ్గణ్హిత్వాతి పటిసఙ్ఖాయ.
తస్మిన్తి సాత్థకసమ్పజఞ్ఞవసేన పరిగ్గహితఅత్థే. అత్థో నామ ధమ్మతో వడ్ఢీతి యం సాత్థకన్తి అధిప్పేతం గమనం, తం సప్పాయమేవాతి సియా కస్సచి ఆసఙ్కాతి తన్నివత్తనత్థం ‘‘చేతియదస్సనం తావా’’తిఆది ఆరద్ధం. చిత్తకమ్మరూపకాని వియాతి చిత్తకమ్మకతపటిమాయో వియ, యన్తపయోగేన వా విచిత్తకమ్మపటిమాయో వియ. అసమపేక్ఖనం గేహసితఅఞ్ఞాణుపేక్ఖావసేన ఆరమ్మణస్స అయోనిసో గహణం. యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘చక్ఖునా రూపం దిస్వా ఉప్పజ్జతి ఉపేక్ఖా బాలస్స మూళ్హస్స పుథుజ్జనస్సా’’తిఆది (మ. ని. ౩.౩౦౮). హత్థిఆదిసమ్మద్దేన జీవితన్తరాయో, విసభాగరూపదస్సనాదినా బ్రహ్మచరియన్తరాయో.
పబ్బజితదివసతో పట్ఠాయ భిక్ఖూనం అనువత్తనకథా ఆచిణ్ణా, అననువత్తనకథా పన తస్సా దుతియా నామ హోతీతి ఆహ ‘‘ద్వే కథా నామ న కథితపుబ్బా’’తి.
ఏవన్తి ‘‘సచే పనా’’తిఆదికం సబ్బమ్పి వుత్తాకారం పచ్చామసతి, న ‘‘పురిసస్స మాతుగామాసుభ’’న్తిఆదికం వుచ్చమానం. యోగకమ్మస్స పవత్తిట్ఠానతాయ భావనాయ ఆరమ్మణం కమ్మట్ఠానన్తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘కమ్మట్ఠానసఙ్ఖాతం గోచర’’న్తి. ఉగ్గహేత్వాతి యథా ఉగ్గహనిమిత్తం ఉప్పజ్జతి, ఏవం ఉగ్గహకోసల్లస్స సమ్పాదనవసేన ఉగ్గహేత్వా. హరతీతి కమ్మట్ఠానం పవత్తేతి, యావ పిణ్డపాతపటిక్కమా అనుయుఞ్జతీతి అత్థో. నపచ్చాహరతీతి ఆహారూపభోగతో యావ దివాట్ఠానుపసఙ్కమనా కమ్మట్ఠానం న పటినేతి.
సరీరపరికమ్మన్తి ముఖధోవనాదిసరీరపటిజగ్గనం. ద్వే తయో పల్లఙ్కేతి ద్వే తయో నిసజ్జావారే, ద్వే తీణి ఉణ్హాసనాని. తేనాహ ‘‘ఉసుమం గాహాపేన్తో’’తి. కమ్మట్ఠానసీసేనేవాతి కమ్మట్ఠానగ్గేనేవ, కమ్మట్ఠానం పధానం కత్వా ఏవాతి అత్థో. తేన ‘‘పత్తోపి అచేతనో’’తిఆదినా (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౦౯) వక్ఖమానం కమ్మట్ఠానం, యథాపరిహరియమానం వా అవిజహిత్వాతి దస్సేతి. ‘‘పరిభోగచేతియతో సరీరచేతియం గరుతర’’న్తి కత్వా ‘‘చేతియం వన్దిత్వా’’తి పుబ్బకాలకిరియావసేన వుత్తం. తథా హి అట్ఠకథాయం (విభ. అట్ఠ. ౮౦౯; మ. ని. అట్ఠ. ౩.౧౨౮; అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౭౫) ‘‘చేతియం బాధయమానా బోధిసాఖా హరితబ్బా’’తి వుత్తా.
జనసఙ్గహత్థన్తి ‘‘మయి అకథేన్తే ఏతేసం కో కథేస్సతీ’’తి ధమ్మానుగ్గహేన జనసఙ్గహత్థం. తస్మాతి. యస్మా ‘‘ధమ్మకథా నామ కథేతబ్బాయేవా’’తి అట్ఠకథాచరియా వదన్తి, యస్మా చ ధమ్మకథా కమ్మట్ఠానవినిముత్తా నామ నత్థి, తస్మా. అనుమోదనం కత్వాతి ఏత్థాపి ‘‘కమ్మట్ఠానసీసేనేవా’’తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. సమ్పత్తపరిచ్ఛేదేనేవాతి ‘‘పరిచితో అపరిచితో’’తిఆదివిభాగం అకత్వా సమ్పత్తకోటియావ. భయేతి పరచక్కాదిభయే.
కమ్మజతేజోతి గహణిం సన్ధాయాహ. కమ్మట్ఠానవీథిం నారోహతి ఖుదాపరిస్సమేన కిలన్తకాయత్తా సమాధానాభావతో. అవసేసట్ఠానేతి యాగుయా అగ్గహితట్ఠానే. పోఙ్ఖానుపోఙ్ఖన్తి కమ్మట్ఠానుపట్ఠానస్స అవిచ్ఛేదదస్సనవచనమేతం, యథా పోఙ్ఖానుపోఙ్ఖపవత్తాయ సరపటిపాటియా అవిచ్ఛేదో, ఏవమేతస్సాపీతి.
నిక్ఖిత్తధురో భావనానుయోగే. వత్తపటిపత్తియా అపూరణేన సబ్బవత్థాని భిన్దిత్వా. ‘‘కామే అవీతరాగో హోతి, కాయే అవీతరాగో, రూపే అవీతరాగో, యావదత్థం ఉదరావదేహకం భుఞ్జిత్వా సేయ్యసుఖం పస్ససుఖం మిద్ధసుఖం అనుయుత్తో విహరతి, అఞ్ఞతరం దేవనికాయం పణిధాయ బ్రహ్మచరియం చరతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౨౦; మ. ని. ౧.౧౮౬) ఏవం వుత్త పఞ్చవిధచేతోఖిలవినిబన్ధచిత్తో. చరిత్వాతి పవత్తిత్వా.
అత్తకామాతి అత్తనో హితసుఖం ఇచ్ఛన్తా, ధమ్మచ్ఛన్దవన్తోతి అత్థో. ధమ్మోతి హి హితం, తన్నిమిత్తకఞ్చ సుఖన్తి. అథ వా విఞ్ఞూనం నిబ్బిసేసత్తా అత్తభావపరియాపన్నత్తా చ అత్తా నామ ధమ్మో, తం కామేన్తి ఇచ్ఛన్తీతి అత్తకామా. ఉసభం నామ వీసతి యట్ఠియో. తాయ సఞ్ఞాయాతి తాయ పాసాణసఞ్ఞాయ, ఏత్తకం ఠానం ఆగతాతి జానన్తాతి అధిప్పాయో. సోయేవ నయోతి ‘‘అయం భిక్ఖూ’’తిఆదికో యో ఠానే వుత్తో, సో ఏవ నిసజ్జాయపి నయో. పచ్ఛతో ఆగచ్ఛన్తానం ఛిన్నభత్తభావభయేనపి యోనిసోమనసికారం పరిబ్రూహేతి.
బహాపధానం పూజేస్సామీతి అమ్హాకం అత్థాయ లోకనాథేన ఛ వస్సాని కతం దుక్కరచరియం ఏవాహం యథాసత్తి పూజేస్సామీతి. పటిపత్తిపూజా హి సత్థుపూజా, న ఆమిసపూజా. ఠానచఙ్కమనమేవాతి అధిట్ఠాతబ్బఇరియాపథవసేన వుత్తం, న భోజనాదికాలేసు అవస్సం కత్తబ్బనిసజ్జాయ పటిక్ఖేపవసేన.
వీథిం ఓతరిత్వా ఇతో చితో చ అనోలోకేత్వా పఠమమేవ వీథియో సల్లక్ఖేతబ్బాతి ఆహ ‘‘వీథియో సల్లక్ఖేత్వా’’తి. యం సన్ధాయ వుచ్చతి ‘‘పాసాదికేన అభిక్కన్తేనా’’తి, తం దస్సేతుం ‘‘తత్థ చా’’తిఆది వుత్తం.
పచ్చేకబోధిం సచ్ఛికరోతి, యది ఉపనిస్సయసమ్పన్నో హోతీతి సమ్బన్ధో. ఏవం సబ్బత్థ ఇతో పరేసుపి. తత్థ పచ్చేకబోధియా ఉపనిస్సయసమ్పదా కప్పానం ద్వే అసఙ్ఖ్యేయ్యాని సతసహస్సఞ్చ తజ్జం పుఞ్ఞఞాణసమ్భరణం, సావకబోధియం అగ్గసావకానం ఏకం అసఙ్ఖ్యేయ్యం కప్పసతసహస్సఞ్చ, మహాసావకానం కప్పసతసహస్సమేవ, ఇతరేసం అతీతాసు జాతీసు వివట్టసన్నిస్సయవసేన నిబ్బత్తితం నిబ్బేధభాగియం కుసలం. బాహియో దారుచీరియోతి బహి విసయే సఞ్జాతసంవడ్ఢతాయ బాహియో, దారుచీరపరిహరణేన దారుచీరియోతి చ సమఞ్ఞాతో. సో హి ఆయస్మా –
‘‘తస్మా తిహ తే, బాహియ, ఏవం సిక్ఖితబ్బం ‘దిట్ఠే దిట్ఠమత్తం భవిస్సతి, సుతే… ముతే… విఞ్ఞాతే విఞ్ఞాతమత్తం భవిస్సతీ’తి. యతో ఖో తే, బాహియ, దిట్ఠే దిట్ఠమత్తం భవిస్సతి, సుతే… ముతే… విఞ్ఞాతే విఞ్ఞాతమత్తం భవిస్సతి, తతో త్వం, బాహియ, న తేన. యతో త్వం, బాహియ, న తేన, తతో త్వం, బాహియ, న తత్థ. యతో త్వం, బాహియ, న తత్థ, తతో త్వం, బాహియ, నేవిధ న హురం న ఉభయమన్తరేన, ఏసేవన్తో దుక్ఖస్సా’’తి (ఉదా. ౧౦) – ఏత్తకాయ దేసనాయ అరహత్తం సచ్ఛాకాసి.
తన్తి అసమ్ముయ్హనం. ఏవన్తి ఇదాని వుచ్చమానాకారేన వేదితబ్బం. అత్తా అభిక్కమతీతి ఇమినా అన్ధపుథుజ్జనస్స దిట్ఠిగ్గాహవసేన అభిక్కమే సమ్ముయ్హనం దస్సేతి, అహం అభిక్కమామీతి పన ఇమినా మానగ్గాహవసేన, తదుభయం పన తణ్హాయ వినా న హోతీతి తణ్హాగ్గాహవసేనపి సమ్ముయ్హనం దస్సితమేవ హోతి. ‘‘తథా అసమ్ముయ్హన్తో’’తి వత్వా తం అసమ్ముయ్హనం యేన ఘనవినిబ్భోగేన హోతి, తం దస్సేన్తో ‘‘అభిక్కమామీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ యస్మా వాయోధాతుయా అనుగతా తేజోధాతు ఉద్ధరణస్స పచ్చయో. ఉద్ధరణగతికా హి తేజోధాతూతి ఉద్ధరణే వాయోధాతుయా తస్సా అనుగతభావో, తస్మా ఇమాసం ద్విన్నమేత్థ సామత్థియతో అధిమత్తతా, ఇతరాసఞ్చ ఓమత్తతాతి దస్సేన్తో ‘‘ఏకేక…పే… బలవతియో’’తి ఆహ. యస్మా పన తేజోధాతుయా అనుగతా వాయోధాతు అతిహరణవీతిహరణానం పచ్చయో. తిరియగతికాయ హి వాయోధాతుయా అతిహరణవీతిహరణేసు సాతిసయో బ్యాపారోతి తేజోధాతుయా తస్సా అనుగతభావో, తస్మా ఇమాసం ద్విన్నమేత్థ సామత్థియతో అధిమత్తతా, ఇతరాసఞ్చ ఓమత్తతాతి దస్సేన్తో ‘‘తథా అతిహరణవీతిహరణేసూ’’తి ఆహ. సతిపి అనుగమనానుగన్తబ్బతావిసేసే తేజోధాతు-వాయోధాతు-భావమత్తం సన్ధాయ తథా-సద్దగ్గహణం. తత్థ అక్కన్తట్ఠానతో పాదస్స ఉక్ఖిపనం ఉద్ధరణం, ఠితట్ఠానం అతిక్కమిత్వా పురతో హరణం అతిహరణం ఖాణుఆదిపరిహరణత్థం, పతిట్ఠితపాదఘట్టనపరిహరణత్థం వా పస్సేన హరణం వీతిహరణం, యావ పతిట్ఠితపాదో, తావ ఆహరణం అతిహరణం, తతో పరం హరణం వీతిహరణన్తి అయం వా ఏతేసం విసేసో.
యస్మా పథవీధాతుయా అనుగతా ఆపోధాతు వోస్సజ్జనస్స పచ్చయో. గరుతరసభావా హి ఆపోధాతూతి వోస్సజ్జనే పథవీధాతుయా తస్సా అనుగతభావో, తస్మా తాసం ద్విన్నమేత్థ సామత్థియతో అధిమత్తతా, ఇతరాసఞ్చ ఓమత్తతాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వోస్సజ్జనే…పే… బలవతియో’’తి. యస్మా పన ఆపోధాతుయా అనుగతా పథవీధాతు సన్నిక్ఖేపనస్స పచ్చయో, పతిట్ఠాభావే వియ పతిట్ఠాపనేపి తస్సా సాతిసయకిచ్చత్తా ఆపోధాతుయా తస్సా అనుగతభావో, తథా ఘట్టనకిరియాయ పథవీధాతుయా వసేన సన్నిరుమ్భనస్స సిజ్ఝనతో తత్థాపి పథవీధాతుయా ఆపోధాతుఅనుగతభావో, తస్మా వుత్తం ‘‘తథా సన్నిక్ఖేపనసన్నిరుమ్భనేసూ’’తి. తత్థాతి తస్మిం అభిక్కమనే, తేసు వా వుత్తేసు ఉద్ధరణాదీసు ఛసు కోట్ఠాసేసు. ఉద్ధరణేతి ఉద్ధరణక్ఖణే. రూపారూపధమ్మాతి ఉద్ధరణాకారేన పవత్తా రూపధమ్మా, తంసముట్ఠాపకా అరూపధమ్మా చ అతిహరణం న పాపుణన్తి ఖణమత్తావట్ఠానతో. తత్థ తత్థేవాతి యత్థ యత్థ ఉప్పన్నా, తత్థ తత్థేవ. న హి ధమ్మానం దేసన్తరసఙ్కమనం అత్థి. పబ్బం పబ్బన్తిఆది ఉద్ధరణాదికోట్ఠాసే సన్ధాయ వుత్తం, తం సభాగసన్తతివసేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అతిఇత్తరో హి రూపధమ్మానమ్పి పవత్తిక్ఖణో గమనస్సాదానం దేవపుత్తానం హేట్ఠుపరియేన పటిముఖం ధావన్తానం సిరసి పాదే చ బద్ధధురధారాసమాగమతోపి సీఘతరో. యథా తిలానం భజ్జియమానానం పటపటాయనేన భేదో లక్ఖీయతి, ఏవం సఙ్ఖతధమ్మానం ఉప్పాదేనాతి దస్సనత్థం ‘‘పటపటాయన్తా’’తి వుత్తం. ఉప్పన్నా హి ఏకన్తతో భిజ్జన్తీతి.
సద్ధిం రూపేనాతి ఇదం తస్స తస్స చిత్తస్స నిరోధేన సద్ధిం నిరుజ్ఝనకరూపధమ్మానం వసేన వుత్తం, యం తతో సత్తరసమచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే ఉప్పన్నం. అఞ్ఞథా యది రూపారూపధమ్మా సమానక్ఖణా సియుం, ‘‘రూపం గరుపరిణామం దన్ధనిరోధ’’న్తిఆదివచనేహి (విభ. అట్ఠ. ౨౬) విరోధో సియా, తథా ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకధమ్మమ్పి సమనుపస్సామి, యం ఏవం లహుపరివత్తం, యథయిదం చిత్త’’న్తి ఏవమాదిపాళియా (అ. ని. ౧.౪౮). చిత్తచేతసికా హి సారమ్మణసభావా యథాబలం అత్తనో ఆరమ్మణపచ్చయభూతమత్థం విభావేన్తో ఏవ ఉప్పజ్జన్తీతి తేసం తంసభావనిప్ఫత్తిఅనన్తరం నిరోధో, రూపధమ్మా పన అనారమ్మణా పకాసేతబ్బా, ఏవం తేసం పకాసేతబ్బభావనివత్తి సోళసహి చిత్తేహి హోతీతి తఙ్ఖణాయుకతా తేసం ఇచ్ఛితా, లహువిఞ్ఞాణవిసయసఙ్గతిమత్తపచ్చయతాయ తిణ్ణం ఖన్ధానం, విసయసఙ్గతిమత్తతాయ చ విఞ్ఞాణస్స లహుపరివత్తితా, దన్ధమహాభూతపచ్చయతాయ రూపధమ్మానం దన్ధపరివత్తితా, నానాధాతుయా యథాభూతఞాణం ఖో పన తథాగతస్సేవ, తేన చ పురేజాతపచ్చయో రూపధమ్మోవ వుత్తో, పచ్ఛాజాతపచ్చయో చ తస్సేవాతి రూపారూపధమ్మానం సమానక్ఖణతా న యుజ్జతేవ, తస్మా వుత్తనయేనేవేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.
అఞ్ఞం ఉప్పజ్జతే చిత్తం,అఞ్ఞం చిత్తం నిరుజ్ఝతీతి యం పురిముప్పన్నం చిత్తం, తం అఞ్ఞం, తం పన నిరుజ్ఝన్తం అపరస్స అనన్తరాదిపచ్చయభావేనేవ నిరుజ్ఝతీతి తతో లద్ధపచ్చయం అఞ్ఞం ఉప్పజ్జతే చిత్తం. యది ఏవం తేసం అన్తరో లబ్భేయ్యాతి నోతి ఆహ ‘‘అవీచిమనుసమ్బన్ధో’’తి, యథా వీచి అన్తరో న లబ్భతి, తదేవేతన్తి అవిసేసవిదు మఞ్ఞన్తి, ఏవం అను అను సమ్బన్ధో చిత్తసన్తానో రూపసన్తానో చ నదీసోతోవ నదియం ఉదకప్పవాహో వియ వత్తతి.
అభిముఖం లోకితం ఆలోకితన్తి ఆహ ‘‘పురతోపేక్ఖన’’న్తి. యస్మా యందిసాభిముఖో గచ్ఛతి తిట్ఠతి నిసీదతి వా, తదభిముఖం పేక్ఖనం ఆలోకితం, తస్మా తదనుగతం విదిసాలోకనం విలోకితన్తి ఆహ ‘‘విలోకితం నామ అనుదిసాపేక్ఖన’’న్తి. సమ్మజ్జనపరిభణ్డాదికరణే ఓలోకితస్స, ఉల్లోకహరణాదీసు ఉల్లోకితస్స, పచ్ఛతో ఆగచ్ఛన్తపరిస్సయస్స పరివజ్జనాదీసు అపలోకితస్స సియా సమ్భవోతి ఆహ ‘‘ఇమినా వా ముఖేన సబ్బానిపి తాని గహితానేవా’’తి.
కాయసక్ఖిన్తి కాయేన సచ్ఛికతవన్తం, పచ్చక్ఖకారినన్తి అత్థో. సో హి ఆయస్మా విపస్సనాకాలే ఏవ ‘‘యమేవాహం ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారతం నిస్సాయ సాసనే అనభిరతిఆదివిప్పకారం పత్తో, తమేవ సుట్ఠు నిగ్గణ్హిస్సామీ’’తి ఉస్సాహజాతో బలవహిరోత్తప్పో, తత్థ చ కతాధికారత్తా ఇన్ద్రియసంవరే ఉక్కంసపారమిప్పత్తో, తేనేవ నం సత్థా ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారానం యదిదం నన్దో’’తి (అ. ని. ౧.౨౩౫) ఏతదగ్గే ఠపేసి.
సాత్థకతా చ సప్పాయతా చ ఆలోకితవిలోకితస్స వేదితబ్బా. తస్మాతి ‘‘కమ్మట్ఠానావిజహనస్సేవ గోచరసమ్పజఞ్ఞభావతో’’తి వుత్తమేవత్థం హేతుభావేన పచ్చామసతి. అత్తనో కమ్మట్ఠానవసేనేవ ఆలోకనవిలోకనం కాతబ్బం, ఖన్ధాదికమ్మట్ఠానా అఞ్ఞో ఉపాయో న గవేసితబ్బోతి అధిప్పాయో. ఆలోకితాదిసమఞ్ఞాపి యస్మా ధమ్మమత్తస్సేవ పవత్తివిసేసో, తస్మా తస్స యాథావతో జాననం అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞన్తి దస్సేతుం ‘‘అబ్భన్తరే’’తిఆది వుత్తం.
‘‘పఠమజవనేపి …పే… న హోతీ’’తి ఇదం పఞ్చద్వారవిఞ్ఞాణవీథియం ‘‘ఇత్థీ పురిసో’’తి రజ్జనాదీనం అభావం సన్ధాయ వుత్తం. తత్థ హి ఆవజ్జనవోట్ఠబ్బనానం అయోనిసో ఆవజ్జనవోట్ఠబ్బనవసేన ఇట్ఠే ఇత్థిరూపాదిమ్హి లోభో, అనిట్ఠే చ పటిఘో ఉప్పజ్జతి, మనోద్వారే పన ‘‘ఇత్థీ పురిసో’’తి రజ్జనాది హోతి, తస్స పఞ్చద్వారజవనం మూలం, యథావుత్తం వా సబ్బం భవఙ్గాది, ఏవం మనోద్వారజవనస్స మూలవసేన మూలపరిఞ్ఞా వుత్తా. ఆగన్తుకతావకాలికతా పన పఞ్చద్వారజవనస్సేవ అపుబ్బభావవసేన ఇత్తరభావవసేన చ వుత్తా. హేట్ఠుపరియవసేన భిజ్జిత్వా పతితేసూతి హేట్ఠిమస్స ఉపరిమస్స చ అపరాపరం భఙ్గప్పత్తిమాహ. తన్తి జవనం. తస్స న యుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ఆగన్తుకో అబ్భాగతో. ఉదయబ్బయపరిచ్ఛిన్నో తావతకో కాలో ఏతేసన్తి తావకాలికాని.
ఏతం అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం. తత్థాతి పఞ్చక్ఖన్ధవసేన ఆలోకనవిలోకనే పఞ్ఞాయమానే తబ్బినిముత్తో కో ఏకో ఆలోకేతి, కో విలోకేతి. ఉపనిస్సయపచ్చయోతి ఇదం సుత్తన్తనయేన పరియాయతో వుత్తం. సహజాతపచ్చయోతి నిదస్సనమత్తమేతం అఞ్ఞమఞ్ఞ-సమ్పయుత్త-అత్థిఅవిగతాదిపచ్చయానమ్పి లబ్భనతో.
మణిసప్పో నామ ఏకా సప్పజాతీతి వదన్తి. లళనన్తి కమ్పనన్తి వదన్తి, లీళాకరణం వా లళనం.
ఉణ్హపకతికో పరిళాహబహులో. సీలస్స విదూసనేన అహితావహత్తా మిచ్ఛాజీవవసేన ఉప్పన్నం అసప్పాయం. చీవరమ్పి అచేతనన్తిఆదినా చీవరస్స వియ ‘‘కాయోపి అచేతనో’’తి కాయస్స అత్తసుఞ్ఞతావిభావనేన ‘‘అబ్భన్తరే’’తిఆదినా వుత్తమేవత్థం విభావేన్తో ఇతరీతరసన్తోసస్స కారణం దస్సేతి. తేనాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది. చతుపఞ్చగణ్ఠికాహతోతి ఆహతచతుపఞ్చగణ్ఠికో, చతుపఞ్చగణ్ఠికాహి వా హతసోభో.
అట్ఠవిధోపి అత్థోతి అట్ఠవిధోపి పయోజనవిసేసో. పథవీసన్ధారకజలస్స తంసన్ధారకవాయునా వియ పరిభుత్తస్స ఆహారస్స వాయోధాతునావ ఆసయే అవట్ఠానన్తి ఆహ ‘‘వాయోధాతువసేనేవ తిట్ఠతీ’’తి. అతిహరతీతి యావ ముఖా అభిహరతి. వీతిహరతీతి తతో యావ కుచ్ఛి, తావ హరతి. అతిహరతీతి వా ముఖద్వారం అతిక్కామేన్తో హరతి. వీతిహరతీతి కుచ్ఛిగతం పస్సతో హరతి. పరివత్తేతీతి అపరాపరం చారేతి. ఏత్థ చ ఆహారస్స ధారణపరివత్తనసంచుణ్ణనవిసోసనాని పథవీధాతుసహితా ఏవ వాయోధాతు కరోతి, న కేవలాతి తాని పథవీధాతుయాపి కిచ్చభావేన వుత్తాని. అల్లత్తఞ్చ అనుపాలేతీతి వాయుఆదీహి అతిసోసనం యథా న హోతి, తథా అనుపాలేతి అల్లఆదీహి అతిసోసనం యథా న హోతి, తథా అనుపాలేతి అల్లభావం. తేజోధాతూతి గహణీసఙ్ఖాతా తేజోధాతు. సా హి అన్తో పవిట్ఠం ఆహారం పరిపాచేతి. అఞ్జసో హోతీతి ఆహారస్స పవేసనాదీనం మగ్గో హోతి. ఆభుజతీతి పరియేసనజ్ఝోహరణజిణ్ణాజిణ్ణతాదిం ఆవజ్జేతి, విజానాతీతి అత్థో. తంతంవిజానననిప్ఫాదకోయేవ హి పయోగో ‘‘సమ్మాపయోగో’’తి వుత్తో. యేన హి పయోగేన పరియేసనాది నిప్ఫజ్జతి, సో తబ్బిసయవిజాననమ్పి నిప్ఫాదేతి నామ తదవినాభావతో. అథ వా సమ్మాపయోగం సమ్మాపటిపత్తిం అన్వాయ ఆగమ్మ ఆభుజతి సమన్నాహరతి. ఆభోగపుబ్బకో హి సబ్బోపి విఞ్ఞాణబ్యాపారోతి తథా వుత్తం.
గమనతోతి భిక్ఖాచారవసేన గోచరగామం ఉద్దిస్స గమనతో. పరియేసనతోతి గోచరగామే భిక్ఖత్థం ఆహిణ్డనతో. పరిభోగతోతి ఆహారస్స పరిభుఞ్జనతో. ఆసయతోతి పిత్తాదిఆసయతో. ఆసయతి ఏత్థ ఏకజ్ఝం పవత్తమానోపి కమ్మబలవత్థితో హుత్వా మరియాదవసేన అఞ్ఞమఞ్ఞం అసఙ్కరతో సయతి తిట్ఠతి పవత్తతీతి ఆసయో, ఆమాసయస్స ఉపరి తిట్ఠనకో పిత్తాదికో. మరియాదత్థో హి అయమాకారో. నిధేతి యథాభుత్తో ఆహారో నిచితో హుత్వా తిట్ఠతి ఏత్థాతి నిధానం, ఆమాసయో. తతో నిధానతో. అపరిపక్కతోతి గహణీసఙ్ఖాతేన కమ్మజతేజేన అవిపక్కతో. పరిపక్కతోతి యథాభుత్తస్స ఆహారస్స విపక్కభావతో. ఫలతోతి నిప్ఫత్తితో. నిస్సన్దతోతి ఇతో చితో చ విస్సన్దనతో. సమ్మక్ఖనతోతి సబ్బసో మక్ఖనతో. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాయ (విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౨౯౪) గహేతబ్బో.
అఞ్ఞే చ రోగా కణ్ణసూలభగన్దరాదయో. అట్ఠానేతి మనుస్సామనుస్సపరిగ్గహితే అయుత్తే ఠానే ఖేత్తదేవాయతనాదికే. నిస్సట్ఠత్తా నేవ అత్తనో కస్సచి అనిస్సజ్జితత్తా జిగుచ్ఛనీయత్తా చ న పరస్స. ఉదకతుమ్బతోతి వేళునాళిఆదిఉదకభాజనతో. తన్తి ఛడ్డితఉదకం.
అద్ధానఇరియాపథా చిరప్పవత్తికా దీఘకాలికా ఇరియాపథా. మజ్ఝిమా భిక్ఖాచరణాదివసేన పవత్తా. చుణ్ణికఇరియాపథా విహారే అఞ్ఞత్థాపి ఇతో చితో చ పరివత్తనాదివసేన పవత్తాతి వదన్తి. ‘‘గతేతి గమనే’’తి పుబ్బే అభిక్కమపటిక్కమగ్గహణేన గమనేనపి పురతో పచ్ఛతో చ కాయస్స అతిహరణం వుత్తన్తి ఇధ గమనమేవ గహితన్తి కేచి.
యస్మా మహాసీవత్థేరవాదే అనన్తరే అనన్తరే ఇరియాపథే పవత్తరూపారూపధమ్మానం తత్థ తత్థేవ నిరోధదస్సనవసేన సమ్పజానకారితా గహితా, ఇదఞ్చేత్థ సమ్పజఞ్ఞవిపస్సనాచారవసేన ఆగతం, తస్మా వుత్తం ‘‘తయిదం మహాసీవత్థేరేన వుత్తం అసమ్మోహధురం ఇమస్మిం సతిపట్ఠానభుత్తే అధిప్పేత’’న్తి. సామఞ్ఞఫలే (దీ. ని. ౧.౨౧౪; దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౧౪; దీ. ని. టీ. ౧.౨౧౪) పన సబ్బమ్పి చతుబ్బిధం సమ్పజఞ్ఞం లబ్భతి యావదేవ సామఞ్ఞఫలవిసేసదస్సనపరత్తా తస్సా దేసనాయ. సతిసమ్పయుత్తస్సేవాతి ఇదం యథా సమ్పజఞ్ఞకిచ్చస్స పధానతా, ఏవం సతికిచ్చస్సాపీతి దస్సనత్థం, న సతియా సబ్భావమత్తదస్సనత్థం. న హి కదాచి సతిరహితా ఞాణప్పవత్తి అత్థి. ఏతాని పదానీతి సమ్పజఞ్ఞపదాని. విభత్తానేవాతి విసుం విభత్తానేవ. ఇమినాపి సమ్పజఞ్ఞస్స వియ సతియాపి పధానతంయేవ విభావేతి.
అపరో నయో – ఏకో భిక్ఖు గచ్ఛన్తో అఞ్ఞం చిన్తేన్తో అఞ్ఞం వితక్కేన్తో గచ్ఛతి, ఏకో కమ్మట్ఠానం అవిస్సజ్జేత్వావ గచ్ఛతి, తథా ఏకో తిట్ఠన్తో నిసీదన్తో సయన్తో అఞ్ఞం చిన్తేన్తో అఞ్ఞం వితక్కేన్తో సయతి, ఏకో కమ్మట్ఠానం అవిస్సజ్జేత్వావ సయతి, ఏత్థకేన పన న పాకటం హోతీతి చఙ్కమనేన దీపేన్తి. యో హి భిక్ఖు చఙ్కమనం ఓతరిత్వా చఙ్కమనకోటియం ఠితో పరిగ్గణ్హాతి ‘‘పాచీనచఙ్కమనకోటియం పవత్తా రూపారూపధమ్మా పచ్ఛిమచఙ్కమనకోటిం అప్పత్వా ఏత్థేవ నిరుద్ధా, పచ్ఛిమచఙ్కమనకోటియం పవత్తాపి పాచీనచఙ్కమనకోటిం అప్పత్వా ఏత్థేవ నిరుద్దా, చఙ్కమనమజ్ఝే పవత్తా ఉభో కోటియో అప్పత్వా ఏత్థేవ నిరుద్ధా, చఙ్కమే పవత్తా రూపారూపధమ్మా ఠానం అప్పత్వా ఏత్థేవ నిరుద్ధా, ఠానే పవత్తా నిసజ్జం, నిసజ్జాయ పవత్తా సయనం అప్పత్వా ఏత్థేవనిరుద్ధా’’తి, ఏవం పరిగ్గణ్హన్తో పరిగ్గణ్హన్తోయేవ చిత్తం భవఙ్గం ఓతారేతి, ఉట్ఠహన్తో కమ్మట్ఠానం గహేత్వావ ఉట్ఠహతి, అయం భిక్ఖు గతాదీసు సమ్పజానకారీ నామ హోతి, ఏవమ్పి సుత్తే కమ్మట్ఠానం అవిభూతం హోతి, తస్మా యో భిక్ఖు యావ సక్కోతి, తావ చఙ్కమిత్వా ఠత్వా నిసీదిత్వా సయమానో ఏవం పరిగ్గహేత్వా సయతి ‘‘కాయో అచేతనో, మఞ్చో అచేతనో, కాయో న జానాతి ‘‘అహం మఞ్చే సయితో’తి, మఞ్చో న జానాతి ‘‘మయి కాయో సయితో’’తి, అచేతనో కాయో అచేతనే మఞ్చే సయితో’’తి, ఏవం పరిగ్గణ్హన్తోయేవ చిత్తం భవఙ్గం ఓతారేతి, పబుజ్ఝన్తో కమ్మట్ఠానం గహేత్వావ పబుజ్ఝతి, అయం సుత్తే సమ్పజానకారీ నామ హోతీతి.
కాయాదికిరియానిబ్బత్తనేన తమ్మయత్తా ఆవజ్జనకిరియాసముట్ఠితత్తా చ జవనం, సబ్బమ్పి వా ఛద్వారప్పవత్తం కిరియామయపవత్తం నామ, తస్మిం సతి జాగరితం నామ హోతీతి పరిగ్గణ్హన్తో జాగరితే సమ్పజానకారీ నామ. అపిచ రత్తిన్దివం ఛ కోట్ఠాసే కత్వా పఞ్చ కోట్ఠాసే జగ్గన్తోపి జాగరితే సమ్పజానకారీ నామ హోతి. విముత్తాయతనసీసేన ధమ్మం దేసేన్తోపి బాత్తింసతిరచ్ఛానకథం పహాయ దసకథావత్థునిస్సితం సప్పాయకథం కథేన్తోపి భాసితే సమ్పజానకారీ నామ. అట్ఠతింసాయ ఆరమ్మణేసు చిత్తరుచియం మనసికారం పవత్తేన్తోపి దుతియం ఝానం సమాపన్నోపి తుణ్హీభావే సమ్పజానకారీ నామ. దుతియఞ్హి ఝానం వచీసఙ్ఖారవిరహతో విసేసతో తుణ్హీభావో నామ. రూపధమ్మస్సేవ పవత్తిఆకారవిసేసా అభిక్కమాదయోతి వుత్తం ‘‘రూపక్ఖన్ధస్సేవ సముదయో చ వయో చ నీహరితబ్బో’’తి. సేసం వుత్తనయమేవ.
చతుసమ్పజఞ్ఞపబ్బవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పటికూలమనసికారపబ్బవణ్ణనా
౧౧౦. పటికూలమనసికారవసేనాతి (దీ. ని. టీ. ౨.౩౭౭) జిగుచ్ఛనీయతాయ. పటికూలమేవ పటికూలం యో పటికూలసభావో పటికూలాకారో, తస్స మనసికరణవసేన. అన్తరేనపి హి భావవాచినం సద్దం భావత్థో విఞ్ఞాయతి యథా ‘‘పటస్స సుక్క’’న్తి. యస్మా విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౮౨-౧౮౩) వుత్తం, తస్మా తత్థ తంసంవణ్ణనాయఞ్చ వుత్తనయేన వేదితబ్బం. వత్థాదీహి పసిబ్బకాకారేన బన్ధిత్వా కతం ఆవటనం పుతోళి. విభూతాకారోతి పణ్ణత్తిం సమతిక్కమిత్వా అసుభభావస్స ఉపట్ఠితాకారో. ఇతి-సద్దస్స ఆకారత్థతం దస్సేన్తో ‘‘ఏవ’’న్తి వత్వా తం కారణం సరూపతో దస్సేన్తో ‘‘కేసాదిపరిగ్గహణేనా’’తి ఆహ.
పటికూలమనసికారపబ్బవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ధాతుమనసికారపబ్బవణ్ణనా
౧౧౧. ధాతుమనసికారవసేనాతి పథవీధాతుఆదికా చతస్సో ధాతుయో ఆరబ్భ పవత్తభావనామనసికారవసేన, చతుధాతువవత్థానవసేనాతి అత్థో. ధాతుమనసికారో ధాతుకమ్మట్ఠానం చతుధాతువవత్థానన్తి హి అత్థతో ఏకం. గోఘాతకోతి జీవికత్థాయ గున్నం ఘాతకో. అన్తేవాసికోతి కమ్మకరణవసేన తస్స సమీపవాసీ. ఠిత-సద్దో ‘‘ఠితో వా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౬౩; అ. ని. ౫.౨౮) ఠానసఙ్ఖాతఇరియాపథసమఙ్గితాయ, ఠా-సద్దస్స వా గతివినివత్తిఅత్థతాయ అఞ్ఞత్థ ఠపేత్వా గమనం సేసఇరియాపథసమఙ్గితాయ బోధకో, ఇధ పన యథా తథా రూపకాయస్స పవత్తిఆకారబోధకో అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘చతున్నం ఇరియాపథానం యేన కేనచి ఆకారేన ఠితత్తా యథాఠిత’’న్తి. తత్థ ఆకారేనాతి ఠానాదినా రూపకాయస్స పవత్తిఆకారేన. ఠానాదయో హి ఇరియాపథసఙ్ఖాతాయ కాయికకిరియాయ పథో పవత్తిమగ్గోతి ‘‘ఇరియాపథో’’తి వుచ్చన్తి. యథాఠితన్తి యథాపవత్తం. యథావుత్తట్ఠానమేవేత్థ ‘‘పణిధాన’’న్తి అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘యథాఠితత్తా చ యథాపణిహిత’’న్తి. ఠితన్తి వా కాయస్స ఠానసఙ్ఖాతఇరియాపథసమాయోగపరిదీపనం. పణిహితన్తి తదఞ్ఞఇరియాపథసమాయోగపరిదీపనం. ఠితన్తి వా కాయసఙ్ఖాతానం రూపధమ్మానం తస్మిం తస్మిం ఖణే సకిచ్చవసేన అవట్ఠానపరిదీపనం. పణిహితన్తి పచ్చయకిచ్చవసేన తేహి తేహి పచ్చయేహి పకారతో నిహితం పణిహితన్తి ఏవమ్పేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. పచ్చవేక్ఖతీతి పతి పతి అవేక్ఖతి, ఞాణచక్ఖునా వినిబ్భుజిత్వా విసుం విసుం పస్సతి.
ఇదాని వుత్తమేవత్థం భావత్థవిభావనవసేన దస్సేతుం ‘‘యథా గోఘాతకస్సా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పోసేన్తస్సాతి మంసూపచయపరిబ్రూహనాయ కుణ్డకభత్తకప్పాసట్ఠిఆదీహి సంవడ్ఢేన్తస్స. వధితం మతన్తి హింసితం హుత్వా మతం. మతన్తి చ మతమత్తం. తేనేవాహ ‘‘తావదేవా’’తి. గావీతి సఞ్ఞా న అన్తరధాయతి యాని అఙ్గపచ్చఙ్గాని యథాసన్నివిట్ఠాని ఉపాదాయ గావీసమఞ్ఞా మతమత్తాయపి గావియా, తేసం తంసన్నివేసస్స అవినట్ఠత్తా. విలీయన్తి భిజ్జన్తి విభుజ్జన్తీతి బీలా భాగా వ-కారస్స బ-కారం, ఇ-కారస్స ఈ-కారం కత్వా. బీలసోతి బీలం బీలం కత్వా. విభజిత్వాతి అట్ఠిసఙ్ఘాటతో మంసం వివేచేత్వా, తతో వా వివేచితమంసం భాగసో కత్వా. తేనేవాహ ‘‘మంససఞ్ఞా పవత్తతీ’’తి. పబ్బజితస్సపి అపరిగ్గహితకమ్మట్ఠానస్స. ఘనవినిబ్భోగన్తి సన్తతిసమూహకిచ్చఘనానం వినిబ్భుజనం వివేచనం. ధాతుసో పచ్చవేక్ఖతోతి ఘనవినిబ్భోగకరణేన ధాతుం ధాతుం పథవీఆదిధాతుం విసుం విసుం కత్వా పచ్చవేక్ఖన్తస్స. సత్తసఞ్ఞాతి అత్తానుదిట్ఠివసేన పవత్తా సఞ్ఞాతి వదన్తి, వోహారవసేన పవత్తసత్తసఞ్ఞాయపి తదా అన్తరధానం యుత్తమేవ యాథావతో ఘనవినిబ్భోగస్స సమ్పాదనతో. ఏవఞ్హి సతి యథావుత్తఓపమ్మత్థేన ఉపమేయ్యత్థో అఞ్ఞదత్థు సంసన్దతి సమేతి. తేనేవాహ ‘‘ధాతువసేనేవ చిత్తం సన్తిట్ఠతీ’’తి. దక్ఖోతి ఛేకో తంతంసమఞ్ఞాయ కుసలో, యథాజాతే సూనస్మిం నఙ్గుట్ఠఖురవిసాణాదివన్తే అట్ఠిమంసాదిఅవయవసముదాయే అవిభత్తే గావీసమఞ్ఞా, న విభత్తే, విభత్తే పన అట్టింమంసాదిఅవయవసమఞ్ఞాతి జాననకో. చతుమహాపథో వియ చతుఇరియాపథోతి గావియా ఠితచతుమహాపథో వియ కాయస్స పవత్తిమగ్గభూతో చతుబ్బిధో ఇరియాపథో. యస్మా విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౩౦౬) విత్థారితా, తస్మా తత్థ తంసంవణ్ణనాయఞ్చ (విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౩౦౬) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా.
ధాతుమనసికారపబ్బవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నవసివథికపబ్బవణ్ణనా
౧౧౨. సివథికాయ అపవిద్ధఉద్ధుమాతకాదిపటిసంయుత్తానం ఓధిసో పవత్తానం కథానం తదభిధేయ్యానఞ్చ ఉద్ధుమాతకాదిఅసుభభాగానం సివథికపబ్బానీతి సఙ్గీతికారేహి గహితసమఞ్ఞా. తేనాహ ‘‘సివథికపబ్బేహి విభజితు’’న్తి. ఉద్ధం జీవితపరియాదానాతి జీవితక్ఖయతో ఉపరి మరణతో పరం. సముగ్గతేనాతి ఉట్ఠితేన. ఉద్ధుమాతత్తాతి ఉద్ధం ఉద్ధం ధుమాతత్తా సూనత్తా. సేతరత్తేహి విపరిభిన్నం విమిస్సితం నీలం వినీలం, పురిమవణ్ణవిపరిణామభూతం వా నీలంవినీలం, వినీలమేవ వినీలకన్తి క-కారేన పదవడ్ఢనమాహ అనత్థన్తరతో యథా ‘‘పీతకం లోహితక’’న్తి (ధ. స. ౬౧౬). పటికూలకత్తాతి జిగుచ్ఛనీయత్తా. కుచ్ఛితం వినీలం వినీలకన్తి కుచ్ఛనత్థో వా అయం క-కారోతి దస్సేతుం వుత్తం యథా ‘‘పాపకో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౧౬; అ. ని. ౫.౨౧౩; మహావ. ౨౮౫). పరిభిన్నట్ఠానేహి కాకకఙ్కాదీహి. విస్సన్దమానం పుబ్బన్తి విస్సవన్తం పుబ్బం, తహం తహం పగ్ఘరన్తపుబ్బన్తి అత్థో. తథాభావన్తి విస్సన్దమానపుబ్బభావం.
సో భిక్ఖూతి యో ‘‘పస్సేయ్య సరీరం సివథికాయ ఛడ్డిత’’న్తి వుత్తో, సో భిక్ఖు. ఉపసంహరతి సదిసతం. అయమ్పి ఖోతిఆది ఉపసంహరణాకారదస్సనం. ఆయూతి రూపజీవితిన్ద్రియం, అరూపజీవితిన్ద్రియం పనేత్థ విఞ్ఞాణగతికమేవ. ఉస్మాతి కమ్మజతేజో. ఏవంపూతికసభావోతి ఏవం అతివియ పూతికసభావో, న ఆయుఆదీనం అవిగమే వియ మత్తసోతి అధిప్పాయో. ఏదిసో భవిస్సతీతి ఏవంభావీతి ఆహ ‘‘ఏవంఉద్ధుమాతాదిభేదో భవిస్సతీ’’తి.
లుఞ్చిత్వా లుఞ్చిత్వాతి ఉప్పాటేత్వా ఉప్పాటేత్వా. సేసావసేసమంసలోహితయుత్తన్తి సబ్బసో అఖాదితత్తా తహం తహం సేసేన అప్పావసేసేన మంసలోహితేన యుత్తం. అఞ్ఞేన హత్థట్ఠికన్తి అవిసేసేన హత్థట్ఠికానం విప్పకిణ్ణతా జోతితాతి అనవసేసతో తేసం విప్పకిణ్ణతం దస్సేన్తో ‘‘చతుసట్ఠిభేదమ్పీ’’తిఆదిమాహ. తేరోవస్సికానీతి తిరోవస్సం గతాని. తాని పన సంవచ్ఛరం వీతివత్తాని హోన్తీతి ఆహ ‘‘అతిక్కన్తసంవచ్ఛరానీ’’తి. పురాణతాయ ఘనభావవిగమేన విచుణ్ణతా ఇధ పూతిభావోతి సో యథా హోతి, తం దస్సేన్తో ‘‘అబ్భోకాసే’’తిఆదిమాహ. ఖజ్జమానతాదివసేన దుతియసివథికపబ్బాదీనం వవత్థితత్థా వుత్తం ‘‘ఖజ్జమానాదీనం వసేన యోజనా కాతబ్బా’’తి.
నవసివథికపబ్బవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఇమానేవ ద్వేతి అవధారణేన అప్పనాకమ్మట్ఠానం తత్థ నియమేతి అఞ్ఞపబ్బేసు తదభావతో. యతో హి ఏవ-కారో, తతో అఞ్ఞత్థ నియమేతి, తేన పబ్బద్వయస్స విపస్సనాకమ్మట్ఠానతాపి అప్పటిసిద్ధాతి దట్ఠబ్బా అనిచ్చాదిదస్సనతో. సఙ్ఖారేసు ఆదీనవవిభావనాని సివథికపబ్బానీతి ఆహ ‘‘సివథికానం ఆదీనవానుపస్సనావసేన వుత్తత్తా’’తి. ఇరియాపథపబ్బాదీనం అనప్పనావహతా పాకటా ఏవాతి ‘‘సేసాని ద్వాదసాపీ’’తి వుత్తం. యం పనేత్థ అత్థతో అవిభత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.
కాయానుపస్సనావణ్ణనా నిట్ఠితా.
వేదనానుపస్సనావణ్ణనా
౧౧౩. సుఖం వేదనన్తి ఏత్థ సుఖయతీతి సుఖా, సమ్పయుత్తధమ్మే కాయఞ్చ లద్ధస్సాదే కరోతీతి అత్థో. సుట్ఠు వా ఖాదతి, ఖనతి వా కాయికం చేతసికఞ్చ ఆబాధన్తి సుఖా. సుకరం ఓకాసదానం ఏతిస్సాతి సుఖాతి అపరే. వేదయతి ఆరమ్మణరసం అనుభవతీతి వేదనా. వేదయమానోతి అనుభవమానో. కామన్తిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం ఇరియాపథపబ్బే వుత్తమేవ. సమ్పజానస్స వేదియనం సమ్పజానవేదియనం.
‘‘వోహారమత్తం హోతీ’’తి ఏతేన ‘‘సుఖం వేదనం వేదయమానో సుఖం వేదనం వేదయామీ’’తి ఇదం వోహారమత్తన్తి దస్సేతి. వత్థుఆరమ్మణాతి రూపాదిఆరమ్మణా. రూపాదిఆరమ్మణఞ్హి వేదనాయ పవత్తిట్ఠానతాయ ‘‘వత్థూ’’తి అధిప్పేతం. అస్సాతి భవేయ్య. ధమ్మవినిముత్తస్స అఞ్ఞస్స కత్తు అభావతో ధమ్మస్సేవ కత్తుభావం దస్సేన్తో ‘‘వేదనావ వేదయతీ’’తి ఆహ. నిత్థునన్తోతి. బలవతో వేదనావేగస్స నిరోధనే ఆదీనవం దిస్వా తస్స అవసరదానవసేన నిత్థునన్తో. వీరియసమతం యోజేత్వాతి అధివాసనవీరియస్స అధిమత్తత్తా తస్స హాపనవసేన సమాధినా సమరసతాపాదనేన వీరియసమతం యోజేత్వా. సహ పటిసమ్భిదాహీతి లోకుత్తరపటిసమ్భిదాహి సహ. లోకియానమ్పి వా సతి ఉప్పత్తికాలే తత్థ సమత్థతం సన్ధాయాహ ‘‘సహ పటిసమ్భిదాహీ’’తి. సమసీసీతి వారసమసీసీ హుత్వా, పచ్చవేక్ఖణవారస్స అనన్తరవారే పరినిబ్బాయీతి అత్థో.
యథా చ సుఖం, ఏవం దుక్ఖన్తి యథా ‘‘సుఖం వేదయతీ’’తిఆదినా సమ్పజానవేదియనం సన్ధాయ వుత్తం, ఏవం దుక్ఖమ్పి. తత్థ దుక్ఖయతీతి దుక్ఖా, సమ్పయుత్తధమ్మే కాయఞ్చ పీళేతి విబాధతీతి అత్థో. దుట్ఠుం వా ఖాదతి, ఖనతి వా కాయికం చేతసికఞ్చ సాతన్తి దుక్ఖా. దుక్కరం ఓకాసదానం ఏతిస్సాతి దుక్ఖాతి అపరే. అరూపకమ్మట్ఠానన్తి అరూపపరిగ్గహం, అరూపధమ్మముఖేన విపస్సనాభినివేసన్తి అత్థో. రూపకమ్మట్ఠానేన పన సమథాభినివేసోపి సఙ్గయ్హతి, విపస్సనాభినివేసో పన ఇధాధిప్పేతోతి దస్సేన్తో ఆహ. ‘‘రూపపరిగ్గహో అరూపపరిగ్గహోతిపి ఏతదేవ వుచ్చతీ’’తి. చతుధాతువవత్థానం కథేసీతి ఏత్థాపి ‘‘యేభుయ్యేనా’’తి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. తదుభయన్తి చతుధాతువవత్థానస్స సఙ్ఖేపవిత్థారద్వయమాహ. సఙ్ఖేపమనసికారవసేన మహాసతిపట్ఠానే, విత్థారమనసికారవసేన రాహులోవాద- (మ. ని. ౨.౧౧౫-౧౧౭) ధాతువిభఙ్గాదీసు (విభ. ౧౭౪-౧౭౫).
యేభుయ్యగ్గహణేన తదఞ్ఞధమ్మవసేనపి అరూపకమ్మట్ఠానకథాయ అత్థితా దీపితాతి తం విభాగేన దస్సేతుం ‘‘తివిధో హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అభినివేసోతి అనుప్పవేసో, ఆరమ్భోతి అత్థో. ఆరమ్భే ఏవ హి అయం విభాగో, సమ్మసనం పన అనవసేసతోవ ధమ్మే పరిగ్గహేత్వా వత్తతి. పరిగ్గహితే రూపకమ్మట్ఠానేతి ఇదం రూపముఖేన విపస్సనాభినివేసం సన్ధాయ వుత్తం, అరూపముఖేన పన విపస్సనాభినివేసో యేభూయ్యేన సమథయానికస్స ఇచ్ఛితబ్బో, సో చ పఠమం ఝానఙ్గాని పరిగ్గహేత్వా తతో పరం సేసధమ్మే పరిగ్గణ్హాతి. పఠమాభినిపాతోతి సబ్బే చేతసికా చిత్తాయత్తా చిత్తకిరియభావేన వుచ్చన్తీతి ఫస్సో చిత్తస్స పఠమాభినిపాతో వుత్తో, ఉప్పన్నఫస్సో పుగ్గలో, చిత్తచేతసికరాసి వా ఆరమ్మణేన ఫుట్ఠో ఫస్ససహజాతాయ వేదనాయ తంసమకాలమేవ వేదేతి, ఫస్సో పన ఓభాసస్స వియ పదీపో వేదనాదీనం పచ్చయవిసేసో హోతీతి పురిమకాలో వియ వుచ్చతి, యా తస్స ఆరమ్మణాభినిరోపనలక్ఖణతా వుచ్చతి. ఫుసన్తోతి ఆరమ్మణస్స ఫుసనాకారేన. అయఞ్హి అరూపధమ్మతా ఏకదేసేన అనల్లీయమానోపి రూపం వియ చక్ఖు, సద్దో వియ చ సోతం చిత్తం ఆరమ్మణఞ్చ ఫుసన్తో వియ సఙ్ఘట్టేన్తో వియ చ పవత్తతి. తథాహేస ‘‘సఙ్ఘట్టనరసో’’తి వుచ్చతి.
ఆరమ్మణం అనుభవన్తీతి ఇస్సరవతాయ విసవితాయ సామిభావేన ఆరమ్మణరసం అనుభవన్తీ. ఫస్సాదీనఞ్హి సమ్పయుత్తధమ్మానం ఆరమ్మణే ఏకదేసేనేవ పవత్తి ఫుసనాదిమత్తభావతో, వేదనాయ పన ఇట్ఠాకారసమ్భోగాదివసేన పవత్తనతో ఆరమ్మణే నిప్పదేసతో పవత్తి. ఫుసనాదిభావేన హి ఆరమ్మణగ్గహణం ఏకదేసానుభవనం, వేదయితాభావేన గహణం యథాకామం సబ్బానుభవనం ఏవసభావానేవ తాని గహణానీతి న వేదనాయ వియ ఫస్సాదీనమ్పి యథాసకం కిచ్చకరణేన సామిభావానుభవనం చోదేతబ్బం. విజానన్తన్తి పరిచ్ఛిన్దనవసేన విసేసతో జానన్తం. విఞ్ఞాణఞ్హి మినితబ్బవత్థుం నాళియా మినన్తో పురిసో వియ ఆరమ్మణం పరిచ్ఛిజ్జ విభావేన్తం పవత్తతి, న సఞ్ఞా వియ సఞ్జాననమత్తం హుత్వా. తథా హి అనేన కదాచి లక్ఖణత్తయవిభావనాపి హోతి. ఇమేసం పన ఫస్సాదీనం తస్స తస్స పాకటభావో పచ్చయవిసేససిద్ధస్స పుబ్బాభోగస్స వసేన వేదితబ్బా.
ఏవం తస్స తస్సేవ పాకటభావేపి ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, అభిఞ్ఞేయ్య’’న్తి (సం. ని. ౪.౪౬; పటి. మ. ౧.౩) ‘‘సబ్బఞ్చ ఖో, భిక్ఖవే, అభిజాన’’న్తి (సం. ని. ౪.౨౬) చ ఏవమాదివచనతో సబ్బే సమ్మసనుపగా ధమ్మా పరిగ్గహేతబ్బాతి దస్సేన్తో ‘‘తత్థ యస్సా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఫస్సపఞ్చమకేయేవాతి అవధారణం తదన్తోగధత్తా తగ్గహణేనేవ గహితత్తా చతున్నం అరూపక్ఖన్ధానం. ఫస్సపఞ్చమకగ్గహణఞ్హి తస్స సబ్బచిత్తుప్పాదసాధారణభావతో, తత్థ చ ఫస్సచేతనాగ్గహణేన సబ్బసఙ్ఖారక్ఖన్ధధమ్మసఙ్గహో చేతనాపధానత్తా తేసం. తథా హి సుత్తన్తభాజనీయే సఙ్ఖారక్ఖన్ధవిభఙ్గే (విభ. ౧౨) ‘‘చక్ఖుసమ్ఫస్సజా చేతనా’’తిఆదినా చేతనావ విభత్తా, ఇతరే పన ఖన్ధా సరూపేనేవ గహితా.
వత్థుం నిస్సితాతి ఏత్థ వత్థు-సద్దో కరజకాయవిసయోతి కథమిదం విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘యం సన్ధాయ వుత్త’’న్తిఆది. కత్థ పన వుత్తం? సామఞ్ఞఫలే. సోతి కరజకాయో. పఞ్చక్ఖన్ధవినిముత్తం నామరూపం నత్థీతి ఇదం అధికారవసేన వుత్తం. అఞ్ఞథా హి ఖన్ధవినిముత్తమ్పి నామం అత్థేవాతి. అవిజ్జాదిహేతుకాతి అవిజ్జాతణ్హుపాదానాదిహేతుకా. విపస్సనాపటిపాటియా…పే… విచరతీతి ఇమినా బలవవిపస్సనం వత్వా పున తస్స ఉస్సుక్కాపనం విసేసాధిగమనఞ్చ దస్సేన్తో ‘‘సో’’తిఆదిమాహ.
ఇధాతి ఇమిస్సం దుతియసతిపట్ఠానదేసనాయం, తస్సా పన వేదనానుపస్సనావసేన కథేతబ్బత్తా భగవా వేదనావసేన కథేసి. యథావుత్తేసు చ తీసు కమ్మట్ఠానాభినివేసేసు వేదనావసేన కమ్మట్ఠానాభినివేసో సుకరో వేదనానం విభూతభావతోతి దస్సేతుం ‘‘ఫస్సవసేన హీ’’తిఆది వుత్తం. న పాకటం హోతీతి ఇదం తాదిసే పుగ్గలే సన్ధాయ వుత్తం, యేసం ఆదితో వేదనావ విభూతతరా హుత్వా ఉపట్ఠాతి. ఏవఞ్హి యం వుత్తం ‘‘ఫస్సో పాకటో హోతి, విఞ్ఞాణం పాకటం హోతీ’’తి, తం అవిరోధితం హోతి. వేదనానం ఉప్పత్తిపాకటతాయాతి చ ఇదం సుఖదుక్ఖవేదనానం వసేన వుత్తం. తాసఞ్హి పవత్తి ఓళారికా, న ఇతరాయ. తదుభయగ్గహణముఖేన వా గహేతబ్బత్తా ఇతరాయపి పవత్తి విఞ్ఞూనం పాకటా ఏవాతి ‘‘వేదనాన’’న్తి అవిసేసగ్గహణం దట్ఠబ్బం. యదా సుఖం ఉప్పజ్జతీతిఆది సుఖవేదనాయ పాకటభావవిభావనం. నేవ తస్మిం సమయే దుక్ఖం వేదనం వేదేతీతి తస్మిం సుఖవేదనాసమఙ్గిసమయే నేవ దుక్ఖం వేదనం వేదేతి నిరుద్ధత్తా, అనుప్పన్నత్తా చ యథాక్కమం అతీతానాగతానం, పచ్చుప్పన్నాయ పన అసమ్భవో వుత్తోయేవ. సకిచ్చక్ఖణమత్తావట్ఠానతో అనిచ్చా. సమేచ్చసమ్భుయ్య పచ్చయేహి కతత్తా సఙ్ఖతా. వత్థారమ్మణాదిపచ్చయం పటిచ్చ ఉప్పన్నత్తా పటిచ్చసముప్పన్నా. ఖయవయపలుజ్జననిరుజ్ఝనపకతితాయ ఖయధమ్మా…పే… నిరోధధమ్మాతి దట్ఠబ్బా.
కిలేసేహి ఆమసితబ్బతో ఆమిసం నామ పఞ్చ కామగుణా, ఆరమ్మణకరణవసేన సహ ఆమిసేహీతి ఆమిసా. తేనాహ ‘‘పఞ్చకామగుణామిసనిస్సితా’’తి. ఇతో పరన్తి ‘‘అత్థి వేదనా’’తి ఏవమాదిపాళిం సన్ధాయాహ ‘‘కాయానుపస్సనాయం వుత్తనయమేవా’’తి.
వేదనానుపస్సనావణ్ణనా నిట్ఠితా.
చిత్తానుపస్సనావణ్ణనా
౧౧౪. సమ్పయోగవసేన (దీ. ని. టీ. ౨.౩౮౧) పవత్తమానేన సహ రాగేనాతి సరాగం. తేనాహ ‘‘లోభసహగత’’న్తి. వీతరాగన్తి. ఏత్థ కామం సరాగపదపటియోగినా వీతరాగవసేన భవితబ్బం, సమ్మసనచారస్స పన ఇధాధిప్పేతత్తా తేభూమకస్సేవ గహణన్తి ‘‘లోకియకుసలాబ్యాకత’’న్తి వత్వా ‘‘ఇదం పనా’’తిఆదినా తమేవ అధిప్పాయం వివరతి. సేసాని ద్వే దోసమూలాని, ద్వే మోహమూలానీతి చత్తారి అకుసలచిత్తాని. తేసఞ్హి రాగేన సమ్పయోగాభావతో నత్థేవ సరాగతా, తన్నిమిత్తకతాయ పన సియా తంసహితతాలేసోతి నత్థేవ వీతరాగతాపీతి దుకవినిముత్తతా ఏవేత్థ లబ్భతీతి ఆహ ‘‘నేవ పురిమపదం, న పచ్ఛిమపదం భజన్తీ’’తి. యది ఏవం పదేసికం పజాననం ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి దుకన్తరపరియాపన్నత్తా తేసం. అకుసలమూలేసు సహ మోహేనేవ వత్తతీతి సమోహన్తి ఆహ ‘‘విచికిచ్ఛాసహగతఞ్చేవ ఉద్ధచ్చసహగతఞ్చా’’తి. యస్మా చేత్థ సహేవ మోహేనాతి సమోహన్తి పురిమపదావధారణమ్పి లబ్భతియేవ, తస్మా వుత్తం ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది. యథా పన అతిమూళ్హతాయ పాటిపుగ్గలికనయేన సవిసేసం మోహవన్తతాయ మోమూహచిత్తన్తి వత్తబ్బతో విచికిచ్ఛుద్ధచ్చసహగతద్వయం విసేసతో ‘‘సమోహ’’న్తి వుచ్చతి, న తథా సేసాకుసలచిత్తానీతి ‘‘వట్టన్తియేవా’’తి వుత్తం. సమ్పయోగవసేన థినమిద్ధేన అనుపతితం అనుగతన్తి థినమిద్ధానుపతితం పఞ్చవిధం ససఙ్ఖారికాకుసలచిత్తం సఙ్కుటితచిత్తం. సఙ్కుటితచిత్తం నామ ఆరమ్మణే సఙ్కోచనవసేన పవత్తనతో. పచ్చయవిసేసవసేన థామజాతేన ఉద్ధచ్చేన సహగతం పవత్తం సంసట్ఠన్తి ఉద్ధచ్చసహగతం, అఞ్ఞథా సబ్బమ్పి అకుసలచిత్తం ఉద్ధచ్చసహగతమేవాతి. పసటచిత్తం నామ సాతిసయం విక్ఖేపవసేన పవత్తనతో.
కిలేసవిక్ఖమ్భనసమత్థతాయ విపులఫలతాయ దీఘసన్తానతాయ చ మహన్తభావం గతం, మహన్తేహి వా ఉళారచ్ఛన్దాదీహి గతం పటిపన్నన్తి మహగ్గతం. తం పన రూపారూపభూమికం తతో మహన్తస్స లోకే అభావతో. తేనాహ ‘‘రూపారూపావచర’’న్తి. తస్స చేత్థ పటియోగీ పరిత్తమేవాతి ఆహ ‘‘అమహగ్గతన్తి కామావచర’’న్తి. అత్తానం ఉత్తరితుం సమత్థేహి సహ ఉత్తరేహీతి సఉత్తరం, తప్పటిపక్ఖేన అనుత్తరం, తదుభయం ఉపాదాయ వేదితబ్బన్తి ఆహ ‘‘సఉత్తరన్తి కామావచర’’న్తిఆది. పటిపక్ఖవిక్ఖమ్భనసమత్థేన సమాధినా సమ్మదేవ ఆహితం సమాహితం. తేనాహ ‘‘యస్సా’’తిఆది. యస్సాతి యస్స చిత్తస్స. యథావుత్తేన సమాధినా న సమాహితన్తి అసమాహితం. తేనాహ ‘‘ఉభయసమాధిరహిత’’న్తి. తదఙ్గవిముత్తియా విముత్తం, కామావచరం కుసలం. విక్ఖమ్భనవిముత్తియా విముత్తం, మహగ్గతన్తి తదుభయం సన్ధాయాహ ‘‘తదఙ్గవిక్ఖమ్భనవిముత్తీహి విముత్త’’న్తి. యత్థ తదుభయవిముత్తి నత్థి, తం ఉభయవిముత్తిరహితన్తి గయ్హమానే లోకుత్తరచిత్తేపి సియా ఆసఙ్కాతి తన్నివత్తనత్థం ‘‘సముచ్ఛేద…పే… ఓకాసోవ నత్థీ’’తి ఆహ. ఓకాసాభావో చ సమ్మసనచారస్స అధిప్పేతత్తా వేదితబ్బో. యం పనేత్థ అత్థతో అవిభత్తం, తం హేట్ఠా వుత్తనయమేవాతి.
చిత్తానుపస్సనావణ్ణనా నిట్ఠితా.
ధమ్మానుపస్సనావణ్ణనా
నీవరణపబ్బవణ్ణనా
౧౧౫. పహాతబ్బాదిధమ్మవిభాగదస్సనవసేన పఞ్చధా ధమ్మానుపస్సనా నిద్దిట్ఠాతి అయమత్థో పాళితో ఏవ విఞ్ఞాయతీతి తమత్థం ఉల్లిఙ్గేన్తో ‘‘పఞ్చవిధేన ధమ్మానుపస్సనం కథేతు’’న్తి వుత్తం. యది ఏవం కస్మా నీవరణాదివసేనేవ నిద్దిట్ఠన్తి? వేనేయ్యజ్ఝాసయతో. యేసఞ్హి వేనేయ్యానం పహాతబ్బధమ్మేసు పఠమం నీవరణాని విభాగేన వత్తబ్బాని, తేసం వసేనేత్థ భగవతా పఠమం నీవరణేసు ధమ్మానుపస్సనా కథితా. తథా హి కాయానుపస్సనాపి సమథపుబ్బఙ్గమా దేసితా, తతో పరిఞ్ఞేయ్యేసు ఖన్ధేసు ఆయతనేసు, భావేతబ్బేసు బోజ్ఝఙ్గేసు పరిఞ్ఞేయాదివిభాగేసు సచ్చేసు చ ఉత్తరా దేసనా దేసితా, తస్మా చేత్థ సమథభావనాపి యావదేవ విపస్సనత్థం ఇచ్ఛితా, విపస్సనాపధానా విపస్సనాబహులా చ సతిపట్ఠానదేసనాతి తస్సా విపస్సనాభినివేసవిభాగేన దేసితభావం విభావేన్తో ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఖన్ధాయతనదుక్ఖసచ్చవసేన మిస్సకపరిగ్గహకథనం దట్ఠబ్బం. సఞ్ఞాసఙ్ఖారక్ఖన్ధపరిగ్గహమ్పీతి పి-సద్దేన సకలపఞ్చుపాదానక్ఖన్ధపరిగ్గహం సమ్పిణ్డేతి ఇతరేసం తదన్తోగధత్తా. ‘‘కణ్హసుక్కానం యుగన్ధతా నత్థీ’’తి పజాననకాలే అభావా ‘‘అభిణ్హసముదాచారవసేనా’’తి వుత్తం. యథాతి యేనాకారేన. సో పన ‘‘కామచ్ఛన్దస్స ఉప్పాదో హోతీ’’తి వుత్తత్తా కామచ్ఛన్దస్స కారణాకారోవ, అత్థతో కారణమేవాతి ఆహ ‘‘యేన కారణేనా’’తి. చ-సద్దో వక్ఖమానత్థసముచ్చయత్థో.
తత్థాతి ‘‘యథా చా’’తిఆదినా వుత్తపదే. సుభమ్పీతి కామచ్ఛన్దోపి. సో హి అత్తనో గహణాకారేన ‘‘సుభ’’న్తి వుచ్చతి, తేనాకారేన పవత్తనకస్స అఞ్ఞస్స కామచ్ఛన్దస్స నిమిత్తత్తా ‘‘సుభనిమిత్త’’న్తి చ. ఇట్ఠం, ఇట్ఠాకారేన వా గయ్హమానం రూపాది సుభారమ్మణం. ఆకఙ్ఖితస్స హితసుఖస్స అనుపాయభూతో మనసికారో అనుపాయమనసికారో. తన్తి అయోనిసోమనసికారం. తత్థాతి నిప్ఫాదేతబ్బే ఆరమ్మణభూతే చ దువిధేపి సుభనిమిత్తే. ఆహారోతి పచ్చయో.
అసుభమ్పీతి అసుభజ్ఝానమ్పి ఉత్తరపదలోపేన. తం పన దససు అవిఞ్ఞాణకాసుభేసు, కేసాదీసు చ పవత్తం దట్ఠబ్బం. కేసాదీసు హి సఞ్ఞా అసుభసఞ్ఞాతి గిరిమానన్దసుత్తే (అ. ని. ౧౦.౬౦) వుత్తాతి. ఏత్థ చ చతుబ్బిధస్స అయోనిసోమనసికారస్స యోనిసోమనసికారస్స చ గహణం నిరవసేసదస్సనత్థం కతన్తి దట్ఠబ్బం. తేసు పన అసుభే ‘‘సుభ’’న్తి, ‘‘అసుభ’’న్తి చ మనసికారో ఇధాధిప్పేతో, తదనుకూలత్తా వా ఇతరేపీతి.
ఏకాదససు (అ. ని. టీ. ౧.౧.౧౬) అసుభేసు పటికూలాకారస్స ఉగ్గణ్హనం, యథా వా తత్థ ఉగ్గహనిమిత్తం ఉప్పజ్జతి, తథా పటిపత్తి అసుభనిమిత్తస్స ఉగ్గహో. ఉపచారప్పనావహాయ అసుభభావనాయ అనుయుఞ్జనం అసుభభావనానుయోగో. భోజనే మత్తఞ్ఞునో థినమిద్ధాభిభవాభావా ఓతారం అలభమానో కామచ్ఛన్దో పహీయతీతి వదన్తి. భోజననిస్సితం పన ఆహారే పటికూలసఞ్ఞం, తబ్బిపరిణామస్స, తదాధారస్స, తస్స చ ఉదరియభూతస్స అసుభతాదస్సనం, కాయస్స ఆహారట్ఠితికతాదస్సనఞ్చ యో సమ్మదేవ జానాతి, సో విసేసతో భోజనే మత్తఞ్ఞూ నామ, తస్స చ కామచ్ఛన్దో పహీయతేవ. అసుభకమ్మికతిస్సత్థేరో దన్తట్ఠిదస్సావీ. అభిధమ్మపరియాయేన (ధ. స. ౧౧౫౯, ౧౫౦౩) సబ్బోపి లోభో కామచ్ఛన్దనీవరణన్తి ఆహ ‘‘అరహత్తమగ్గేనా’’తి.
పటిఘమ్పి పురిముప్పన్నం పటిఘనిమిత్తం పరతో ఉప్పజ్జనకపటిఘస్స కారణన్తి కత్వా. మేజ్జతి హితఫరణవసేన సినియ్హతీతి మిత్తో, తస్మిం మిత్తే భవా, మిత్తస్స వా ఏసాతి మేత్తా, తస్సా మేత్తాయ.
మేత్తాయనస్స సత్తేసు హితఫరణస్స ఉప్పాదనం పవత్తనం మేత్తానిమిత్తస్స ఉగ్గహో. ఓధిసకఅనోధిసకదిసాఫరణానన్తి అత్తఅతిపియసహాయమజ్ఝత్తవేరీవసేన ఓధిసకతా, సీమాసమ్భేదే కతే అనోధిసకతా, ఏకాదిదిసాఫరణవసేన దిసాఫరణతా మేత్తాయ ఉగ్గహణే వేదితబ్బా. విహారరచ్ఛాగామాదివసేన వా ఓధిసకదిసాఫరణం, విహారాదిఉద్దేసరహితం పురత్థిమాదిదిసావసేన అనోధిసకదిసాఫరణన్తి ఏవం వా ద్విధా ఉగ్గహణం సన్ధాయ ‘‘ఓధిసకఅనోధిసకదిసాఫరణాన’’న్తి వుత్తం. ఉగ్గహో చ యావ ఉపచారా దట్ఠబ్బో, ఉగ్గహితాయ ఆసేవనా భావనా. తత్థ ‘‘సబ్బే సత్తా, పాణా, భూతా, పుగ్గలా, అత్తభావపరియాపన్నా’’తి ఏతేసం వసేన పఞ్చవిధా, ఏకేకస్మిం ‘‘అవేరా హోన్తు, అబ్యాపజ్జా, అనీఘా, సుఖీ అత్తానం పరిహరన్తూ’’తి చతుధా పవత్తితో వీసతివిధా అనోధిసకఫరణా మేత్తా, ‘‘సబ్బా ఇత్థియో, పురిసా, అరియా, అనరియా, దేవా, మనుస్సా, వినిపాతికా’’తి సత్తోధికరణవసేన పవత్తా సత్తవిధా అట్ఠవీసతివిధా వా, దసహి దిసాహి దిసోధికరణవసేన పవత్తా దసవిధా చ, ఏకేకాయ వా దిసాయ సత్తాదిఇత్థాదిఅవేరాదిభేదేన అసీతాధికచతుసతప్పభేదా చ ఓధిభోఫరణా వేదితబ్బా.